iMlQfi Mlle Ubiiry
Botton.MA021ie
^°^5f^>5r\.i5:;
ERATIJ QVONDAM TEMEBRAL .
HISTORIA
ECCLESI^ HAMBURGENSIS
DI0LOMATICA,
m ifl:
am&«rflif$e
fo mi
M^\:ii^^tif MiMMmi %kmMf ©rafKc^cit/ ?c.
dI«au(|>^ab(Ht(|)m/ €ts^S3tf(&Dfit(&en/ S5tf(|)6flt(^en ttntxiiitret
beiDer @eifl(ic[)er ai^ 3CeitIicf)er «Perfonen refpeaivd &mt>mf greifeeit^^ unb Q5efldtigunfl^?
SSnefen , Conccflionen , Indulten , (gfiffitungen , ^ermdc&eniiffen , Q5erorl)nunfien/
Statuten/ QSertrdfien/ Contraaen, Q3erglei*un()enunl)ant)ernl)erglei(6tn
t)ie(fd(ti9en ©cj^rifFten, *
eefammlct/ ((rcf^nieben mi (n OrDnung QtM^U
irt »ef(J)em ^ ^ ^
©te ©efd)t(i^ten tev Rcformation t)on hnA^ii. bt^ 1531. tdtgefteuet
ipert en , tvobef am (EnDe Me 3dt)t:Hc^e ® cfwlt U^ Wefiaen €♦ qSreDiflamt^ / Me
Forraula ccmmittendij^ ttttti We^efdnntnftjfe Oer^amtuP
• • ' • flif^S^cn jlir c^c grfuaet ift*
f#^OCi!/ I^/
.'. t" ";• '.
NjGOLAUM
» • > '
M fcl.%otot; S()tifiopl) gflainer^ saJiettue, 1729.
Aim
! f -L •<
1
7
r ti h
l /
l\
i l
»• •' • •«» ■■••■ .
f •' "■ » • • • * ■■' ^
• • e e o
"« <J *'
-•S >":
wmmMM
mcigtct:
a^ 5ln^cncf cn m m ;;tvct&unt>ctt 3af)tcn 6ci unfcrn 55otfa()rcn
flcrcl)ef)cncn S^cltfltoniS-^cvbcflcvung, n)clct)C^D<e^mnkirct(c^e
:Eird;e ain ©onntasc Cantate tm abflcnjt^ncm 3a^r off cntlicO
flcfctrct f)at / ifl Dcr Stntrtcb Dct mtr gcnjcfcn, mctnc l)crt^ltct)e
grcuDc unD ttcffcSancfbarfctrubcr unDflcgcn btefe (jrofTc®obI^
tWeOtMf mtttclftbtefcrn)cnt9en2(rbettabjule.qen. llnbgen^tg, jege*
naucr l>u (Sefc&tc&ten btefcr 2(nrtc|)tung be^ n)al)rcn (Sottc6btenftc^ bct nnil,
ctngefcbcn njcrben, je mebr n)irb manbte guttge ^onbOOSSc^ ju unfcrn
Sefien bartn gewabr ivcrben. ©ann wte ju DencnScttcn ba6 ^abftt^um
bct nngJamma^ttgften fctitengen^orbcn jufctn, muftebcffenSaUfo ploeiic^
(tcbetitftcUen, unb, nja^nocbnicbr? G^felbftcnbcnfclbenbefortern^clffcn;
nnb n)tc e^ burcO bcn bauffKgen Sann , burci) bic SiJItgbrducbe ber angcmagten
^eficnung bcr ^trcbcn unb ©cbuI^^Stener , burcl) tk OD^cnge bcr q3rtefier/
DurcO bte^crmebrung bc^^ctltgen^©tenftc^tn bemSSIcp-Opfer unD ttetcn
gcfttdgen am()5^ftengcfttegenn)ar, fomuflcn cben btefc crjcl)lte ©titcfe btc
©clegenbcttfctn e^tt)(eberj)erunterxu brtngcn, unb/ burc^ ®0tte6 ©nabC/
beiun^garabjufcbaffem •
(E^tftam 2age, bafmanim^abfttbumfelbffallettJcgetiberbtegctcOt»
(tnntgf ett mtrDcm ^rtttnjuDcrfabren, nnl) bc(ten groflcn SWtfibraucttgcfla*
getbat, unb, bamtttcb^ettfauffigfeit Dcrmctbe/ n)tItcbmtd&nuraufDa6/
wa^ auc5 benen Excerptis Sumrnas de vitiis , ivdd^c tn Dcm bretjcbenbcn ^abr*
^unDertgefcbrieben (tnb, mii tn Dcm brttten Sanbe bc^ erften 'Xbcttep.^i^-* tin*
gerucf et n)orben , beruff^cn» ©abero tm e^ , Dafi man ftcb tWl^ wmiQ Daran
f ebrte , tbetl^ bcfTttg ftct) baruber befcbn>crte* QBtc (tct) bte bcnacbbarte 35rc^
mer An. i2i4» unb tn folgcnbcn 3aOrcn , Da tbncn Woldemarvis jum ert^-SSi*
fct)cff; n)tbcrGerhardumln)oTteaufgebrungenn)crDcn/ anben23rtt>nntcbt
gefebretbaben, unbbcffclbenungeacbtctiutbrcmSielgefommen fctn, ift tn
biefem ecfd^id)Ul5ui^t u Sb. i- 55. p. 639. fqq. Dcrmelbet XV^xUti. ai^ An,
1269» ;\<t)tfcCcn(J£9{abtunb bcmCapitulcinSJerglctd^gctrofl^ennjarb/ftjat
untei; anbernPunctcnaucI) btefer Dartn: £)a^ Capitulum ntcdt glctc^ uncr^
(i3 ftor*
f^bm ©acOe mit Dem :Sanne , auf Die geringde mmtinu ^SefeiDigung,
fonDern crDcntlic^, nac^ Denen in t>ei* ^ambntQifd^m ^irc^c bergcbracbtcn
®en)of)nbeiten mto ©ebr(Jucf;enmfa()ren felte. (L2t)»2»S.p. 5-3, 5-40 au^
Demfelben SanDe (p.fpi-^s^.) ift xuerrel^en, tt>ic Dic ©tabt An. 1335-, nnD
aberma^Ie^An.i337> bi^ An j3s6An De^i^apittel^^nn, blog barum, bag
(te jcne^ iUDringKc^e ®en)a!t (ntDcItlic^en Singennicbt (ciDenfonncn, gera'
t^en, unD DieferDabtn gefc[)drifetworDcn fei, DagmcOt nurDer SircbenDicnll
aclegct, fonDeraucODadierbofteCAPiTULUM(icbau^Der©taDt, n)e(cl)c
c^ furDerUucbetbieltc, flcmaci&t babc; tt)ic n^enig aber unfer 53orfa()ren Dic^
fe^ Uttternel)men geacOtet, unDit)icDie()icitgeFrancifcaner, Die fogcnannte
Sacra Dem9laf)t ntcOtDcrfiigct ()aben, unDaneDie@titft^*J£)crrn (n Dem An»
nss* crric&tctcn ^crglcicb, Die©ute a(lcma()( beietwanlt^crdugenDenSr-
runcjett, jui?crfucOcn, Sbrcj^^agcnbeiDlabtattiiubringen, unD D^ecbt oDcr
^Bergleict) crwarten jiUtt)o((en, ftcban()ci(Ii(igcmacl)t, if!Dafe(bf!juc\(cicbmtt
fleme(Det tvorDen. An. 1499. ()attc Capitulum abcnna()(^ itiit Detu ^ann um
(tcl) gcttjorjfen , DaitnicbfiitDc^DagmttcrDcn^SefcOttJcrDen, tt)e(c()cam2)oit*
ncrftagc nact) aHcr J^ei^igcn itbergeben tt)orDen , Dic crftc ifl : Van oe^ ^ait*
ne^ toegen , batinm eefmncn roaren f^ctt J£)crman Cangcnbccf nnb ^ert:
3o()ann J^ugcuttbemmt ftc! befurc^ten muffe, battottcnebc^an^e T^atl^
in bcn Sann qmmCf battoolben be^orger ernfllid) Ijebben , bat fc ftd bco
55anncnDe^ent()olben, fe bac^ten fci;(t4)t6 nenen SSann tj^o I^ebbenbe, (b
ferne alfe fe bad^tcn |>ter tn bcn Porten to b(tx?enbe* Sldcin Da^ 6!apitte( ((ef?
ftd& n(c()t cinfagcn, fonDcrn beicgtcDicStaDt An. ifoi. Durcft 2(uf()cbun3 Dei^
StrcOcnDienftc^ , fo aitt ©onntagc Trinitatis acfcOal) mit Dicfcr cicifilicbcn
©traffe, DicUrfacbctt^ar/ DagDie©taDtti>fi^cn M aitgcricbtetcn 35runne5
auf bcm 33erge , Datoon m Capittuls ®((cDVr unD ^crtvanDtc DaeJOBaffcr
fcWpfftctt/ uttDju ©(cicbtcruncjtcr ^tcn, fo aufDicScftung Der ©taDtgc*
ttJCttDct , cinen bititgcn SJcitrag , angcfcbcn bciDc^ ju i()rcn S^uoc n m(t.qcre(c6*
te, foDcrte, Darummuflc ((^ttCtt^^crgcbmiflDcr ©itttDcn, Der6ffeut(t(^e®ot*
tc^Dicnft, unDibrcm^Sorgcbenitacl), auc|)Dcr^(itnnc(fc(bft, t?crjagctmtD
abgcfproc()cn, tvcrDcit. Dbnun jttjarDcrungcnatttttc^crfaiTcr, DcrttacO
Der^cri^cicbttuf} obcngcDacbtcr A. 1499. ubcrflcbencr ^efcbtt)crDcn (tt)clcbe
gcticbtc^ @Dtt (m IV» oDcr V. •^BanDe Dc^ u Hijcil^ mttgett^cilct tt)crDctt fodcn )
i)injufet3Ct , bae bicfce Interdi(^um ufque ad profeftum Martini gebauret i)a>
be , fo fc^einct c^ Docl) au^ Dcncn UmftattDen , M^ Dicfe St;raHtti|c()c (^cmlt^
Ubutt(i ctttst)cDcr (dttflcr unfere 23orfat)ren mitfle .acDrttcfct ()aben, oDer Doc&
Da(D Darauf tvicDcr muffe t)oracnoittmcn fein / tn ^ctrac^tunfl Da^ An. 1^03.
a 20.
d. 2o.MajiDcrDama()l(9e!>irt()t^l)en: igermattJiobettbore jtt)0 Commendcti
in fcixmmx i\)n\ (n ©♦ ^eter^ ^irc^e erbauten unD Der ^. 2(itnen genjtDmc*
ten Capeile, m\\> Die 2e()ntt)att Darubei:, nicOt DurcO oa^ Saptttcl, fonoem
DurcO Den Cardinal Raymundum (t)cttic jtt)(rcOenDer@taDt unD Dcn Dm^
^ntoaimm obfc&ttJcbenDe ^rrungcn auf cine Compromifs-^cicJjung bebaii*
De(t()atte) unD DetTen Seyodmdct^ttgte, beftdtigen unD 3l)m bei(egen ((e(f/
welcOc^ (Jr / tt?ann Die auf fiebuna De^ :Banme fcOon gefcOet^en (vire, ol)nit\)C(^
fel bei Dem Capitul a(^ Ordinario tt)urDe gcfuc^ct \)abtn , m\)in Dan Der Car.-
dinal iuDcmDarubcr crtf?ci(cm*Sr(cfeunten p33^ot)n}t\)eifc( Da(3 er Dem Or-
dinario auffcr Dicfcmjad f unff tig fein inveftituriRc^t t)orbc()a(t/ mag cjcfc^eti
l)abcn, uuDaue^ Der^auDfuugDie An. 15-08. in @. 3<^cob6^ Stircbe (tt)(e it)(c
ba(Dfa(jentt)o(len) gefc^ei^enift, fcj)e(nete^, Dafi aucft Da^ma^i Der ^Sami
nod) nicOt aufgc^obcn (jenjefen fe(.
SiueDiefem, tvaf^gemeiDet/lie^etjuJage, tt)(efcbrD(c(}eift(ofe®e(f!-
I(cf)e a(l)ie Die ^e(t(icbe Durct) Den 35ann gcDruetet, (tcft fe(bft aber DaDurcO \)0t:
&Dtt unD esncnfc^cn (lraff(icO flemacbt ^aben. SWein au^ Diefem 35aMbe er*
fc^einet flber Dcm , tt)(e fo gar ®c((i((c^e n)(Der ® eiftiicee mit Dicfcr ©traffe ge^'
it)utet ()aben. 3*i^t(n(cf)tfa9entt)(e^abft, (ErobifcOoffc, ^rSbfte, Ar-
chidiaconi, Decani &c. n(cOtanDer6a(^be(@tratfeDe^35atin€i5(^reSefef)^
le au^deffen , fouDern tt)ie f eine ©c()u{t-93erf(t)re(bun9 untcr Dcr (£(crcfe( gefcftc^
ben, a(jSbc(@traffeDe^35mtneiJ, tt)e(^ernurin Der ©tunDeDedSoDee^ f6n*
te aufge^oben ttJcrDen/. manfan DenSetveiguntenp.aoj-^fq.si^. 327.ftnDen»
5Bic (angebiefe ^laQc unfere ^orfat)renno^ naci& 1^03. oDer ifog» geDrucfet^
me(Den r>ic (SefcfticOten jtt)ar nicbt , Dod) erfc&einet aui^ Dencn 9]ac^rtcCten Don
Der 9lc(t9ion^^^erbeffcrung bci un^ , Da^ Diefelbe fe()r naf)C an Diefe "^citcn gc^
reicOet babe , ancrtj^ogen D(e ^urger An. 15-26. (m amfange baS Jabrc^ D(c Ur^
facOe , Daf3 Dae^ (lanunev'® utb (m fRucf ftanD mv Den t^erinafebeiettben 15ah
btt fie(tT(i*ett fc^cn , ftcb Deefaff e( auf Dae^ Beugnug Dci^ 3?af)ti^ unD Die (Erfab-
rungbcruffenDe, ftcbeuntenp.io. Dafiaberau^Dem^anneDen eineetaDt
trug, ?)^act)tl)ei( unD ecC)aDe cm ^anDe( unD <2BanDe( unD einfo^gficb 2(bbrud)
am (lammer^^url) entfrc()enmuffcn, (fl Da()er offcnbar, DagDcr:5annitid)t
nur Den Umgancj tntt auDern , fonDern aucO Die 53erfluc()un(j De6 Drre^ , Den
crtraff, (nftd)fagre, tt)c(cOeeJ8e6term(t ^erentfcrnun^ Der<I(erifei t)on Dc*
nen t)erbanncten t)crf aupffet mv. (Einen gnutiramcn ^Scnjcifj Dat)on tvcrDen
it)ir, (^cKBOttl (tnlV.^SanDcDe^erftenSbct^^beibrtugcn, altvo e(n t)6l^
{(ger 35mttt'^Procers erfcf)e(nen, xmh Die ©acOc Deutiicf) mad)en tvirD. Sa
«un Da^ 'iSRaa^ m Capitularen t)o(l mv, lantuurtc (&OXX fcine^ SJo^cfe^,
n 3 un^
X)^mb€*
m\> gab iW SKut^ unD ^tafft , Dag e^ ftc& An. \S22, mit Dcncn Obetn ii\ allen
^trct)fpie(en M^in Dercinbabtte: ft4> bcnm Inhibitionen uub :i5annm bet
iSd^lid^tdt 5U t»iber(e^eti, bei einmit>erl)alten, unb feine 3offen babei
(paren xpolten 5 p.4^ ivoDurcOtinn, ft)tee^Dec9lugcnrct;eintt?ctret, Dei'©6tt«»
«c{)en Q23ac&ett Der ^eg bcrettct ifr
Sritc^t wentger murte Dcr SDii^braucO ber am^^<^9ten :^e|TeHunc bei:
2lirc^Htnb Bd^ut^Diener t>ei: 9i6mirct)'Sc|tnnten (Slcrtfei jum Sad (]crcict)cu,
unb nuct) t»cr SW)ntnfl®0tte6 Dcr 'SefoDerung Dc^ SDatigelii bet m^ Dat)ec
©elegen^eit erwacbfcn. 2(1^ jn)tfc6enAn. 1164. unD 1168. Die (la\>cik ju ©.
tntcolai \>ou Dettcn etnwobncrn Dee^ fieutigcu ^ircerpiel^, ituD Damal^iigcn
SteuftaDt erbauet tvarD , Ijat |tc6 Derfelben !Sau Dae C APITUL , untcr Dein
^orwanD, Da^mano()ne (cittem 2^orit?i(|en unD bcfc6el)cncr einwtUi.qung,
ancinem Orte, Dcnc^;\ufcitterParochiercc6nete, fcineSircte oDcr ®Ottc^*
JP)au6erbaucntnufte, autt^iDergetcget, unD Durc^^^crtnittcIuncjDe^Daiua^-
Itaen eri^bifcl;off^ gcfc^al^c^, Da^®raf3(boIp!?DerDritte, tt)eIct;crDcn^IaO
Der SSurgcrfclctfft gefcbcncfet f^mcf fein ^ca)t unD Stnfpcuc^ an bcfagte ^a*
pelle Dcr bcilicjcn ^uttgfran 9}larien i\um ^el)ueff Der Sanonictcn Dafeibft uti^
ter Der ^cncnnuna eincr mtlDcn ^ermac&tnufi unD. ®ottfeIiflcn ©tiffrung
(Atvau i.2t).KS5.p. 577- tqq. Di^tt^arDa^ingcmeittct, DafiDietnfolcecrRir^»
^eattjurtd&tenDeStltdrc, VicaricnuttD Commendcn it)re ©ttfftunaunD Se^
ftdtiguna\)omCapitulbabcn, unDDieDabciju beftetlenDeqjrtefter Durcl) Daf^
felbe gefc^ct tt)erDen m6ct)tcn, n>elct)c^ Dan , al^ DicnnDern 53farr^ j?irct)en
mtti. eat^anncn uttD 3accbi, tt)tc aucl) Da^ ^efpital jum ^. ®eift unD jn
©.®corg, tmglctcOeuDtcdapcaen jue.(Slcmcn^mtD ju @* ©crtruD Daju
fatnen iuDcnctifelbcn glctctfaU^gcfct)al)e, fo DaflDiebeneficiaunDbeneficiati,
Curati unD non curati , Re61:ores , Plebani , Vice - Reftores , Vice - Plebani ,
Officiati, Altarift^ Dctn Capitulitutciwrffcntt^arcn, tt)te folcl)c0 au^ Dein
ttn Drittcn SanDe Dc^ erftcn Sbcil^ beigebrac6tcn Vifitatione5^SucI)c tntt mefe*
tern cr&cllct. ©aeJSRegimentabcr unD Die ^ern)aItungDerSirct;cntt)ar aitf
Den 5u6, tt)te c^nod) ^eutc ftcbct: Bic ^attcn tbre Patronos, tt)elct)c man
Provifores, ^orfidnDer unD ^ircI)fpicl^;JP)crrcnncnnete, unDtnagtcftmtcO
Dt^fal^ nur auf Die Faftos Proconfulares & Confulares berufeu, in tt)elctien
tt)tr Dcnen ?Ral)mcn Dcr ^x^rn. S^urgermeiftcrn unD sKatbmdnnern bcigefceet
antreffen : Provifor S. Spiritus , S. Gcorgii , S. Elifabeth , 6cc. 3n unfertn
(0efltic^t^25ud;e bcftttDet itcl), Dag An.1264. Diejtt)cnedltefle .^^.Orn-^ur*
Qcrtneiftcre Patroni jjum -^. ® etfi gcttjefcn fctn, ( k 21). 2. ^. 106. ) uttD An.
1388. fommt ^t;,3tlbertieiebecte tHaDmaU/ a\^Voxmx\ni> icvZatdmj^o
lO^m^t.
imv^iiuynmifut ^cinc von bcm 25erBe ^ocftdnDer eben Dctrfelbcn 5tir*
cCe (e. V. p,84i» 8320 miD An. 1421. ttjav gletctifad^ einei: cingJ Dem dia^
Mfdbfi Vot\lanbct (ibid. p. 805*0 An. 1437. mt ^nfgevmciftei* ^cmi<fy
^orer Provifor fuperior t)on Dcm ©. (Jfifabetben *^anfe, Dcm Dte beiten
§ni\qci: 2^etnart van bcm ^roge nnD ^art^olb 33oet^ al^ Procuratores
jnijcjcUet tvarcn. (L2t).3»S3.p.5-3.) An.ii-os- am Sin^rtacje nacOnacbJu-
dica beftdtigen Der 3irci;fpiel-)§err nnD ^or|lanber, tt)ie anct) JP)eiI. ge(c(>
nam^ nnD j^trcOgcfd^wome jn &* 3acob Den t)on Dcr Zanct-^tubctfd^aift
gcpifftcten ncucn Sdtar ncb(!;Dcr Commende , unD (^ebcn Dcm beflelltcn
^]3r(cftcr Da^ Primat oDer Dorcjcbent in Dem 5DIe^Icfen. (u2l).2.S. p. soj-O
An. 15-26. mn SSfirflcrmetftcr (Sct\>atb von ^oltc L. Patronus Der j^irc6en
5n ©. 91icolai/ ttJclcOer Die Sinfu&rnnfl De^ Paftoris tjcrbotl). (flc^ennteu
p. 14.) tt)te nun jeDc Sirc&e ibren Patronen an^ etnc^ f^odbxo. ^al)td '^Mt^
tcl l)atte , fo llunDen ancfi Derfctben Dte ®efc(;tt)orne, fo an^^ Der SSnrgerfct^afft
ern)cl)let tvnrDen, m. & ergiebet jtcO foIcBci? fcOon an^ Dem xoa^ t)orl)cr
gemclDct ift, anmebrcrnSScnjcil aberDtenetnicbtnnrDieinDemDritten25ai^
De De^ iftcn Sbetl^ beigebracOte ^crjetcf)nii6 Der 5?irc(^(gefc()n)ornen i^n @.
q3eter , fonDern ancb Dtefer ^anD bej^enget, xvk Dte ®efcl)tt)orne Der Sirct)en
mit (SG. D^atbe alle^ jum SSeften Der ©taDt unD Der «ircben t)or unD bet Der
Reformation, iiberlegct, bebauDcIt uitD ju<S3crcfegertci)tet^abcn, mitbin
Dag Dad f)^cg(ntcnt unD Dte 53ertt)altun9 Dcr ^ircbcn bci fRabt unDSSurgern
anc& felbft tm ?^abfttl)um bt^ an Dte Reformation, gleic^ tvte noct) jeijnnD
ift, 9ctt)efen fet»
3tt)0 ecfeuten t)at DieStaDt tmq3abfttf)nm .^ebabt; Dteetiteam©oni
tVClc^cS. Anfcharius gcbauet, UtlD DCtSr6?t8ifc6o|f UnA^ranus An. 1013. au^
Der 2(fc^en mieDcr I^crgcftellet ; Dte anDcfe ^n ©♦ ?)^icoIat, tt)elc&c An. 128U
Don Denen etnge pfartcn Dafelbft tbren Slnfang aenommen , unD t)on Dem
q3abft Martino bcftdtiflct tft. ( i. Xb- 2. 25. p. 5-9.) uberDteerfJebatteDerCa-
nonicus Scholafticus Dte 2lnfftct)t unD beftellcte Dcn ©cl)u(meifter; tiber Dte
anDre abcr ^atten Dfd f)^ccl)t DorbemelDte ©cfct;n)orne jugletcb mitDcr 35cftd^
tigunger^altcn, tt)eIc^ceJ (te aber nnter fletvifTcn SScDinguitgen A. nsp.Durct)
^cimtttelung Gifelberti De^(5r^::?5if^off^t)on 33remen an t^orgeDaci^ten
©cfeolaftcr abtratcn. (ibid. p. 80.) Dag e^ aber mitSeftcIInitg DererStrbet*
tcr beiDe tn Dcn S(rct)cn al^ tn Dcn ©ct)ulen nuD mtt Der ^elobnnng Diefer
lei5tcren nic&t ailjutvol bcrgegangen fet , erbellet au6 Dem an. 1337. ;^tt)ifcbcn
Dcin Capitui unD Der@taDt erricl)teten SSergletcO, aln)0 e^ l)ni(iU Canoni-
b ^ ci Ila-
X>Wihe*
€i ftatueht in ecclefiis parochialibus Reftores & Capellanos literatos & ido-
nebs, qui populoprajeflemoribus, dodrinis & exemplis poiTunt Simi-
liter Scholafticus providebit fcholis de Re(^oribus literatis & idoneis , qui
in fuo falario vetera ftipendia non augeant , nec nova in antea non impo-
liant D. h Dte ^anonidm fbllen in bmm Pfarr-^trd;cn gelel^rte nnb^c^
f^idtc Capellanen (e^ett, welc^e betn\)oIc!e ^x^mpel bct tcl)U unb be^
i^ebenc (ettt fonttett. De6gletc|)ett rotrb ber Scholafticus bteBc^uIett mxt
gelel^rten m^ ^c(<\)idtcn Redtorn Derfel^en / xoc\d)c ^«6 a\tc @4>ulBeIb
ntc^tx?er|?6|)en, mt iCDenisrten «ber neue 2(uf[rt5cn ma6)cn follen. (i.Sft^
2. ©♦ p. 5-99. ) jinfon^ev^dt xooxl an. 1339. 1)etn Capitulo Dutcl) i^r(5'5Sifcl)off=
Mn\ tScfct)! mifgclcget mit ©orgfalr Dorauf ju fcbcn , Dag Dcr Scholafti-
cus , tvan cr jemanDcn 5^*ct)l)cit j^u Icl)rcn crtt)cilcte , Dafur fcin ©elD ncf)^'
mcn m6cl)te ; Dajj Dcm Redori unD (3ct)ul'<gelH*cr cine (^c^cmcnDc S5cfo^
Dung bciQclcgct \vi\x\>c , unD Dag 3l)m , Die antjcrtraute ©ct)Ukr in guter
3ucl)txucrl)altcn, alle greibctt gcIajTcn tDcrDc. (ibid. p.6020 mMssAmi
terl)oNct Capitulum Dic an. i337« gctl^aue^cvfprccbung Die ec()ul=unDM**
c^cn^gcbrer bctrclfenD (ibid.p.73iO ^^t>cfinDctficl)aber, DagDicfcrcrvicO^
tctctt ^crtrdge unD Dcr (Jr6'®ifc()otTIicf;cn23cfcl)Icn un(^cacl)tet, Dcr bcfaj^te
«XiiiPraucl) nict)t abgcPeaet fci. S)a\i an. 1477. bcfcl)n)crtc Itct) Dcr 3ia()t uor
DcmCapitulountcranDcrn aucODarubcr: Datbe^orgerBttiber, betlpor
0d;olen s«l;n, havcn be Concordien befct>weret rourbett , fo ^at bat
^o\)n mercflif ett tjl Derl^oget , unb be @d;oImejIer6 baeeltf en voat nice er-
bencBen ; hat nn fo tn Eorten ttefcl)el;ett i6 , uttbe tn VITenung xperen , ^at
fe ben ^orgern , bebenLocatenbeBo(lget)en, mel)r ?3efd;tr>erune rmt
crett :3&iitbertt toegen wtllen rplegj^en, fo mcn cfn %in\> fc^olbe frtg fyn.
S)i^ tt)ar an. 1499. nocf) nic6t gcdnDcrt , Darum bicg e^ in Dcr ol)cn bercft^
frmclnucn ©cfirifft: <^d x>an X>erl;6etnge ber ©c^iolen , t>at (Itolbe bc
Scholafticus af^el;ren unbertfrtcllen, nnb l;oIben ttaofber UO^l^nl^ett Q23o*
bei nDcf)cine^Ia(jefomt: <l>cE(Ii;oIbemen tta btffemDasett ncvncn B^rrf^
l;eren {cttcn mit xx)ebber\vtllen ber Barfpellube , t>at l;abbett be SSorger
fo befc^Iatett. ^ermutl)ltcl) \\t ci , Dafi Dicfcr ^DIigbrauci) W an. 1^22. ^c-
Dauret babe, in tt)clc5cm ^abr DieSurgcrftcf) mcinbabren betn uneegrutt-
t>ctcm Unterfansen ber Clertfet \)ic Pfarr -^ ^erren of;ne t»tf]en \\nt> xoxWcn
ber \)or(f ef;er ettt- uttb absufet^ctt, a\\6) bem ^Setrteb be6 Sd;olrt|ler^ , ber
itc^ ber Sc^ulen 3U S. nicolat , uber t>ic (Bebufjr anma^ctc , \xnb mit
taf;rItdKr Penfion wteber bejtegelte "Srtefe unb Inftrumenten, be(ci;xx)erte/
(tc&iufcijctt, (untmp.40 uufcvelicbe53cvfal)mt, mfottOcrt)citWcDon@.
?RM(iit crfcnncn an. 15-28. liie ebttlid^c ^crWngnug atDtcfcr tDicDcr^ergei
bracf)tcn Scftcllung Dcrgct)rcr an DaeJ^irc&fpicl, unD bcrorDncn rolc^c^cc*
fcncn }u crn)c^lcn, be myd;^ Wotbm nnb Wctden wtl^ red;ter gcunbbe^
billtgen ^van^cUi "^^erman '^uncl mb (Dlb belecen , nnb im Zatdcn^^
bccnfic ftd aI(o €i^ti\iM ertocl^en nnb i^olbcn , bcxX) babotd^ cBottI)>fc
^rn rnb ibernmn^^Seti^ertngeB^efobertroerbe, (untcn p.iii"») 2iu^n?ct
ct)cm Dan suglcicf) otfcnba()r trirD, Dafi (tcO DaeJ^lSabrtff^um \^c\ un^, Dnrcft
ben V1Tt^brau4) ber angemapten 25e(IeUuncj ber ici)tct in Btrc^en unb
ed;ulcn felbft gcftur^et, unD Dcn €inbruct) DceJ (E\?angcf ti tvtcDcr fcincn 2i5il-
lcnbcfeDcrnmufTcm
9^icmabb^ iSt Dic 9}lac|)t Dcr 5(nftcrnufi \ic\ un|crn ^orfaI)rcn (jroffct:
<)cn)cfcn , al^ in Dcn funffi^c[)cnDen 3al)rl)unDert unD in Dcm Sinfan^c m iccD^»
5cl)cnDcn. S)an je bcflcr man Dte ^lammen Ded ert<c()tctcn gcgfcuer^ ju ma*
c()cn fu^te, jc mct^r man Sic^tcr bei) Dcncn Siltdrcn unD Dencn ^ciligcn SBllDcrn
bauffctc, je Duncf Icr n^arD Dcr ^crftanD unD je flroffcr Dic ^crftnftcruuii Dtc
Dcn tvabrcn ® laubcn unD Da^ }u^crftct)tlicl)e 25criraucn an uuD auf Sbriftuin
\)crtricb* (Einc ungefecure SOfleuge blinDer ungclcbrter unD eigcnnui^i^icr
^falfcn fucl)te ftc^ Don Dcr Unn)t(Ten()ett De^ 23oIcte^ ;^u bcreic^ern ; Die 93\cp
fcn, Dic^ciHqcn, DieScfttdgen^urDcngcl^duffct, mittc()rct, ctn.qcfii^rct,
unD Dte qsricftcr fcl)cuctcn ftcft ntcOt ju bcfcnncn, Daf3 Durcb Die ^ad^tni^Cf
( Memorien uuD ©ecImcjTcu ) t}?re2ienten t)erbefjert xv)urbc« , tt)ie ivir Da*
t)cn An. 144^. etn eFcmpcI fiabcn p. 838- tn Dcm2. "^owU Wo iflcn a:bcil^i
UnD Damit folct)e Dcfto reic^Itc&cr \)crmer)rct tt)urDcn , bcmu()te man ftd) Dcn
93lcg:^ unD -P^ctltcjcit^Sicnft um fo toicl ^crrlicbcr in macf)cn. SHan ftena Dc^
^lbcitDil Dtc fo^c^cnanntc 5(nDacf)t mtt Vigilien an, Dc^ 9}]or(]en^ folgcte Dic
©ccImefTc, Darauf ctne ()crrlic0e 931ifTe auf Dcn Orgeln, i.2i). 2.S8. p. 840.
ivcld)e ju Dcn Confolatien gcrcd^net n?arD, unD Den Jrofl Dcr armcn Beclen ,
Dcnnftc aueDcnt ©cDdctaififj tbrer tn Der ©ecImefTe empfuuDcn battcn, be-
Dcutcn folten , tvoWn Dic ProcefTionen unD Umgdnge , Statien unD Das' Bti^-
ftcbcn tn foIc()cmtlmgang ;\um®cbctl)fi:tr Dtc^crftorbene, Umtragnng Dcr
g)]onftrani^ , Dcr SStiDer, •e)ctltgeit=^cbctne, Dic Refe<aoriaIia unD ®afmial)='
lcrDcr©cttllic6cn, an Denen®cDdcI)tnu^^2dgcn Der ^erftorbcncn, Dte att-
gcftcltc ©cclcit^^SdDcr, Da ftcl; Dte(SIcrifet oDcr auc& arme SJeitte, ttntcr Dcm
^orn^anD, Dcncn ©celcn tm Scgfeuer eine Srlctc^tcruttgju fctaffcn, tva^
fct)cn tnuflcn, unD Dcrglcicbcn 9)Icnfc6en'2imD gcboreten* 2Bte grof; aber
Dic §(ttjal)I Dcrqsfaffcn ()icrgen)cfcn, mag man fc()cn au^ Dem tm'3. 55anDc
De6 iften 2I)ei(^ p,84i» Oetgebrac{)tcn cetf!ltc^em@(^o^-;5uc^c pon Anno»
b 2 IJ23-
\S2i'iS2S* tntt)elc6em fte(tc6uberD(erl)un^erterrtrecfet, unD (tnDl)i'e Officia-
les Oer Pra^laten , W Officiantes , Clerici Notarii n(c()t C(nmal)l mttgcrcd)^
net ©ortflrcftiitnNe931acl)tt)c^q3abftt(nim^au^Dencner;^cMren©tucfen
ju fe(nfe&tene, fol)ett?icfJ(tci)t>oct)®Dtt, Der(tc()t>e^armenmfuf)rten^oIcf^
erbarmete, nocl) mac^ticjer , inDcm ereineneln^(gen ^tegetilj^een au^rurte*
U, ftc& Der un9e()euren SS\t\w entaegenjurc^en/ unt> Der(Beme(nejuje(gen,
tt)(e er Dcr ^faffen gar wW gebraucbte, Den ®otteat)(cnfl mtt fctnen ^itftern,
ec6u(''bet)icntcu unD ^inDern, e()r((c() unD aufcrbau((ct);iu bcfteden, tvoDurcC)
Dan t>te ^faffen xW^t nur t>a^ <l{m t)er{o()rcn , fonOern aucf) W Vigilien ,
©eedtteffcn itttD auDere e&or-®ebrduc()e au^getrtebeu / ()(n(5e(jen Oie 2(u^rpett'
Dung t)e^ f^. 2(benlmta()(^ nacO Dc^ ((eben J£)cilant)ee5 (5(n|c^un(} eingefiUtet
iDorten* 2)arauf tDaro Oie ^(nrufung Dcr ^O^^tligen uno tt)a6 ju (()reitt S)(cn*
fte gcborete auc() inDerc^angeuiStaDtabgcWatfet, Dieitnnul&cunt) jutu2()etl
funt)li(^eS^ftett)itrt)enabget()an, unbDerv0(jrr(ie^t)urct) fcin *2Bort, feitte
®5tt(tc()e ^arbeit mit groffen 0^eicOt()uttt auffle()en, it)ie folc^e^ (Ak€ au^
gegenttjartigen Sanbe t)or 2(ugen if!*
&)Z i^ aber Den geneugteit ^efer Denfc(ben anfebcn (affe, bitte (cOtnif
m^, bctnfe(ben ju DcrmelDen, tt)a6 ()ie unb Da juScieuc^^tungberDarin bc*
fcSriebenen Seitcn nacftbero Ux mir einge^auffcn ift»
Unten p. 28o» fte()et ein An. 1521. c3. 20. Martii .qe;;eicbneter 'SSrief au(! tvef^
^em , bafj f urg t)or()cr VTTauri^ 25urtfe(b einc Commende beim Siitar qjbi*
lippt 3acobi (n ©. 9)Iargaretl)cn*Q;apc(le ju ©» ^atbarinengcft^fftctl^abe/
ju erfc()eu (ft* (£^ tt)(rD aber babci mcrcttvurDig, ba^ biefcr Commenden
in ber ^rotl^ifct^en Villtation, oie An. 15-25. flcfclHtcb, nicbt biegcriUflfteCr*
tt)cbnun9 gcfc^ebm i{u ^ermutl)((c()ift bieUrfacbe tbcif^, baf5ftc5u Der3eit
Da D(e©taDt im ©ann mx , uuD a(fo nic()t vor nttD t)om Capittel .qcftifftet
m\> bef]citi.9et tt)orDcn id , t()cif^ Da6 Der erfle Derfclbcu Sefti^cr ^enric^
33rtnf]^oro ibicftger Canonicus Scholafticus, JU Der Vifitationc5-3^^t/ tDcgctl
attfferbolb babeuDen t)ie(cn ©itrDen unD £e()nen, nicbt gcgcnn^drti^ getve*
fen, angcfeben tbm in Dem aufDie U\ci^Xt VifitationunmittcibarfoI.(icnDem
3abre ( An. 15-26. ) tt)Cflen f (ned (an(|en S(ufTcub(e(bcn^ Dic Refidentz cjcfjrit*
ten warD. gben Diefcr Scholafticus bar im "ioXyc 15-21. a(^ 5itrftiic()ev ^labt
in bed J&er^ofl^ 3(!brec^t6 tjon vrrefHenburt^ JXenften unD ^erfcbicfungen,
tt)ie Der ant jreitage nart) Mifericordias Domini ibm ert()eiitcr, unD unteii
p. 288- eingerucf ter Sricf betve(fet.
5(uf 9}^arici JE)eimfuc()ung tt)ar '^ol^rtun Wo(tfafI Paftor ju ^eppett*
i>orp cittetttiu©. 3^t)rtititid(aofter al()ier mit 3c()6retiDeitt2)orffe/ fte&eutt»'
ten
ttn p. 290. dv tvar fonft bi^ An. 15-15. Vicarius ju ^cntitttg|lebe in Ditl>
ftmrrci;ett gdvcfcn (vid.p.30^ ) tvavD abcr na^mabld mtt clncm geljn in
()tc|]i]cm 2)om t)crfcl)cn , wclct^eo Der Canonicus Scholafticus gcgcn ctnc ial)r*
Hcl)e penfion, Die Diefcr aui^^abftltcbcr Indulgcno it)mDorbcl)iclt, i^m ab*
flctretcn i^atUf unb cr An. 1519- ti^uretlici) in^cfte batte, ftel)e untcn p.326.
altDo jnglctci) ber au(^3cbracl;tcProces unb S3annDonner n)it»er Oiefcn VITolt*
fa^ unb Valentin @d;imetnrttt Vicarium ju e. ^ctcr alfiicc unb Paftorcm
iU^i:mtt(iebeOeraufoben(jcbac5tcrn)eifcbcfacitemCanonico\?crl)afftetivar,
fan^ IteinDcm abtrag ibrer labriic&en ®ebu()r mancjcln ujuroen, mit hnU^^
fen ift , bie ©cjiulD Die jeDer (dbrlict) bejablcn mug tt)ar acbt ^Dtarcf i?ubfct>,
oDcr \?ier Ducaten , unD cine folc^e ©umme biett man De6 SSawm^ unD Der ^e^
raubung Der©eeligf eit n?ertb* ©0 fpicltcn Dic^rilaten Daiual)!^ mit ©ott^
lid^enSingem CbenDtcfccScholafticusnjaraucb^robftiiuSctJroertttunD
an 13* Aug.in Diefem^abr n?arDer fogar AdminiftratorDe^gcDacfcten ©tiff'
m ((tcbeunten ^.291* fq.) unD am 30. Aug.befteliete ibnD.GeorgiusiSlo^
wetttl^ai ©om^2)e4)ant ju tihcd ju feinen ©evjonmdcfetigten, Dag cr ai^
ein beim^dbftlicOen -P^offe tvolgelittener Snannfetn ?3cfte^, Srafftbaben^
Der Exfpeftantz auf Die etujan in Denen ©tifftern 33remett, iCubec!, T^a^c-^
burg, Camitt, ^gacelberc unD Q^^werm I06 fommcuDe Scbncn bcobac^-
ten m6ct)te, |iel)e untcn p. 293. @o iveit gicng Damabl^ Die ^abftlicbc ®naDe,
fie war ju grofi, Da^ (te (tcb Wtc foDen in einem ©tiffte gcgcn i^rc gicblinge ein-
fcOrcncf en laffcn, unD obglcic^ Die Canones foW^crSIuif brcitung Dern* beneficien
tn einer perfon ju tvieDern (tnD , fo tt)uften unfre ^cdlaten Docb, xca^ Da*
mai)I^ Durcft Die gange QBelt befant wav: omnia venalia Roma?, unD Dag
la& eiiioige Papa voiuit allen Sircben-®efe6cn Die .trafft beneinucn fonte,
unDivai^ \\t flcmeiner^in Denen^dbftlicben^ricfcn, ale^DaeJ: Nonobftan-
tibus contrariis quibuscunque (te()e ^.285", 327, 333- unfcr^atttfc^oro \iattt
aucb cineCommende ju S. Apollonias im3)om mi©c(t(|,^vie Dat)on einer am 30«
Sept. in Diefcmjabr gci^ei^neter S3tief unten p. 295-* jcuQet. 3" ^^ i^ foIseuDem
3abr befam er Da^ S)orf CDelltttfibtittel auf gcbcn^^eit V)on Detn ^rt3'-25t*
fc^offe t)on 33retttett tjcrfcbriebcn, laut Der UrfunDc p.302. ein(;erflcfet, ntt^
la% er fta) ancti ;;u ^ppenborp cingeftcllet babc, leDrct ein anDer SSrief p.
303. fqq. ®cn)ig in fcinem^e(lametttgcftebcterfclbft, Dag erau^Dcncnt)ie*
len beneficien , Die eraue5q5dbftlic^cr 'Bcrgunfti.qunc} an fo Diclen Ovtcn ge*
l)abt, foreicbaett)orDenfei: SIu^DemrcIbenerbellct, Dafi er bi^ an feinc^ Je^
ben^^(EnDe ein^^eifriger ^apif^e geblicbcn , Dan ^Die er luebr al^ einmal)! Die
4;prtttgeli(cl;c >£el)redamnofam&peftiferamfeaamin fcincm£ebcnDflcfcl;oI*
b 3 X^n
Un^atU, tvieau^tcncnlliemi^cn, foictjgcre^en, nmm<^ift, foMci*
ii\ feuicin Sciitm , fetnc ©celc ber leucn Wobei: C^^rtjlt ber ^arten ^ung^^
froutwen, ftnem J^tlligcn ( @cl)uO ) ^nsel, m>> ber l;tlligen ^Yrorocn Sijn-
te2(ttnen,t)nb jljjenroerbett l^tiltgenPatrotten, JOHANNI BAPTISTAE,
SEBASTIANO, ERASMO, MARTINO, ANTHONIO uttb bem gam
^en bemltf4)ett ^eere anbefol)Ien , bat fe (atrtt uttb befottbertt fttter Qeelett
X>'xmt xxx ftnem Bterrenbe tnogett (tffrDe^jren , bord) ^ebe t?mt (0(Dtt bem
^cren, alfe \:fat ffne @eele be Vergtfnt^ ber StinDenerlangettmoge,
3u t)cm 1522. 3al)r (^c^Srct Dic p. 305-. bctgcbrncftte UitunDc, au^ mh
c5ci:crbcIlct,Dal^Die^Dm=@c()Ulct>ainal)Ii5Gymnafiumdiv^virginisHam-
burgenfis 9Cl)Ci|Tcn ^ibe , unD Dcrfclbcn Redor ^oac^tttt^^ubel jonft Catt^
gcwcrcnfet. 3)icrer (]tcbctcIne®erfc()rcibuii95\vo(fr2?etnifct)cr ®iiIDcn, Dic
crDcm Scholaftico (ratione ejusdem diva? virginis Gjmnafii folvendos)
\)C>n wcgcn Dc(§ bcfac^tcn Gymnafii fa^ulDta ju lem bcfennct/ unD rict^tii^ ab-
liutra^jcn befennct, beietraffeDc^Sannc^. •P)icrl;abcn tvirabermalilcinc
$robe Der privilegirten Simonie. ^
3n Dtefcm 3abr ftarb, rjcrmutblicf) in Dcr ^omifcOen fRelit^ion / M. 3(tt-
breaa Stnebe^en Vicarius im 2)om ad altare S. Matthi^, n^elcbee^ gebner
An. li-if. bcrcit^ (aut p. 3 28. im 2. •SanDc unD p. 58 uim Dtittcn 'SanDc DecJ iften
^bcil^ \!>i^o.^\. (Jr bat Die 2(uf^unff tc fo it?oI Dce^ Calanbc aleJ Dee5 25reb|jau(e6
Derer Vicarien im ® otu tJcrbefferr. (Siebe i. 21). 2. «S. p. 70S. uttD Die LE-
GATA Domus patium, fo flcI.^SOttim IV. oDcr V. SanDe erfcOeincn mi-
Den , ad h. a. Siu^ Dcnen angejogencn ©tcncn (tnD ttocO 5it)ene ^oDceJ^Sctllc Der
9i6mircl>(]c|tnntcn ®ctftlic|)en \\\ bctncrcCcn , Der cine tvar ^acob XX:)\ttt Vi-
cariusitnSomunDjuJacobi, Der anDcrcabcrM.^^ol^atttt 2^ettte!e, itjcl*
Ct)er(£S.9lal)ie5 Protonotarius, DecanusCalendarum uuD obcrftcr Vicarius
tt?ar, crffarbalteraMauritii, ttjic Die angcio^cnc Legata biniiufcl)en, conf.
it?a^ p.6.t)0tt ibmgcfacietift-
P. 4. tftsenielDct, \io![) Die ungc^ictncuDert ^forDcrungcuDceJ 2Bct>Si*
fcfioffe^ ffir Dic ginwcibuuGen Der ^irajcn , Qiapellcn , aitarc uuD Kircbl)6*
fc 2C» ^icDcrfprucI) ern?ectct, unD ju Dcr Reformation®eIc(jcnl)eit ^egebcn ba -
bcn» ® obci Diefc^ binjujufitgen , Da^ fclc^e (Jinmctbung auct) auf Dic (jering*
ftcn (Stiicfc beiDen Sdtdren oc^atiijcn , uuD m smicbung Dc^ gar njcitlctuf*
figcn 5!)tcg*2)icnfte^ Dcm QBcib - Sifctoffe x>\t\ cin.cjetracien babe. 3cb ftuDc
uteincm^uc6e, inn)elrt)etn DieDUcbnungeuDcr^ruberllt^tTt S.UTrtrtett.
^ronuttg itnSotn, t?on an.1478. biei 1510» tJcrKtrtinct ftcbcn, uttDjumlln
tcrfd!)ciD Dcr aiiDcrn Den 23uceftab E trttgct, Diefc 5nac&ric6t:
An
AtTmo. Item XXIV. ©cbta. to n)fqent)c Mt flUlDen ©tucf tm corporal,
tJiiOc t)iU rotc ^2IrDc(f , mit)c II. Corporali ^ot)cr»
Item toor Dcm ^clct unDc 5Dli)!Jv]civant)c to wigcuDc X. ©cfjilL
Item L ©clji(lin.q Dcm ^ci'ctl)ci'cu to SccrgclDc.
S8cf Dicfcm 3abr tocrmclDct Dcr ^r. t)on Secfetiborff , fn Dct JP)f(Io*
rfe Dc^ ]Out^crtl)um^ p. f^f* b<^^ t)er Official , ber jid; bcm Wottc bc^ ^^t-
ren , toornad; ba^ X)oIcB tn ^anibure beQtertg n^ar , TX)iebcrre^et l^abe,
con brtnncn rtux5Qctricben fei. n)0Durct) icl) DceJ (5r^-55ircC)0fF6 Vicarium tJcr^
ftcf)C, unD\)icacict)tC0ili)eImDelbrusgl;e9c()ci|]cu, maftcuDcv an. 1519. fot
(t)ce^3(mtt)cnva(tctc v. p 325*. ^
P. f . iDirD Dou Dem ^farr- JDcrrn untcr Der ^(utrt (Reaore fub Crypta)
fm ©om uat)mcue5 Matth^o gc^auDcit. ^or il)m bnrat fo(cl)c ©tcilc an.
15-03. ieggenl^arb vow @t6c!en, lDc(d)cr an. li-H* I)icfc6 §citiic(;c m\k%,
mW^ fci) i\)iU m€ Dcm g^cid) jci^t cra>e()utcn mit E bcjcicl)nctcm 'Su^e/
«UD au^ Dcm mc^rgcDac()tcn LEGATIS domus panis gcicrnct ()abe*
P. 6. i)abc i(X) Dcm Priorem 5U ©♦ ^C^^Cinui^ Doftorem XPenb Dcn ^or^
nal)mcn Johannis gcgcbcn, uuDbin Darin D.^o^anu Woller, Dcrjufciucc
3cft (tbetc, gcfo^gct 5)^aci)ma()(^ ()abcfc{)D.lX)enbenci9nc^anDgcfc()cn/
Da cr (tcb ^enric^ fc6rcibct. 3« ^^r Dafclbfl \)0U Dcr @. 3o()anni^ ^irc^c ge*
flcbcucn Jurgcn5Ra4)ricl)tiftbei}ufft9cn, DagDie35ruberfc^affta(Dar, njct^
c^e Dcn 3una()mcu Dc^ l)ei(igeu Creu^e^ 3u ber erjlen 5^Tefj[e fu^rtc, trt)0*
maQ Wrttt{)ief|en ju i()rcm S(c(tcrmatt ju Dcrgcit flei)abt ()abc, majfcn fo(^
4)c^ ([w^ Dcm cSopicn^^Suc^e bci ©. ^iob fol 7. ;iu crfc()cn ift.
aueJ cbenDemfcibcnbeftuDetftct), DdfiDcrcrficSDangc^ifc&cPaftorjuB*
©corgReimarus bet ber >^tnt)en an.ii-^^» Vicarius juS.j^Cobgctx^efcn fcf*
An. i5"24* 4 3. Januarii t)crmcbrct t)Orf)fu gcDad&tcr Canonicus Schola-
fticus fcfne jd()r(ic()e Siuna&me, fuDcme er ibni^, (autDcr UrfunDe p.sop. iU
ne Vicarie 5u ©. SJlaricn f n Qtrrtl^lfunb bcifcgcn \a^tt
S(uf Dcm J?anDc, fnfonDcr()cit ju ^rttn uuD ^orn, mt noc^ Da^ ^ofle
^Pabfttbum , unD am ©icnftage in Dcr auDcrn t)DfIcn 2Boc6e nad) Oftcrn/
trarD Die rtbs6tti(a;e XPdfartlp n^c^ bemljeiligen 33lutt) 3ur IPtffharfauf
Dcm ganD^©cric&te bcffatiflct, Dat)on bcrciteJ tm 2.93anDe Dc^ iftcn %{). ?♦
662. flcbauDcit ijdU,
Um^ctriunD^au(f tt)arcnDcr^rtiberfd)<?fift be^Mtfien i!:et4)n<mt^
ju©. 3obauni^ Dbcraitcn unD '23orf(cnDcrc M.7ol)rtnn lX>etfen Protono-
tarius, M.^ermen ^rtngenbefe Dcrf^iiliflcn ^lecfttcn D. M. ^oj^rtnn 2^unt^
l^erb, ^ermenSoItott), ^tirgenxjan Ceuen/ 2(lbert©r?Ipborc^, ^oljan
Coep, DeOIDer/ ^tmi4> ^et^er, igmt^ Posgenfee/ ^tnrtd;2(oep, J^O:»
^im Wii^man, ^utticn vam ^oltc unD Dyticl Wolkv. ©clbi^qe^ru^
bctfd^afft giebet e.a. Denen Slrmcn 44. €llen &cf)ottifd) QGBanD (l^acfen,
Sucf)) unDfnnff3ci)cn paar ©cl)uc. ©iel)e bat 25oc! bdrtnsenbe bet:23t:o=^
bctf(^afft bct S^<^nbctfal)tct van roegctt be6 Jjtllige 4id;mnme(5 tt)0 S* "^o*
J)^ttttee be6 Clojiera btttuett ^ambotd). fol 3, 5-. 6*
Ad p. 10. tft f)inju3ut6un, Dafj n)urctltc6 Die ^^wlaQc, ju SBfeDerctftat^
tung M DuccO DenSann t?crui:fac()ten ©cfiaDcnd , m\ m dktifn gefoDcrt
n)orDen fci, n)clct;cdDan tt^eil^ au^ Dcm^apfcrltclxm Mandat, fo unten pag.
89.xulcfen(fr, erbellet, mafTenDarm, Dafi D(e ©ertfci uber SoDcrunq groM
fer uberfluf^tgcr ©cf;ai^un.q \?on Dem <Sapttul un\> B^tttctncr q3rteftcrfci;afft
(td) befcOn)crct M^e , ancjejetget ivtrD ; tbetl^ cr^itebet (tc& foId)e^ Daraui^,
Dag an. IS27* aitf SCF. D^atb^ yerlangen, De^ (Sloftcr^i^u ©."^ot^annt^ ^let-
notfjcn , 5loftbarf ettcn unD 3dl)rltct;e 5(ufeunftte m\ bclcgtetn ^auptftiKl
linD anfgcfcftrteben , unD mtt Dc^ tiorbemeitrti Prioris ^auD untcrfct)rteben,
I)erau^(}c9eben n)orDcn ftuD , wic m^ Der ^Jcrjctctnung p. 263. fq. ju erfe*
t)m tft
^CtDemi^^sd. tftDer SoD etne^ Vicarii imSom Henrici Jacobi gcuatit,
iDrtcber t)ermut&{tc& in fctnctn 3rrt^um gcbltcben , angefcbcn er fcine S5e<i
gangnu^ auf Den erften StDDcnt unD Dcn ©onntacj L^tare gefttfftet Wf fo
aber jur S3cfretung Der ©eelen au^ Dctn Jegfcuer (jetnetnet ivar, (tel)e Lega-
ta Dom. pan. ju bctnercf Ctt»
P.18. tDcrDcn Dret ^rcDfger De^etJancjeKt anntcI(iflett35u(Iorp gefcOtcf t,
Die nur unter tbrcm ^ornaf^thcn^^^^cob, ^oljmtn unD iCuca^ angcgcben Wit^^
Den. 9)(tcf)Duncfet, Dag tcf) Dte betDen erftcn erratben babe, unD c^ '^acoh
Laurentii uuD^ol^mntcStjjIroxD fetn Dai^on jcner ju 9^tcoIat uuD Dtcfer ju ©,
(Satbartncu geftauDen , man bcfc)^c Dcn 2^emptfci;ett ;Seric|)t unDDic^*^!)^''
lic^e (Sejlalt De^ (?♦ Prebtgmnt^.
P. 32» n)irD ^oad^im ieiler{)ofFGuardian De^ Cfoflcr^ ^lartcn 3)Tafl*
Dafenen gcru^met, tvobet Dtcfc^ l)itijnie(|cn, Dage^au^ DenQ33crten D. 30-
Ijatttt ^ToIler^, tnttttJcMjcncr bcrtct)tct: Da^ Dte t?on@. 3of)annt^nact)(5.
SWarten 50]agDalenen Sloftergebracf)tc g)i6ncee(amtbetnGuardianbergrau^
en 35onen Dte CSappen au^gcjocjcn l)httc\\, f^^cimf Dap er Dem 931unct)ftatt-
De unD Der Diomtfcf^en fHclicjtott abc^cjiiget babe.
P.36» n)irDerje()Ieta>icDcrcBbttc6-<Saftettju91tcofat, unDbalDaucf)
<n Den anDcrn ^trcfien, fctncn^^Infaocjcjcnommenbabe. Q^Bobftju crtnitcrn
f(i, Dag Die I6b!jd;e ^urgcr|Ii;at1t bcreit^^ an. if^^^mitfolcljcn (^cDancfcn
«mgangen fct, ancrtpoacn |tc ii\ tl)rer2Intmort aneS^D^at^ n,s, einerBi^
(ie
V
(!e 5ttUtiterl;aItuns itnbX^erpPegime bcv Qivmm gel>cncfet, xoovuhct tnan
ahcv vocitcvc 'Qcvatl>fd)lat^mQ au\hikn vooUc,
3n Dcmrdbcn 3o&r jancftcn ftc& ^te belDcn dltcften Canonici ^cuvii^
ISanftow unD TMcoIac ^uge 5u <5:aptrtc( um Uc DbccrtcHc* ^crmutWi^
t>a(}er, mil |cnerrcincr()dufti)ciife(;ncn)C(jcn offrer^ m\ ()tcrrctrcn/ unD ba^
ber fctne rendentiam brcc(}cn mutic» 3ci) ()abc fclnc d ig. O^aobris bcfcbe^^ene
Proteftationi]cfc()cn, tntvclct)crcr(t^iibcrtoor(icDacbtcn 4^m\>cn bc|c()n>cret;
ba^ ob er tool fou|!ett mtt bcm iljm An. isoj. attgetotefLnem @ie uttb
Stattb, utib5tt)<tr ah bcv ncd)\}c ttad;bettt Senioresufrtebettgeroef^tt, et:
tl;mitit>ie(eitT3^t)re, 5U eitier betieti^etjKtd^etiutibtijrett ^retjjettett o!;ttc
bcm fo I)6d?t^tt4d;tl;eilt0er 5ett, ol^tte ^x»cife(, ti4>auf bett^eifktib ber
lX>eIt(tit>ett, fettter ^reutibe, perlaflettb, ober au6 2(tigebett feittcr IPte*
berroartisctt, ober tJOttbem «Sod;mui)t^.(0et(lgetriebett, feitte fmiff uttb
3rc»att^ig3«l;r uttb brtrtjiber UttoerrticBt geljrtitette Refidentz gellrittett , uttb
il;tnfetttettQit3tittb@tmib5u6!apitte(foroo(, rtl6imCl;or, inbcvZlM
utib tttit (3c\valt gettottttncttl^abe^ Doc() tc^ M fetne et.qnc QOBorte ()crfc6cn*
Proteftor-quod alias de anno millefimo quingentefimo Ibptimo venerabile
Capitulum ecclefiae Hamburgenfis nonnullas literascorcordi^, figilloejus-
demCapituIiroboratas &figilIatasconfignaverit DnoNlCOLAO HVGEN
prcefat^ eCcIefi^ Canonico , in quibus literis inter alia continetur & habetur,
quodidemDnsNlCOLAVS, excertapermilfionepr^faticapituli, locum
inChoro<5c Capitulo ftatim poft Seniorem maioris ftipendii obtinere 6c ha-
bere debeat, prout idemDnsNlCOLAVS a pra^fatis annis ufque ad pr^fen-
tem millefimum quingentefimum vicefimum fextum annum locum ftatim
poftSeniorem majoris ftipendii obtinuit&habuit. Etiamq; finealiquaipfius
contradidlione aut alterius ejus nomine contentus fuit. Jam proh dolorf
idem DnsNICOLAVS his temporibus cleroejufdemq; libertatibus infidian-
tibus , amicorum fuorum ac laicali praefidio confifus , forte per fuggeftio-
nem ^mulorum meorum aut fuperbi^e fpiritu dudtus me Hinricum 'Sant^
fcott) fupradidum feniorem Canonicum a viginti quinque citra vel fupraan-
niscontinuerefidentem, defado, locoinCapituIo, ftalloinchorojuremi-
hi debitis fpoliavit , privavit & occupavit prout idem (poliat privat & oc-
cupat&c.
P. 37* iDtrb ct nc^ Mauntii (Sa\iclman$ ber au^ ef netn ^rebiger ju©,Sa*
t^artncnetn S5rauergcn)orbcn fetnfoH^gcbacet. 3cl) ()abetntct)Dcr©ac^ett
tveitc V er f unDtse t , aber nicfet^, b tfage becf &tm €vbe*58uc&^ in 91tco(af , ge*
c futi-
XJ^rre&e*
funtcn/ al^ ^«6 uitt t)tcfc3f (t ein Mauritius (0rtgeImmvo()neS8ciKiunuin r<:fn
©tante^, mit feincr graucn Jjan^ ^itD^cnjolOi^SDcljter etn Srbe bci tci' ^'lieDcr^
muWen55vncf e A. 15-34. ubeif otvien l)abe, aud tt)eIc(Kr©)e cntfproffen : O^Jort^
i^im(SandmanMcd.D, uuD J£)erij03^ ^ienrtcl; Julii )^on 'iSrintnfc(;ii^cti^ iiine^
turaSeib^Medicus, Der ol)nbeerbet flcftoiben. 2) peter (SfagelmanPaftor ^u
g]enen^5lircl)entn^olftcttt. 3) ^atlj^ama^a^dmm i>ert)eui*atl)ct anPeter
JloUdm f n)el(6e an. i^-p^* ^itme ivar* llnD 4) ^^'^^'ia ^aselmmt , ^o^^am
<0ofett ©)eltcbfte* ^cnt^ften^wirb bie Q25a^rfc6einltcl)fcit tJcrmebret, ba,
betbeiti SeitiinufTct^ed l.c. angcfnl)rten ^amelmmi^au^fitnttggemad^tnjor*
t>cn , ba^ etn foaenantcr 93]ann , albier aH ein ?5urgcr gelcbct ^abe* 3a
^er ^ojiodtfcben JP)iftorte baben xoxx m ol)nftrettt.^Cj^ (Jvf^ipel an M. ^en*
xid0 'Zti^^m Paftore ju @. 9)]artcn unb an. i y^^- einc^ (5(5. 9\abt(^ ju 3\o^
ftocf 2(bgeorDneter auf t>er all)tcr ju ^mnburg ciebattener ©crfammlung,
tDclcfeer m\ fctnem^lmte abgcDancrct, ju33otti5enbiirs,t)aer^u .P^anfegeboi
ret, SSurger uttb cnDlict) Stirgermctficr gctvorDetK ©tel)e D. Zach. Grapii
evatigelifcbcsl ^otToc! p.194»
5luf bcrfclben &nu tvirb ^e^gett^efencn unbbeurtaubten Q3ret»iger6 ju
©♦ giicolat m 4^amh\m '^ol^am^ (Dol^enborp^, ter nactjtnat)!^ ta^ €t)^
anacltutn 5U ^raunfct)tr>eig befoDert, gcDacOt. Suglctc&cr "^txt (cbefe ctn
anber 'lolxtnn (Dlbenborp, gleic^fal^ ein ^mnburger unt) eifrigcr 'Sceen*
nert)er®5tt(ic5cn^al)rbett, tt)clc6eer munolict) unt) fcl)rlfftlic6 auebreitete,
unt) unter anDcrn©cl)rifftenan. 15-29. ;ium^orfcI)einfomtnen lieg; xx^at hiU
Mxinb rec^t i6, etne !orte iernentn« dlen Stenben ben^lid. &mt
betDcr 5iecl)tcn Doaor unD an. ij34. Syndicus Der BtaU 2io(f oc!, (te&e M fee(.
^rn» D.^rapen jcOtgeDacl^te^ 53i:ta)Ietn p. 87-fpq.
P. 80. cjefc6tebct ^rn, Dteberti^ ^obef er^ (Etit)el)nung. ©tefer mt
dtt qcbobrncr ^gmnburt^er unDjitJar *5ermen unD(Bretefen©ot)n, \vM)tt
an 15-21 d 3o.Sept. Dcm (Jloftcr ;^u 3litbbewrbe alePrior DorftunDe, nac^*
mal)I^ abcr tm \Mwx r>crfammlun>3 ^ue.^obannt^ (ebte, betberDorbre^
cl)cnDer®ottltc()cr ^al)r()eit abcr, Den SfberQiaubcn unDS[)Iunc6^fianD t)er«'
Itefi, Dtetci(fante^e()rebcfoDcrte,e()Itcl&n)a.rD, SitiDcrjeitaete, unDinoDet:
mn 15-34. Dad 3citlict)c Qefcgncte. ©eine Q[Bitive \)at etncn Dicbmd) von
£oe tvieDcr se^euratl)ct/ Der ^mi^ Dat)on ift unten p. 29S. uttD299* ixx^
ftnDen-
P. 104. fft in <i^.J^al:>t$ 5(nttviort ad art. 13. nad) Den QBorten tt)trb
a\mmad)^t fein Dtcfe^ ()(n3Ujufitacn: S)em jufolflc (teg (£(£♦ Ji^l;t Dem
©om^
V^xttbe*
©om? £)cc6(intcn ^utct? feiueu Secretarium t?crme(Den/ Der (llmfci Prilegia;
eiegel uuD SJriefe Dor OBcitJuacOteu ( 15-28. ) auejuliefern mx> ju ubcvae^
\>m, aut)cr^|oUe|teil)rergiufen, fReuteuuuD/^jebungcu, Dic tte bi^{)et iii
«UD auiTer Dcr ©taDt geuotTeu WU , i>ei1urtig fcin , ivoruber |ic() abcr Da^
^npitul Dor j?ai)fcrlia)cr 9)lajcftar, tvic au^ Dcm ^at;fcrlic&cu Mandat ( agp j
eil;cnet, !)ocClic() bcfc(?tvcret*
P. 141. UMrD Der ^efc^ruitg Der ^ettebictmet; 9^ourteu jum 2^emeBecf
gcDacbt. ^ou Diefcm eiofter ftuDet m) im l S5auDe Dc^ iftcu S()cif^ p. 235-.
f iuc ?)cacl)rict)t , Dabei icft anjegt Die giabmert Det DDruebmftcn 3unafrauett
jufcOen fan, \vM)c an. 1529. um DfteruDaju geborct, uitD t)on MmlU
ct;er £Dlaie(rdt in ©cnuemarcf , md) bemti)rigerrProb|iu!tb mtbere Votr*
(limDertl;)r2(itttgttugfmTtabseb4tic!etl?attett,Daittal)(^jwii)reaefeftcteQ5or*
ittituDcr 93Icfter ^ittrtc^ 0d;ultett Sonigl. g)]a j» Secretarium uuD ^entmef^
ftcr , unD ©om^^errn , n?ie aucf) ^am 33(ottteti (ErbacfelTcn «uracr m
l^mburg, nem(ia): Aimampo»tpieflett,Priorin, Catharinam ^^uinbert^,
Subpriorin, ^ttsebord; x?ott Pleflett, ^eflcrfcee, ZUh Sommerlmtbe^,
^oiicric^e, Annam Sc^oi^e , eancf ittefterfc^e , Barbaram ®tt>ot^e, m^
fteriuue (Scholafticam) uuDC«ciIiam33urtf!et^XIBR»MEMERANDOR
ad. an. JS4-U
. P. 14)-. ift Diefe 5)]acbric6t eiuiuritcf cn, S(m ©oitnerliaa nacr) Quafimo-
dogeniti, Da^ijt, irciiDftcru (tc()aitfDen 28. Martii eingeftc(iet()atte, d,?.
April. eifcl)icneit mx ^attiburg au^ >l;mttt l^u^ailjam uuD Stephanus
^cmpe PaftorjuQ:ari)arinen, auf Der^erfamm(unfljui'(eti6burtt, tDeicbe,
um tmt Dcm t)om 3unc]f(en ^a(]e uuD Dcm ^ciX §(benDma()( in%(e^renDem
^Kktitor^ofma^^^ ^„geftc(Iet n)ar, Die traffett
Dafeibfl JOHANNEM ^PiNVM unD THEOPHILVM ati; tDCtcbeuaX
ttta ) ^bci unefctUD(Dcr^icc6c, a((lDer©c|iu(cnitr?(ict;e2)tcnfte(|ctban, DaX
ttta )( abcrtocrmm[)(ict)^u tl)rer «efoDcrung(Be(e9eui;eitse3ebcn^l;aben, ft^^^
J. M. :Sr4fften x^ufunifc(;e ^irc(;en^^iftorie p. lol ■
P. 149- tvirD t?on lol^antt 35ul;enl)a3ett5 ^erricOtungen , fo ujoI Ut
al^auDcr^ijjo, gcl^anDcIt ^onDcitiii?a^er jn^r4unfd;«)etgtocrricC)tct, tft
ttcbtt Dcncu 1. c. angcfubricn ^errn ^ct&meier in Der S5raunfc{)n)eiaifct)cu^ir^
c(;cu*Mtoriept.iii.cap.4.nacl;su(efen. «r^ j^v
ecinen ©c[;riff ten ift Die Pomerania in quatuor libros divifa , mlcbt
^lpcrrD.jrtc.^enr.^alti)rtfarimDertT?ic(;neni728.miteiiti3cn3ufa^en5uerfl
c 2 an^
"' I I I I I " ■
<in0 gicfet gegebcu , unD ju (0retffbxx)alb tn 4* t)rucfcn (nflen, i^u HiflcfeHctt.
S)urcl) feine ^(udesune ber Pihlmm x[t ec tnfonDec^eit Dem fecllgen^^^atec LU-
THERO befant gcttJocDeU/ Der ani) Da^cr, ixadb bclobten JE^ecrn 2^etl>
me(er6\>efme(Den lc. bcn^ogcntvarD, rt^anSimonisBenkii (alias Heinfii)
iStelle, obwoUvieDcrfeinen, Dc^fecl»33usenl^4ScnaBUIen/ sum^faccem
in WittmUt^ ju \)ercvDnen.
gu p.ii-u get)6rcn folsenDeSufdge:
d i3.Novemb. l^atDa^dapttul unD .^emcine fPcieflecfcCiaft t>A. Dte Canonici
iiuD Vicarii , tDclcfte auffcr Dem ^rcDtgamt icbtcn , unD Der 3iomtfc6en fKc^
ItaionnrcObeipflitd&teteu, einen@cl)ui3=unD iSelett^^Srtcf, ttJclcfiertnDcm
DrittenS5anDc Dc^ iften 2l)cile5 p. 846. julefen tft, bei Sapferl. 2D^a)eft» aui^flc*
tDirctet*
d 6Dec.^atDte35ruberrc^afftber:Er6nuneMARIiE, tt)eIc()eDteBr4mcr,
Vtfcber unD ^bdcti^ tn Dem 2)om bigl)er gcl^altcn I)atten, ibr jum 9}leg^Stcnft
uuD ©erpflcflunB tbcer 2(rmen (^cmtDmctc (gelDcr, J^auptftucl unD Sinfeu/
tuiDaUe Da5U(iel)6rtge UrfunDcn unD 25rtefe Dem ^ofpttd 3u 0. ^iob jusc^
ttjauDt; (tebe Dee? befaflten J£)aufe^ dtCopien-35ucbfol, 9*a. tt)obeiDanauc8
ivi qleict) ju ertnncrn ift^, Dag , ob m\ iw Dem -Oaupt^Recefs , fo in Dicfem 3at)r,
tDieobcnertuc^net, auf3eric()tctn)orDcn,artic.5'3.V5ecfu(]ettt?orDcn, DafjDa^
Poc!enl)au6 ( fo pficgct man gcDacbtc^ J^^ofpital i^u nennen ) i^u Der gemeincu
Strmcn ^.Kifte gcrcct^net , uuD alfo unter Der (Dberalten ^erttjaltung ftdm
folte, Diefer©ct)Iug Doct) uict^tjurau^fu&runggcDtcbenfet, angefe^euDicfc^
^ttnc\v4iam, unter Dem Patrocinio Der betDcnalteftcn ^mn 35urgermet*
ffern , m\ act)t ^Drftel)eru , Dte au^ Deneu anfcb«lta)ften ^Siirgcrn Durcb^
goa^crtt)e{)fettt)erDen, unD|dl)rltcl)Die?01iil)cunter ftci&umgcl^enlaffcn, bi^
uuf Dtefe etuuDc / fetne Surforse uuD ^flcgeempfanget*
An 1530. am Jrettage Dor mattW h(^bm befngtcn ^anic^ ^orftefict
f Dtefe^ ift p \S2. ctnxurucfen) uicr ^JIef^flciDanDe unD etn gulDenc^ ©tiicr, tt^elcfie
iurct) Dcn aefadencn uuD abgefcOaff tcn 9}lcf) .Sram , unnui^e ffierdtl)c geiDor-
tm ttjarcn , Denen ^rmcn hnm Seftcn fur ac^xig iOlarct Subfct; Perfaufft,
fje^eDae^ alte Copien-33uct) fol. 12. a.
3u p. if 4» (ie{)5rct : S)af d. 23. Maji Der q3abfl cinen Vicarium im 6ieft^
acn S)om, SRabmcne^ Andream COentlmtb Darum , Dafj er/ xcic ervjcrfprO''
c&en^attei feineVicarie i^ t&ren 5(uffunfcen nic&t permel;ren unD \?erbefferu
tt)Ol'
tvoHcn, <nt»cn^ann 9etf)anf)abe,^cr*25mi*?3nef ift untcn p.3i6.rq.clngcru^
(f cr iDorDcn. 9)lir ift untcr Dcr 3ctt cinc antiere Dcffclbcn Excommunication
\)Dnbcmfelben3al)re9ctt)orDcn/l)iccincn()lert3cnVicariumju@*^ctcrWat='
tl)iaQ ^ilk rarumbctrojfcn/ wcilcncrmcrunbrcdjfc^jtg 9vbcinifct)c ©olb^qul-
Den Dcm Canonlco Scholaftico, n?ic cr fct)ull)i(} , nictt bcjablct ()attc» (^^$ ift
ti^ cin tnercf (icftcr Umftanb, Dafi (tc|) tcr ^abft fo(ct)c^ in ciner <5toan9c(ifct)cn
©tat^t untcrfani^cn Durffcn/ unDftnDct (tcO/ bagberfc^bcburct^fo^ci^e^Su^^cn/
Sann unO Excommunication0*S5ricfe Da^ Capitulum UOC^an. \s63* fo()art
gcfct)recfet/ M^ e(l Datvicbcr/ lautDc^ tm 2ten^attDcDe^iftcn2^eil^ p, 363.
ju(erenDen 53cr(}(cic6ef , feine 3ufluct)t ju (^(^* T^alx nc()mcn unD Dcffen (Sc^u^
fuc(;cn tnulfen. ®eIceerDan auc()Dicfcm Ubelfcine^uDfcfiafft .qcgcbeu/ a(^
er / Derm5,qe Protocolli Capitularis Lit. D. f. 204» einen ^merfen Pontificis
Bullatum in6 ®efan(jn&g tt?crfFcn (affen l.c. p. 390. Um Dftcrn n^ar ^tle^
tnan 2^oIf JumLe^aorePrimario unDSuperintendentcn im 5?orfc1)Ia(j/ De(^
fen q3erfon ftc^ DiCSurgcracfaUcn^alfcn/ abcrnicttnnDcr^/ at^D^tfierDae^
(Etjangclium lautcr unD rein prcDifle , fte^e Den Siu^iugDe^ RecefTus unten
p, 266.
P* w^ 3ft t>cr SoD ^o^anni^ von bct IPetfertttge tiuc^ Vicarii im
S)om/ unD bei Der Clertf^t angefebenen 50?annci^/ Dcr tJcrmofle Legatorum
Domus panum an. usu flcfcfea^, anjufcOrcibcn.
enDIic&, fo babc ict) ju Dem Supffer»2itul t^ic um?crbefferlief;e (JrftnDung
De^JDocI)t]e(c()rtcn^crrnProfeiroresMich.5?tceci/n)c(c()eaufDembefantein
3ubc( Portugalofcrju fc()enift/ ern)cb(et/ unDcineabbKDung unfer^ (iebcn
•g)rtmburg^/ fon)te(teumDiefe3citenflefta(tctflcn)cfcn, Daju flcncmmctu
c 3 QSeiv
' TSi^ yjf» ^3bt 'TXv ~ ^jKt ^3Kt ^Vv Vw^ ▼jK^ T3n tVv ipm% 1Pm% VMV 1PM% vmV vmv vmv
bte in l)jefem ^anbe t^otfommett.
I. M. Nic. 25u(Jorp8 ^ricf an ^o^artrt 25ugctt^4gcrt £afeinifcf; unb ^euffcf) mif 5(n?
mcrchmsen» p. 19- ^qq-
II. Steph. 2^cmpcn mavl)affti^e»: ^^evic^f m bei* ^apen ?0?e|fe unb anbere itercf en ^ ©e*
prdnge al^ier (I)0 J^amburgf gednbert, unt) Die ^egemvarbige ^rebi^e, 0??e|fe unb
Ceremonien upflcfamen unl) angcnamen , tvebber be unmarf^afltige unt) falfd;life
^cffaginaeber ^apcfcljop batfe mit i^ulen unb (^pttm pnt) ai?ertvunnen, mit ^lm
mercfunjjcn. p. jg.fqq.
III. 5iudsu()au^M.3o^«nnKcine?crt*^c(]amcnf. p.^9.
IV. D. 3o^ann iXi^lUve , eine^ eifri^cn ^^apijten^, ^ad;ricf;t m\ ber Oveli^iion^^^^^erdrt*
berun^ in ^amburg. p. 70. fqq.
V. ^ine^ ungenannten ^apijlcn^ ^rjef^Iun^ m^ hd ber Reformation vorcjeganiien»
p. 8?.rq.
VI. Pafquillus cantra Evangelicos. p. 8*J.fq.
VII. 5?avferlid;e^ Poenal Mandat C\i] bie (5tat)t t)On bem Capitul aU^Ciemircft, infinuirt an.
I r29.am(5onnabcnb Dorgabian<^cba}]ian. p. SS-
VIII. "^^^^^n 25ugcn^<tgcn$ ^ricfi?on fciuem ^^eruf jum Paftorat su^S.^^icofai in
^ambnrg. p.^r.
IX. Fragmentum einer ^amburgif^^cn €f)ronicf i)on An. 1 5- 29. p. 9 5.
X. 07acf;ricjt t>on benen Q5rubcrfcbafftcn unb Memorien iu/^4mburg. p. 100. fqq.
XI. (250tte^^5?afl^n Crbmm(j An. 1^27. obcr : ^lnfancjDer iTijien/ fo tbo^anjbcrcfe^e^
llcUet 10» p. 1 1 2.
XII. $Srief ber Srbaren i?on tubt<f an bic i)on ^amburg bcfreffenb einc^ Provincial-
Concilii l)en eingcriffcnen C trie pc ed ncnncn ) ?)?ZiJ]braud; bei ^m Ceriinonien , ol)f
ne difputiren tjovsufommcn, ^lm ^lbcnb decoll. Joii. Bap. an. 1^27. *) p.
124.
XIII. 5^acf;ricf;f t)on bem midlun^eneu 2(nfc!)la3 bev ^Ci)[>ii\m tviber hk Cutocraner An. i f 2S.
d. 25. Apr. p. I2f.
XIV. ^oamac()tber ^^urcjer M 12. QSorllenbern ber ^lrmcn wnb fonll bcni^.^erorb^-
netcn
*) P.125. mup fur XXXVII. / xxvii. Qdt^in it?fvi)en.
:^tv^ti(hunB bcr 15eiUsm , bit in biefem B4ttbe \>^mmmen.
mtm Q5uvi)em m$ ;Voem ^ii:cf;fpic( QiQtbm An. ifa». 4 ante Petri unt) Pauli.
p. if6.
XV. Aaa jmfdf;cn (S^. Ovatfec unb bcncn ^cDoIlmdc&f tjjten ^ur^crn An. 1 5-28. d. 26, 29.
& 5 1. Aug. An. I ^29. 5 t>i>l' Petri. p. 1 f 7. fqq.
XVI g€* Krtt!)C6 Uit5ci( in @rtcl;en ^«iis mollcr tvibcr bic Memorien fm ^om /
cin (2rbc bei bem 2Bieferbaum betre(fenb. An. 1^27. feriaiv. anteBarbarce.
p. i6f.
XVII. ginicjc 5lrticf e( me bcm JgJaupt^Recefs m An. i f 29. p. i g^. fqq.
XVIII. Wef(mi0Andrex$Scrnarb^Sum<Scf;reibcrju©.3uri)cn. ino-Cathed.Pe- •
tri. p. 170.
XIX. Up bc^ 5(bbatc^t)an®tintc ?>}?($ac( tf;oilfirtcbor4) unb (tne^ ^rouc^(yfc(^ Q3rduc^
CSocf Sintroort Stepliani :&cmpcit, ^rebicjcr^ bc^ €i)anse(ii €hrifti tbo ^(\mi
l)Orcfe/ famt einer ^orrcbe^o^flmi Bugcn^agcn i f 3 1. p. 172.
XX. €€. 3^^c6 Orbeef tvebber ^grgcrts :&4rpc«$ ino. ? nac& AiTumpt. Mari».
p. 2^2.
XXI. Ejusd. Urtf)Cf( in ^c5cn 2^urtl5C 2v^ contra Provifores Memoriarum im
S»om , i(?rcn .?)of auf bcv D^aboi)fcn betreffcnb 1^50. fer. 2. poft. Nativ. Marije.
XXII. Eiusd. Decret in (^ac&cn 5pan^ ^u(&afcn 5^inbe^ QSormunbcr, tvicbcr tvei(anb5((^
brecbt ^u(l^afcn(J Canonici "i^cliamentarien An. i f 5 1. p. 2^4.
xxm. Q3erc)(eicb jn?ifd;cnbcnen Executoren t)on Jo^ann ^c(crt ?e|lament mit S<ift$
Ko^CWOl^e. An. ij-ji.^^poftOcuIi. p.2ff.
XXIV. 3(rcrt^tnoIIcr6 Vicariiju@.€atf;arincn?c(lament. if;i. j.Apr. p. if^.
XXV. QScrglcicf; bcr Q}orflef)cr bc^ grolfcn Jg)ofpita(^ jum Jgiciii^en ©eif! mit ^cttri* (S>cr>
^C6(£rbenuberbe(|en5e(lamcnt» An. ifji. p.^fg.
XXVI. ^erg(ei* jtvifcben ijcrtrtcb i^i^^cfforp Vicario unb (gflgcrt fTTctcre 5?inbertt
An. ifji.d. 17.N0V. p.2f8- fq. •
XXVII. €€. Kdt^cs Urtftcil in (2ac()en ber QSorfle^er bcr ^rmen tt)(ebrr 23crctt^ ID^ovc*
An. I f J I. 24. Nov. p. 260.
XXVIII. Ejusd. Urt^cii in ^a&jm ^atte XVul^afkne '?oc&tcr tviber Zlbtxt Wnlfyaftn^
Teftamentarien. p. 260. fq.
XXIX. Crbenun^ t)orbe 5(rmcn, be k 55rob Mn ©ob5artt(jcn €5rt(!cn up bcr ©tratctt
famm(en unb biDbcn tn?ifc&en bem ig&rfamctt l^abc bnbc ben STucrolOctt getviaifjcr,
Cd. e.c. p. 26i.fq.
XXX. Q^crjcicbnagberStcnobien unb ^a^f^^m unt) ^tl^m M (^(oflcr^ ©♦ Sofianni^ in
4)amburg. An. i f 27. p. 2 6 j . fq.
XXXI. gjan bsr acf^tS^cner 3{mt f. d. 5c c. p. a^f .
XXXII.
yhniid$n^9 ber l^tiUQcttf
XXXII, ^lU^JU^ bc^ Receffus Anni i f j i . m Cantate. p. 26 f . fq.
XXXIII. Ovbnunc) Ux^t\i2tidmm^iQ5tid)mtmn, 5^ircf;^(^ef($n>ormtt unb Diaconcn
SU^^.^ctri An.i 658. aufi)cvicl)tet p. i66.fqq.
XXXIV. Articuli ijam ^vocrc ju beffcvev SJovtfefjuno i)ovr)cr5cl)cnbcv Orbnung» p. 269. fqq.
XXXV. Articuli untcr bcn OiJcvoIbcn An. i6oo. upflericl;tct, mit cincm mcvcfnjuvbiijcn
Exemphr conferiret. p. 271. fqq.
XXXVI. Extraa au^ t)cr 5ivmcn Orbnung An. 1622. aufijcricttct bie Onera bctrc(fcn&»
p.274.fq. *
XXXVII. 5r^ac&ric|?tt)cnt)crW>©cfcf)mornenQGBa^lju@«^3ctri An.i6n. p.^rr-
XXXVIII. S)cv5?irc6''®cfc(?tt)orncnju@«^etvi(git). p. 276.
XXXIX. Curialia bci ^lbkgun^ bcv 5^ird;en?9{ecS?nung unt> Q)efc&n)ornen S!Baf;( ju ©. ^e;
terAn. 165-4. p-^77-
XL. Q5cn)inij)un0 , n?ieci^mitbcncn©efd|?tvorncnsu©.«33etr{, bieetwanau^^ctrctcn, bti
if)rcn^cid;besdn(}nu(Tenfoncge5altentDcvt)en An. 1660. p.277.fq.
XLI. 5f^ad)vicf)ttt)adbeit)ev£cic6namd*©cfc()n)ovnen2aBaW S« <5»^ctvi ju bcDbac^ten An.
1663. p.278.
XLII. Prsfentations-Scttcljurjuraten^^af)! JU ©« €at5arincn An. 1726. (J.28. April.
p. 279.
XLin. Sin ^ricf auf 2 f . ?D?arcf ©elbc^ juf)i^rcnt)e ciner Commende bd bem ^lltar Philippi
Jacobi in ©, 9??avgavet5ert Capcne ju 0. Catbavincn , tvclcte tYiami^ 25«irtfdt^
tt>ci(ant)^UV0evi3Cllifftetf)at. An. if2i.d.20. Martii. p.28o..
XLIV. ^oh.Angeli Arcimboldi Literse, quibus Henricum Batttftott) Canonicum <Sc
Scholafticum Hamburgenfem in Acoiuthum Papse recipit. An. i f 1 6. d. i. Sept.
p. 285.
XLV. ^cr6oi)^ 2f!brc(t>t jumccFI«nburg^ajjbovt5 fuv<Settri(^ pantjeow @cf)o[a*
flev ju^^amburgunD ^om^^ejiv juQ<l3crm An. 1 f2i. greitag^ nacb Mifericor-
dias Domini. p. 288. fq-
XLVI. S^ev J^idDcnev^ unb ^dtencrd ju (gppcttborp Gravamina nsiber ^crmcii Boltow
unt) ^attS Ko^Cttborcb An. i f 2 1 . vif. Marj^E. p. 290.
XL VII. Henrici 254tttff Ott) Prjepofiti Ziverinenfis Juramentum de fideli Adminiftra-
tione Epifcopatus Ziverinenfis An. 1 y 2 1. d. 1 5. Aug. p. 29 1 . fq.
XLVIII, GeGrgii de Blornentha/DGCsini Ecclefise Z/^km?/fconftitutio HenriciBans-
kowen Scholaftici Hamburgenfism procuratorem fuum. An. i f2 1. ;o. Auguft.
p. 295.fq.
XLIX. €in f)ientf)C^?Srief an bie Commende ju S. Apolloni^e im ^om auf jn^an^i^ ?9?arcf
£ubfd;»ont)vei^unticrt?0?arce£ubfcb^aupt|}u^(^ An. i f2i. d.jo.Sept. p.29f.
L. Johannis Wedige Vicarii S. Nicolai //<?w^//r^^w/j- conftitutio procuratprum ad re-
cipien-
bit i*nb<cfctit2S4itb< i^Mmmtn*
cipiendam vicariam in oppido L/rwe SHerinenfis dioecefeos per refignationcm
Henrici Banskoiven vacanCem An. i f o i . 22. Od. p. 297,
Ll QJertrag jtt>ifcf;cn J^errn ^ttirid) Brtwflto»» S)on^^rcbl]en ju Qcfewcritt unb Scho-
Jaftjco ju ^amburg unb feel €ren 2&iricP Bct^c^crn nac^flelaficnen ^lnDcvn wescn
etllc&cr3«5«nrucfpdnt)iscr9ienten An.ifj^.inCliern p.299.
LIL yoachim Clitzing VrxpofitiHamkurgenfis Coilatio vicariae in Henningstede ter-
XX Ditmarfise Henrico ^anfcovio tada An. i f i f . 30. Aug. p. 500. fqq.
LIII. grlJ^^tfd^oflrC^riffoftcrttDon 25rcmcfi ^au/f^q5rlefii6ert)ag ©tifft^ ^orff TOcf^
littgebfiteclanbenSchoIafticnm ju ^amburg auf fcliu^cbcn^scjt. ^Brcmen An.
I f 22. Joh. Bapt. p. 502.
LIV. 5iPrac& ttt5ifcf;en ^ittricfe 254ttf5Bojv Adminiftratorem unb ^ranjef! t^o ^ivc^
ritt ?c. uj) einen^ unb ^crmctt Bolton^ jc. anberbct)!^ toan tvcgcn ei)nc^ ^cvofveben^
mpt5 ber ^[;obe()arini)6c t^o (gppcttbcrpp bcle^^en. An. i y 22. tor £icj)tnif|Tcn.
p. ;o}.
LV. Joachim Rubel a\ias Cantz Gymnafii divae Virginis Hamburgenfis Reaoris pro-
miflio, obligatio «Sc poenaram fucmiftio lupcr XII. florenos Rhenenfes Henri^
cdBanfioivVrxpoCitOy ratione difti Gymnafii ex contraftu dcbitos. An. 1J22.
a.Julii. p.50f.^.
LVI. Theobaldi Walch refignatio vicariae perpetuae ad altare SS. Matthia Fabiani ^
Sebaftiani fitum in parochiali Eccjefia S.NicoIai Hamburgenfis^ per Chriftia-
num de Hoya Clericum Bremenf. dioec. in favorem HenriciBanshiv Komxin
Cancellaria fafta An. 1 f 23. d. 10. Oftob; p. jog.
IVIL Zutphcldi Wardenberg decr. D. Protonotarii Apoftolici ac Archidiaconi Tri'
butzenfis Inveftitura Henrici Bantskoioen fuper fimplex beneficium in ecclefia
b. Mariae Sundenfis ex refignatione Georgii de Blomenthal D. ^ Decani uibe'
cenfis vacans. Romae 1^24. d. j.Jan. p. 509,
LVIIL Theobaldi Walch conftitutio procuratorum ^oachim golms ^Joannis Molt'
kaft Vicariorum in ccclefia b. Mariae virginis Hamburgenfisvid refignandam Vi-
cariam, quam haaenus ibidem in aede S.NicoIai pofiTedcrat. An. 1^24. d. i\,
Scpt. p. 5 1 1.
LIX. M. Greg. Thelifeni de Hirfpcrg Facultatis artlum in Studio Francofor-
diano Decani teftimonium quod Henricus Barfchampe Hamburgenfis Ma-
giftralia infignia meruerit dc acceperit. Francof. Od. if26. tertio Idus Dc-
cembr. p. ;i2.
LX. 25ercnb3ob4rtfctt QJerfcfrcibunfl oxi ^cnricb 234t!(TPow Scholafticum unbSom^
^crn ju ^amburg auf funffje^n 9}?arcf Siibfcb /dbrlicbe ^eibrentbe^ ivelcf;e
DonbcmDcrl]orbcncnVicario^nrw|>6a^«{)erfommcn An.if2^. ? poflj.Reg.
p.jij.
d Lxr.
VtY^d^nu^ btv 23eil48m;
1.XI. HENRICI EpifcopiZ^^^c^w/j-concefliofacuItatis condendi teftamentum Hen-
rkoBanfcho Commendiftce S. Clementis Lubecenjis fada. Lubecae ifig. d.6.
Febr. p. 3 H»
i.Xii. C(awc$ ^ug^ett Qutfun^iibcr 7o»5)?arc!an3e()ent)cfn'ne5abent)cCommende ju
(^♦^at^avinen in^amburg ifjo» ^etri^auli. jif.
JLXIII. Mag. Mauritii Witte Acceptatio Canonicatus eccIefisE Lubecenfis per
obitum Henningi Ofthufen vaeantis, nomine Davtdis Brunfwick Decani
ecclefias Colbergenfs \\^oxg gratiJE cxfpedativse falla Anno 15-30. 8. Nov.
p.3if.fqq.
LXIV. Excommunicatio Andrese Vt)eutl4tlb Vicarii ecclefiae collegiatas Hambur'
genfis^ exeo, quiadidam vicariamnon augmentavit & melioravit inredditi-
jbus, ficut promiferat, fadta i^Qi Hieronymum de Ghimitiis Epifcopum Wigo-
rinenfem An. i f 3 1 . d. 2 3 . Maji p, 3 1 6. fq,
IXV. Documentum fuper diligentias ab Hentico Banskoiv Prsepofito Sucrinenfi ac
Canonico Hamburgenfi nec non Vetro Kleytzen Canonico Lubicenfi proGura-
torio nomine Davidis Brunfwick Decani Colbergenfis refpeftu Canonicatus Lu-
bicenfis ejusque acceptationis fadlas. Lubecse 1 f 3 1. d. ic. Martii. p. 3 18.
LXVI. Documentum fuper denegatam Davidi Brunfvick a M. jfohanne Roden De-
cano Lubecenfi ob metumLXlV. laicorumi pofieftionem Canonicatus , vigo-
re gratias exfpedativae a Clemente Papa VII. ipfi concefli , 5: ab Henrico Epi-
fcopo, receptis ab eoprseftandis, jam collati. An. if 31. 26.Febr. p. 320.
LXVII. M. Davidfs Brunfmck Proteftatio coram Capitulo Lubicenfi de diligentiis &:
denegationibus fadtis, d: quodnon fpoliaretur Canonicatu fuo, nec^daretur
fibi in illo intrufus. Lubecaif^r. d. i.Martii. p. 321.
LXVm. ©raf OTTO i)on ©d^aueuburg Q3erfd>reibunc) uber 200. 5!}?arcf ^Jfenninge ,
n)e!cf;el)cr @.pD}at(bia^/' Vicarie ju ^). ^icoltti in ^amburg jube^oren» An. 1440.
Thomae Apoft. p. 324.
LXIX. GODSCHALCI Epifcopi <5/^jT/Vn?/> ordinatio & promotio Henrici Brun ad
ordinem Accolitarum & alios minores ordines An. i f 1 3. Sabbato quatuor tem-
porum poft Invocavit p. 32^.
LXX. Wilh, Delbrugghe OfEcialis Generalis Bremenfis & Lubecenfis Executio lite-
rarum Papalium ab Henrico Bantsko fuper annuam penfionem a Valentino
Schuneman Re(!lore ecclefias in Bramflede ac Vicario ecclefije b. Petri Ham-
burg ac b. Maria; in Hafeldorp nec non Johanne MoltkaftyiQzno b. Marise Ham-
^//r^^??/fj' ipfi folvendam , obtentarum, An. if 19. g.julii. p. ^if.fqq.
LXXI. Fundatio duarum Commendarum in capella b. Annse fita in ecclefia b. Petri
Hamburgenfis per Hermannum Rodenhorg Confulem ( Senatorem ) Hambur-
genfem. Stadis i ^03. d. 20.Maji. p. 33 1*
LXXIt. Difpenfatio 5c conGeffio Papalis pro Henrico Bantskoio Juniore , ilium , quam"
bie in bicfkm ^Anbt \^^tUmnnn.
vis def eftu laboret natalium ad facros ordines , 6c ad ipfum Presbyteratufn pof-
fepromoveri. p. 954. ^
^tcjufcmmcn:
LXXV. 3a()rnci?e@eftaftbe^^4mbiir8if*crtPrcbig4nie0; ba^ifl, beutlicjegiirflef^
hmg, tt)a^i)om5lnfan^e Dcr 9ie(igion^?':Serbc|Terung bi^auf ^e^enwdrtise S^iten fut
CO^dnnev, nad) »orf)erc)ef)enbcr 2[6a5i, Q^eruffun^, oud; ansefleflter Unterfud^un^
i[;rer 2tf)} unb Seben^ inba^ WiQt ^f)vmvtiQt £e5r^5(mpt aufifjenoninien tvorben,
unb barin bi$ an i^re^ ^eben^^^nbe, oDeranbertvdrtifle^erdnberun^ Seflanbem
LXXIV. Formula committendi minifterii Ecclefiafliei.
LXX V. ^a^ ^cf dnntnug ber 5?irc&ett ju S^imbmg.
mdf0tv.
Pag. I. ifii.fief ifii.
p. 4. circ. fin. cr (ief i9
p. 6. circ. med. dele ad p. 6.
fur2Jo&4n»(ieg4e««'db
circ. fin. Oenen iit^v^n^inen*
p. 7. circ. fin. vidi (ie§ vide
p.9. cireaf.ig^rencwegen (ieg i&rentn?e#
gen.
p. 16, fiir ettvae in$ (D^r (ie^ i^ ee»?O0
ine (D^r.
fur eben abgeb^ncF et (ieg Zh
eero^atben abQtband^a
p. 3 7. fiir d. Martii (iefi d. ? r. Martii.
p. 41-. fiir be^ MSS. (ieg ber MSS.
pofl vocem anberer fupple 97a^)*
ric{)t
flir Ordinis lieg Ordonis.
p. 45. lin. ult. proquoqua iit^ quoque
67. fiir XX>€f!ert>en (ieg mfle^en.
6s. in ber 4. iinie »oni ^uDe fiir It. (ieg
Idem.
^9. lin.g. fiegt()Ober95eDeputerbcr
p.71. circa fin. in obedientes (ie^ jnobe-
dienter.
p. 74. circa fin. t4 (re§ Oe.
p. 75*. circa med. fc lieg (^
circ. f. befe^ren (ieg 6eVe^ren.
77- Wr ^rtr^&errn (ief »<}r(?&er«t
78. in Der 5, ^inie an flatt be(i5Wget (ten/
(icgbe^abtget, fUn
p. g2. c. m. iSrte (ieg iCn^e
84. Iin.9. fiir VX>ul(enn(>erer (ieg lCOu^
lenniJeDer
lin. 4. Dom ^nbe fiir fuWitcn (iep fnih
ItUn
89. iii notis fiir ( I f 29.) (ieg ( i f 2g.)
96. gegen bie 9}?itte fuv ^eme (ieg
^emern.
100. fei|e poft 3« @. Oe^^rinen tin
punaum unb fange eine
i]eueO?iegemitOer2Irmem
Sd^illeran.
p. loi. ge()en&re5)?itte(ic6 S^<^nbttfa^m*
p. 106. med. pag. fur ^er I (fe (ieg Oem er^
ffen.
p. 107. TkU^e fur:&fu^c.
p. 138. circa fin. fiir einee lieg eincm.
p. 13$. circ. f. fiir 2Ineuufften (ieg Zuf*
Hnfftcn.
fiir leget er lit^ unb (egee
p. I43.1in. I. dele. unb*
lin. 10. (icg bcm.
lin. I f. poft verbum ^obcn^e Sup-
pleile^ne.
p. 148- fur 3.0^6 (ieg ^Ms
p.ifo. lin.f. furanf<j«3l(egan&4n3'»
I
licolai Itapi^otfi^,
Paftoris ju S. Joh. in J^mb,
mhm^At
cfMit
©e$
iftem mtB Mt^a Saii^
^t\ Ul Z^iotcx mifim d(lm<t$ mtttot
1729.
J
'..■'..Aflif^V
Dcr
^^tftn PERIODUS.
a^ ^if e mmtnU
kidnm &ei' er(le C^eil beu^amburgircfeeri^ljrc&en^CSfefcfeicfcte,
t)ie Q5efe5vun3 imfer QSorfabren , »on bem ?)eil)ni'fc(?en Un^/aubeit
jur €f)ri|i(icfeen £e5re / unD berofefben SlU^breitung , aiic& nac^ma*
(t^e Q3erDuncfe(uniJ , t)uvc& cin()efc!)(ic!)enc 3rrtbumer menfcl;(i(^er
•Serfu^run^ und DOr 5lugen jjefteHet; fo tvirl) ber ««bere un^ auf
t)(e Q3erdnt)erun^ unt) Q^erbeJTerung Der ^ebrc, fo tvob( o(^ be^^ir^
.^. ......^ cf;en;@faatg fiibren» ^6 (djfet fid) aUt berfe(bc fu^^ic^ in t)rei 5eic;
^^uffte abtbei(en, bauon ber erfje t)ie ©efcbicbten begreiffen iuirt), t)ie bei a(fo(^er ditii»
Sion^^^^erbefferung f]'c& afll^ie suoetragen habm t)onA. i j-ii. bigA. if;2. ^er artbere
n?irt) un^ t)ar|]e((en , m^ ed mit t)em Sujlant) bet 5tirc&c aflbic unter t)enen SUPERIM-
TENDENTEN fiir eine ^emanDniip Qtf)abt f)abt , i>on A. i f ^z.big 1^9^ ; uni) mt^liiH)
t)er Oritee tva^ t)on ^nric[)tun(} De^ SENIORATS big auf ^ccjentvdrtigc geifen ijefc^e^en,
t)ermc(t)en»
kt ^VJTe Periodus.
^e(cf;er bit Reformations (35efcf;ic()ten afH^ic beicucbtef , bcllcl;cf au^ bvcl Sapifufti,
I. m^ ficf; fur^ tjor t)er Reformation ju^etra^cn. II. ^ic bic Reformation untcr @0t*
tte (geegen ju '2Bercf ijcricl)tct, unt) III. t)erfe(ben €rfo(g, b\^ auf A. i f 52. Da Dic Superin-
tur anj)ericf)tct.
y ^rfle iSapitel
SBag ft(^ »or bcr Reformation jugcfm^em
A. ifii.
af M. Ordo Seemmel, bcr bama^i^ \)ae Paftorat juS. Catharlnen tjertvaffefe,
unb ^abti Vicarius a) im S)om tuar, anQtfmQtn M ^m^tlium unt)eifd(fc()t/
(auter unb rein ju prebi^cn, unb fiir bic QJerfuf^run^cn bcr 5fbfag^ j^rdbmcr uni)
II. Z[)iil9 1. Ban^. 5i ga^u^
a) A. 15 H. befi^§er!n[>efflatcr^ird)e&n«ge5nad AlfareGeorgii&Xr.milIeVirginumII,S5.p.329,
Hi. 3).p.599. en|]aberancl;il>.aclAltarcvincentii(}eroe|'en. 111.490,
11. <C.^etId /. Periodus L Caf,
5abu(en^^rct)igcvju tvarnen, auc^ ba^ n)i'(t)e rDiifle l^bcn, founrer bencn ©cifKicbcn im
<Siivan(|e gieng , niit97ac5t)rucf juftraf}cn* 2[Bci(en er abcr aff , unt) t)a5cr bie ^erfo{>
flun^en Der^it)ri(}(iefi'nntcnau^juj]e5en ju fc^n)ac[) ivar , 5«t er fid; balts unD s)crnni()t{icO
A. I $-24. majyen inbcmfeiben 3a5r ein anbcr Paftor beflcilct iDnrb, ^c^ ^retiigen be^ebcn,
ti)iett)05( er nocb ^\^ in^ Q.^)i unD jtvan^iflfle 3af)r ()crnad) ^elcbet \)0X. ©ic^e Steph.
KEM?EN xocix>^ci,^t\%m Bericfe^tac. in Dcr crjicn 25eil«ge \\\ ^ieftm ^^{'^M. €^ er.j
W(et abcr f)ieraud, Daf^ e^ tT)it)er Me 9a3ar()eit fci, tioa^ (SortfricO 2(niol^ in fciner Bir?
^ert^unt>2\e^e^^i|i0rte'$(). II.Q3.XVI.C.VII. j^ ig.^evmelbct, i)a^er, unfcrStcm?
tticf, t)cner@eiefe!ncnnet, nebjl Stephano ^^cttipen b\% A. i fie. offcntlid^ gelctrvt ^abc.
^m pn^et fonji i)cn 57a|}mcn biefcd tvcrtfecn S(}?annc^ f)in unt) tt>ie&er Stiefel,
unt) infont)evf)cit feibjl in Seeffatt Bctnpett an^cfutrten Q^crii()t(]efd;rieben, unt) in t)er
©acrijkiju S. gatfjarincn , allroo t)ie Q^bapcn t)cr J&errcn Paftoium unt) Q3reNger t)iefer
^\vi)i abgcmablet flnb , ftat man i^m einen gu{Dcncn Qticfcl im blauen geibe jusei^nef.
Sillein, n)ie Diefe 21bbilt)un(j t)ielsujtun(), majTcnfie a. 1660. anerevf] Dabin gefommen, Dag
lt>ir Darauf fiiften fdnten, fo md()cn tvir aud; au^ :EctTtpertQ5evid)t '\\\ t)iefem ^tiicf e, fei*
ttcn gnugfamcn^eipcif? nc()mcn, allDictvcil, n?ir t)on bemfclbcn nid)t^ aI^2ibfc|)ri{Ttcn, unb
gtv-ar fblci)e foId)e t)ie fe()r DcrDcrbt unt) man^c^^nfft ftnD fcabcn ; unD ^abe id; tveni(!flen^, fo
t)ie( icj) micf; aud) bemu()ct , fein Originalauftreibenfonnen; Q}ie{mc.^vi;ei(3ctftcbi)a^©eoeniS
f ()ei{ mt> a{ten unt) ju unfcr^J (£t)4»ige!iflcit Seiten nieDer()efd)riebcnea @d;ri(rten. 3n Dem
II.^ant)eDe^cifen^5ei{(5 t)iefer tvenigen 2{rbeit ficfccnp. ps. Tqq. JOH. HERTO-
GEN Fada & negotia notabiliora Vicariorum cfficia concernentia , DOn t)e(> Q5erfaff
ferj? ei(jencr ^anb,"in tt»c{d;en A. i f t f, Or^^^ SteymneelM 5Seft(jcr Dc^ anDevnCef)n^,bei
t)em 5{(tar Georgii&XI. millium Virginum anijcgebcn, unt)mit()int)ierecbte5Sencnnung
mc^r n)0^1bemeli)ten 9?2anned gcseigct tvivD, er f)abe ©teytttttecl, D.i. tvic^eute ju^aseein
nic&cr^SflCfcfc fc&rciben tvurDe BtcctiiTtecl ^e^eiffen. b) €^ i(l aber t)iefe Sencnnun^
nad;maf)Id , unb ^tvar nod) bci ^cbjciten unfcvd £c()rer^ in Bcctittttcl i^cvttanDeit njorDem
^opuDctfid)^ in Der X)cr3eicfcni5^ t>crer Vicariorum tc6 25rot>''-^aiif]e8 im!^omt)Oit
A. 1440. big 1670. (tve{d)e in Dem IV.Q^anDc Dep evflcn^^^eil^ jn (efen feinwivb,) beit)em
I j;aitcm 3af)r, unD bti 2Jobatitt ^i^ettbcrg Dcr m nid)t ju , Doc^ fuv^ nacf; DcnSci^
fen oft0cDad)tcn ^cbrcv^ ^ciebef , unD A. i f 35-. ^. .£)od;n)eifcv DCa^t^ Secretarius jjetvor^
l)en , tt^etc^er i5m ebcnfai^ in ber if)m i?erfcrti.(}ten ©rabj@d)rifft alfo nennet:
STEMMELIUS jacet hoc fub marmore conditm ORDO
^ Hac qui Chrifiigentmi pavit in urbe gregem,
Trimus ij hac contra Fapani fuit aufus in urhe
Dogmata cum STEFHANO c) vera fonare Dei
Ergo clarafacri redetmtis in ^there ccetus
Fars erity ^ veluti lucida ftella poli.
Obiit A. M D XXVIII. €ben
b) ?ffiatt uiifevc ^ovfabvpn bcn Diphtongum cy ober ei au^&rficfen njoffen/ fr|feR fte (jUenia^{ ««
Hni 9. Dfljii «{« lHcijJcr/ ^xci^cti j^i0cr fuc iTieicr/ 5:)rcicr If icr ; mriw ftc aber c.
e^er cc. aii^fprfd)cn woltcn/ fcijtcn fic cin i. o&criy. jnfccn c eie fdjviel)? n ©tcyn/neyn/
aUeyn' fcyn/ unt) Dic Slusfprac^c njAV @tecn, nmi «lleen/ feen.
c) 6v i?er|td;et stephanum 2ilcmpen,
iO^n ttv Refermation A. ifiT.
^bm fo nennen Hp Abr. SCHULTETUS in prima Evangelii renovati decade;
un») HaMMELMANiNUS im II.^IkH itimi^Biitdbm-^^iftoxie m ipfius Operibus Ge-
nealogicis <Sc Hiftoricis. p. 944. wobci z^ Ciiid) biilicj fein Q}erWeiben l)at
3n bcmfelbcn 3af)v ivnren Capefldne ju ©. pctcr, i^yenncfe ^iirQmid:) unb Mar-
cus 2Jloag, tvelcl^e aud) nacfemaf)!^ bi|{ an ba^^nDe \hxi$ ^ibtm, ba^ ^iJcmgcIiuiii alll^ic
9cpret)i,9ct babcn, unD f)at infonberf^cit ber jucrR cjenanntc, angefe^cn Der £ei^tc Die ^dt
c&er qifi(\mtj)at, A. ifn, Dcr ^^^cfcnntnuf? tviDcr Ofiandrum, unl) A. ij^h ^er tt)it)ec
Majorem mit unfcr(}cfd)ricben, tvieaugbcrMcfcm ^anbebcicjcfugtcr 25clfertrttrj»^utifcr
^iircbcrt p. 20 f» unt) 23 f, Da cv ftd; ^crtwid; ncnnct , ju erfeben ifi. (gief;e VarIA
THEOLOGICA n. 15. MSS. Hambb. in 4. auf f;ieftj3CV @taL)t^Bibliothec. p. j-j.
©ie ubri()c ©eiftlidbf cit, bcf ummerte ftc& tvcni^ lim t)ic Un(erfucf;un^ fecv ^arf;cif, if)u
<^mt mm f;auptfdd)lic& auf t)ie ^crbeffcrung ibrev (ginf linfftcn , tvte \>am^ tnfonDer^eit \>on
t)enctiVicarienju@.3acob,int)cm n.^ant)ebe^ l.^^ctl^, p.g^^» iin ^BriefbeiijcbracJt
tvorDcn, Jvrafft tvcld;cn fte if^vcn &ckw&(i)M$, mltt fagcn Memorien-©clt)cv, filv Die
©eelca t)cv '^cvpovbenm , mit fed;jt^ ^Jlaxd ipauptftul;! t?evmel^vct l^aben* 3» t>e]i] fof;
geuDen
Tf22*
gabvtvav Paftor ju ^.^>etevD.joann i£n^€\icn; nnbju (S. ^^tcofati^cMtiirtg
2&i(icnbrii3ge Juris Canonici D. unb Canonicus ju ^artiburg unt)@cfeilc0rt?ig, fjebe
VAR. THEOL. tDeld)c bcti)e Dcnen ^db(Iifd)eu ^c^r-^d^cn ju^etban tvaren. 5)enjule6t
genanten nennct C^rijliart Q4)lopf c in feincr ^&cfcfcrciburtg Dcr@tat)t unt) bcc^^fifft^
2&4r0c«)tcp p. <^28. Henricum; unt) ^crm. ^ammclmartrt facjet l.c er fei ALBER-
TI CRANTZII, in profeflioneTlieoiogicaSucceirorcjctvefen. "2lIIein ivie tie Ulfun^
bcn , fo id) (fefebcn , unD jum t^cil tn ben II. unt) III. Q3dnt)en t)ci? erflcn ^f)eild bci(vbrad;t
tDOjDen llnt), ibn t)urd)(}if)enDiJ ^ertrtirtg bciffcn, fo befinDct pd) aud) aud dm t)mfclbcn,
ta^ er ntd)t bi6 OJubm^cjcDac^ten CrartQcrt ^f^acbfblcicr gtmfm fei, anacfcben berfdbc Le-
auram Primariam batte, tvclcbcr nacb fctncm *^ot)c 3o^art f£«3elicit D. , unt) t)arauf
23artl)«lt> mollcr D. tjovgcfianbcn , I. ^f). ^ ^. p. f f o. , ;a m^ nod) mcbv f fo btf
fleiDcte fte A. 1^24. bcfic^tcr fjengclictt, al^ ^iflcrtbruggc ncc& fd^fechfcr Canonicus
ivar, txMc audt)er p. 543. tm II. Q3anDe t)e^ er|]en ^f)eild bc^nt)Iid;cr UrfunDe ju crfef)cn t|h
gr fcmmt A. i f 27. jum erjlcn mal)l al^ ilcgifJc tjor , t)a t>orbefa(}tcr tllollcr miircfli^
LeaorPrimariustt)ar, Dabcro t)enn au^fiinDiii tvtvt), Daj? ev eine aiiDcre ProfeHionem
Theologicam , al^ /cncr ^tl)abt f)abe, nemltc^ Dte, tveld;e A. 1450. auf(]crid)tct, (I.^f;eil
III. ^anD p. 499. roo. f f o.) unD tvclcfje A. i f 24., laut Dcv UvfunDe , (I. ^I)cil II. Q5anD
p. 543O Jodocus ^rot^e bcfleiDete, fo i^m; mmutf)M) Durd) DcjTcn 5lblciben , stfifd;cii
I f 24.unD I f 27. ju ^beil getvorDcn. €v hc^t nad)mabl^ Dcv i£i>atigclifcfecrt VX)arl?cie*"
^la^c^ecjebci], tvie anDcrnjcrts, ncmlic^ in Dedcrpert2:^cilabrittcm23an^e,p.f6j fqq.
allnjo aud) mcf)vere 5^acfcrld;t m\ if;m ju finDen, btnit6 bevtcf;tct tDortcm
5lm:^ienllag nacbiEgydii,^).!. (tToeiIDamal^bev(Sofita^d>^u($f!. F.unD Cjlevn aufbtn
3i.Mart.9ctanentvaO^-^Sept.t)evcinii3tenfld;Di'eObevnDevi)iev^ivc6fpteIen,mit3u|ief^
2i ^ ^m
//. Zf^iile /. Teriodus I. Caf,
tdvx^ix «nt) SSBcrcfnicifleve d) x>m ^imx^ Slempfevn tn einem mif benen (^ie^eln t)er mev
^iiict)fpie^^ivd;cn Petri, Nicolai, CatharinaeunDJacobi bejldvcffen '^^bm^v^ t><»g (ic(icb
^cn Inhibitionen Uft^ Ibmxm Ocr (Scjfilidbtcie , mmaflTcn Dcrofclbcn 2lnma(limg
wjcltlidbcr ^rtnbcl , X>am «ud^ i&rcft uwgegriifi^cecn Untcrfangcti bic pfarr^cr*
rcii o^rtc X5PiflcrtunbXX)ilfefi OerXJorpc^cr tmmX> abjufciscn, ferncr Ocm '&v
tricbbceScholafters, Oer (icfc bcr @c&ulcn $u S.Nicolal, ubcr l>ic(5cbil^r, anma(^.
wiafrcee, mi^ mic ja^rlicfeer Penfion «jiOcr bcficgclte :25ri€fe unMnftrumenteH
bcf^ivcrctc, un^ cnMicb ber urtgcjicmenben ^oOcrurtjj ^es VX?ei^^ 25ifcbofe0,
fur (ginttJcii)urt8 bcr ^aircfeen, Capcllen, 2Iltarc unt> 2^ircfe^ofc jc. ficfe ju tt?it>er?
fe^cn, beictrtflnberjuboleen, Oie ecfeuleju S.Nicolaiingcbil^rlicfeci^icfetigeeie
3U brirtgert, aucfe 5" t^crgleicfecrt 2(rtricfetung iu artberrt l\trct?|pielcrt, bc^ijfflicb
«rtt> bcfobcrlic^ ju fcirt, aucfe teirtel&offcn t)abci jufparenic. ^^ev feel. Jperv Dotl:.
3o^rtnn5rie^r, mavcr, \)^i Diefen ^M'ief in i)ie Jpod;teutfc&c (5pvad[)e au^ Inm Origi-
nal ubevfe^et, unt) feinem f£t>afigelifd)cn^<jmbur3 p.zgi. fqq. eint)evleibef.
Um biefe 3eit Oieltbev ^[?um i^ ^edjant D. igggare CrauB 5?ivd;en#Vifitation,
ta^ ift, ev untevfud;te t)en 3u(lanD Dev ^fviinben, ^el^nen unl) 5IImofen,fon)o5It)evS)om*
al^ ant)evcv ^ivc^en, n)eld;e Devfelben Patroni unb Q3e0'^ere, tt>ie if)re ^infunjfte, \>i\mV>
d)en bie Jpaupf ^ (Sfu^c belegcf , unt) nja^ fiiv 5iu^gaben auf t)iefelben tafpeten, fie(;e t)en
m. ^Sant) &e^ cvjlen ^l)eil^ p. f ig.
SDev9(eid;en abev tijeif nuOIid;eve 2lvbeif, unfevna^men W ^orfiertbere be^avmen
pocf crt^^aufcs , nabmenflicfc ^lor t^om BrocFc, e) aar(lert 2^et>irtge, ^artg
XXJittcfop/ O un& (0oOetc X^refcrtbarg, v\)eld;e, Damit i)iet)ev2h-mutl) gen?iDmete ©a*
ben nicl)f t)on 2U)()ani)en fdmcn , i)ielme5v 0viJnDIic()c ^lo.^^^xxA^i unt) ^2Giffenfc()a(ft Dat)on
beibe()a(fen unt) fovtge|)f(an|et n)evt)en m6d)tc, cin ciflcne^ Q5ud) beliebfen unt) einfu()vten,
tntt)elcf)e0t)ieQ5vicfeunDQ5evfc^reibun()enbemJ^aufe gej}eben unt) 0efd;e&en , juv5ll#vi(ff
gebvac(,)f tt)evben folfen, c^ i|^t)ad alfe Copieni^^ucf), fo (ict) mif t)iefem3af)vanf)ebef,un&
A. if^o. enN^ef,
5lu^ t)cm im iii. SSanbe be^ cvflcn %\)i\\t p. s^i.fqq. einseviicffcm ©d;o0^^ud;e
cv^e((ef , tvic ^ml
A. I f23.
unt) inben beiben fo(genbcn 3af)ven/ bie ^>vic|]evfc()a(ft t)ie mif^^atmenunbguna^menba^
fc(b(l auf()efc()vicben nebef, 0en)e(en fci , tm^^(cid)en \m pejum f()ei( t)on ibven (!ebnen , fo
tt)o( al^ aud) €vb^©utevn , (3:i\i (te t)on ()ie(t(3en ^urgcvn evlangcf,) @c()o§ ^cben miijjen;
nid;f tt^enigevtva^ ev fiiv eine Q3efc()affcn5eif mit benenMeiTiorien,HorisMari2e,unbQ5vu^
bevfd;a(ften in allcn 5tivd)en gebnbf ()abc.
3n bemfe{ben3a5v fametefl-rtrt l&empc, cin Jrancifcanev^9}?iinid) au^35^o(io<f,
feinc ^viibev in S. 5}?arien ?9?agba(enen ^(o(]cv an6iev gett)i(Tcv ©efc&d(fte tregen ju befu?
d;cn,
d) tTcrcfmcifler iKiffcn tn bntcn 6ta^t<Sr&c>?Bud)etn / Superprovifiorcs unt> Supcrfcniorcs, l)ie
DberSlltnt ter^iemtft;.
e) €r t)at Diefeg 2imt bcfo^c Dcg Copien SBud)^ fol. 2. bemt^ A. 151^. DernjaUef.
0 (£r i|itnMefemot)eraucl)int»enfo!9cnt»cn 3flI)rege|]Drbcn/ allbiciDeil A.i^i^. auf ORern (TU»
t»c9 Kefc laut me^r getnelDeteu CopieniQ^ucl)^ fol. 7. felne ©tcBe fcl)on untev Den S3dv>
|tel;ern benei&cfe.
Ddtt ber Reformation A.i^xi»
d;en, mt tx nun beifold^er ©e(e()enf)C!t ftc&^on bcr €an^elf)5rcn laffen, unt) feineSu^crcc
nicf;tauf Fabuln, i^egenben unt)5lblafj^5i:rdmcrei an^emiefenf^atfe, btmQ folc^e^ Die ^or;
fiebere ^e^ Clofler^ , unt)ant)eret)cmfelbent)ermanl)te^iirger, bag fte t)on 35m , t)acrfei*
ne Dviicf reife t)orjunef)men im ^e^riff mar , am 5vonleic&nam(J^^aijc , t). u m Dcr ^m v^n
Qccfeii^orff c^ erfldret
(i.4. Junii, mlangtcn , beiiftnen ju Dcrbleibcn, unb tvie bi^5cr alfoauc^ ferner H$
rcinc'®ort 0Ctte^ of)ne menfcf^Iii^en gufa^ ju prct)igen, n)elcf)e^ cr t)an an^cnommcn ,
unt)t)ie ©ottlicbe 2[Gavf)eit mit Dielen ^Sccgen Der^rbauun^ unt)2iu^breitun0, uni)efc{)cuct
uni) grunt)Iic6 t)erfunt)i()et»
i^iefer Qceffatt 2venipe fol nacf) Joh. molfere ^cric&tCherf Cimbr. IV. c. jo.
§. I. p. ^69. in i^amburg gebobrcnfein, mclcf^e^ id), mii icf;bat)on bi^f)cr feincn©run&
gefunben, an(jefu()rter tlloller aucl; Uimn Q3emeig beglvc^cn anfuf)ret, anjfeinem Crt bcru^
|en laije , /ebocf) ju t)ermelt)en nicf)t um^in f an , Dag , t)a ibn D. jo^atin tlloUer in feinera
3&ericbe , fo bic brittc ^cilacjc t)iefe^ Capituls ifl , befldnM^ Qteffcn van 2iempert
ncnnet, t)a^ e^ tjermutblicf; fei , t)ic (Stat)t 2icmpett fiir fcincn (55eburtl)d Crtf) anjufe^en.
@o n)ar er aud; nicl)t Theologiic Licentiatus, luic L. Georg. HACCIUS in feinem
Mofai\(i:)zn 5ucfet^4ug, »ermutf)Iicf)au55:S^empeii^orten, (baerBartholdum tXi^h
lcr SS.Th. Dod. feinengeroefenenPromotoremsuDiollocfncnnet) bemogcn, jtvar t)ermci^
net , fonDcrn n>ic cr pci) fclbft fcf;ricb S. Theologi^ Baccalaureus vide infra ad annum
Qior tDOIbcmelbtcr ^err t)on Qc(f cii^orff ncnnct I. c. bie/cni^c , bic ncbf? ben ^or^
flcftern tic^ 5i:io|]er^ , unfern f)Oc&t)ert)ienfen 3?icmpeit t)crmod;t alf)ic ju verbleiben , paro-
chianos, mk\)i^ nid)tt)af)tn JU t)euten i|], (\H mnn S^ Marien Magdalenen ^ird)ccinc
^farre unt) ^ird;fpiel tvdrc , tT?eIct)e^ flcb bef ant)tcr maffen in t)cr ^bat gan^ ant)cr^ t)erl^dlt ;
2RcmpefeIbflnennetftcBurger, fo t>em2^loffert>erw4fiDtgett)efcrt, tt)ot)urc& id) DiC/
fo in bcn5lIo(ier?^dufcrnti?i>f)nctcn, ot)crauc&ju t)cncn 23rilberfcfeaffteit Ocs 2;ioPer«
Seboreten, t)cr(lef)c, tvelcbebanncinenid)tgerin^c 3abIau^mac&ten,(te^en)a^t)ont)cn2&rP#
^erftfeafffcrt Diefer5?ird)eim II. ^anbc bed I(len ^f)tH6 p. J72.fqq. an()cfuf)rct i(l.
3m.5)om ftnt)cnttjirnad)Stepham 2^cmpcfi ^erid;tt)rci prct>mer , t)cr cr|leit)ar
M . ^ricDcrict) , tveld)em H AMMELM ANNUS I.e. tviDcr bie^GarOcit t)en 3imaf)men ^cn^
mgc8 Qitktfian m biefer M. ^ribri* i5>ertftige8,tt)ic tvir balt) fe^cn njert)en,Vice.Paftor ju
S.^etert\)ar, foberid)tet m$ D.^o^amt mollerloco citando, t)a|? M. 5riel>ricb t)cr
g)om^prct>igcrX?uUgret?e j)e5ei|Ten f)abc; (^r ^attc jugleicf) bie Vicariam S. Feliciani in
bcfa(3ter^trd)c (I.^^JH.q^anbp. 49 1.492.^^^)621.) unt) An. in7* ob tvof abtrefenb,
Citie CommendamjuS.Catharinen (ibid.p.22.) !4)erjtDeitcS)om^Prebigern)arMat-
thiEusmtt>er^erBluffeaIfoi3cnanntt)onfeinem2fmtc, maffcn cr Reaor unt) ^farr^^err
«nterbcr »lufft, b.i.DemCrfbunter bem €f)or,n)ar, unb bic5fuf(t'd;t libcr bic Slltdren
rafelb(l, unbbaranbienen^e^egj^rieflcr, VicarienunbCommendiftasl^attc, crnjaral?
fer @ei|llid)en im :4)om g) ^:^eid)t^Q3ater (I.^l^.ll.q5ant)p. i6fO unt)nw(le arieSJrcita^
i) ^H (X An.i^ig. M^ cfffbelobfcn Sempcns ^txi^t t>ie(BfaUhnt&mtw/ wccien femerfnDm
^JreDtgtcn gebrauc^ten/ unD iu fauter 2lufru&r abjitlfn&en 55i«crfci( t)frDflrani{t ipor&fn/
//. (C^eife /. Vcnodm T. Cap,
ge tn bevSal^cu elne@eel*?7?effe ()a(ten/(ih-P' f 8o)3hni {% ob Dcrmoge t)er(£ncF txmCjereit?
f4)en ©tiftun^ y on a. 1424. Denen jum ^otie Deiurrl)eJiten;n^an {m t)en.'^om auf DcnSpeers^
crt^ t)oruber gefiii^ret n?urL)cn; au^ Dem iw bem beiliegenDen erflen ^upjfe^^^SiiDc mit
Tab.I. Lit. A.bcsei'j!nKrcngen|hr bic Monftranf^ su^cicjen, Dcn(33{Qubcn ftorjubetbcn , uni)
2lb(a6 ju »cvf unDi(}cn (I. Q5.p. 2 f 4.) unb cnD(id; mar er aud; uerpPic{)tet, Der 2Sru&er^
ftfcafFt vjon Oei: Cvdmmg MARIEN , fo in bcfa^tev ^ix^i ^iltar unD Commende f)at^
U, ifn'Cot>teti^^ud?ju()a(tcn, fur Die mfiorbcnc auf Dev ^an^^e^ ju bittcn , unD bie iSc^
OdngnufiDerfc(benab^ufunDi()cn, n?icn?iv, gc(iebte^ ©Ott, im DierDten ^anDe Dcd ifien
^f)ei(^ tJcrmelDcn mrDen. !Dcr britte wav M. ■^ennd) Qcferoeber, unD har^) n?irD ftcb quc&
Devt)ier&teM.Nicolaus25u|lorpsei0cn, Devaber, iijicDorbefacjfer D.Joh.trionerfaj^t, \\\
fanacr 3eitnid)t9eprcDi(}ct \)m. I^iefe Dicv !^om^^reDi()erru()rtcn au^ ad p. 6. M. 30*
hann Vxiv^m, fonfl XOawnznbtx^ genannt , (gtifftung bcv, n)e(cbcv|t'e An. 1403. mit
t)cncn bciDen Leaoribus primario ut)D fecundario DevovDnct f)at , (tcf)c Dic Daviibcv cvvid;^
meUvfunDcimI.^f).II.^5anDcp. i99.rqq. c- r n a -?..
3n Dem 5v(ojlcv ©t. 3o()annt(5(cbtc m Diefcm unD Den fofaenDcn Sabrevi Doa. 30^
b4imtX)ertt>t, iScrtticb 2^ert9borg , tve(d)cr, r^icund D. 3oL>anri motoe 97ad)*
rid)t i>on Dev 9ic(i0ion^^^cvdnDcvun(? ju vSrtmburg (inDevDritrcn^:^et(a(}eju Diefcm €apt^
te()(cbret, Sub Prior tx^ar , unD 2(ugupin \)on cBotelen , tveldjc fici), mctwf)evnacb
mitme()rcrnf)OvcnitcrDcn, Dcm (St)an()e(io njiDcvfc^et ^aben , tf;vili bcrcit^im i.^anDe De^
ifien^bcit^p*f7o.€rreef)nun90cfcbcbcn. , . , ^ ,,.
(go Oarb m\) m Diefem 3af)r ^o^. Keineee Dev Cafant^ ^ecF)ant,unD obevReVica-
rius im^om,aucf) ju^^cid; ^^.Dia^t^ Protonotarius.gv mug t)on feincm Decanat ni Dcm t)0^
rtqcn^^ahv fd)on abgeDancfet ^aben, a(Diett)ei(, nad) ^afecbung Ded Viritation^.5«)e(^ d. i.
daobr. im bcmc(ten i rii.SaM 3o^<»n" ^«««3«^ i()nDaringcfojgetf)atfe: ^^ff obcv^
ften VicarijE q^cfi^cv aber tuurD nad;feinem ^oDe Der^^om^^robjl ^oai^tm (ai. Joii.)
€(i6ina , (tebc p. 84 1 • m III. Q5anDe , unD p. 7 1 5 • Tq. im II. ^atiDe Dc^ 1 jlen ^^f)et((5. ^r IM
in feinem (c6tcn ^illcn taufeuD ©lilDcn ^auptjlud ju cinerDiftnbution tii l)tefic)ev Coiie-
eial.5?ivd)en, tt)e(d)erDcv dltefle ^crr ^^urgcrmeifiev , Dev ^pcvv Senior R. CapituliunD Dcr
Deeanus Calendarum bejldnDis t)or|lef)en , t)erorDnct ; f ralft mmmmx Dcr ^erren Te-
ftamentarien )a5v(ie() fiinff unD jttjan^ig 97laref£ubifd), an eineniptiiDenten auejtJtbet^en
hc^t ©icbe bte obcn im IV. ^anDe Ded crjlen ^f)ct(^ einsurucfenDc Hacfori^^t m^ UrEun^
^eitDenen ^ellamenten in /^^^mburg. .^an aiK^ ^u einer Difh-ibution imDiat()cDenenJ)er.
rcn, Dic ju ved;ter 3cit unD m Dev Audientzan Denen ©cvicDt^^^asen evfd)etnen, cbenfaH^ t(ju.
fenD ©ulDcn J^^aiiptiluel t)crma*t ; unD enD(id) Die Dritten taufcnD (bu{Den su fold^cni ^nDc be.
ftimmt, Damit Da\)on Die Suvfpvacf)cn , W Dcncn 2(vmen in ibrcn ©ad^t ptenen mo^ten, bcfof);
mt tvii Den. 3u 2lu^vicf)tcv Dicfe^ fetncg29inen^t)cvovDnetc ev JDJcteri(*)f:.obufen,q3uv(fermei*
Pev,2<^&Ann 6«^pe, Dev in Dem fo(i)enDen Safev 0(eid)fal^ ?^uvjjevmet|tcv a^avD, M. 3o|anri
tft 3obann ^[c^elcr an feine etelle fommcn / maffen id) t^n An. 1^21 . in Vigiija Acifcen-
fK.n.s Domini , Da cr ttltt DeV CM^nds-Commendc ad altare D.onyfi. JU S. Jacob beUljnft
lUarD/ alg Saccrdotcm &confc{rorem Dominorum & VicarioTum .nSumma Ecc efja flntlft»
fe/ Dev aberaufs.$[Biil)at)g2ll)fn5 A.).i54:, flf|ipr&(it ift. ©tf^« t)?« l.X&etlS u.^an®
p. 729,fq.
-:ijte^;-.;'^-SP^^^
DOW btX Reformmon A.i^i%\
<0McfF(Jo«^P / Canonicum unt) Thefaurarium , unt) ^O^arttl ^crtig^es Decanum
Caicndarum , jtcfje &en SUii^juc) au^ M. ^ot^artrt IB^iimUn li^mm^l^w^i in bev il. 5Sci^
laye ju Djcfem Capitul. 3m fol(]en&en
3ahr su 5lnfanj) be^ April-?D?onatf;^Rnvb&ev^om^!4>e*antD.iegg4rb:&r<>tiQ, anbef^
fen@teaeCAPITULUiM M.CIemenUrtCBrot^crt, au^feinem ^O^ittel tvie&evum erwal^lte
Dev auc^ ^om (^v^ ^ Q3ifcI}offe (E^rtfiopt) ju ^remen d. 2 5 . beffclbcn ?0?onat5^ / laut Dev p.
U?» imIL^anDet)e^erj]cn^5eilde(ngeviicftevUvrunDe, Die Q3e(idtigun() evf)ic(t. 5lu^ t)er
()emclt)ten Uvfunbc ijl alf)ie ju bemevcfcn , ^o^ in Devfelben t)ie ^af)men t)cv Capitul^?©Itet)er
Dovfommcn, tvcld^e, tvan aMvfiebciDcmimllL ^anDebe^evilcn ^f)ei(^ p. 84»- eincjevucf^
tin geijf Ucbctt @cbo[)^23ucb , a(^ tvovin (i'e ^leicDfald Dovf ommen , f)a(ten , m\ untevfd)iel)^
Iid)cv <;^cvdnt)evun(3 , Die \\\ Diefcm unD Dem tjovi.gen 3ttf)V ju Capitul uovcjecjancjen , 97ac6vic&t
Seben. '^an i.) mangelt in Dem befagtem ^e(!dtigung^*^viefe ^cnrid) tncicrs , Cano-
nici Cantoris , imD Senioris97af)me, Davau^ DevmutWi^) tvivt) , Da§ev i)ovfeinem^oDe,
t)ev An. I f 26. evfo(()fe ( L ^f)eil II. ^^anD p. 704. ) refigniret feabe. 2. ) 3oI?atin tfitige^
lictttveld)ev An. lf22,PafterjuS. ^etCVtDav, fommt feiev al^ Theologi^ Profeflbr unt)
LeaorPrimariusDov, Da^evfommctjuuntevfuc^en, ob nid)tDev in Den fo((]enDcn 3af)veii
cvfd;einenDe Paflor ju Petri 5rit>cricfe i^jcttttitigcs fo(c^e ©telle berett^ in Diefem 3a5v bef (ci*
M\)o>U, ;.) g??an(]c(n /^elmol?) 2(lt)crt>ittgc6, M. Johannes 25rrtttt)c5, M. 2>ctlcx)
J^ciictttlow, ^ittricb Battt>fcbOtt? , unb n. p^gctttxjriti , tt)eld)e ^um ^f)eil muffcn
t)er|lovbcn, cDev aud), ftntcmaf)( fte m Itn foIgenDen 3al)ven ftd) tf)ei(^ tvicDev einftnDen,t)on hier
0eflof)en fcin. 4.) ^ommt tvcDev Die OvDnuncj nodf) Die3a6( libcvein. 3nDcv UvfunDe |tnD mit
DemCanonicofupernumerario i£ttge(^tt (Dcnn alfo tVtvD Dev Leftor Primarius faut Der
^ti|ftun()0ea^tet) jm6((fanDev3a5I; Da Wtten tviv Dieeilfgvoffen Prj^bende, unDDte
jtvolfte tDdve De^Decanij^eine. 3nDem S*og?23iicl^eiflDte OvDnun^anDev^, unD Dte
Sa^l evilvecft ficf) neb(] Dem Le^ore Primario auf 22. , alfo ftnD Die minores mitgevedbnet,
Dcvev abcv Damaf;!^ mcf)v a(^ (ieben getvcfen fein miiffen , tv>e(c[)e^ ic^ \\\ miimx Untevfucf;un0
au^(]efle.
(gine anDeve tn Di^ 3a5v (jebovenDe Uvf unDe entf)dft f?c& p. ^ 5 ^ fq- im 11. 5^anDe De^
L ^6et(d , in tt>e(c^ev t)Ov f)ocl^;bemc(Dtev Sv^?^ifd)off Dem Capitulo feine An. i f 1 6. ixx\6^)tti
te QScvovDnung Da^ ^ro^^aug Devev Canonicorum , Die Vinalia Dcvcv Vicariorum unt)
Commendiftarum, unD Dic (Sinvicbtung Dcv ^e|iamente betveffenD , be(idtiget»
3nDtcfem ^abv fam an M. Ordonis (gtefle jum Paftorat M S. Catharinen M.
3o4c|)ittt 5ir<fetjc(f h ) au^ 2)it^rrtarrcfecit , ( tvte D. ^Jo&atttt tnoUer \n fciner n<tc^^
ric|)tt)onDevQ3evdnDerun(] DevOveiigion oM^it i) htit\\Qit,)QihmtiQ; ju S. Nicolai fii^vte
&a^£e6v^5lmtM.<?)CttricbQctt&ctt^or|l, etn 9efc|)tt)ovnev geinDDe^ €i?angelii; ju S. Ju-
Gob (khtx Diente Servatius i^ggcrbce an Dem SZBovte ©Cttc^ , m\d}t^ er fautev , retne , unt)
be|ldnDt() hit an fein feclige^ ^nDe , fo An. 1 5- S4. evfofgte , t)evf unDi(ite. ©ie{)e Catalogum
MSS. citatum. 9S3ie Dan infonDev^eit t)on il^m ju bemevcf en ift , Dap ev An. i n ^» tinD j y f ?♦
Der
h) Vicfi notam ad Catalogum Miniftrorum Ecckfiac citatum in VARIIS THEOL, ^iij" ^fv ©IflOt
Bibjiochec.
' ) ^\i\)i Oie Dvitte SStilftge %w Oicfeiu S«)?it?l.
t)cv ^efdnnfnilg tvfbev Ofiandrum unt) Majorem mtt untergefitrieben , tt)ie au^ ber 75tf
^aiirttttugunfcr ilRircfeert, fDt)iefem 5^anDe ^eic^efiiget, p. los. unt) 2;f» er^cdet. 3tt
le^t^genannter 5?frc|)e ivaren t)fe dfteflen Vicarii unt) Provifores M. ©trtion Witte, 30^
^anrt tncigcp , ^o^ann (B^errene unD ^acob a^tirt^ , e^ er^enet folcfre^ au^ Dem
QJersIeid), n)elc()en fie mft martirt nigemartn
am :Sf ngjlacje «acb^ert 8. ^agen rt4 Oee ^illgert SLi^ame^^AQc liber acjt ?)}?arcf £u«
bifc^id^rlfd^er 9Cent[)e, fo i^renMemorien, t>.i. fL^fmadbun^e^Bil^exn berScelert
aud ^eni ^cgfeuer jujidnDf^ , unD mft fefnen t)fer @tucf 4*anDe^ mf t Dencn S^iiifm in ^am^
mcrbrocP bele^et unD i)cr|td;ert mxm , aufM)tttm , fid)t Den II. ^anD De^ Iflen ^I;cfl^
pag. 86 r»
Um Advent mt Df^ Officials k) ju ^amburg Vicarius unD Commifliarius fn
iDit^marfcfc)ert M. jfo^flnn Sct^nitger, n?eld)er ftcb Demtf)euren Q5efenner Der SSBarljeit
unD etiD(fd;en Q.Mut^3eu(}en Derfelben ijjenricfetjon^iitp^art tDtDerfe^te, unDffjnmrfof.^en
^alflf. (^it\)t^o^ann Kcrtnere ungeDrucfte Bremi(ci)e €l)xcmd^, iliiD Den f^fef^erge^
^orenDen 2lu^jug , fo bfntcr De^ feel. .&crrn D. ©er^arO tllciere. Differtation m\ Diefem
tnartvrer,be(inDIicbf^
(gnDlfd) f(l nocb ju bemercfen, Daf man liber Der ^an^acl im 5)om, Dfe \>m Claue
2^niepl^off Dem^ce Diduber crfod;tcnen Jpaupt-gdf^nlefn/Ua^) D. 2ti>rtm Cra^igere Q5e^
vic{)t^abeauff)atigen(affem
Qneiner X^erjeicfenag Derer fnDem Brot>^rtufe Dcr Vicarien fm 3)om tJCttvaf^rten
©d;rf(ftcn , pnDct ftd; N. 6. cfnc ^uffd)rf (ft , 5lraft tvelcf^er
An. ifif»
^en ^ . Jan. Der Notarius^o^Anrt UetJlet ef ne Urf unDc liber Den Proceffum De^ Officia-
lis Ttieodorici 35eer8 oerferti^et unD aufgerfd^t babe» Wa^ Der 3.nl)a(t Dai)on , mup id) ju
miterer Unterfuc^ung au^jienen, fo ofe(abererf)ctIet, Da^befaaterOfficialis, n)ef(Dcr Pro-
cefs all^fegejcDcben , nfd)t Dc^ probpert, fonDcrn Dc^ ^r^-^^ffc^off^ inujTe ^cnjcfen fefn,
mtwix Dan aucb geDad)ten Theodoricum 25eer, a(^ Officialem Ded ^ffd)ofd t)on Vevf
t>enfnDemII.^^anDeDe^I|ien^f)ef|{^ p- f f5. an()etro(fenbaben, Da erefncn,t)onDem^ab(t
Leone , Dcncn Vicariis ju ^amburg f n^gemefn gegebenen greif)eitg?Q>rfef bc^ldtfget unD cr*
neuret; au^ mid)tv anoejo^enei' (^tene Dan fot)je( ju unftrn gwecf erf^enet, Dag ern^ebntev
Procefsnfd;tfn Dfefem3a()rc)ebalten, a(Dfen)ef( eben bcfagtcr Notarius Dor^cDad^tcn Offi.
cialemfd;on a(^ Dcrflorben anfubret, (ProcefTus fubdelcgationis quondam Theodorici
35eer6 :c.) fonDern M^ Vidimus unD Concordat Dariibcr <3emad;t tvorDen fcf,
2)en 1 o. Martii an eincm gref ta^e (]e({ete Der "ilf^umjS^edjant eineUnrcrfudjung an, uber
• Den guftanDDer^PfriinDcn, £e5nen miD Commenden fn allenCDie 5t(o}lere ausgenommen)J?ir*
cbem S^erbellctjo(d)e(?audDemI.^l5.ni.^ai]Dep.628.ob(j(eid)gemeiiuoIid;befa()teDcdDe-
cani^^emii^ung inDencn Vifitations->Sud)ern Dem i sm\lm\ 3al)r befcjele^etnjfrD,
3n Dfefem 3af)r fim^ Der neuc Paftor ju S, Catharinen 3oacfeiim ^ifcPbecf an , mit
grop
Ij) O&ne Btoetfcl m probfTens/ (ititemal)! fem jusSvnodale i)ur<^ mil Qtcnmrnf ^olflciii
tm^ 2)irmarf^en iueng / fie(>e p. 7. im 2. San^e Dc^ lOcn IbvH 1 unD p. iS^. in ^emfcl»
ben v>aut)e / erf(l;cmct An. 1486. NicoUus @4>nlt5e/ a\Q Officialis fcc^ probtrcn i»
4ambur0.
DOn biV Reformation A, i fif^
flrDffcn ^o<:^ennjit)er Da^ ^13ab)]tf)umsu pret)i^en, naein oii i\)m ba^CapituI, tvie belobteit
'S.impi fager, einen ^rdoen fc{;encfte, (Dermut^Iid; Vicariam III. ad altare Simonis <Sc
Judx in Catharina , fo Dama^I^ unl) nod; de collatione Capituli 1(1 1. ^l^, III. ^ant)e p* 69^0
tt>ar fein €ifcr balt) gclofc^et.
5Im?D?ittcwoc^cn nac& Johannisbe^t^ciufFergebenCBefcfee y^axn aroge unb^^lfa*
t>e fi,4rtgcn, 3ungfrauenim()icfi^enConvent,benen VicarienjuS. jacob9o»?9?arcf ^a#
bifc^ m (Sol^c u«^ grrtuert (Bel^c t)afur auf ibrer beil)e£cb>3eit jd^rlicb 6» SO?arcf £ubif^
Sientbe ju genicJTen, nac() if)rem 5lblebcn abcr biefelbe ju bali)ij}er (grlebigun^ if)rer ©celcn
au^ bem ge^jfeuer an^utventJen , ftjelc&e^ pe mit einem »erliegelten ^rief i)erfpred;en , ftehe Deti
ILg3ant)t)c^l|len^5eiI^p.8ya
3n bicfem 3af)r mx\) ^o^Attti 23ttgett^48eti , S. Theol. Profeflbr unb Paftor m
Wtttetiberg, ju einen ^farr^err iw S. Nicolai ^irc&e alfeie crnjd^Ict unb beruflPcn , aaein
feine ©cmeine wolt ifen nid)t laffen , btxoi^x^it l)od; ent)Iid) i5m auf cin l^alb 3al)r bcnen ^atti*
burgcrtt ju erlauben , m nun cl^ren^gcmelbter 23ttgett^4gctt (tcb ju fciner 5Ibrcife fcrti^
mac|)te , Um eirt 25ot^e , (tDJe er felbfl tn bem folgenben ^a^r anbem Kat^ \\x ^am*
burgfd^rctbet) tttit 23riefuitb ©iegcl, ba$ id) tticbt rommett folte, barum, ba^
tie gattQc Btabt ttid^t ^atte barirt gctvtiligee, au^ nm atibereiDeltlic&e @acbetf
willcti , Oie bocb t>oi; (Bf<Dtt tiicbt gcltett , (tel^e ben ^rief fclbjl ^intcr feel. J£)errn Dod.
^O^anrt jfribricbstnaycrsOrationtquantumEcclefia univerfa PomeranisE ob Joh.
Bugenhagium debeat , unb tn bcr ^tctt ^ctlagc ju bicfcm CapitcL ^ag aber unter fol^en
tvcltltd)cn (Sac&en , beren »ugctt^ageti melbet, fein®(lanbgctt)efcn, erWIetau^einem
(^tucf ciner altcn ^amburgiTcfecn CHRONIC , tveld)e icb fub n. f . biefem Sapitcl beilcgen
tr»il, liiaffcn c^ barin alfo I)ci(Tct: Com 2ifrcbcbe xq bemfalt?cti gcgewtt: Wo »01 fe
antogcri, t>at borcfe ^£f£. Ka^c tiagegeijcn fyn fcfeolOe, bat^femogten vorencti
^arcFc^crcn tcfcn n?crt fe tvolOen , ttt|gcnamcn ^UDen^agen Oe ecn ecfcte ^rttWi
^a^Oe,tc.
Um ?0?id)aclt^ tvarb M. ^cnricfo Qenben^rp bi^l^ert^^cr Capellan ju ©t. ^it
COlat, nac6 bem Scu^nitfTe be^ Catalogi Minift. in VARIIS THEOLOGICIS Vice-Pa-
ftor (m bcfagter ^ird)e.
!5)cn I r> Odobr. ba^ma^fam (Sonnta^c m Feliciani tvarb D. ^o&anni^nge^
IVtt , Primarius Leaor unb Canonicus t)or bcm Slltar f rancf , uub flarb balb barauf ©ie?
&e2iempcn^crid)t 1)
511^ Se fK<\t\) benen Q5urgern
An. ip^»
am ^lSlmtm nac^ bcr ^til bret ^ontgen bret Slrticfcf loor^etra^en unb tiber^ebcn (latte,
lieffcn biefe ibre baruber genommcne SntfcJIieffung burd; \\}Xin bet)oamdc{)tisten ^cnricl^
6c|)attborcb
am ^onta^ m ^ohim (Scba(ltan jur 5(nttt)ort (E^rcnttvegen, tvtc i6re 9S5ortc
lauten , tvicbcr cinbrinjjen , au^ welcScr m ju unfern givccf $u bemcrctco {labcn : !^ag
II. C&cile 1 . 25anO. $S fdmmt
i) Slntcrc wpnen ti f<catH©ontoge na^) Fclidaiii gffdje^cn; hammelmann fc^reibct f^ledjl
^mfubfincmanni, i(f; fc^e a6cr nit^t / t»arumi«an mstcph,:5cmpw/ ier ^ama5IM<»
Ubct / m «Oe^ Bcnau bcfd^ruben / a&ee^en foHr*
le tJ' Z}^i\U L Terlodm l Cap,
ffmmf licfcc ^Sutser t)i'e UvfacSc bc^ t)ama Wigen @ell)?s3)jan^e(d bei ber (^to^it , ftc^ auf ba^
geugniig be^ 9?at5e^ un!5bie€ifa|j:un9 berufen&e, p fein erffdren Den »erm«le^cKnt>c«
3&a«rt bzx (Beifilicfeew , ba^cro , m iJon rfcnen ber @c()abe unt) 5r^acf;tbei( unfer gufen
0ta&t entflanben , fo folten fte fdbi^en aucf; »erbe|fern unD abtfeun f)e(ffen , unb imx t)a§
i;^ie Canoniei me5enif)rer^om^5?irc^e fecf;^ taiifen!) ?9]arcf £ubifci? ju €r(eicf)te*
run^ beS t?on ibnen murfac^ten ©cbaben ju erle^en, unb babeneben bie benen ^farr^^ir^
cf)en inbie jwan^ig ^abi^^ermil Unrect>tab^enommene®elber, n?e(c^e pcbauf acfjttaufenb
!9?ar(f belieffen, njieber feerau^ ju #en , anjubaften njdren , in jufommcnbcn geifen tt>o(te
man i^on feiner penfion ber ^ircf;en mef;r tDiffen , unb W fe(bi()e nid;t mel^r au^gegeben
wurben, einernf^licf>(ginfef)en ^abem
2..2l((e Q5rubeifcba!ffen , femeeinige au^genommen, foaen burct)if)reQ3or^ef}erbem
«emetnen ©ute Q^eitrag (eifien» ^ ^ , .
^ 5)e^a(eicf;en foKen ju ber (BtaU Q3e|Ten hk Memorien , ber groffe (ialm]\>, unb
J)erarmen @c()U(er ^ruberfcf;afft i^r^ntbcil entricf;ten. ®o Deriangct man aucb
4. Q3on benen €(oflern m) in^ m^ au(Terba(b ber ©fabt eine^3abre^ S^enf^e mt
«tfen i^en (^utern , aibiet^eif fte bi^ auf ben ^acj n?eber ©c^alun^ nod; ©cbog m^^^^
ftatten ; unb \:>ai fte f linffttg , benen Q^urger n ^(etcl; , i)on bem ^f^ri^en tsk c^ebubrenbe ^flicf)^
Jen unb ba^ @(^og, bei Q5er(ufl be^ J&aupt(]u(>(^ , abtrijcien , unb m man etn ^urger
Don ibnen @e(b f)dfte , iJ>renfn)egenfo(^eg t>errici)te , unb ihmn mt)n bered;nen mod>fe.
f.^afibic £e5ne unb ^tiilMjt ©fifftun^en, n?an etiMn bie (^rben berer , fofie awp
mrid)fet,au^|lerbentt>urben, anben^iatf) i>erfal(en, oberaucbin eineJtiRe ju Untcrl)a(fung
MnbQ5erpfle()un(|bev :2(rmen foden selecjet t^'ben, tiooruber man abcr n?eitere ^eraf;tfd;(a^
fluna anftcflen m^* , , , . ^ . ^. ,
6, ^ag tin /eber Srbgefeffener Q^iir^er , ^iufunffrig m^it f)(^htf m feinem 5tircf;^
©pief mifbcffe(ben©cfd;n)orneneinen ^arr^^erren ju ermdb(en, n?e(c^er ba^ €t)an3e(iutn
^er ^arheit prebige, bamif fo(cbe 2d}vt einf^edigiict) burcb \)\t ganlc ©fabt erfd;anen m5;
«e, bag €^^. D?atl>nebflbem€apifei l;ierinn nid)t5inber(id;, fonbern t)ie{metr ^ebe^ ^rcf;^
©pie( bei feiner <5)et\)o(>nbeit unb ©ercd)tisf eit la^m m\U , votMjte (te a(^ geborfame mti
m mit S^anct' t)erfc&u(ben mikn ; fo aber bcm entoecien gebanbelf tDiirbc , mxm \it beretf ,
if;r mecbt mit £cib unbQ3(utsut),erfed;ten, fofieaber lum ber ©ebilr nad;, ^aften mnuU
!)en tootfj^n.
7* S^ag bic fd;mar^ctt momJ^t, benenQSiirgern jun)iber, nictt (dn^er moc^fenauf^
Scfalten njcrben» .
8. SDag man funfffi^ fcine £eib .•fKenften k\ tmim ^i^^^ 1 f>^"^^^*» «"^ ^^^ ^^^
^tabt unb benen 4. 5?ird)^@pie( 5?ird)en ne()me. . ■ . .,..,..
cBegert «aftna^e, faman 3o^. (gjigeliens Lea Primarii, ber, tvte sefagf, m tjoit^
«en^rabr aefforbenroar^^feffe^^artbolb moller S.Th.Doa , cin Sebobvnerii«nibiirseir,
K)e(d)erficl)t)onA. ifo6.juKof1o£f aufaebaiten, unbimbefagfem^abr D, ALB CRAN-
TZEN,opufculuminofficiumMiiraBf)crau^0egeben ^affe. 3)iefer,n)ie crunfer^l^emperi
£e|i:er unb Q3ef6rberer $u 2lofto<f flet^efcn n?ar / ertvecf fc oieie .g)offnun0, bte obfd;tT^^etiDe
m) ^i,iu©.3o5(intii^/ iu©.5J?Ar(<n2)?agl)a(^tt^tt/ Mnl» i» •pevt?erOe^5ttDe!
^^^i^^ct ReforjTjation A. ifiS. ix
(^tmtu}hiti$mMd) utib 5efcf;eit)ent(ic(? Mf unt\ nacj) t)em^a3oi:fe©offee? beiju{e3en,tt)tc Dntt
infont)ev()cit offtbelobter 2^cnip« (f)m M Scit()nit^ 0iebet,bag e^ 1 6m weDer an^ermiJ^en noc^
©efcf)icf lic^Peit Qtftl)Ut f)dttt, 3n fo(c()er SuDevjtc^f gien^ er ju \i)m , rebete mtt tf)m ^on fctV
nen,Die5al]en itber, ju baltenben ^rebtgten , cr(angte au^ »on t^m mit ^anbgcgebener ^reue
bie ^erficl;eruncj , ba§ er2^ertipcit ni^t auf Jg^orfa^en ricf;tcn> fonbern ttbcr \)d6 tvibet: i^m
Sln^ebracbte/ tJ^n er|] nnlnblicf? uerne5mcnn?o(te. 2Bie nun ie^tgenannter S^cmpc
2im ^reitagc m Palmanim v>on bem ©ebrauc() be^ MiQtn 5ibcnbma()(^ , untcr bctJ»
ber^cjlait, tviefdbi^erjtvarabcjefommenttJdre, manaber^Ottjubitfcnl^dttc, bagcrtt)iei
ber auf f ommen mdcbfC/ pvcbicite, geftet t)or5cme(beter D. Bart^olO tnoUer,
5im palm^Qojtritage auf bte €an^e(, unb (]ic^c(t, ol)n 2^etiipeti, feinerSufacje nac^^
cvfl ju bcfvaaen, auf benfe(ben , ba^ &erfowol/ ^er bei&e (Btfiahen im Zbcnbma^l , t>eti
^4yert 5^ geben le^re unb itudt^etle, a\e aud) ^er (te empfan^e, etin ^cQer unt> Bu^
befci. <2Bieevnunbici*inbcrer(?ett)ar, bcr ttjibcfc- unfern :&empert prebigte, fo tt)urbc bit
©evtfep babuvcf; mutbig, unb nid;t ttjeni^ ju bcrg(et'c{)en SSSiberfprucf; , tt)icau^ bem ^(^d)foU
Seuben erbellen 'tvirb, gcjldrcfet,
©egctt Ol^icrn (leKete ftcf; 2lob4tttt S«8«Jt^45en t)on ttT^gbebttrg , adtt^o er Paftor
ju^.^atbavincn^enjcfcnmar, a(I5tcbet un^ctn, um bie^rebi(|er^te(leing(eicf)0enanntet:
^ivcbe, n)0ju if^n bit ®efcf)n)orncn t)crfc5rieben ^aften , ju bef(eiben» @(eicl& tt)ic er nuniti
tnag^cburg; bie^aiieitbe^€t)an0e(ii uncrfc^rocfcn, mit €&rif(Iic()em (Sifer Dcrfiinbicjet
f)attt, fo untev(ieg er auc() ^ic ntcSt mtt af(em Jleip, bic ^erfubrtc cine^ belfercn ju untcrricbten,
urio benen '^Sibeifad&evn be^cr^f ent()e(ien ju ^ebcnt €^ baurefc aber ntc() t (an^e, fo (ieg i^m bei:
K4t^ bie (lan^e! t>evbtctf)en, tvovauf ficf; bte ^trc&^©efc&n?ornc , wnb btc m^ alfen m 5^ircf>^
fpielcrt i)ei)onmdc()tigfe ^iivjjer
2(m ^reieage nacf; Quafimodog. t)erfatn(cten,unb etnt^e au^ t5rem^itte(,bercn ^a])^
menbcr gcjtetgte ilcfcr inber V.^ci(a()eju biefcm €apitu( finben tt)irb,)an t)tn Kat^
fanbfen, unt \)it Urfaci>en sut)crne5men, mxm btfagttn gegen^ageti, M ^nhiQtn fct
untcrfacjet n)orben» Ob nun ml)l berfe(be ju Q3erricl;tung fmm ^mtte fo()(eicf; n)t'ebci:
I)crge|M{ct mx\>, fo ttjavb bocbbieunbbagefprocf^cn, obivitrbeber2^at^o|ft mU gebad)^
ten '13vcDi(}er , barum, ba(jcrt>eili40eC^nfilt<f (t>atifi, auf(£t)an^e(ifcl;e SQQcife) abfol-
verct \)At>^e, unbbeilu&ebeit>er (Bcfialt bee Q^cramcma bencfetigec, binn^egfcbafiJ
fcn. ^oraud t^rnn ju()(eicb bit QSerpflic&func) , t>it mir biefem tDcrtfjen 0)?anne baben ju ^a^
S^ (ieget, ba§ er nid)t nur ju (5.^ico{ai,tt)ie mir balh 5orcn tt)erben, fonbern aud) ju @. (2:atba^
rinen, benrcd;tenunbber(?infef?un5getnd(fcn©ebraud)bc^ 5ei(t0en 5fbenbmaf)(<5 ein^efitbvct
f)abe. QJovbemelbete^ ©erud;t tt)ar ntd)t o()ne (55runb, maffen ber Q^at^ i^m Seaenba^
gen abevmaf)(g
2lm 5veita(je nac6 Cantate ntc5tnur beur(aubtc, fonbern aucf; tnner5a(b bret ta^mf
ftd;au^bcr(Stabt, tt)Oiu^ferbeunb233a5enberctttt)dren, sumad;en, tl^nauflestc. (Soba(&
biefe^ funb gcivorben , t)crfamm(cten ftc^
^cn fD(^enben (gonnfaci nac& Qteffen 7!,mpm,^vtt)idt in bem Leaorio ju SMdf
rien 0)?agba(enen bet 400. Q5itr^er, unb berebeten ftc^ mit einanber , m^ fott)of)( in^^cmein, iit
5lnfc()un(jbcrfdmmt(id;cr^vebi()crbe^(2t)ange(it', a(^aud;infonbcv5eitbe^ beuiffaubten jfo^
^ann ^^^^^r^^.i^^n^ \^ovjuncf)men tt)drc. %e fte nun m ^uvaer au^ ibrem ^2??ttte( cvmcf)^
■ 55^ (ct
fz II Z,^ti\$ L Periodm LCap,
\it, nal&mcntlici)3o«cfefm»o«^erjccfoteau^s.^ico(ai', ^armefiQolMu au^ s.«)3c*
tt\, ^4ttgD0n234rgeti m^ <^.^mb\, unb i^ttirtd) 2>atj3r^e (x\x$ ©.(i:aff)avinen5?ircl>
fpic(c / f)abcn (tc bicfclbc an fyxxn 2>t*etericfe ^o&ufeti , Dama^I^ n)0rt^5altcnt)cn ^nxQtxmtU
pcrgcfan&f, mitSrfuc&cn,eS.3^at^t)cgant)crn*^agcganfa0cnjula(tcn, ju 9Jarf;5aufc ju
erfc&eincn , wcilcn l)afdb(l bic ^urgcrfc&ajfc ein unb anbcr^ t^orjubnngcn fcdttc ; Oh nun
itt)ar^ocl[)3ct)ac&tcrJ&errQ5ur()ermci(lcranfan^^i)or9cfc()u(ret, t)ag man morgenbcn ^agc^,
Proceflion (mttbeti^illtg^ettga^ti) ^alten tviirbe , ijl er bod) t)en ^^urgern ju^efallen
^im% W auc& t)en Kat^ auf ben fo((3cnt)cn ^orgcn, um fiebcn Ubr jufammcn bcruffen laf*
fcm 3ur bcfa^ten @tunt)e, crfc|?icncn auf t)cn gcmcincn (5tlo(}cr0 ©aal bi\ looo. ?)}?enfc|)en,
ivclc()e ijicr^ig ^urger, au^ /ct)em ^ird)fpicl jc&cn, crf icRcn, »on €. €. 3^4tbe t)ic Ubtfacfic jUis
t)crnc()mcn, warum ^o^atiti Segeii^ageti , bcr bocb mit Oiec&t nocf) nid^t uberwunben m^^
re , m\^it> ber bcfd;Io(fcne Recefs unb unfer jcbenbe Slrticul erforbertc ,bic@tabt rdumen fol^
tcf ^tclie(Ienfol^c^burd)3ortcfeimtt?c3ct>oriijuKat^c anbrinj)en; 2)te(er ivarnicbt
InSlbrebe mcbnrtvebnten Segen^ageti beu^rlaubet jubabcn, unb jwarfcincr^cbrcnjcscn,
wclcbe, tt)ic €r t)ermeintc, biefcr gutcn <^t(kU jum ^crberb gereid)en n)urbc, babci fc|)altc er if)n
tinent)erIo(|cncn?[y?6ncf), einen^d)miebe?toct)t, berau^allen tobcn, unb befonberIic&
«u^tnagOeburg, aUtvo cr^lufruf^runbgancf errcgct5dttc,t)cr;agctn?dre, babenebcn tioarl)
Don ^dt;fcrIid;en?Q^anbatcn, ^dbjtlid^cn ^rct)enunb anbern bcm ^aufmann juunn)ieber>
brin9lid;cn^d;abengcrcid)cnbcn:^ingcn , bicSt)angcIifc|);gc(tnnctcQ5urgcr abju^d&rccfcn/
ccfprocbcn»
?[)?an(tcbcfbarau^, baf ba^Q5orurt5ciIbcrt)on3u5cnbauf^c56rtcn,unbf)crgcbrac6«
tcn£chrcutib9}leinun()cn, bcibcnbamabligenQtabt^tJatertt, noc{)9ar(^arcf^ett)efen, unb
bag, tt)ie(lcbie©0ttli4)e^arl)eitfuvcinei)crbcrblic^c£ebreflebalten, au^ foIc{)em Ungrunbc
bie barten Dveben tviber berfelben Sel)rer gefloffen fein. S)cr(]Ieicbcn finbcn (td; aud; bci D. 2Jo*
bartntnollerinbcrbritteti25eilageju biefem i^^apitel , \)<x cr nid;tnur mit bcncn itbriiicn
mrebiaern bcr ^ar^cit cin toerloffener tHtlnd^ unt> 5Lant)Iauffer gcnannt, fonbcrn \\)n
oucb m l!ajl gelc^ct tvirb, ^ag er tinc ^ungfrau ge^eurat^ee ^abe, X>U ^ocfe ^ungfraii
Stt bleiben gefobct ^atte, tt)cld;c^ cr al^ einc 25uben^maflrige ^f)at aud^icbet, unb ^ai cr ju
tnagbeburg bc^ ilanbee vertviefcn fet , ^cgcn ibm au^ltoflct. SOBic nun bic bcibcn cr(!cn
Q5cf|ulbi9un(jennid)tanbcr^, al^nad;^db(!tfcten ©runb-Od^cn (]rd(flic&(tnb, fo(tnbct
(td;biclc^eerc tt)ibcr bico(fenba5rc SSBabrbcit, inbcm unfer ^tz^n}^<^%tn (td; ju tllagbei
burtt, ald Paftor ju ©.Cat^arincn U^ m bic|3cit fcincr Q5cfoberun0, anbcro mh ^^Hi un#
«nftofilid;, unb in Q3crf unbi^ung ber ^arbcit frcubic) unb uncrfd;rocfen ^cbaltcn , auc() t)on
tt)Olbemeibtcr ^t(k^t loblid^en 0{atl), tin fcfconee Teftimonium fcincr Sluffubrun^ tt)cgcn cr^
fcalten, ftcI)c(S.€.^/A^/'V7£7?//bcr aItcn(Stabt S^iaflbcburs, magbeburaifcbee 3u?
^ Vadbbcm nun stt>ifc5cn^at& unb Burgern bicfcr ©ac()cn ttJC^cn, untcrfc&icblicftc
Ovcbc unb ©caen^OJebc gcpflogen, W cnblicf) i£. ^. Ovatf) auf in(ldnbigcg 21n6altcn bcr 23ilr^
«cr nad)(tcbcn, bagSiegen^agen^c^feijuS (Jatbarinen, oberin cincr anbcrn^trc&cprc^
' fei(ten m6d;tc. QCclc&en 2Ibfd)icb bic 2(b5efd;icftc , bencn auf bem <^Io(ler*(5aa( ttjartcnbcn
COJit^^urgcrn f)interbrad;t, tt)eld)e €. €. ^(»x)o bicfcr €ntfc!)lic(fun9 tt)cgcn bicn(llic!;cn S)ancf
abficfiattct, unbftcbbavauf nac& 4)aufct)crfuuct
■ ■ ^ V
tfi^nbtt Reformatioff A, J^i^. ij
5)armif f)at(S.€-^at^ oUe ©nmof^ner, (aut mtf)v semelbeter 25ci(age , juOiat^^
^aufefobernlaflen, unbitnen funff^irttcul, (tvelc&eid; atler ancjemanbten 9^u^c ungt^
acf;tet md)t auftreiben f onnen,) nacj? n?elct)er fie dd) ju ricjten hdttm , uber^ebem
2iuf S. Matthaei-^ibenb ben lo.Sept., ftabenfcie (Btfd^w^xnt bcr X^irc^cttC^u S.
57icolai, ) etwan breije^en ^iir^er auf baiJ ^^wl^uf, (tvoDur^ ic^ bad ^o^c unb in^^emein
Da^ iSmbccF ifcbc jjenannte ^aug uerPe^e, ) fobern laffen , unb benenfelben jur ^unbfc(?a(ft
gebrac(?t, ba§i()nen, benen (BcfdbttJormri , t?onbenen Carfpcle^i^crrcn befol?Ienn?or#
im , mit il^nen einen Paftoren (jvarc^^eren ) anbefagrer ^ixd)t ju ertveblen,
^it ©elecjen^eit ju folcber Waf)l , gab M. ^cnricl) Qcfi^cn^orfl, ^apeflan bafelbj?,
tt)eIcl^erbagPaftoratbeibefagter@emeine, bigba^erfeerwaltettattc, nunaber, mtStephan.
2icmpc inber erflcn Q5eila0e berici;tet, bei -7?ac^tfcf;(affenber Btit bic XVfbtmt, ba^ifl,
ba^^farr^J&au^t^erlieg, unbjtvarbeifoIcf;enUm(ldnben, babie®emeine(einer, fintemaf)!
t)it ^tfiiltnt^ in e)cf)tt?an^e (jienv], am meijlen bt\]6tf)iQtt mi\ SDSoju i^m o^ne Stveiffel btf
woQtn, tf)tiie fein fef)r ^efftigev Sifer njiber bic ^t^an^ef ifcfcc M;re, tt)efd;e er Anno i f f 4. ba er
€4lattt>a2)ccfe4ne tvarb , ein<6>iffe unbpcfiilcnQnennete, tt)iei($au^cinemVifitati-
ons-^:Sud;cfeIb|lbemercfetf)abe, unbbie$?urd)tfein^eben bci fofcfen t)erma(ebeictcn ^e^ern,
tviebielut^cramrbamaf)I^t)onbenen^api|len9enannttvurben, nid)t in ©efa()rsufe'^cn;
ti)eile feinc 3af)rlid;e ^friinbc, ^it er in allen ^ird)en f)mt, be(lo gcrul^icjer ju geniefjen» j(m
2>W I^attccr A. i yif^einc Vicariamad aitare Joannis Baptiftx ( i.^^, 5.Q3* f 84.) Irt
P^/ro tt?ar cr bcp bem Siltar Erafmi unb Annae belc5nt , (eod. vol. p. 1 1 ; .) in Kfico/ao befag
er A. i f a f . bic t)ierbte Vicarie, nad) ber im Vifitations-«55ud)e bclicbten Orbnung ju red&nen;
(eod. vol.p. 66 f.) unb ju (Satf^arincn 5atte cr bic ftebcnse^enbc Commende, (e.v.p. 696.)
Cr tvarb A. i f f 4. ben 24- April jum Calanb* !4>ecbanten txmf)itt, ( i . ^^. 2. ^. 7 1 f .) unb
A. if f8. iflcrgcflorbcn, (e.p.) 5iufunfere^iir^ertt)ieberum ju fommen, fo wax bercn
5intn)ortaufber®efc()tt)orncnQ)ortra5, bagtt^ciiinbcmam^onnerda^c nad;Jg)cii. ^ ^o^
nigen gemac&tem Recefs , a(f cn €rb0efeiTenen i35tirgcrn bcd ^ird;fpie(^, bie Paftorat^ ^ ^al^f
ge()cben tt)drc, bencnfe^bi^en notf^tt^enbi^ biefc^ sQor^abcn muftc croflFnct tverben : 2if^ nun auf
bic t)on bcnen @efcbtt)ornen bcfor^tc 5infage,
5im ©onnabenb nacb Matthaei , a(fe ^rb^efcJTcnc Q3iirfler M ^trd[>fpicfa Nicolai , in
bcfa^tcr^ircbeficbcingcfunbcnftattcn, ijl burd;ein5e(fii)eSlGa&i 3^&ann5c3cn&aacn,ju
tintmPaftore ofFtbcmcfbtcr ^irc^en crtt)e6(ettt)orben.
^ad) ber ^af)l ^aben ftcf; bic @efc()n)ornc , mit etf ic!)en ju (tcb genommcncn ^iir^ern,
auf ba^ t)orgebad;f e 4)0w&ug gcfitgct, J^rn. ^Jo^ann gcgcn^agcn ju ftd) crbetcn , unb if;m
tit , auf iftn gcfaUene SOBaf)(erofnet, tt)e(c&er iftncn barauf jur 5intnjort trt^ciiet:
1) €rtt)drett)ebcr Doaornoc6Magifter, unbt)ictfcicf;tauc&bcrs5)?annm"d;tbafurft'ei5«
^icitcn , ba^cr cr tt>unfcjcn mdc()fc t)on if)m abju(affen , unb auf tinm fo(d!)en ^mn
. ju bcncfen, tt)e(d)er mit ju(dn0(id;er @cfcbicf(ic()f cit bem Simfe m(itf)tn f onte.
j) SDa^cr, tt)anner;aba(^2imfiibeme5menfo(tc, anfeinem^ir({)em5)icnfltt)o(ttijc6af^
(cn fcin , bcr bem (gDan^clio cnfjie^en unb ju wiber mxt, bur^ tvcfcf^tn tr fonber jtDci*
fef ben ^t^^^^itnfi m\t> tfit ^dbjlifc^c Ceremonien Dcrflcbct, banu ba^ ^t)anaefium
fu(j)tc cr ju bcfobcrn, unb mit bcmfefben mltt tx c^ 5a(tcm
^ 5 ^l)3«m
14 ^I' C|?€?Te /. Veriodus L Cap.
5) gum t)ritten unD mx\)im bebin^et ev jicf> au^, Dag fte rf^m fein ^atigbarin er mof;nen fo(*
te, tvDr)nbarmac[)en,unbil)niuni)j^inemCapetIatten bi[%en, Unter.5a(t fcl;affen foi^
m, tij^(cf;eg&annumfoi)ie(nor^men&igertt)ar, iemebvr^m, bur^ 2luff)ebun0 be^
I11cg;2>iettp«0:aae^, mmux im^abjltfcum feuien Unterf;aIt0e]&abt i^mt, entijanj^
^enwar. S>iefe^be(iefp(^aufeittanfel)n(ic&e^*
!3f)m(|ebuf)rte fiirtie^bfunbi^mi^, Der fn ber 3[Bo^en ju baftenttett Memorien un^
®e(#9??effen, img(eic^enfuvt)iegurbitfe, bieerDa^cianrjeSabrt^onDeriZanlef, fiiv Wtm
pfavrte^^rut»erunD(Sc|)n)epmitbat, unDittanMemoriam ambonisgy nennen pflegte, \>vc
^encFe(^®d;i({ins. (i.^6>2.^.8f8*8f90 €r befam ber Slu^tl^eiiung berMemorien,
iircf;t nur etnja^ ijorau^ / fonbern gien^ aucf; mit benen irbvigen?9?eg^^rieflern ju g(eicbcra
^f)ei(. (vid. p. 802. citati voium.) ©ucfjteeinCavenacf^an^egebenen Um|]dnben, rnt)er?
botf)enenSeitenS(erfa^Suejyen,fo0abiI)mDerReaorEcciefice §rfaubnu§, (ibid.p. 507.)
unt) jtvar firrt)re ©ebu5r. Q3ei if)m jlunti bie 5lnorDnun0 , umc t)ie ^?e|]en De^ ^^()ed auf ein*
attt)er folgenfo^ten, (i*^5. 5.Q3.p. 1 1.) unt) ba^^ien^) abermabl ntc|)t (eer oh^ 3a feib^
ba^ 9}lejj^£efen ^or bem 5((tar, unt) ^k %mikxmQ t>er ^afefn an bemfeibigen, ru()rten t)on fei^
mr Sr(aubn,if^, 0>t)oc5iOC'neinfd>a|fc(ic&mitt)en^n(33efd)iDoren) i)er, &e(ji\)egen man f]d)aud)
^iefertt^e^en mit i()m absuBnt)en \)attt ^ie f)dujfrjj o^Ux bie Memorien unt> ©ee( ^ ^?cfferi
genjefen , t)a^ jeicjetpd; nid)t nurau^ t)em 2iu^juge t)Co Memorien-Caiender^ im ^om, n:>e(#
d&evt)em3.5Banl)et)e^ i<^f)ei{^p.488.rqq. «^vleibettoorDen, imgleic^enau^t)emMemo-
riefl-Calcnder |u ^^.^acob, tt)e(ci)er nid;t (att^e t)or Der Keformation* nemlrcb A.i 496. mf
fertiget, unt)p. 878.t)e^2»Q5QnDe^rm k^M JuffnDenifl; font^crn H mirb fofd;e^ t)fc
fccJ(lc?Bd(a^e biefe^ Cap.bemgett6igecMjlefert)ov2lu(jenf!enm/ inmefd^er t)ie Meinorien
iint) Q5rul>erfct)aften mh t)em A B C» gefammlct frnb»
^a^ nun 5ierauf t)ie @efc!)t\)orne0^antiDOvtet^aben, if! jtt)arnrd&tt)erjeicf)rtetn)or^
ben, t)oci)erf)e((etaudt)crt)orf)abent)en^ei(a0efot)ie(, bag fre bem neuenPaftori ju(dng(icb,
unt) txrgnust gen)efen fer , aaDren?ei( er, baf] aufietvagene 2lmt rn ^Otti^ 97a^men auf frd; jje?
tiommen b^t
^(^ ohtx \ik ^fr(f)^©efcf)n)orne fo(cf;e befcbe^ene 2Bat( unb 5f nnebniun^, t)enen ^rr^*
fpr'e(^^^crren ju ©.^icofar anscme(Dct, ftnb biefclbiije/ mit berfefben gar nicl)t frieWicb gen^efett/
uni)Jg)err(0erO*)O«^oltefi, J.U.L. unb ^^iiriiermeiiler , t)erbot| fo gav , tjcrniutflid; a(^
Patronus ber 5?ivc|).en ,*^i)en,ern)ef)(ten 3o^a»ii Segen^ageit einjrrfuf)rett»
' ^itt(ern)er(e, ^dW^ |um(^tanbe fam, fucbte einQ5urjer ^a«^ ®t4el jjenannt,
Merl^mt)on ^ermafitt ^erferbe ab<]ctvetene l^c5nn>avf , ubtx tn\ Vicariam ad altare Si-
monis ac Judx in @. €atf)arinen 5vird)e, ht\ bem C APITULO ht{ic(t\^tt ju uberfommen, m
\mti fle aud;, t).evmd0e bed im 5 ♦ ^anl^c be^ u V^tU p. 1 9 . fq<i. ernijer ucf fen , unt) rn Diefem
!^en 2 8. Sept. .gejer($netett «^rrefe^, rn tvef d)em t)a^ ^abflt^um ^enja ftig ^erau^ f ucf et»
€r, befagter @tael mmmt mit Seben s»|arcf 3df)r{id)er Ovente, mU\)t er ju^erbelTe*
run(jbemefbetni!e&n^fnfffetfeincr<See(cn<Secli(5fert jubcfobevn, unb bamitben ^immef ju
bevt)f«tten,CapituIumbefldvcfetibtt* ^ivbemercfcttabcrbeifduffigau^bieferUhrfuttbe/bag
^ettr. '^m^f<>w (fottjt ^anbel^on) senannt) Senior unb^o^cfcim ^ufro»? Scriba (5eu*
te
i>Ort bct Reformation A, i ^iC, 1 1)
tt Secretarius) CAPITULI h. a. gcwefen fciii, o\t 3eu0cn abcv mcrt)en Cor«;4^ 2&Wt&CIIKWI
Vicarius im f^om unt) WOoIber (5^g bcr ©tabtvdgcv an()e()ebcm
2lm^^a^eMichaeIisb.i&cn29. Sept.crfcf)ienen Die(^efcf;tt)orrte mie Mm 2o»Q5iir*
m^ auf t)em Oia5t^aufe, iim^on t)en Kat^ t)ie Urfacl>cn t)er unferfastcn ^'infu{)run3 if;re(J er«
fceblten Paftorisjut)erneI)men,
sDufcr (ieffe iOnen t)uvd[> Dcn ^ort^Ijaftenben Qiuv^crmeiflcr ^m ^fntwcrt ()e6ert r €^
wdre bar um gefc&ef^en i ) m\ t)ie 20Bal^( o5ne 3u jtc^ung De^ .^irc|)fpie(^^^erren i)efcl;e5ert ft?aV
n, unb 2) Der ermdt (te Den aviJffe|]en ^f;eil t)er bi§f;er ub(id|)cn 5^ir(5en?@ebrduc{)e a5jufc[)affett
aet)dcbtc
' ^arauf ftc() bk Q3ur(3er t?crntbmcn faffen : ^^ t\?dvc Don €, ^, 2^4e^e i^rtcn bama&f^
afd Bugen^agcn evnjebfct mx ju ^eflanben , bag \t)ann fte t)on bemfefben abfalfen n?o(ten , fic
einen ani)evn OJ?ann n>db(en m6cbtenn)iee6ibnenbe(iebete^ e^ \)<^m (wxd) ber Jgievr Q3uv,(}cr^
flcrmeiilev mn <Solectt fofcbe^ t)enen 5?ivcf)>®efc&it)ornen nacbgegeben. SBorauf jre cini^cUi^^
Ijc^ auf biefen Begenl^agert gcfommen a^dren, &erfic^oftunt)i)idi?on t)em ^rebiof^ui;/ t)a*
ftin evf (d()vet W^- - 2>a^ (o cr awM le^retc, Oag mit t>em ®petli4)ce« lQ:?ore mefec
»beremf«m«, un^ er t>ej]en tlbertviefctr ttJiirOe, woleeer falcbes ofTenbA^r wtt^er^
ruffert. 5DJan f;abe aniibnent)evfpuf)vet, t)apcrDie^av5eitunt)©Otte^2©ovifauterunt)f .
rcinpvei)i()te, unt)t)arumfeierenvd(;(ett^ovi)en. ^u(lenung€. Kai^einen artt)crn?«}?ann;.
Ser t)cn iSvn)db(t^n au^ t)er ©runt)^^e|le ^eifiger ©cf)vi(ftti)it)ev(e<3en unt) libevn^inDen fdntcn r
ttjdrcn fteevbobti.n t)enfe(ben gevn jh boven. ^Go(te abev ^€, 2^ae^ t)ev jjefcf;e5enen ^:iBab( ba(»
ber ju fvict)en fein, f onten fte ed (jefcf;ef;en (ajlen, Dag mit ^err ^o^antrcv Ceremonien baibcc
gebani)e(t \\juvt)e, uni) cv f onteunt) mujle c^ alfo f^altcutviec^ in?ifc^en ^ig. ^ae^unD Dcn^urj?
jjcrnbc(icbetunt)bcivif(igct ttJort)em
O^ad; (an^er ^eret)ung i|i t)id Der 2f bfc^ict) ^ctt^efcrt : l)af tt?ci)er ber Sae^ rtocb ber ^t^
^iir(}crmeillev ftcb evinnevten Denen ©cfcgmovnen unt) ^ur^ern, am aaertTotni^jlcrt aber ^^m
XOiWtnm^ Su(ljmmu»g&e0 :Kir(i)lpieU.'6erren Die ^a!)( jugeflant)en ju \)Qbm*
.5)le cnbiget ftcbDer in t)er funfften ^eifa^e bc|ini)(tc5e^eric{)f* $(u^ &cm^rforttm *.
Hetabcr, t)apt)a^Q}erbot5t)cr^infu5rungmtt(jeaufge(^obcnttJort)enfein, unt) €€♦ D^atgi
pcf;i)iefcr2Caf;(n)e9enjuf]immi3erM)vet5aben, aneiefe^cn, tt>irno4>tn t)iefem 3a5r t)c«
ru|rawuvl)icjen5e3ert^4gc», intio(fcr2lmt^^Q5evvicS)tun(j unb beiiigen^ifer fur^Ottunt»
feine (gbre antreffen ttjcvben* ©onj] i)l e^ fein ^unbcr, t)ag e^ inT^nfang Dcr Reformatiore^
mit 2Ba()Umt) iSejlef^ung Der ^vcDiser fo unterf*ict)(icb bersepn^cn if!. ©intemai im Q)abft»
tbum Da^ 53ric(lcrtf)Uttr, ofine '2Ga&f unt) ^eruf Durc^ Die^ei^c cnfpanD ; ^ie tiDarcn auc6^
an f einen Ort t)evbunDen , bag fte an Dcmfcibcn o^tie Darjtvifcl^en f ommcntfe ^af;(, 3eif ^eben^
^attenbfeibenmuflert/ fonDevnroienocl)f;eutct)ieVicarien nac& eigenen 5®eficben fdnncnge^
n)ec{)fe(t ttjevDcn, fo aucb Da^ ^vebigt-^tmf , tiocfcfjc^ nic()td ant^ev^, af^merum beneficium Ec-
clefiafticHm (jcac^tettvavb, fober Patronusbcm Candidato conferircf, un&Diefcr, tt)ann cr^
mubC/Ober ein ©ntrdgiid^ev^ ju cvbaitm n)cig,n)ictiev refigniret.©o \)cXUn aucf; bie^ai)en^5Bvu?
Der in Denen ?^'iiDevfd;ajften ibve^^rie}ler ,\ti\d)t flc befteffetcn, m\) mif ibm Der Q5cfoiDuir0 m^
gcnubcveinfamem 5)erbefanDte25u(lorpn)arer(lPaflor ju @.9?ico(ai,unDnac{)Dem Le--
aor Secundarius m^ Som^^veDigeV/, tvie Oben au^ Johann Itl^llere Keformation&-Q$e^
jrjc^t
i^ //. Z^cHe L Periodm I. Cap,
vtcfei mxatM worDen. 5)ic jEPINIflfyz 2^trcbc« f (Drtnung ftat allmxfi t)ie ^Qf)(ert
l)er ^reM^ci: in tic&ffg? CvDnuna flebrqfhf,- *^;- |5er fred^e JOACHIM WESTPHALUS
infeiner Oration de Eutaxia bejeu^ct, baDonam^e^dri^cnCrt
j^url nac& Michaelis n)arl> t)ie 3a()l ber €Danse(ifc()en ^rebicjer bei un^ ttevme5ref,
a(gM.;3^^<««»t5rwt)uvc()3^4<*)im)(X)€get)orns, £)eelcff Scfeml^orpe uni) ^nv
^rtcfes <D(lr<i, wie HAMAiELMANNUS m ansejogenen Ort bemercfet, ^efoberun^
au^iLiibe<f , ai^ivoer nacj) D.^o&rtnn tnoUcr0Q3ericf;t (in ber Dritten Q3ei(age ju bie?
fem Capitei) CapeKan ^cnjefen , jum Paftorat bci ^, ^acobi ge(an(jete. ^iefer ^at &ie fee*
liijmac6enbc ^ei^rc mit ^roflev gvcuDigf eit iJov^ctva^en , unt) bi^ m fein fcciiged €nt)c bepdnt)!^
au^^ebreitct»
J^tngegcnfucl^tcnbie ©cgcnfeitige £e5ver ben junef)ment)en^auPc^(S»an0e(iisu5in^
bevn, unt)Damit(teinfont)cvteitt)a^sSo(cf 0e0en€5ven#0et)acf;tcn Segen^agen, t)evif)ve
gabuin, unl)€vtic()tun(j^*t)one^ret)igten, fammtanbere ^igbvducli)eunDt)ae5fcf)dnb(ic5e
Sebenwe(cr^fa(fenmitgrof[en5^ac()Drucf jh-affte, autbringcnun&an5ei|cn mdc&ten, biieben
ftebadgan^c^ci5nac|)tg^ge|l liber au^ Dcm €l^or in Der S?einung , DaJDaDurc^Dcr^Ot*
te^*^ien(]icr(16retn)erDcnunDnacf)b(eibenfo(te; UnfevScgen^agenaberbcDac&tc ftcb nic^t
(ange, fonDern (ieg Den ©efan^ mit (cinen ^apeUdnen , ^iiflevn, @cf)u(*^ei(ier*@efeUcm
unD 5vinDevn fo tvo^i au^vic()ten , Dap Dev 5lnfd)(a(j Dev geinDe miDev jlc fe(b(l audflei , Dan« a(^
Die ©emeine faf)e , tvic ovDentiicJ) Dev @0tte^^3iien|] Daj^ gan^egefi itbev befd)icf et it)avD,fpvttC&
fte nac& Secft «n 2iempens Q3cricf;t : Hnmn fo tvenicj perfonen ^c Qatc fo e^rlid>
wti^xi^un, ivor e^o bc^arue vci bennc fo dcIc papcn. 2iOefcf;cn Q3cifa(f i^m ii^tni
^agcnDaf)inju5^u^emac!)tc, DagcrDie tDiDevfpcnfli^c^rieflev, tt)e(cf)e i()ve ^flicf)t an Dem
gefle fo fcf)(ecf)t in ad^^t jjenommen, al^ Paftor Dev 5?ivd;en nun aud; nicf;t njieDev in^ (IW (affen
tvo(te, unD Dev J£)^Dv9i fcgnetc Dicfe V:)CX \>m J^immei, Dann e^ fteien nic()t nuv Dic Vigilien,
©cei^^cffcn unD anDcve im Chov gebvduc[)(ic&e Ceremonien, fonDcvn e^ wavD aucf;, Dcvmo*
ge De^ S^cmpifcfecn 25ertcbt9 (in Dev i .iSeif a^e ju Diefem Capituf,) Da^ ^cif ♦ SibcnDma^f nac^
Der Sinfe^ung C^vifli untev bciDcv @c(laft au^9etf;ei(et.
HAMMEMANNUSm oft befagtcm Ovt fd;veibet Dicfe 5ludt5ei(un5 Se8<«&<^8««
unb!&<mpcnju, beweifctabevfeinen^fea^ nic()t, unDunfev S^cmpc t)evmeiDet fofcf;egauc&
ni^t. !5)enn ob gfeic^ Pein Swciffei i(!, DJuf)m*beme(Dtev i&cmpc irevDe in Dev ©. Sat^aviiien
^ivcje , ju bcifcn Paftorat ev in bem foicjenbcn ^aftv, wie n)iv M"^ f)dven mx^in , gcf anstc \i\i9
fe bcm ^efe&f €;g)vi(li (jemdffc Sfu&Tpcnbung , wcfcbe 3o^ann gcgcn^agcn , n>ie pag. 1 1 1.
Devmcfbct, bcveit^eingcfutvet^attc, mitgleicf)en€ifev fovtcjefciet^abcn, fo jweifle id; boef;,
i)h er su tllarten tnas^alcnen , \)(k cv bamabid nod; (lunb fo(cf)e^ hoht untcvnetmcn buvffen,
an weniij(!en , fan man o5nc f^abenbcn Q3emei(), fagenbaj e^ gcfd;e5en fei.
Unfer^ ^o^ann 5<3cn&«sc»t0 Untcvne^mting Dcvbvog \ik Jcinbe ber ©t^ttficOen
2BaWeit , tvie fcid^t ju bencf en , 9en?a(tig fc^r , ba^cv fc()dvfrten (le i^ve Sunjjcn mit £d(levuni
gen (jcgen W ^rcbigcr^ bcr vcincn hht , unb i^ve 3u66vev n?u vDen fcf)(cd;tevbin0^ mit Itih unb
©ecie nacj) bem Ccnfel gcnjicfcn. SDi^ bemog n) ^C» Ti^oX\).
5fm
n) (Bottf rieb 21 rtiolb itvat tviU itt feiner p^rtbeilicbeit Str(|>enmnb ^e^er > ^ifTorie 1. c. dag ou(^ Dtc
€«aitgeUT(!}en ^ctDtger nttt t^rett ^tfer auf t)er (San^el f^iclie^ Mandat .^^. ^atf;^ t)eriirfa4)et ^^ttcn/
tpir»
t)drt ber Reformati&n A.i^i^. ly
^2im Qonrtabent> nacJ? tX)ei^nacfotcn dUc prcbtcameit ( jtnl) iSy^/»/?. :Slcmpeti
^ortc in Dci* i . ^5e!(ai)c) aud ^cni iDom, Carfpell&ircfeert, Cl^flerti ij«t> Capelicn auf
ba^ 0{atl)[;auf' m (icf) ju foDevn , unt) il^nen nad;)hl?cnDe ^iiticule (tc5 barnad; in i^icm ^mtc
ju i)cr()alten, unt)bcnfof(]ent)cn@onnta()t)ont)cncn^an^c(nabju(efen, ju juftcllen:
iginiS.Kat^bepe^fcJrtUen Pr^^icanun^U pcfe in Oiefer BC4t>t tmprebig^
^(metvollengebraucbenlanen, baf^fte:
^orcrft ta^ Inutcrc ®Dttce5^(jDangcHum mlt au^IcQung t)cr©(l)nfft^
DccbctiiilcuSipoftctuunDau^cm* DctDaDrtcv ©cbrijft (^utig, fiiuffrmu^
tljig uuD ® riftlic^ , uad)t>crgcl)re Dcr bctt)vi()rtcu uuD t)on Dcr 0;riftli*
cl)cu Kirc^cu augcuommcncu 'Suc^cr Ic&rcn uuD prctt^cu folicu, fo Da^ je-
Dcrmdnui3ltc()Darau^gcbcf]crtunDutc&t(iC(Ucjcrttt)erDcnm6i}c^
2) 5\cui ^rcDiger foU Deu anDcru auf Dcr €an&cl oDcr auct) fonft \)or Dcr ®e*
meiuc/ u^cDeriudgcmciuuoc^iu^bcfouDcr t)cracl)tcu, fc(;c(tcu/ PcrfciKm
oDcrldftcru; ©o abcr clncr DenauDcrumit^abrl^citjubcfcljulDigcn,
cDcr tt)tt }fH bclebren I)attc, fo Orauc^c cr in Dcm 5a(( Dic gc^rc Dc^ (Etoani^e^
lli Matth.XVlll. unDLuc.XVlI. unDbcDcutcctncrDcuanDcrnuutcrftcO/
oDcr in ® c(]entt)art ctlic&cr Der J^ciL ©c^rifft tocrftduDiger 5DI inucr , m^
mit m DcV ©cmctne DiefaU^ uicfet^ auDcri^, al6 ttja^ jut^rcr ©cclcu
(SecIlgecitcrfoDcrtivlrD/tuocetcgcpreDigctiDcrDcu.
3) ©iefor(cnauct)utcI)t€ tt)0Durc()Dcr9emcine9}launtocrrtt)trret, oDerfOm
auc() nf cfer u6()tig oDcr frucbtba()r ju m\{tn f ft,\)ondirputirIid)eu (Sacl)ett
auf Dcm ^rcDii]tftu[)( ()crt)or brtngcn.
4) ^in icDcr'l3rcDi9crftcIIefur|tc()eiucrccOteituDSI)t1ftIlc6cgc&re, tt)elcOe
^u^SefoDcruu^DcriSecIeueccIigfcft, jur (Srbaltuucj Dci^ gebubrenDcu
®cl)orfam^9cgeu DicDbrigfelt, uuD ^u JricDc uuD Diul)c uiitcr Dcn (ll)ti-
ftcu=gcuteuDicn(icl)fcintna9, nacfj^auli PcbreRom.Xlll. uuDanDcr^
ivo/ alfo, Da^ er Durd) fm q3rcD(gcu ® Ottc^ (5l)re uuD ® cbot() bcforDcrC/
uiiDuntcrDem ^o(cre2iebeuuD(J^rlft(ic^c (Jiutrac^t fti^tm moge.
s) 2Baunc^(BcIe9cn()cit9iebet, bou Dcneu UbcrtrctuuAeu Dcr 5Dl4nrc6ert
in ailcn ©tauDen ju rcDcu, Da^ |tc al^Dann obne ^eracOtung DcrStduDc
in^qemcin ffraffcn , m^ tt)iDcr ®Ottci^ ®ort fft , uuD Dcn gcmciueit
9jiann mit Baufftmutb ju t)erma()ncn , ftcf) uic()t mit ® etvaft gcgcu Die
CeremonienDcr.^ircl)cu, DerJF)ei(igcn^i(DcruuD Dcr^frcf)eu»©icujic
^u 5U uoi()i(3cu , fouDcrn Itcl; ftifl uuD fantftmat()ig su ()a(ten, bi^ e^ (bOtt
Dem J£)(Jrrcu9cfaacnm6c()teDfcfcmS()uufctuc93]a|fe jugcbeu-
II. C^cils r. 25artt>. (l 6) XO^tf
tvirbaberdn unpavf^fptTcSer ^Drfflfic^er Sefer bfe tton 2IrnoIb nnafflebene '^c^m/ Dresserum
unDCHYTR^UM auffcl;!agen/ wir&fvauci) nic&tlxngennflPen ^U(l)|?fll)en nn fDl(^er35ef(|^iiU)H
iung finDen.
ig /7. C^etla /. Periedm L Cap.
6) ® itrt)e (tcl) eitt ^re&f9cr fi'ev)cnt(tc{) gcbmucbcrt laflTcn , J£)n6 nnD Q25i^
t)crtvt(len ;^n crwccf cn, Dcr foll fiernacl) ju f ctncm ^l^rc^tgt-StnUflcrtattet/
fonocrn ane Dcr &o:^t tocrtvtcfcn tDcrDcn.
Datumt)e^(^onnabcnt)^nac()Nativitatis Domini Anno i fi^.
S^iefcv QJcvDvbnunu ()lc(f cn (tc^ bic ^rcNgev t)e^ €t)ange(il in aflcn gemdg* S^enn a(^
i^nenjuO^venfam, n>ie
am ^reitagc nacfo "COcil^nadjtcn Ktcolam ^uffOrp o) Canonicus,LeaorSecunda-
rius iin&^T>veDt5evim!t)oni, untevfd)tet)IicI;emit©Otte^-IGovt|lveitenDei'el)vent>on o|fent(i*
d)erSan^e{\)ov(}ebvac|)t, unDif)ve(^d^2e()in()egen, a(^t)CvDamm[id) mtt()voffen<5cI)e(tent)cr^'
tvovfen^atte, antwovtetenfteil)mntd)t, fonbevn fc()icf tcn bvci ^vct)tcfev , ctnen»on^.9^ico^
\<x\ , einen Don @. €at5avinen , un^ Dcn Dritten t>on @. 3acob , ( midn b(og nacf; i^vcn Q3or*
nabmcnjacob, JohannunDLucasbefanbtfinb) ani()mab, ibn ju fvagen , ob ev be^ befag^
ten -:Qovtvac)e^ gelldnbis ivdve, tt?e(cl^ed Dann ju ^ludganj) biefe^, oDev auc^ ju ^nfang t)e^
if27ten
3af)vedftci)suj)ctva0en^at. S)a^tvarcnabcvt)ie^c^v?@d^e, liber tt)e(cf;e}3w(lorp (Id) er*
f(dvenfo(te,
l ^i\(]M Antichrifts ^orlauffcrc M^ ^oW , iim M^ ©acratnent tn
lKit)cr®eftalt);nncl)mcn, bcn^cgtctt/ tDoDurcft^affcIbcDicSCflctnung fap
fctc , al^ n>drcn e^jnjci ©acramenta , Da^ Doct) tn (tct) nur cing tDdr, Die-
iDC(lDcri^(Jrr6^^9\3ftui^cinc SUatur.qcl)abtt)dtte, unD^anDc(tcntt)i*
Dcrt>cr Mrcben (Jinlceuns, untcrDcm^olcf^^tbum ju errcgen , Da-
mttDa^unc)clct)rtc^olcf mcincn fclte, C^2vjllu6 fonte alfo getl)ci(et
wcrDcn.
II. €4iK^\lm I)dtte mit fcincn bittevn gciDen fitr 9(D(im6unD fctner?«ac(>
f ommcn emiDc adeinc, unD ^crnact) allcine fiir Die Q5ctduffte c^cnug cje^
t^an, ittc^tabcrftirDie, fojuDcm^crftanD uitD^^lItcrgcfommenitnD,
Damtt wtr nicljt (icDacOten, Dag wtr a((c unfere eunDc cwifd^TV^ilmn
lcflcuwoltcn, f6nDcrutt)irmuftcnaucl)fclb|tDafuracnuflt()un.
III. i)agDie2cutcjc^unDDa^gieuc2cftameuttnDfutfctcr©pract)e, Dair-
tnne t)telc 3rrtt)umcr (tuD , mit ftd) tn Die 5^irc()c tragcn, Datnit (te immer
itx^a^ Darau^ (cfen moc()ten, a>drc abcr belfcr (tc ()ortcn auf Dic ^rcDiat,
a(lDtcwct( 9]tcitianD Die ^Jtjauiicdfu oDcr DtcSpiftctn Dcr Sipoftcln t)orftc-
()cn f an , cr W^ Dnnn Dcn (^d\t ^l^Ti^^ftu
IV. ©ie^Boriduffere Dce5S(utic()rtft^ ^erfe^rten uitD DcrDuncfcItcn Die ge&^
re Pauii.
V.uber
•) ?0?an nenncf fr»ti ^urfTorp. €1 er^cKft aber «u^ t)cncn m mix flcfc^fncn Utfunben/ H^im
rcc^t«2Ra^ine Buftorp tjciiJc.
VOtl ^er Reformation A. r f 27. i^
V. UbciDie Boite: uitb5ucmemSetd;enbemt»tbcer(pt*oc^enrc)trt), S)fe
tjccin-ften &ufe Dtc ?utl)crtfcCcn n?iDccrprcct;en Cig^i^jlo.
VI» ©ieQ0Pci()cnunD@caHunqenDcr?5rtcfier, tt)dren, tvcKcSDttcd^JBort
Dabe»; gcbrauctjct tvutDC/ utctitDcrgcblict), Dal^ccD tbiUcnMcrcbritbel,
Dic folc()e ©cgnun^cn t)crac()tcrcn unD uerfpottcten , xod^i^, \m ct |afl^
te, ^e^crc)^ unb ^^rtj^um xuare*
5(1^ fo(c&e £e5r^@d6e biivcf) uorcienannfe 2(b^eort)nete nie^v befageen BufJorp liberanttvorf ef
tt>aren, ()at erlf)m3cit|l'd))"bet)encfen, au^gebetfcen , nacbmaf)(d aber einen ^riefan^o*
^artfi5«gcn^agcriinIateinifcber@pracbejur5(ntn)ortaE)C5e5enIaffen, ben icl)fo tDieer m\
&emfee!. iDerrnD. ^obanrt *Sricbricfo tHayer in feinem ce^angclircbcrt ^amburg bc*
fanntcjcmacbt, neb)l Der Deutfcf;en Ubcrfe^ung , n)e(cbe icb bci ber aciiipi|cl)eit (}ef)a(ten , unD
Darau^^bapbafJtonju^enipcrtSeiten mulfe anDcv^cjelautet \^<\bix\, ftin unD tvieDcvbc?
tncvcfet,bei(jefuget:
Salutcm , &c. ^^^Qit\)Xia ©onnct
Mififtis ad me , venerande fautor, Ca- ^(ff ^v babef ju mfv {jefanbt euven dapeffan,
pellanumveftrum, ut ex eo intelie- \s$p a(^ icb t)on i()m t)evf}anDen, mitjivecn
xi, duobus aliis fibijunais, qui deferens anDcvn fo ibm ju^etjebcntraven, tt)eld;evmiv
certos articulos, per me ut dicitur, Do- hxad^ti itMn 5lvticfe(, n)e(d)e id) , tvie man
minica fuboaavaNativitatis CHrifti prae- fagt, acbf^a^C nad^ "i^Q^nhm^Ajtm folte ^t^
dicatos. Etincepitdicere, ne ajgre fer- pveNqt babcn , unb flen.ij anjuvebcn , Dafjid)
rem, quia Dominus pater Steplianusor- ji^m folcbe^ nicbt Dcvbencfcn m6d;te : n)ei(if;n
dinis minorum , Dominus meus , Paftor t)er t)CVV QSatCV Stephanus ordinis mino-
Ecclefiae S. Catharinx, <Sc Dominus Paftor rum , mcin J^CVV Paftor ju (^. €arf)arina ,
S.Nicolai , 3c Paftor Ecclefiae S. Jacobi, ^favvf)evv JU (6. ^f^ico^ai unDl)evQ3farrf)evv
miferunt me advos, volentes fcire an il- ju @. Sacobsucud) gefanbt , unD bcge()Vcn
los articulos fic proclamaftis publice ad ju noiffen , ob if;v Dic t^OV^ebadjtC Slvticfeln
populum, Dominica (qua fupra) quia ex an bem bpme(beten ^onntagc t)ov Dems^of'
ore veftro fic funt auditi <5c colleai. cfe 5epveDi(]Ct \\\ hobm ^cflcinDic) tvdvct, fim
Ouia igitur charitatlve (ut apparuerit) temafel fic a(fo aw^ cuvem d)?uni)e gcbcvct
venerunt, ideo fic illi refpondileaisard- unb aufgc5erd)net (inb, 2)ietDCiI fte Dantt
culis, verum eft, funtquidem i meprx- (^w^ ^iebc , fo tt) ic c^ fclnene gefommen tva^
dicati , fed non omnes , fed nec fub ifta vcn, fo babc ic{)i^m nad) ^Clicfuna Dcv 2(r^
forma verborum , in parte veri funt, at ticfelcn, fo t)ic( ()eanttt)ortet : €? ift m\)t,
non in toto. Mc 2irticfc(n flnD i)on mir ,oeprcDi(jet , abcc
xM)t allc , ([M) m\)t mit fb(d)en ^lBorten :
Pater Stephanus ftipulam ficcam profe- J^crr ©tcftan tDid (dfd;en mt \\)\W nid[)t
quitur , agat quas religionis fux, dimittat brcnnct , CV foltc Da^ tl^un , m^ if)m DOn
me in us negotiis meis , nunquam illi no- tVC^en fcinev Religion gcbli^rte , unD (affen
ac //. IL^tile L Teriodm /. Cap.
— — — ^— ^— — ^^— — — ^— — ^— .
cui in verbo, quid igitur molitur malum mic^ ttlit gricben. ^cf) h'\\\ i^m mein ^(«
contra proximum, qui fratcr eft, faveo p) benlan^ mit feinem ^ovte ^u nafce gctreten/.
illi, ut bene valeat; ftjarum tvid er Ungliicf flijften gegen feinem
97ec&(!en, icl) n)unfd;e if;m alle^ ©ute^ unD
olle^ ^olergcf^en.
Vobis autem pafloribus dico , Sltaks Slbertleud; ^farr^errcn fape id; fo \\)X alfo
eftis gaudcte, (i minus timete. Felix fer- geftnnet feiD/ fofreuet cud; , ifl e^ aber anbevjJ
vus quem conflituit Dominus aut loco focrfcfrecFet; ifobltiem^nedXe^enber^D^rr
Dei^ prxfidens fuper familiam fuam, &c. ober^cr fo a\\ ^Q)tkt> ^tattft^et liber fein
Oves CHrilli quas fanguine fuo redemit tibcr fein ©efinDc ()efe|ct ^af. 35v voeit>et
pafcitis, non veftras. Felicior eft qui nicbteure, fonDcvn t)ed .?)€rren €^9?3|li
quaerit non fua , fed qux JEfu CHrifti, (gdjaafe, tioeldf^e cr mit f^inem ^BIuteeilo^
tranfiittemporale, reftat 'vCternum. Fe- fet f)at, ^lllcffeeliger i|i t)er , t-Deldjcrnid^t t)a^
licisfimus eft , quem conftituet Dominus (^eine , fonDern i)a^ , tioa^ 3(|fu (^.S^villi
fuperomniabonafua; finonfunt, qui in ifi, fuc^t, t)ad ^citlidje Dergcbet, ba^ ^tioi^e
Ecciefia loco Dei prsefident , gratis vide- iflt)erf)anben , t)er ifl aber bcv ©lucffceli^t^C/
tur mihi Dominus refpondifle ; Datje tt)eIc|)eni)erJ^^^9v libcr allefcin^utbfe^et.
Csefari qux funt Caefaris , & quae Dei Deo, ©inb c^ nun t)ie/eni(]c ni^t , tv>eld;c an ®C(^
Decimas,primitias, oblationes, qujctunc tes^^fatt in t)ev ^ivd)en fr^en ; fo f)at \)iX
Sacerdotes legales prsefidendo recepe- J&^9i9it)er()cblicf)0eantn)orfet aldcrfprad):
runt. Et Dominus Petro dixit, Accipe ^ebet tcm !E4i(er XCM fec62^<Jlfer6 tfi,
didragma, &daprome&te, quafidicat: m^ (BCDtte , VCdB (B(bttiQ tP, nc^mli^)
Ego fum de lioc mundo iturus ad patrem, ben 3e|?ent>cn , \>\i ^vfilin(]cn , t)ie Opffciun^
in loco meo prafidebis. Siverior<Scme- gcn, tvclcfcc t)amal)l^ t)ie ^viefler na(t> t)em
lior eft horum verborum intelligentia, ©efc^e, empfin^jcn, unb unfer.ib^rvfagte JU
patiar libenter, mea nihil fit , tranfeat ^etro: nittlOe«©Crtt€r,unOgibi^ttf6r
illa. Ad Articulos veuio : tnir uttO Oir, al^ m\i ev fajjen , i^ njcvte au^
t)iefer2BeIt jum^af er 0cf)en, t)u folt an meiner
©tattfi^en. <£:)Ot)iefe(QlBovfe)einen ttjar^
I^affti^ern unt) beffcvn 'SSevjlanb unb S^eufun^g
\)0<hin , f an id^ e^ leit)cn , mein ^cvjlant) fei
nid;t^ , biefe^ aber bevute an feinem Ovt; 3(&
fommejuben5lvticfeIn.
Primus e(t de panc benediaioms ^ev eife ifl t)on t)cm gefepef cn ?^vot) im
jn Euchariftia five in Sacramento Alta- (gacvamcnf ^cdSIIfav^, i)ai)Onid)alfO()evet)et
ris , ubi fic locutus fum : Dominus f)abe; Unfev^€vv€^vi|lm5 ^at t)iefe^@a^
nofter JEfus CHriftus inftituit hoc cvamentimle^fcn2lbeni)maf)liuifert)ev©el]aft
Sacramentum in ultima Coena fua fpe- t)ed QM'Ot)fe^ unt) bc^ ^cin^ iingcfc^et , unt)
ciebus panis & vini , & dedit duodecim ()atej)feinensn)d{ff3ungevn(jegcben, {mmU
difcipuiis fuis (quo in loco non difcipu- c6emiOvtet)ev51a!?me3Vmgevfur Dieia«5fpo^
Oel
p) Xcmpc r;a( vovco fidffen.
DOII btt Reformation A, i ^27. a i
lis q) ftat pro 1 2. Apoft olis, Nam varie hoc (lel lle^et , t)ann t)(efc ^^flbme tvivt) nicl;t alldn
Bononfoluminfacrisliteris, fedinfanao int)erf;eili()cn(5cl^rifft, foni)evn aud; im igu^
Evangelio ponitur) Non legitur dedilfe 72. angclio alfo (jcfc^et , ttian liefct nid;t, tiag er e^
difcipulis fic, fed nec genetrici fux, nec ^cn ^i.^iinaevn ct>evfeiner ^HiMtiX noc|>K^
quibusvis aliis , Imoipfedierelurreftionis ntan&cn auDcv^ alfo ^Cgcben f^^be, uni)am
cum ibat cum duobus difcipulis ex 72. ut ^agcDcv 5iufevtlcbun() t)a cv mit fcinen otvcen
prxfumitur , in Emahus , accepit pancm au^ ^cn 72 3 ungcvn tvic man i)cvmut{)et,nad;
forte talemqualis effe debuit, benedixit, ^mal)UO\()icn(J, naf;m CV Da(? Q5vOi) in eincu
porrigebat, dedit illis , quis dubitat, <Sc de- fot()ancn ©cjlalt/ af^ e^ fcin foltc, fc^nctc UUt)
dit illis duobus corpus fuum , fub fpecie 0ab c^ibncn, tvev pciffclt t)avan , t)apcvDic?
panis tantum , Si fecus eftinformate me, fcn beit)cn fcincn ^cib aHcine untcv t)cmQ3voDe
& libens patior , Ubifubjunxi, hic au- jicgebcn f)abe ^ 3l^e^"Jcl)taIfo, fountcvmci?
diturerrorcontra Ecclefiafticam Gonftitu- fctmicf), icI)nMll(3CVnc(cit)em 5llln?0icl;()in^
tionem. Sciatque omnis Chriftianus, jucjcfiigct; ()icvf)ovetnmneinen Svvtftum^wii
quia fufficit illi fub una fpecie, fed panis i)cv t)er €()vifllid)cn ^ivd;cn ^ Q3crort)nun(i»
tantum, non vini, propter multa incon- ^fnic()(id)Cr (I^briO abcr foIItDiffcn, t)aSif)m
venientia. Imo funt duo figna five du^ cine^ellalt/^cnu.^fci, abcr t)ee^ ^VOMciJ dU
fpecics, unumautemSacramentum, ubi (cin, unbnid;tt)e^^cin^, umviclerlncon-
Caro ibi Sanguis, & totus CHriftus dei- venientien 3[Gi((en. 3a C^ fint) Jtvci ,3ci^
tas humanitas, Et ubi Sanguis ibi Caro, cf;en ot)cr jmo (53c(ia(ten, abcr nur cin (Sacvo^
& totus CHriftus , unum eft Sacramen- mcnt , m ^fcifd) ifl ba i(l Q5(ut, t)ev()an|e
tum, quod heri, hodie eft confecratum S()viflu^, t)ie ©£)ttf)eit unt) &ie?0?enfd;beif;
atque craseonfecretur , quis dubitat di- unt)tt)0Q5(utifJ, t)a ifJ awd^ 5Jeifd;uni)t)Cy
vinam naturam effe indivifibilem? nec jjan^C Cf)vifiud/ C^ tfl cin (^aCrattlCnt, n?e(cte^
confiftit virtus Sacramenti in fignis five gcflcrnm?Df)CUteconfecrivctt\?ivt), Wev pCf^
fpeciebus , fed in rebus contenta , qua- fe(t, l?a§ bic Q36tf (ic{)C 57atUV UlUCVt5ei(id;fct.
re ergo neceffe eft , ut vulgus accipiat ^obcftc^ct aucb Die^>a(ft t)ed(^acvament^
fic i Verum Apoftoli poft CHrifti afcen- nid;t in t)cnen gctd^en ot)ev ©cf!a(fcn., fonbcvu
fionemhaud dubium non nifi per difpen- in t)cncn ^incjcn, Die Davitt ent()a(ten flnD/
fationem Spiritus San6li dederunt com- ivavum i}] C^ t)cnn t)0nn6tf;cn , t)af] e^ Dcr ge^
muni populo fub utraque fpecie: Sed mcine?[)?anna(foempfangef 2ibcrt)ie2(po^
quia fideles viderunt multa piricula&in fie(f)abcn, ObneStVCifcfaUJJ^^ad (affun^ t)C<J
convenientia iftius fadi, per majores ^ciligen^eific^, naci[) (S^pvifiiJpimmcIfaf;rt
Ecclefise ftatuerunt , ut fumerent omnes t)em gcmcinem QSoIcfe, (t)a^ (Sacramcnt)
fideles fub una fpeeie, &fic fervatEccle- imtcr bcit)fV @cf!a(t gecjcbcn. SlbcrvoeiltJie
fia , 6c fUtuit , cui nos oportet confor- ©(dubigcn Dic(c@cfabr unt) Un(3c(c0enf)eitiii
mari,.; Extra enim Eccleiiam falus non foId)cv2(udtf)ci(un^bcmcrcfct, f)^ben ftc Durd>
i)ie QSorncbmfien t)er S(irc|)cn tJcrort)nct , t)a|
flnc@l(iubi()e c^ untcr eincr ©cftalt nef^mcn fof^
ten , unD alfo I^dlt unD ort)net c^ DieiCivcbe,
(S j ftjcf^
q) 3n 0?ii)Cn (atefnffc|jen e<fitioneTj fffBef/ quo in loco nono difcipulis flat pro 32, Apoftolis', Nam vaiic
iioc nono non foium i« njflc^cn ^^\U\\ abcv Nin SScvflanD ifJ.
% % II. C^ctld /. Teriodm L Cap.
eft, vetera obfervat, novis non indiget, tt)e(c[?ei'auc{)iDirjufltmmenniil(Ten, Dannnuf»
nam illa fruftum non inducunt. Quod fev t>ev ^ird^e \^ fein ^ei(, (]ebleil>et bei Dctt
autem Paulus (ic tradidit Corintiiiis, ipfe 5i(ten / De^^euen bebarff flic nicin , e^ nii^et
videtis, quod abufum iJlius venerabilis auc^nidjt» i^DaS abcr Paulus Die (Iorint|)iet
Sacramenti Corinthiorum deplorat & de alfogele^ret^abc, fel^ct i^r feibjl , DaOerbcn
his conqueritur , ubi videtur quod narra- ?0?!pbraud) Diefe^ e^rnDurDigcn i^acrament^
tiveloquitur, nam narrat fadum CHri- bci Dcncn CorintlMcrnbcf (a()et, adivoe^fcbei^
ftiinCoena, & nihil prsEcepit, utfimili- net, Dagcr€ric()(un0^»tveife reDet, Dann ct
ter videtis , fic locutus fum , & hsec eft ixyt\)kt De^ ^Srrn C^rifti ^anDiunj} im 21^
mea ad id do6trina , quam puto effe fa- ben6ma5(, unt) gebiet()ct nicfct^, n)ie i()r gieii^
nam, Catholicam , Chriftianam , fpero fall^fc^Ct. (^o ()abc id) ^CRDet , unD Di^ijJ
quod tota Ecclefia , atque illius doftores ^icvauf mcinc M)xt, wctc^c icf; ^(aubc, rein,Ca#
omnes Chriftiani , fic mecum dicunt , de tf)Oiifcb unb €l)vlltlid) JU fein, (utlD) bojfc, Dap
vobi? id ipfum haud dubito. Si quis au- biegan^ejtivcbe, unD a(Ic berfclben €^ri|ilic(;e
tem melius & fanius populum docere £c()rera(fomitmirifa3cnn3erbcn,unDi)onmid)
poterit , libens informari potero. Su- felbjl (icKc xd;) Dajfeibc nid;t in Smciffei ; fo aber
ftinete qusefo Sacerdoces quod fumunt /emanD Die^cute bcffcr unD gefuiiDcr (c()ren f an,
fub utraque fpecie , ut fciamus , quod f an ic^ mid) g^rnc untcrroclfen (ajfen. ®ciD
CHrifti fanguis realiter in benedida pas- Docb JufricDen i()r ^Priefier , ^d^ pc e^ne()mcn
fione fua efFufus eft , Et quod illi lioc untcr bciDer ©cilalt , Damit luir nMffcn , Da^
populo prsedicent, quod eft memoriale C.S)rif]i ^>(ut in feinem (jefecjneten i?ciDen war*
fuse paftionis , quae nunquam de memo- ()afttgt)er30|Tenfci,utiDDa§ftcDiefe^Dcnl!cu#
ria veftra excidere debet, <Scc. Si igitur tenpreDiiien , ^ii\\ it> einc ©eDdd)rnu|fc fcined
male iocutus fum , teftimonium perhi- ^ciDcnfei, n?e(d)e^ i()r tummermebn)erc|c|Jcn
beat quisquis poterit de me de malo, fin foKet, &c. (Soid)Dcmnad)ubc(gcieDet()a^
alias&bene, quidturbatis fratrem? Vi- be, foitia(jeinie()(ic()er n)iDermic{)Dat)onjeu?
vimus fubuno capiteCHrifto, in quantum gen, fo id) aber TOO^i ^ercDct ^abc , tvarum
homoeft, DEusfupcromniaeft, licetin- t)erunruf)i()et ifer cinen^ruDcr^ ^iricben
divifibiliter divinitati conjunda fit huma- untcr cinctn Jpaupte €«S)ri|]o, in fo n?cit cr cin
nitas , Omnes ergo membra fumus illius ?D2enfcI) ift , ©Ottiflliber a(Ie^, ob()(eid)Dic
capitis , det DEus quod viva non mor- ?0?enfcb5cit unjcrtrcnnlid) mit Dcr ^Ott[)i\t
tua , Cum ergo frater ofFendit fratrera, t)ercini()ctifl,Da()crofttiDtt)ira[(eQ)(ieDcrcine^
aut ofFendere intendit , quid aliasfacit, ^auptc^ , ^OttcJcbc, £ebenDi(3C unD nid)t
nifi quod proprium membrum moleftat ^oDtc, S^al^eroivanncin^ruDcrDcnanDcrn
atquelacdit. Sathsecde ifto Articulo. bcIeiDiget, oDer ju beleiDigen tracf)tct , K^ai
t^utcranDer^, ale^ Daf? er fein eigene^@ltcD;
nia§ bcfcf)n.>eret ut)D t)er(c|ct, !^ip fei .()emi5
t)on Dem 2lrticfd.
Ad fecundum Articulum fic re- 2(uf ^eti iin^ertt 2trtictcl anttvorte
fpndeo. ict)<»llo:
Tametfi ©mnes vcftri Articuli infidio- Obfc()on alle eure 2(rti(f uln ^i.ntcvdfli^
fi contra me ftent , nihilominus ut veri- tviDermic(;^jlcnctfinD/ nic|;t^ DcflOWeni^er,
t>m\\t
lO^tt bev Reformation A. i f 27. 1%
tatem non tacebo, quod dixi, Sic iocu- Wwxi id) Mc ^IBarbeif nid;t t?erfct)mei(je , fo
tus fum , & de prjEfenti loquor: CHri- 5at^e ic() i)a<5 , tva^ \d) ^qereDctalfoaii^^erprOiJ
ftus peccatamundi pertulitin corporefuo d)en, unbfaac nod), €^ri|]u^^at^icBurt^
fuper lignum , &c. Adx & polteritatis ^crt bcr \X>clt gctragcrt art rcincrti Jlcibe
fua amara paffione , & cum pofuiflet in auf Ocrti ^ol^ :c. '2IDam^ unt) feincr 5^^ad)*
in Ecclefia Propiietas, Apoftolos, Do- f ommcn niit feincm bitfcrn £cii)en , unb a(^ ei:
aores, &c. pofuit <5c feptem Sacramen- ^roptctcn, 5lpoilc(n, h^Xix JC. in t)er ^ir*
ta in eadem , in remedium pcccatorum d)en (jcfe^ct , hO(t iX aud; \n i)crfelben (icbcn
noftrorum, ad quse accedimus in fide ©acramenteanjjcorbnct, sur^ergcbun^unj
CHrifti , quam habemus ab eo, quse et- fcr@unDen, jun)c(cl)crDirt)urc^i)cn©iaubcn
iam ftatim prorampit in opera : Sic an €«S)ri|]um trctcn, n>c(df)eraud}^(eic|)in.t)ie
habemus Sacramentum Baptifmatis in de- ^ercf C audbrid)t. (^O ^abcn tvir ba^ (ga^
letionem peccati originalis ad vitami fpi- Cramcnt^crCauffc, t)amiti)ie (Srb>@unt)C
ritus: Sacramentum Altaris ad nutri- SUm?cbcnbc^(^^xi|]e^geti((^ctn>crDe;t)a^@a?
mentum fpiritus : Poenitentiac , contra Cramcnt &C6 2lltar6 jur ^aftrung W ©ci?
peccatum aauale, &c. Addidit & Do- f!e^; Ocr l^v^^z tt)iDcr t)ic mircf lidje ^lin?
minus divina fua praecepta affirmativa 3c Dc. 2C. S)er.g)€9C9ff)ataucf)feinc@6tt(ict)e
negativa , fine quorum impletione non ©cbot^C unD '^crbotbc binju^ettian , Dl)nc
eft homini falus , Evangelio tefte, qux Dcren^rfudun^, nacf? DcmScugnigeDc^^»*
etiam prjEcepit obfervari fub intermina- Qngclii , f ein ?D?enfcl) feefi() tt)irD, tt)c(ct)e cr auc^
tione pcenae gehennx , ubi addidi : Tu untcr 5^eDrof)Un5 Der ^oKcn? (gtraffe , JU \)0\fi
autem cum ad annos difcretionis perve- ten befo()(en l)at, tt?obci icfcan0efu(}et: ©0
neris, 5c peccas voluntarie ex mera vo- Du abcr JU Dcincn t)ernun(ftioen3a()rcnfom*
luntate atque malitia Spiritus , adualiter, mcn b\% unD funDi()e|] t)Orfeyic{) auiJ ?>??Utf)^
moraliter, putas quod Dominus pro tali tt)iffen unD ^og^eit Dc^ ©cijlc^ / a(foDa[]Du
peccato pafliis fit, 6c eiillud velles impo- tt[)urcf(ic^cunDtoD(id;e^unDenbc()cl)e(],met^
neref minime , Tu ipfe fatisfacias pro nejlDu, Da§Der^i£rrfur folc()e ©linDc gciit^
tali transgreffione divini praeeepti. Sic tcn, unDtV>0(tc(tDuDicaufi5n(C()cny 5iuffci^
dixi, dico de peccatis , <Sc hanc dodri- ncr(ci^eifc, Dumu(]fc(b(lfurfo(d)cUbertrc^
nam puto effc fanam, Chriftianam, Ca- tUngDe^Q5dttlid)en©cbOt()ed5nU^tf)Un.@0
tholicam Si non, doccte me, &c. audi- l^abe x^) ijefaot, unD fage id) noc() \>m Dcii
am vos , aut fupplete, emendate, &me- ©linDcn, unD Dicfe £ef)rc l)a(tc ic6 furrcin/
liuspopulum informate ex fraterna cha- €f)ri(](ic(),€atl^O(ifd;. ^^t^C^Vi\)iX^\^\ihxii
ritate, & libens audiam , <Scc. fineScan- mid)2C. icl) tt)ifl cudf) fedrcn , oDcr crfc^Ct Den
dalo fratris. iEftimo ego, fi fecus prae- ^angef, Dcrbcflcrtc^, unD lcbret Da^Q^olcf
dicarem& placerem hominibus, CHrifti bc(fcrau^ ^^ruDerlic^cr^icbc , \d) ttoifl ^crne
fervus non efTem, multa adhuc , fed f)6rcn,Dod)ol)nc2ler()ernu^De(JQ5ruDcr(^.3cb
tranfeant. baltc Dofiir, fo id) anDerd unD Dcn ^cuten ju&c^
faflcn prcDiote / fo ttjdrc ic() (£J^ri(]i :^ned)t
nid)t. €^i|]nod)i)iclc^jufagcn/ aberlajjet
un£5fo(cf;e^«U6|]e(lcm
®ie
34 II' 5!&cil6 /. Verwdm L Cap,
Caiteri articuli ndn funt alicujus ponde- "^k ubrigc Sivficf u(e ftnt) t>on f elncr SSSicO?
ris , Chriflus Dominus media perfona in tfqj^eif, Cf;l'i|lu^ t)ie niltte()1e^erfof)n in t)Ct
Trinitate (ufcipiens humanitatem , fecit re- ^^^veieaifcTf eit (jat t?ie men|c()(icl?C 07atUl- an ftc(?
demptionem humani generis , non nifi genommcn , unt) Da^ menfc^Ild;e (55efd;(ed)t
mifTus a patre , felix & quam felix qui ab eo evlofet , nid^t anbeviJ , a(0 ()efant)t \)on l)em
inittitur , nec credo quod vere prsEdicabit, Q}atcv / m\ unt) abev tVO( Dem bcv t)On t)em
nifi mittatur, Paulo tefte. Tranfiens ex ^<XtiX ^aefiinDt n>iv& , unt) (|(aube td; nicft ,
hocmundoadPatrem, promifitdifcipulis t)ag t)ev fin VDavi^ap^CV ^veDt()ev , t)et
fuis mittendum Spiritum fanaum , tertiam nid;t , tt>ie ^auluj'^ jeugct, gefcnl)et \% %^
perfonam in divinitate qui Deus efl , is re- ev C(\\^ t)ev ^ilt jum ^^^atCV gicili) , \)ev5ieg ev
dor eft Ecclefi^ Catholicx , docens b- feincnSuncjern L)enJ6)ei(igen®ci|l, i)ie bvittc
mnem veritatem, «Scc. Si quis autem fe ^evfontn ^ev®ott()eit, n?e(c^ev ©Ott felbft
opponit Ecclefice , fi hoftis ejus eft , cogi- i|l , ju feuDen. S^iefev ijl t)ev af^emcincn 5viv<
tet 5 Sufcepit autem Ecclefia translationem cf)en Oieaicvev , tveic^ev ade ^Gavfrciti (e^VCt, 2C.
Hieronymi SacrJE Scripturce, quce fufficit ©0 abcv jcmant) ftc5 t)ev 5?ivd;cn n)it)cvfe^et,
nobis, non fuift"et neceffe aliam impreflifte. fo CV i()V geint) <|l, t)ev bellnnc j]'cf;. (giS bat
Cxciortalpaeft, quinon videtquanti de- abev bic ^\xi)t Hieronymi Ubcvfc^un() t)ev
fedusfuntinillo, quodnovumTeftamen- f;eiii()en (gd;vifFc an(]enommen , t)avan wv
tum nunc vocitant. Centum «& Cen- (juuc) (;aben , e^tvdrcnicf;tn6tbt;() scttefenct*
tum atque iterum centum funt in eo incor- nc anbeve JU Dvucfen. '^iX ill blinDcv tvic cin
reatEtranslationis, ut ipficernitis,vitia: 9??au(tw(f ttcvnid;t |lei;ct, ivie t)ie( 0}?dn9el
Si talia & fimilia poterint facere fiuaum tnt)cmQ5ud;efein, fo (t'et)ad^eue^e|iament
falutisinhominibus, videat autor illius, ticnnen, C^fiut) mc()V a(d f;utlt)evt, I}Unt)evt,
qui de eo reddet rationem. Memini me unt) abcv f)unt)evt ge(;Iev t)avinnen, \>k mn
bene dixifte alioquin , fed non tunc , quod nid;t vcc^t ItbcvfefJCt I;at. Cb Diefc^ unb t)ev#
ChriftiEvangeliumeftfupranos, virtutes (}(eid)en JU Dcv 9}?enfd;en <^ii\\0)li\i ^\.\%m
autem debent efte intra nos , & quod tot fd;a(fen Um , mag i^ev Uv()ebev Dat)On |c()en,
myfteriain Evangelio quot verba, imo a(^ Dev Dat)on tDivt) SlnttVOVt gcben nut|Tcn»
omnia Chrifti large loquendo miracula 3c() fanmivt\)o( belinnen, t)ag tc^ ein^mab(,
funt & continent : Continent autem Ev- abCV Damaf)!^ ntcf t , Qtfagtt Ijabt , Da^ (gt)aH^
angelium externam humilitatcm , pauper- (jclium i|l libcv un^ , Die ^U(}cnDen abcv miip
tatem , caftitatem , patientiam , charita- fen in UUJ^ fein , Da§ in Dcm ^t^angefio fo t)ic(
tem, exilium, perfecutiones , crucem, (35e()eimnuf|ea(^20ovtefein,jaDaga[Ic2Bcr^
martyrium , 6c fimilia , Si quis talia poteft, cf e €()vif]t , in^gemein Dat)on ju vcDen , (au*
glorieturdeEvangelio, fi non nihil dicat. tev2BunDev*2Bevcfc fcin. (g^ faffetabcvDa^
Addidi etiambene, quod Ci non habeant ^oangclium tnOd) Dic au^tVCnDigc ^Ctmtt^^
(ecumDEUM, &:Spirituracius, fuaegra- 5(vmutf; , 5\cufd)^eit , @eDu(t, i'iebe,©enD,
tise parum aut nihil habent : r) Poteft fieri Q}evfo{i}ung , €veu$, ^'^laxttx unD Devg(eid;en.
cjnger Diefc^ fan , Dev img ftd; De^ ^t)ange(it
rit^men, tvo ntc!)t, fo fa(jc ev nid^t^. 3d)
l;abe
r) ^Ux gf5etl)tc^cmpif<5eUl>evfc4un(H)ont)(mlrtfeintf<:&fnTcxtab/ intt)d(l)fvclalfnlautef: 3^|>eb.
vC
i^^nbit ReforrTtation A.isi7* *f
Sc hoc credo verum. Similiter dixi aliquan- f)abt audt) ml ^injU getf>an , l)a|? , tVO fte IttcW
do de Paulinis Epiftolis , quod nifi habeant Q50tf unb felncm &ti\\ bti ftd) [)dtten , fte tVC*
fecumPaulum, aut fpiritum Pauli , quiil- ni() obcr md^td i)i>n feinev ©nabe fjdtten ; unt)
lum legunt, parum polTunt atit nihil in ba^^(aubcicf)n)a()f jufein. ^e(^()(eid)cn fcct*
Paulo. Luce hoc clarius eft in ea , quse eft (>e ic5 cin^maf)(^ t)On beneit ijpi)h(n ^au(i qtf
ad Romanos & Ephefiosi taceo de reli- vel)et,t)afin)Ot)icbte^au(uni{cfcn, nic[)t^au^
quis^ melius efTet iHis bonis hominibus, (um Ober Q3au(i Q}ii\\ bd fid) f)abcn , mniQ
quod intrarent Ecclefiam <Sc fuppliciter do- obcv ^ar nic^tt^ in -l>au(o fonncn. ^icfed i^
minum exorarent , audirentque fuos do- f}e((er a(^ bev ^CkQ in bciten ^pifie(n atl ^ii K^^
ftores , Praedicatores , Sacerdotcs , Pa- mer unb i^p^cftcr, id; gcfd)metgc bcv an^
ftores , quibus hoc negotium incumbit. bcvn. €^n3dreben ()uten£euten(>eitevbaj (te
I^fi autem fecundumhocfacerent, deinde tn btc ^ivc^C fdnten , unb bcm ^^ltn bemii?
exercerent fua negotia, & fic effent con- tfcigflanvicffen , unb^OVtcn i^VC ^c^vev, ^J^VC*
tenti, Sibenedixi: Simale, parcatmihi bi^ev, ^vicjlev, ^a|bven, bcncn biefc^ Smt
Dominus, fibene, curquisinpejusinter- oblitpitL (feieabevfc(tenf)ievitac^tl)Un, unt)
pretatur ? Simile forte de benediaionibuS f tbvc S)inge bt\d)idm , unb jufvicbcn fcin. 2l(fO
ubi dixi inte.rim quod fi verba Chrifti efFe- j^abc id) tDO( Qtltt)Xtt, f ) bcv ^CVV DCVgcbc C^
dlum habent in creaturis. habent .6c tunc miv, fo icl; \)mn M Qttf)an* 31^ c^ abct
in Eeclefia» xtM/ t) wavum mi man e^ benn jum 5Iv<5
genau^beuten. Q[}ie(fcic6.ti(ie^ba^©(eid)nit6
t^onbencn^infcgnun^cn, baid!>inbc|Ten0efa^
Qtt bc^bt , M^ m \)it ^lBovte ^()vi|]i ^xafft
WtteninbcttenCvcatuven, fof;dttenftce^af(J^
baninbev^tvd)C.
Quod debcam Lutherum nominaf- l^a|]icl^abevbenilut^€rfo(t<^enennetr>a^
le plane falfum eft , nemo probabit, beniflo(fcnbavfa(fc5/ nicmanbnmbc^bewetV
fcio pro certo , quod intribusannisvixfe- fen, ba^n)cigic()^en)if?, bag id) ben &,m^cr
mel nominaviLutherum: An putatis me jn bvct 3abv faum cinmaf)( gcncnnct babCr
non Lutheranum effe ? Sum ufque quaque meinct if)V , t)a$ id) nid/t ^Utf)CVtfd) fet f ^a icj>
ubi bene fcripfit , fcripfit certa opufcula , bin^ fo offt ev tt)0( fd)VCibet , CV ftatuntcvfdjicb^
puta fuper prsecepta, fuper Orationem fid)e ^evcf(cin(jefd;vt'cben, namcntdi^, ubcv
Dominicam, quae omni charitate ample- bic^ebotbe, llbcv bad^atcv Unfcv, tvefd^C
dor , fcripfit (5c quendam parvum libellum icl) fef)V Htb habc , CV f)at aud) tin f (ein ^^^ucfe
de praeparatione ad ven,trabile Sacramen- gefd)viebcit OOn t)tV SubcvcituniJ jum f)ei(i9Ct!
tum , quod docet quid quisquis Chriftia. ©acvamcnt , tve(d)C^ fef)vet , tva^ ciu fcber
nusdebet cogitare dum accedit, Ecce in C()vi)l, maunev^ittJUtvit, bcitcfcn foQc : 3^
^ Qtbt
be oct b<« biirtbo ^c^an : So fe ni4)t(50ttcbber fineM (Beijl ^cr (Bnaben mit ficf l^cbUn t
befonen txjcini^^ cbber ^Arnicbtsbo^^n/ rnb b<tt I6uc icf / bat ibt nc><i^r(y.
■ f ) 5>al i!ateimici)e ift qu^ Dev Scrtipifct^cn £>oUniftfcI;ung alfo ju fiiiDern/ & fic cffent contcnti, Sic
bcnc dixi.
t) ^ta tgbaggofeiniuifterflnt)er«/a!mempee« gelefen: eoi\^aucr|?wol^cb(«tfacbl>c/ foi6b4$
OPorr^r^rifncincBrajftinberSarcfcn. ^' »
26 //. 5C|)Cil0 /. Veriodus T. Cap,
fide accedo , da Domine , ut remiflionem gc^e tni ©(ailben f)tnjU , cj[h , ^€iT / t)ag ic&
peccatorum , & gratiam tuam confequar. QSevgebunc} bcr @iint)e unt) telne ©liaDe eiv
Credo & fcio , quod nunquam accedo ad (ange. ^cj; g(aube unt) roei§ , ^af? id) nh
akare , quin per lioc fLim memor Lutheri, mai)Id jum ^litar (ief)e , ^af^ ic(; nid;t tierDurc(>
qui (i manfifTet in limitibus fuis, ppto in aniut^crget)encfe/ n)c(ci}er, mnncrinfeii»
correptione RomaniE trufae , certe fuiffet nen @cl;rancfen ^qcb(iei>en wxire, icf) niet)ne;
maximusDoaor totius Germanis ^c Ale- t)ag ev t)en ^tul)l ju D\om nicf)t an.ge0viffen
manise habitus & tentus, fed quia tetigit f^dttC; u) war(icf)cvmdreDcv9r0|fc|leDoaor
fan(Slum, & dedit hoc canibus , projecit- in (^anfi C€Utfcfc)l<;4it> (jcmefcn, unt) t)afui*
quc margaritas ante porcos , in fua Baby- gcad>tet n>Ort)cn , dUl' mil tx t)a^ .&ei(i5t5urtl
lonica captivitate , ideo paffus eft in- x) angegriffcn , t)a|Te(be t)enen Jpunt)en gc^c^
ftantiam,. ^ diffavea illi, quod hoc i&- ben, unt)Die^er(e i)cncn (^ducn t)ov(}ett>DVp
cit. fen in feinev Q5<ibt;(onifd)en@efdngnuflie, fo
()at er t)ie§fa(^ ^tt)crfpvuc[) (eiDen muijcn./ unt>
tveil cv t)a^ getf>an ; maQ ic^ if;m fcfbjt nicf;t
QuidputatbonusilleM.JohannesFritz, ^ .^^«^ «l^f ^ ^^^' a"^e y) M.>N»«
nu^iuodnonnovimusnos? Novi iilum ^ri^e . ^^.c fenncit z) tiHruit^mc^tmef)r^
dum ad hdc pannofus erat ante multos dies 3* ^abe tf)n \m er Itod) »0(101: I^Utirpcn ty ai' a)
& certos annos , proficiat illi nunc fortu- t>or ^i^^en 3nf)veti gcfant , cr ^c^ebrauc^c ftd>
nafua, fitque mcmor mei fautoris, dum .mm b) bncd^(ucfcg,inibfct tm^^^^^
vixit , bon^ memoriiE Herbordi de Hude , Imn (^onncvb^ iimmKt, Ct€ ^m ^er;
&fuibenefaaoris, oretqueproeo fivult, bOrt>CttX)Oi)t>cr ^ubcn, t)ert5nH)ie((]u;eg
dilis^atpacematquefanaimoniam, quod ^et^on, unt)betf)eu^ocrm , furif)m, crftcbc
Evan Jlium pra^dicat, finequo etiam ne- .^etlSrtepen c) mit)Dteipci(igutt(], nu(cjg to
mo vfdebit DEum , 6c dimittat me in viis ^mwlnm kpxit, i>\)mmkim aucf? nie^
meis , 6c bene habeat valeatque. man& ©Ctt fe()cn f a^i , unt) (a|Te mtd) mtt frie^
' t)en, t)amttfaf)recrtt)of.
Perfonam veftram minimc nofco , nec 3cI)feiineeure^erfoncn(}arnicf)t, td)f)a6e
vidi nec audivi , quid igitur vobis eft de |l'e tvet)cr gcfefjen uocl) (]ef)dref , ti?a^f)abetif)i:
mels fermonibus Garpcndum , nihil raihi t)enmit metnen^^pfet^icjtcnjuttun , fte JU taf
de veftris , non tento vos , non obfervo , t)c(n, t)a ic() t)ocf) mit Den cuvicjen nid)t^ jufd^aff
fen
B^ (Sd aifDct SempcbtcSatCtnifdien ^OXte: PutoinGo.rreptioneRoraanas trufae. mc min tnifa m\}m
mtitiern 3cttni Bemicj / ^<srrcnpo|rejT unD aifanjcrcien f)te§ / t)fr ?Scrfflffer aber Dicfc
truf.s &fl«\&ft(tat()mn ncnncf / unD &?|Tcir:j{nariH Luthero ju £a|lcn lcQct/ nuc^i()n Dcgtwgen ju Oaf.
fcn bcfennet / fo tan Otefeg SSort m Umt '^al)ftifcDcn Se&ev / wetncg m\wXin i^ f %m*
fen fctn. " ^
-x) Sat^tlUafle. i^empr.
y) De rjuDe SD?a*nn Sempe.
z) S!Kcnctr)c/ Dattcl cneiuc^tFennc. T<J. -
a) Satf)cfumecnfn3Jlacfenam2iuer)ci)bC'.
, b) ^ef t fbt eme jtelftcfet f;>^ebencfe l)ean minm ^tiben jrunot,
0 Bp beleuet^cben^rebe/ welf en b<it (gvangeUttm U^ret*
i)Otl bcr ReformatioH A, i f2% 47
nec fifto fub jurisdiaione veftra , habeo fen f)abi, id) t)eifud;c eucf; md)t, id) be(<iufcl;e
majoresquibusobedio, fiquid malelocu- eud)nic&t, fo f?e()e tcf; md) nicl)tuntei' eud;,
tus fum judicentiili. Habemus in Evan- id; f)abemeincObern,i)enenid)(}e^orfambi«/
• gelio mandatum de proximo , quod ad [;abe id) ubel ^eret)et , fo mcgen Die xid)tm»
vos de me pertinet , Idcirco fi quemquam ^ix l?aben im S^anticlio t)ad Q5cbot t)OM t)ev
contra excitare volueritis, aut difpromo- bibt, mld)t^ aucbeud) in 21nfef}un0 meinev
vere (imo charitas proximi , cogit vos befn'(ft, Devof)aIben d) foifxicnmnbennjiDc^
promovere) facitecoram illis, quod nifi micb l)dttit evrec^cn ot)er bctvegen mollen (la
feceritis, dicam quod charitas Chrifti, bte Siebe t)ed 9?ed)|ien jminget eud) if)n ju befo^
qux m Evangeiio prsecipitur , non eft in bevn) fo tf;Ute(^i)Ol' t)tefelben, e) tf)ilti()r e^
vobis , Et i\ iila non fuerit , nihil eft in vo- abcv niibt , fo n?i( icf) fagen , t)ap t)ie 2itbt €()VlV ?
bis , niii mors 6c perditio. fti , mld)tin Dem §oan(]eIio (}ebotf)en n?irt) ,
nid)t in euc^ fci» 3fl «bev t)ie nid;t t)a / fo ift
. mcf;t{5 in eud;, al^ "^ot) unt) Q}evDerben.
Scribitur prope calcem Scedul^ veftrjc 5vUV^ DOV Dem ^nt)e euvc^ getteld mivb i)Ott
de prsecurforibus Antichrifti , Ah DEUS , i)en CQovIduffevn be^ 2lntid)vifi^ ((3CmeIl)Ct)ac&
timeo me , num de illis , quis ita perfeaus, id)fm'd)tt, Dag id) nid)t bcven aud) cinev fei, n?er
utnonin verbo cefpitet, <Sc fortepotius, ijl fo ijoflenf oiimien , ba^ ev nid;t in eincm
loquitur contra Chriftum quam pro Chri- ^ovfe fef>Icn fdnte , unt) t)ie((eid;t me()v n)it)ev
fto ? Et dum hsec fecerit , nunquid potius (£f)viflum,a(d fiiv €()vtf]um ve^ete ? Unt) mnn
tunc Antichriftus dicitur , quam Chrifti evDa0(jctf)anf)at, mivt)evt)annnid)tme(mcf)r
nuncius ? Si vultis- ita ftiiae fervare pro- tin 21 ntid)vifl f ) al^ ii,f)xi\ii ^Oti)t ^ebciffen ?
ximum, jamutaudio fcepe contra proxi- 9H3o if)v cuven 9?cd)fien fo (^tmu boobad)fen
mum etiam iocuti eftis : Nunquid non Pa- moflct , fo f)abtt if)V , tvie id) ()Ove , n)it)CV CU f
pa, Cardinales, ipfiPrselati, quiquema- vcn 97ed;f?cn.aucb (]evet)et» ©iut) nid;t t)ev
joresiiveiintfpiritualesvelfeculares, funt ^abjl , bie €avt)inC!fe , felbf] t)ie ^vdlatcn,
proximi veftri !> & illos confundere publi- UUD alle Obcven , fie fein ^cifilid) ot)ev VDeIfIic(),
ce de ambone , quid eft nifi proximum CUVe Olecbflcnf !^iefe (ibtX offcntltcb DOn DCf
membrum confundere ? Peccata , mala ^an^aCl befd;impffen , me ifi Da^ anbCV^ al^
opera, dcbemus corripere, nonitapub- euve nec|)j]en ®Iiet»ma|fen befd;impffen^ g)
liceperfonas, nec credo poenam efte ca- (glin^^eunbbi^fe ^evcfemuffentviv (fveilic^)
pitis in re ita levi agere, quod fi fic agen- fivaffen , nicbtabev Die^evfonen fo offtntlid),
dumeftet, tuncjamperdidilletis milleca- h) @ef)en iviv nic{)t, Ieii)ev, bcn fcif)Vlid;cn
pita, fi haberitis. Videmusneproh do- 3"!^^»"'^ ^^^ ^^'^ / ^<^ ^O^f)eit, ^etcbffcv^
lor, periculofumftatummundi, malitiam, tiQhit, Unavt i) jufunbisenbeiDenenSOSeltis
^ z levi-
i) ©r.^^ortlJciTcomanqdf. * '
c) 7>t>«JBorte: @0tbiJtc3i7crbicfcIbcrtnianflelncrie!ifalf^.
f) tPcrbbe nic^t r!clemcbrbc3 Zmii^riftQ AlQt^b^ifti B<J^c ^cnomct
g) n><Jtisnti<:nbcr6/ ^ctpylccjyfcalfofc^clben/ pnbcapcmlicfptbfdbreicn/ b4n jnwen l^c^e»
ficn ^cbcnirttcn rcrfcbri^cn.
h) 3b i3n?oltrabr/ batman be ©Snbc unb tpfc W)ercfe f?r<i(ftn fc^d/ AUtril bcPerfonctt
fc^al mm fo apcntlicf nictjt Pt()ropen»
») 5:11 5l8er{ mflngcUM i^cmpen»
- )
it II. C^wFe /. Periodm I. Cap.
levitatem , pravitatem peccandi munda- CQ?enfcf)cnaii(5ber»ert)oi'bencn9?atur, tt>elcf)e
norum hominum ex corrupta natura , qu^ Senefgt Ift k ) ju aden bj^fen. 5^crDf)nI^en |ln&
prava eft ad malum. Igitur funt hi diri- MefelbigCJUCinevcjUtenginicjfeitunt) 1) ^:^m?
gendi ad bonam unionem , & ad charita- t)evljd)en ^icbc anjufuf)ren , unt) t)ag fciner if)^
tem fraternam , & nequis modo dat eis oc- ncn |C^t m) ©efc^OCnbcit JU funt)igcn gebc , tVJCf*
cafionem peccandi , quod & Dominus pro- cf)Cf? aud; bcv Jp^vv t)erbictf)et n) (>ci ©tvafc
hibet fiib poenae gehennx flipendio , ut t)cv J^dffen-^cin , \Dle if)V bclfcv tvijTct afd i^).
melius me fcitis , ubi autcm adhuc poft- 2lCoif)vabcvfunffti(jmitn]iv, bevSlvticfcfnjc^
jaac de me non eftis contentus de liis arti- gcn , nid;t JufvicDen feiD , o) fo untevt\>evfc \d)
culis , fubjicio me judicio doftorum Bar- mid) t)cm Uvtf)Cif t)ev Doaoren ]&a«^Olb
tholdi Mollers, HenriciWendt, &quo. XXiolUxB, ^crtricfe VPcflbt, unt) anDcvcj:
rumcunque fimilium LubecJE 6c Lunebur- t)cvgfcid[?cn , tvcfd^c |id) JU ^ubcif unt) k^mi
gx agentium , judicent illi, fi non redle burg auff)aftcn , faffcf bic Urtbcifen/ (Sofcf)
fapio , poflum lcniter inf ormari , <5c inviam nid;t red;t babc / fan icf) fcicbtffd; untcrn.M'efcn
redamduci, Difputationes autem priva- tvert)Cn. S)fc befmlfdrcn Difputationcn af>er
txprivatorum perfonarum, ferendainon XOtW privat i!cutc untcr f?d; Otllleffen, (int)
funt, necfieridebent. Ubialiquandofie- nfc^tjuqcflatfcn, foffcn aucf) nfci)t gefcbef)en.
ret publica difputatio Doaorum, audie- p) SSann (aber) efnma^f efne dffentlfc^e
mus nos invicem. Difputation t)er Doaorcn roirD angcflellet
n)crt)en, fo tvoffen n?fv un^J unter citian^ey
^drcn.
Eft fama de vobis (quam ego nedum Cdfauffcf t?on eud)efn ©erud)f, bcmefc^
credo ) quod incitatis illos juvenes leves , bod; bf^ baf)er f cfncn ©fauben bcfmejfe, Ob fyU
mundanos homines , ad cantandum Pfal- fet f^V Dfe lcfd)tcn 3un(]enf?, bfc tveftlflie 93?en^
mosquosdamDavidicostransIatos in vul- fd;en antrcfbcn cfffcbc'^ ^fafmcn 5>at)iDd fn^
gare, non tamen redte ( ut dicitur) Si ita t)CUtfcf;c , t)OC|? nid;trcd)f ( tt)fc maH faget ) U<
eft, nefcio, defiftite, prohibete, ne fa- berfc^cf, SuftU^cn. Obt)cmalfo^ trcij fc5
ciant propter falutem animse veftrK , ni- nfcf)t. (^fcbctDat)On ab, t)erbfctbef , Da^fte
hil bonl efficiunt , nifi quod turbant divi- ed nfd)t f f)Un Um eurcv (geelcn ©eelfgfcff mU
num cultum. Non dubito vos ignorare fcn, fte ricbfcn nfcbf^^ufe^ t)amff au^, nur
triaprima prsecepta Dicalogi, quae refpe- ^agfict)en©Offe^?Stenfl i)ernjfrren. Qc^
l^um habent ad DEum. Refpicit enim Jtref(fcfcnfcj)f/^a^fbrt)febrcf cr|le©ebOt5et)e^
primum cor hominis , fecundum os five Decalogit\)if|et, q) njcfcbc efne 5fb(t^f auf
k) 3'W ?ateintfcf)cn ffffief prava , foorine^meife!/ tijiee^Scmpefluc^iUfrfflSiCtprona^fjfeHraut.
1 ) tlnb brucf li(^en toenbcn t|>o bhrt^cnbc.
m) llfiJ)c \Q nid^t van no^i^m i h&x mcin cnerf trieber tbo (unbi^en (Drf<iFc ^bc.
b) tPelcf e5 ocf bc 4crc gcbabcn b^ff t by Poenc unb ©traffe bco boUifctjcn ^uree.
o) tl>ili(f micrba^enbcbbcn/ &4tbeac^tb<irenunb^o<^0cI<irbcnDoaorB.uiboMus5J?Dnfr/ Hcn-
ncus ®enDt unbanberc t^o ^fifucf w\^ tnnelnivgf b<jru4n orbelen mo^en / benen icf ocf mi
^irmebe xx>\\ unbertrorpen ^ebben / voat ht fc|>luten fc^al mi trol unb wee bj?on.
p) Addit: tPentebarwarb nict>t6^ubea P4n.
q) Nondubitovosinnorar? tria pnina praeccptaDccalogi j '^^tXO\\ic\tt\\d^il ^i VOitm tt tX^tn ^<^
i felen^er (Bebabe (BOttes wol.
DOtt ber Reformation A. i f 27. 29
fermonem , tertium externum opus (ive @Oftf)aben. ^cnn Da^ crfle gel^etauft>a5
divinum cultum, de celebratione Sabba- ?0?cnfd)en JE^fJf^ l Da^ jroeife r) auf fcinen
thi, hunccultumturbant, hoc officiunt; SQ^unt) unt) OCcbc ; ba^ bvitfc auf t)ad duficrli^
Talis modulatio Pfalmorum ad vulgus d;e'IGevcf , et)erl)en©OffC^^^ien|i i[)Cn Dcc
commune cantandum non pertinet , fed JJeicr De^ ©abbaf^^/ Diefen ^m\i fiohvcn jic,
ad orandum permittitur. Cantus horum Di^vid;fcnfteau^. (3old)e^^falmen^(^in*
pertinct adclerum. DumenimDavidhu- gcn i)ef)i5rcf fiir Dcm (jcmemen ^')Ut\m nid)t,
jusmodi carmina laudis ex inftinau SPI- tvol abcr Dcr ©cbraud) jum ^cbctl), Der i(l ibm
RITUS Sandi edidit , non commifit, 5U()elajTcn, ibr^cfang fommctDcn^ricftern
vulgo s) coji judaico,ut canerent contra ^w* S)ann al^ !i)atiD Dcrgleid;en ^Obf^tf
Arcam tcederis , fed folum Levitis , ut ipfi fdngcau^ Singebung Dc^^. ©cijle^ Scmac^t
fcitis. Igitur nec Ecclefia probavit aut baf f c, Oat cr fold)enid)tDcm j)cmeinenQ5olcfc
admifit. Et quicquid contra obedientiam Dcr 3«Dcn anv)ertrauct , Da§ cr Dicfelbe t)or Der
Ecclefiae eft , fi pro aut contra falutcm ^aDc Dc^ ^unDc^ fm^cn mocj?fe , fonDcrnDe^
eft ipfi , judicate , ubi nolueritis , vifitet nenCct?iten, njic il)r njfjfct* S)arum bafe^
DEus eor veftrum , ut facitatis. Et fi il- aucf) Dic j^ird;e nidbf gut^ci^eiffen oDer ju^elaf*
lud eft contra divinum prieceptum , 6c fcn, unD, ttja^ tt)iDer Dem@cborfamDcr^ir^
fimpliciter prohibendum/ c&cn i% c^ ma^ t) fijr oDcr n)iber fein ^eil fein,
Darubcmiogct ibr ricbfen, wollet i^r Da^ nid)t,
fo fuci)e ©Of f cuer J^cr^e bcim , u) tf(\^ if)x c^
tbuf / unD fo c^ tviDtr @0f f c^ ©cbof 5 i(i , fo
!(ie^fd;led)ferDinj3g Sut)crbicfben. x)
In his paucis relatis, fi erratum eft ver- 00 in Dicfen tDcni^cn, voa^ Dorgcbrad^f, y)
bo , fyllaba, autlitera , non imputabitur cftt)a in cincm 2Corte , @i;lbe oDcr Q5uc^(la(f
mihi, non enim valeobene fcribere, no- bcfolfcgcfc5leffcin/fOM*Dencfctmircdnid^t;Z)
lite vindiO:am facere in me , cum venia Dcnn ic& f^Xiiht nii)t gar JU ml)l , a) rd^ct
dico , nihil nocui vobis. Bara. 4. dici- CUC& Dod) nicbf an niir, unD i|alfcf mir JU
tur filii patienter fuftinete iram , quK gUf/b) Dagicbfa5e,4d;()abccud)nicbf^JUleii
fupcrveniet vobis , perfecutus enim eft Degcfbam ^Sarucb am IV. iioivD gcfacjt:
te inimicus tuus , cito videbis perditio- ^ragctDcngornDerubcreuc^ergc^ct/mif^e^
nem ipfius, ad Dominum pertinet vin- DulD, Dcnn t)(it Dicb Dcin gcinD Dcrfolgcf, (b
dida. fo tt)ir(i Du ^ar b<il\) ftin QDcrDcrben fc^cn , Die
diad)tQtt)6xtt Dcm J^^rju
S) 9 ^abct
0 ©tcff^orte: auffcimn . . b40 britte ranngeln in Bempen.
s) JDter t(!t>erntu(M{(l)rtnOvncFfef)ierntbei&en5efau^deM/ ali99f(|)coMatltrfffr. quMneffictGoi?
t) 3^ i^ ^^nn t\)or CBercd)ti0Feit cbber ni4>t. .
■) ^o vDcrb (B0tt3»w?c t^ertc bc(iccfcn.
x) i^icrmit (5(Dtt befalcn / adduur in Rcmpio,
y) @o icf ^ccrrct ^ebbc Tx>cr in cnem IPorbc,
2) 2)at T»illc rty mi nid>t rorfcren,
4) U>cnte idtnn nidfyt altotvol fc^rincn.
h) mit t?orl$uc fc02e i<X,
^o //. C^eils /. Perioius /. Cap.
Parcite ineptiis meis. c) S^Q<\>ii ©et)u(t rtiit nictnei: Un(jefc&icflic[;feif ♦
Adderem ad fecundum articulum fi H- ^^)Xo^\ii, a\inneomrc|l5nnet ilJdve, e) \)\\M
ceret, quod Chriilianum mihi videtur, 5UtI)Un m^ miv(£f)Vi|]licl; jufein t)irncfet,JU
quamvis hoc non dixeiam plane fateor, d) t)en anbern 2fvticfe(,n)ien?ol ic() fo(cI;e^ nicbt ge?
quod CHriftus Dominus non folum lavit fi|gt5abe. 3ti)befenneo(fenbaf;r, t)(i^ (2)«?)^^
nos a peccatis in fuo fanguine , quem (]U0 i)ev JgX^lvv nic(;t OX\m \\\\t> 0en)afc(;en \)0i
pro nobis efFudit in cruce vel unusquis- t)on ©unDenmiffeinem ^(ute, voe(d)e^erfui*
que noflrorum myfterio facro fandse pas- un^ am ^n\\% f ) uevgojTen , o^ev m ;e(j(ic(;er
fionis iilius in baptifmo ieque ablutus eft, unter un^ ijl tiuvd; badrf3e^eimnu^ feine^ feeli*
verum etiam quotidietollit peccatamun- gen g) ^eiDen^ inDer ^aufegleid; t)ie(£b(]e?
di, kvatque nos apeccatis noftris in fan- n^afcBcn/fonDevnaucI) ii<^\\i) tvdSteirt)ie<Sun^
guine fuo cum ejusmodi celebrata beatae DenDer 2Be(t , unt) \vdfc(;et un^ i)On unferu
paflionis ad altare memoria replicatur, ©unt)eninfcinemQ3(ute, ivannfeined h) fee^
cum panls & vini creatura in Sacramen- (i(3en^ci&em?(]efeievtet?@ct)dc(;tni^beiDcm2i(^
tum carnis <Sc fanguinis ejus ineftabili fpi- tarn)iDcv()Of)!ettt>ivD, tvannDiciJveatur^VOD
ritus fanaificatione transfertur, fed fuo unD SlBein in Da^ (^acrament feine^ g(eifd;e()
raodo, (Scc. unD^(ute^Dui'd;De^^e:(igcn@ei(le^unaud^
fprcc(){icf)e ^pei(ipiad[)un9 ubertragcn tvirD,
abcvauffeinC'2[Beife» i)
5((^nuntiacI)©lipfan^DiefedQ)riefedDic ^veDigevDed (2i)an(|e(ii DurcJ mgenanntcn
^crfonen, jur freunD(ic^en UnterrcDun() befa()ten BiJJforp unterfcbieD(iei;)emaf)( ein(]e(aDen, er
abcr fte balD nacf; ©. sj^j^arien O^^a^Dafencn 5l(o|]ev ba(D nac(; @. £uca^ %X^x 5(pri( (aufeti (af?
fen, unD enD(icb/ Da(5cr \M)it mit i^nen \\x fc^a||eii f)dtfe, if)ncn entbietf)en (affen ; f)aben Diefe(^
bigc^(S. 9vat()/tvie25ii(iorp Derofe(ben Q3crorDnun(}sun)iDer!ebte, utiD ftd;Durd;au^nid;t
n)0(te finDen (ajjen f unD ^emad[)t unD gef(a(]et , aud; gebetf)en ifjn nacf? 3n5n(t Der 2lrticf e( jur
Q3riiDcr!icbcnUnterrcDun^anjuf;a(tcn, anDevjJ ttjurDen fte geDrungcn tverDcn, 6ffent(ici)feine
3rrtf)umer »or Dcr ©emcine Don Der Can^ef ju n)iDer(egen. ^c(d;c^ Dann , tDCii auf Diefc^
^inbrin^en (n^ie :J^empe bcricf)tet) feinc 5{iittvort crfoigcte»
SDemnecbflcn(gonnta(}foDcr 2tcinDcr gaffenttar, citif;cflic](ic5 sefc[>af)e, utiDsttarfd
Dag Diefcr nicolae 25ufiorp mit 5^af)men unD 3unaf;men ^enennct trarD ; Der Srfo((3 tvar
fcf)(ecbt, unDDer@c.acntf;eif ivarD DaDurcf; Drcijl, nicf;tnur if;rc @cf)e(tn)Ortc0cgenDic, fofte
a(^ .^ei^er unD Q]erfiH)rcr <x^iii\\, t)on Dcnen ^reDi()t^(Stiif)(cn au^jufcf;iitten , lonDern auc^,
ivoltefdntcn, bciDen^cmcinenDen£au(fDci^(£w3e(iiauftu(;a(tem
^icr^
c) ^ebbet my nicfots uor un^ubt.
d) 3« be;Deti beransgaben \\i\yii tfdter , fo or^njlrwttg uitve^t i|?.
e) t3o \<St muflc.
0 2lm ^ol^c t>tQ Crcu^e^.
g) 2)<it tx?i 4lle Durc^ Dit (gcfcncf niffc finea IibenbcS "borc^ b4S WiAix bcr Sx-pe «ffi^cwil»
fc^cn ^in,
h) !CPanne^r m«jn bcffulpi^cn Sibcnbcs hti 'i^tm 2llt4r in^cDac|)ti0 i^H.
V) Addiiur 5>it bcfft Nicoiaus Bufforp cjcfc^rcncn.
I>^tt ^er Reformation A. i ^27. ; j
J;)ierauf be^rtb e^ ftcl;, bag ba mitUn iw ber Sruf)«^reDi(}t eine^ ^apelian^ ju vg, 07ico:s
Jai, t)eiTen 9?al;meabevunfer :^mTpeDerfct>n)ei^c(, etn?[)?e§^$faffebie©lorfe jur^til^^^ep'
fc Icuten (ieO, bad Q5efini)c unb bie .'^ienflen, v>onDer 5ln[)drun() be^ erfldrten @onnta()i? S»ait^
3e(ii,fic& ju bcr ^c(Te mant),befa0fer (Sapellan |i'cf) i)om Sifer liberne^men Iie§,unb eiuicje I)efff i^e
^'Gorte au^flieg» 211^ iin ^(I.Kac^ abcr f;ieifau<J ^eiterunc) beforcjte, lie^ crNicolaum
23wjf!orp , alle ®clef;rten un^ c)et)ad;tcn CrtpeU^it ju Diat^? Jpaufe foDern, bcm 3ufoI(je
erfcl;icncn Dor L)cm Dfatl; :
1 , Bartholdus ^^^oller S. Theol. Doaor unt) Ledor Theologiie Prlmarius.
2. ^eiirid) lCPcnbtTheologiiEDodtor.
3, Doaor /:)ertnnig2^ifle«brHgge^ricfferunb^e(ii(Ie* ^on tvefcf;en breicn bereit^J
obcngehanbeltif}.
4. Doaor^crniiin Hrtngenbecf , bieferivirbi?onDfcIenjurUti()cbuf}rfurbem3feic{)^'be^
nanntcnQ3ur(}crmeiflcrau^5e(ieben, tcf;f)abeunterfcl;ieblicf)e 2lbfcl;rifltcn t)on steph.
2^enip£rtivavf)afFfi(]cmQ5ericf;tgefe5en, baba^QOBort Burger m^ utriusq;Juris
Doa.in^:iVirgermeifler0e(inbertn)Orben/n)eIcI;e^bann(iucf;fonber3wciffeIbenJ^n.^er^
txam ubcrrcbet f;at in feincr iLwnebwrg. l^ircfeen? '^ijtotie p. \€S. nid;t nur bicfetv
Doa./:>ermrtnjum^ui;qermei|]er5umacf)ef], fotibern il)m aucl; \)^^ Prxfidium in
bicfem ^abr beijule(]en, ^Bieaber in mef;r^0cbad;ten war^affrigen Beri(itunfer^
'^B^tm^zne, ber anfpred;enbe , umfragcnbe wnb m\)M) ^efd;etb (jebcnbe ^^urgermci?
(ler, t)on bem Doaore ^erman ilongenbecPen al^ Advocato bej5 bej^j^uroi^tcn Ni-
colai 25u(?orp0 au^brucflicft unterfd;eibcn tft ; fo erf)ellet aucf) au^ \imn Faflis Pro-
conf. &: Confularibus, fo iDOl bag in bicfcm ^a^r ^crr 2)ietericb^ol;ufc^mort4;alsj
tenber ^ur^ermeifier (jemefen, al^ auc^, \)o/^ Q^ur(}crmei|(er ilangenbctf bereit^
A. I f ly^aufPhilippiunbJacobi-Slbctrbauifber^iGcIt^e^jan^cnfet.
€d il^ bcmnad; btefei* Doaor ^crm<5n langcnbccP bei5 J^crrn ^ur(]ermeif?cr^ @o5n ^etve^
fen, bat fic^mitAnna.5)errn3of)4rtn ^^ii^en (berA. if2^su9?at5crtt)el^Iefn?arb,) unO
Citcih*aBocf^olQ^oc()ten)erf)eurat5ct, aucf;mitif}rbre!5ef)n<5of;ne, bai?on aber fetner
baiJ^@efd;Iec^tfort(]e)>fIanl5et, unbjmo ^6c()ter erjcu^jet, ifl.A. ifj^. gef^orben , unb itu
neuen©ebdu ber !4^om^^ird)en be(]raben njovbcn. ©cr beriihmte Con-lleaor hteftaev©fabt# ^
e*ule COiNRADlNUS ^at i\)m fo^enbe ©rabfd^rifft 0emad;t :
EPITAPHiaM.
Dn, IIERMANNI LANGEBEK,
y. C. colJoqvunmr Hojpes ^ dv/f
H. Quisjacet hic? C Doeior jurk legumque pritm
Et merito patrii gloria magna foli.
. ■ H. Quo patre prognatus : C Do^ore i^ Conftik clar0
Quo non majorem htnc Saxona terra tulit,
//. Quce clotes animi? Cfapiensfuit atque diflrtus.
Jufti (Squique tenax, reUigionepim^ .
H.Qufe
? » //. Z^eiU L Vertodm L Cap.
IL QuiS fortuna fuit? C. patriif contentm opimas
Turpiter hautfiuduit cogere avarm ope»
' //. Anne njagiflratm? C. priyatm vixit , acutis
Gaudens confiiiis pojjg juvare reos,
H. Nuin coelebs? C. minimey conjunx qu£ contigit y omui
Moribus ac formaparte beaia fuit.
H. Quifims^ C.p/acidusy mediocri namque fene^a^
Defun&a dulci conjuge fata fiibit.
H. Si verum memoras hacc qui rejponfa dedifiit
Nefiereos annos dignm haberefuit,
Sed quiafunt cun&is fua fiamiy%a certa > fepulto
Ut fit cum fuperis altera vita precor.
f . Doaor jf 0^411» moller mx, m cben etlnncit , Doa. ^^art^. WoIUxq ^vubcr,
etn SefnD be^ @ott(ic[;en 325orte^, tvie InfonDerbeitau^ feinemBericbt dou ber 3\e(i^
Sionii^Q}erdnt)crun0 crMet, in tt)e(d;em er ()arter @d;e(tm6rter unt) f)efftiger (Sd;rei&^
5irt fid; bcDicnet. ^inicje 21bfd)rifften t)OH B.cmpcM8 iSi(i<>rie nennen il)n tviDer al(c
28af)rf)eit }3i5rgermei(ler , unb ant>ere moden , ba|7 er Der Guardian ju @. ^Mxim
^D%Mi\\ gewefenfei ; 2ibenviet)a^er|]et)urc^t)c^ @0ttfeIigcnJ^errnQ3ur9ermei|]er«J
©d^rot^ers Faftos t^offi^ mit)er(c(jet mirt), fo wirt) Dad anDere fo n?of)( Durd) feineniS;!);
jlanD unD 0ejeu(jtc5^inDer(f.^f).3.Q3.p.7o8O a(d auc& Durc&Dic 4)t|foric fe(b)l
tviDer(e(]ct,untcn tt^erDen ivir DenGuardlan DorgeDacbtenCioOcr^ untcr Dic ftnDen Die Deii
S^xt[. D. Bartholdo VCioXUx i)or p^enDcm ^(Xt{) tt>iDerfprod)en , tvie f an Da^ aber fcin
Q5ruDer fein^ ;^e|Ten^db|l(id;er®innau^fcincr ofrrerwefjntcn <Scln'ifft , nurgarju
. oftcnbart)or5luaen'ic.(]ct.
^. 3odbim€llcrt)ot7ilHie(mc5rDcr^rd{atbcfa()ten€(o|to, Dcn eini^e Slbfd^rifftcii
2)crc^^offnennen/ Doc5f)abcnDicmeiflenf£ll«r^ofp €rtDaritvarnod;nic()tt)6((i3
aufDer(£i)an^e(ifcf;en@eitc(3etretcn, Dod;if)nen aud; nicl^t ab(tenci()t, t\?icfott)of;( au^
:2^cmpe«o Q5eifa6 ju feinen 07af)mcn: t>c t>cmt bcr Bafc tiicbt oucl mcneOc :
a(^aucO au^fciner ^luffuf^runji in Der^pauDiung oor Oiat() cr()c((en ti?i(D.
7. M.5rict)ricfe^ertnifige6Paftorju^.«33etcr, cin ^iebf)abcr Der2Gaf;r5cif, Dod;Da^
XinW nod? feeim(id;. 0?ad)mab(^ abcr f)a(fFi5m @Ott ju luneburg aOe gurd;t libcr^
tvinDen, tt)iccrDannDafc(bfla(g^t)an()e(ifd;er Superintendens A. 1 ^65. ;.Dec. qv
gcjlorben. @cin@of)n n^ar Hieronymus ^cfiniftges anfang^ Archi-Diaconus,
nad;maf)(^Paftorju(g.3o(;anni0inilijrtcl>urg, tvcld^er fid; Durcf) M Theatrum
GenealogicumfoA. if984u^a(tDebur0 cin^af;^ nad; Dc^ Q5crfaf|er^ ^oDc im
^rucfau^cjangen, beruf)mt gemad)tl)at.
8. ^Odcbim .f tfcfebccpc Paftor ti^o p. €atf)arinen. Q5on Dem H AMMELMAN NUS
fa^ct: quidifcefferataparochia; aKein lEcmpc giebct c^ : bc afgewcten ivae,
Da^ i|l Der jtt^ar an^efanfjen ^<\^ ^t^angelium ju prcDigcn, abertt)iet)orf;in(3cmdDet,
aud)mieDeraufac5orctf)atte, imD Dater nia^t auf^Det: ^t)an(}c(ifd;en, fonDevn auf Dic
^dbliifc!)e(Seitciu fc^enttoar,
S)lcfe
DOtt bcr ^eformation /f. i f 27. j j
:^:efcnnunnunt)enaiift)eran^eni <Scite entgegen i) jfo^attftS^0«ti^A0eti , 2) M.
^o^aim^riQe unD 3)©teffartB.cmpe.
J;)iel>ei ei-fci^icncn bic Ci3cfd,>mornc Dev \>ier ^ti'c()fpfcl # ^ircf;en , n)elcf)e jwdlff nn ber gaf)!
tvnven, unDDa^tvadin^iefcrQJeifammlun^ auf beiDen (Seitcn Dorcjeciangen mit an^e^^ket
()aben.
i^^cn ^intrac) tbat ber it)Drt;6a(ten&e ^ur^ermeijler JDitericb ^o^ufert ^ n>ie Don De^
nen^rdDicanfcnfil;rifftiic|)jnDva^banc)e(>racl)tmdre, bagflemit Denen anbcrn ©eilKicben ei^
ni()c3r.run(]en()dtten, mldbeju^oren, unDfoDidmoglicf), beijuleijen SiS.Diat^Dcn^^^aijan^
j)efe|ct Htit
ntcolas Biiflorp f)at bier ba^SOBortaufeenommen, unb bem J^errn ^ur^crmet^
fter ()cantmortct, ba^ermitDcnengegcmvdrti^enbrei^rebicjernnicOt^, aleJ atlc^ Cicbej^ unl)
(35ure^jutl)unbdtte, i)rei|5i03af)r(n.g)ambur^(jcprebioet, unt) al^ein fromm ^?ann ficb be«
trac^cji ; bie ^im ruf)rtc i)on feiner ^reDi(}t f)er , tvelcbe er aucf) nod) fiir 9ied>t Mu , alDietveif
er nidx alaubeiijdnte , bafj Ciprifiu^ fiir einem mutf)n?iaiaen 5}?(JrDer ^nw^ getf>an , oDcr fiir
DicDorfcijlidx^unDcDe^^^oDtfd^Id^crdDen^^oDijcIitfcn Wtte; er Wttef)ieriiber'il}nen al^ feiV
nen ^^ruDern cincn Q3rief ()efd)riebcn , Der aber nun uberad befaimt mdre»
07acI)Dcm Die Drei ^»an()eli(len (rcj) f;ieruber befproc{)en , f;aben (t'e t)orbemeIDetem 25tt^
Jforpeit alfo jjeantnjortet :
€^ f dme gar n id;t Darauf an roie fromm er tvdre , unD tvie fan^e er gepreDi^et \)<iut , Die^
jc^t))dree^Da^er()clef)ret:
1) C^riilus f^dtfentcbt^efittenfurDie^oD^ISunDen/ fonDernein?}?enfc5mu(lefefberDa^
fur ()cnuo rbun , inrcileid)cn Dafi e^
2) QSerDamtnlJd; mdre /^Da^ (^acrament unter beiDerfei ©ejtalt ^u cntfancren.
!^!efe;-5abcr ifhviDcr Q)Ott unD Die l)eili()e @d)rifft, al^. tDcIcbe befennet unb bnmgtt, baf^
CibnfiitefiSirallcBiJii^crtgelictert, urtOOrteBrtccamentfilr allc C^ripcft eingef«*
©et Ijabe, tveIcf;e^ftcfoe^iI)mbcliebte, au^Der.g).(5c!)rifffin@c()eni\>art aller J^erumfi^en*
Den bea>ebrcn unD Diefelbijje urt^eilen lajtcn tvoIten,tveId;cr t>on il^nen Der f)eiliflen(^i|ri(ft ^lei^*
formi^ lebrcte.
nicol46 25u(iorp5afftcf)entfd)uIDi3et, Dagernid)tDoaortt)drc, aud; nicf;t ae#
f^idt adbier mif i^nen ju difputiren ju ^arij^ aber tvolte er ed fd)on aufnebmen.
2luf tveld)cn Die A)iencr Dei^ (Jt^an^clii ertvicDert : 'oa^ te einem ;^om fyxxn jumabf iibef
anfirtnDeaufDer€an6eroa^()ro(Te^ortsuf)aben, unD nadjmabl^ feinen Q5etveif^ Der DveDe
vorbritigen ju f i5nnen. (g^ tvdre aud; nid;t n5tf)i() Daruber nacb ^Jarig ju rcifen , tva^ er l)ier
geprcDi.oet, mufieaud;f)ierau^@Otte(5 3BorfbeIesefn)erDen; unDmanner allenfafld foId)e(J
jutbunibmnicbf actrauete, fofdjfenDafunffDoaores, Die ivurDenif)m, tvami er fie fud;en
tviirDe , hk puiffi nicf^f »cv(a()en.
2Bie nuti Buflorp bei bcfa()ten Doaoren ?SeiflanD ^efucbef , f)aben Dicfe ftd) mif ein'.
attDernad;c!enommcnem2lbfrittbereDet, unDaI^ftetvieDerumt)or Demft^enDen Oiafb (jcfrc?
tentvare)], bat Doa. 35art^oIt> tnoller Dem befagfen Bufiorp Dabin Da^ 3ISorf aercDet,
ba^ Dererfte@af5 ad pietatem ju Deufentvdre, Dager^efud^tDao^ Q}oIcf \)on (^iinDcn ab^u?
baltenunD ^ur ^:^uiTe ju t)ermaf)nen. 2lufDen ant)ern (Sa^ vom ©acramenf aber, tvdre Diefe^
luerinnern, Da6Die€brl|lIic()e5?ircf;ee^aIfobefct)Io(TenunDoerorDnet, Da^ man Denen £ai;en
II. a:^e«l6 i.25rtti^» e ttur
34 ^^- C&eild /. Veriodm I. Cap,
mx emcrleJQ5ej^altiin^ti(,51bent)ma5(rcic&enfoIte, ermullee^ (]efcl?e5en (affen, n?ann &iefer
»t)cr /ener fid; t)iefem n>ii)erfe^tc, cr fiir pcl) tvoite cin ^ef^or fam ^inb ber (Kiiigen ^irc()en bleibcn,
Doaor XO€nt>t i(i mit Doa. 72>axtfyo\t> tHolltr gleicbcr 9}^einun5 (jemefen.
S)er Guardian aber wdre balt) mit D. tTi^lkt tterfanen , fintemal)! er if;n befcbuINget/
JoS cr bci t)em (5c^Iu§ feiner 0{e^c ctma^ ancjebanget batte , naf^mentlic?) »on t>m ^elcben im*
gleic^cn »on Kopo<f unD t)em ^anDc ju JTIccf lenburg i)a|? ibm Dod) nicfjt aufte^eben n>dre,
tt>eld>e^ Doa. tfloUcr ba^inbetvegetju fragcn, oberbennnid)tbei berbeili(jen^irc{)e bleiben
jvoltc l 3LBeIc|)e^ er par bmhtt , aber ^inbei gefucjet tvof)in ibn ©Otte^ ^oit fiibre*
Doa, ^cmm^ l&iiflenbrttggc 01 mit Doa. tn^Uerii ^leicbfall^ ein^ geivefen.
Doa.^crmatiilangenbccf f)at (td> jtvar anfanj)^ enffcl;ult)i^et , Da§ hk(^tmU
©a^e nic|)tt)on feiner Facultdt n?dre, /ebod) t)a feine CO?einun(j Don i^m erforbert t\»iiri>e pd; Da^
^in erfldret , £>a§ er fretjlicb aud; l)en trj]en ^unct ad pietatem l)eutc, auf t)en anDern aber biel^
te er t)afur, t)a§ t)ie in benen Conciliis tjerfammlete 5)?dnner, tioekte Da^J beili.t^e 5Ibent)maf)I De^
nen?at)enuntercincr ©cflalt ^ureicben befcbloffen f>drt(n, vermc^c t)er Q3erf)eiJTun0SJE)ri|li
Matth. XVIII. t)cn^eiIi5enQ5eiftgebabt^dtten, unt)&a§manaIfo.Dcm^d;Iup M Conci-
lii, bi^ Da^ m^ ant)ere^ ^efunDen njdre ju gelcben fd)iiiDio fer»
^ie f)ieraufDer ^err ^Siirgermeifler itiit Der Umfrajje inne ^iefte, baben Dic Drci ^ebrct
|)er^5ttlicben JCabrbeit, nacl> t^orber^ejjangencr Proteftation , Dajj flc mitif)rerQ3erant^
n)ortun,9Denen(?l)rcn unD ^ocbacbtun^ Derer Umft'^enDen, ii^fonDcr^eit Doa. »artt?oK>
tlloUcre, im ()erin()f{en nid)t t)erflcinerlicb fein noolten , ansejeiget , Daf ed l)dd)(i unbifli() wd^
re 2^tJJlOrp0 @a^ ad pietatem JuDcuten, Dcr Docb manifeftam impietatem in Ocbfajfc^
te ; Dann tioann ^Jprijlud ntcbt fiir Dic *^oD?@unDen gelitten fjiittt, fo f onte man Dic ^am auc&
nicbt jur ^^^uffe bringen, an()efcben, womanDenen^eutenCJbvini^toDne^mc auf noelcj^en cin
95uftn*f i^er afleine boffet unD fejle ftcb griinDet , fo bringct man fte me()r jur Q5erjnj<i(feluns ai$
Sum "^rofl Der ^u(Te. SIu^ Cf)rifti ^oDe erfangcn tvir ©naDc unD sSergebung Der (gunDcrt»
@o hcit Petrus, Paului «nD Dic 5(pofieIn gelel)ret Aaor. II, X, XIII. Da fic Dencn bugfcrti^en
C^rijiutii DurcbDen ©lauben toorbalten. !5)emnac() fo fei f)ic in Bufiorpa ^cf)re feinc pietas
fonDern manifeftaimpietas unD 5Ce^erei, unD mtm t^ia ad pletatem folte gcDeutet werDcn,
fioit)dreDocbmc^t0enu()Da6c^f>iergcfd)ebc, e^miJ|]eaufDer^an^ef, Da e^^cpreDigettDorDcn,
gebejfett , unD Dic ©emcinc au^ Detn Jyrrt^um ^ebof ffen roerDen. 25u(iorp b^ttt imv ju anj?
fattc)^9efac)et, Da^er nid;t^faubenf6nte, Dag C^ri(lu^fiirDem, roeld^er /cmanD mit gitrjaije
crmorDef, ^littm bdttt : 2Gir aber fa^jcn, wann ciner auc& jtt)an^ig crmorDct bdttt unD f dme
irod)jurOfeue, Da(?e^if)mt)onJ&er^enIciDtt)dre, unDnebmcfeincSufluc^t ju €J£)ri(]i bittcrn
^oDt unD fac})te ^mtft , fo n)iirDc cr fic genoiglicf) erlan^en»
^ier b(itDcr J£)err ^ihHiermeijlcr cin()creDet , unD Dicfcr ^cbre af^ ciner ^6ttiid)m ^au
f}tit beigcpflicbtet , tt)orauf Die ^ijangelifd^en in ibrer OJeDe fortgefaf)ren , unD. € €. Oiarb mfU
(^ert , Da^ cr t>on ifnm nid)te^ anDer^ erfabrcti tviirDc, al^ DaJ fic lebreten , Dag Dic ^uffe allein
in€4)ri(li ^oDe 5?ra(ft ^abc , al^ Durd; Dtn njir allcin ©naDe unD '^^cr^ebunij Der ©uiiDcn cr^
langten.
@0t)iefaberDenanDern2lrtiaif betreffe, obfc^rfcnjicttjiDer Die(Ef)ri(lIid)C ^irc^etoort
beiDerQ5c|laIt itii\SDacratnent, fo f dnte folcbe^ niemanD mitiBabrf)eit fagcn. i)ann obfcbon fot^ *
(^c^inDcmConcilioiuCPilni^bcrcit0#l;Io(finMnDc}cbot&cn mn, focrjlvecftc ftcl)Dod)Dtf
htiiiQt
l^eilicje^ivd;et)ie(n)eitera(^int)acJConcilium $u(Eo{imQ; €f;n'(lu^ aii il^r ^o^wx^tf ^ctdrt
mitDaju, fammtDenenf)ei(t(jen5(po(ie(n, 9}|arti)revn, ScftrernunDDoaore», ive(d;etau?
fent)3a5rnarf;etnan^er()efoIc)et(int), i)Ort n)e((|)en f ein etniger aufjiibnXnen n)dre, t)er aiic&
nuretn^ortwi&erbeibe^ejMen inbem5ei(i(3en2lbenDma()( gefaget ot)er jjefcbrieben f;dtte»
3ae5 fin&et (td)im Cypriano, Auguftino unt) im Thoma fe(b|i, t)a§ ber ©ebraud; untei:
beiDer ^i^<x[i hti ibrcr '^iit in benen ^ircbcn (jetvefen fei. (go nun ^bnnu^, fo W 2(p oflefn/
?OMrti)rerd unt) ^ird;en?£e()rer^ auf unfrer (^eiten , fo mu(le aud; t)er ©e()orfam ber ^irctKrt
fic6 nid)t bet ibnen font)ern bei un^ fint)en , e^ tvdre bann i)a6 ^3c(jent5ei( C5ri(lum unD a((e vor^
benannte au(5 t)er ^ird)e fd;(ie(Ten tvo(te.
^ie nun Do6l. 25arc^olt> tnoHcr 5ter einrebete , bag njo ein febenbtijer ^eicbnam
(tcbfiinbe, inbemfe(benmarb(i(fti(jQ3(utfeinmu(ie, Da5eroaud;bieJ^irc{)et)a^etne^f;ei( (\hf
^i\ii:i%{ [)0^itt , ^ahii man verb/eibeit n)o(te. ^
.5)aben unfere brei Cebrer errDict)ert : ^a§ ber ^trcben betob(en tvdre (Jbrinum ju ftdrett,
SDeut. 1 8, (C^rifli Bcfca^fc ^orctcn fcme St immc , ^of). i o. Unt) €f)ri|]u^ fprec|)C
fe^bft beimSob-cap. i8. iDictX^ortctJicbumirgegebcft 1^4(1, ^iz ^abc icb i^fic« ge^
gcbcin Cf^un babe Der ^<£rr mit feinem ^orte beiDeriei Q5c{]a(t befof}(en , ^uc. 22. ber(^af^
ben aucb ^aulu^ (aciet. ^cr tHcnfc^ prufe (icfe fclbfl , wnb alfo c||e er tJOH tic^m
23robte, un^trirt(fc4U0bic(cm2^c!dbe. Homobie(Te/anid)tein^rtefler, fotii)ernei»
CO^enfcb* ^ann bann nun ©e^ner fo(cj)e 2Corte i)erac()tete , fo f onte iveber t)te f;et'(ige ^ir^
^e , nod; berfeiben ©i-borfam bii if;m fein.
^a(i erfa(}te, n)o ein (ebenbiger ^eicbnam ba njdre aucb ^^(ut, bag wdre befanbtj
fcbabeaber fei ed , bag er mit fo(cber GlolTe nid;t eber f ommen, unb ^briflo Diefe^ crinnert f)dt^
te, ba erfeinen Sungern aud)l)a^^:S(ut jutrincfen Q<\bf ober if;nen jj(eid) feinen^etc^nam ju
efien bereit^ ^egeben f;atte. (^r njilrbe abcr if)m Da^ m^ er ^ctro fa^te jur ^(ntmort^gegeben
\:)C(htn : Vade retro me Satana non (apis enim qu^c Dei funt» ^emnacf; fo (lunDe Die
(yntfa}|()un() De^ ^mmim nid;t auf Diefed oDcr /ene^ , fonDern aw^tic^^ 2^ort unD ^it OrD^
nung €f;vi|]i.
223ic nun Dod. tHoIFcr bti fetner ?(}?einun^, Die er auf Da^ 2(nfer;cn Der 5ttrd;en
bauetc, i)erb(ieben, erffdrten ftcb ^it Unfri^e, Dag fie bet if;rer ge(jebenen ^fnttvort, mki)t
DieSebre ^S^xiWi unD (einer ^ircben in (l'd; faffete , ()(eicbfa(g be^arreten,
:^emned)jl n^anDten ftd)unfere ^:Stfennern)iDerD.<?,crm«rtilartcjcnbecF, m\^it
D<'e ^bfefeunc) beiDer ©e(]a(taud €in9ebun.o Deg^ei(i5en©ei(le^()efd;eben 5u fein i)orge(jeben
[)m, unD(3abcntf)mDigjur2(ntn)ort, Dag fte t)ie( gen)i(Ter tt)dren, Dag Die ©nfefiunj} bet^
Der (33e(Ia(t von Dem ^pei(i(3en ©ei^l njdre, ai^Deren 2lbfefiun(), an(jefef;en Der 5p(2rr (IJ^rt^
pu^ nicbte^ obne Dem ^peifigen Q5ei(t getban oDer ^eorDnet. ^ef. 60. @o tvdre ed aucb bif^
(i(}, Da§Dcr©ei(IDurd)Den(55ei|ie?)ri(]i, Der in Der @d;ri(ft rcDef, ben^^efen murDe, fi>
aber Dag ()cfd)ebe, fo fonne inDcr 2(bfe6ung feine ^ingebun^ DeoJ&eiii^jen (5)ci(]cg (jcfunDen
tverDeti. :^enn Da§ (S^ri^iu^ 9??att5. 14. fa(}e: Xt)05n>ertcol>er Drci^erfammlctfirt^
trt mcirtcm nal?mert, brt birt icb mitteu urtCer i^rtcrt i(l(]en>ig. 5lber Dag ijl Dur(t)^
au^ feine9??einun<) nicbt,Dag Die,n)e(d)e n)iDer feine,Dee5 J&errn(Sbn'l^t,OrDnun0 ettva^ be(d;(iefi5
fen, infememO^hibmenverft^mm^etfein, oDerDag erDafet unD e^ ()e(]dti(je , fotiDern er i(i
Ui Ocrtcit Dte ctn^a^ f;anDe(n unD etn^a^ befcbdeffen , m^ i()m biiiibit unD n)o5(^cfdf(t. ©0
S ^ fpricfri
y
\ € //. ?C^etfa /. Vertodm /. Cap,
TprJc|?t S^rtflu^ i£r fci itt t)cm nat)mert femcs t>4ter0 gc?ommcii,3o^» y. un^ tieu^
tct e^ alfo 305. 7- ^<>^ e^ icl;« tvae i^m t>er X^ater befo^icn ^abe. ^Dafj ^^rflluS
fpvic[)( : i^J£r fei bet ui?6 bisan t)er tPcIc tSti5)e, ^cfleben n>jr gerne, mebe un^! '^o er
un^i)erlajTen\voIte, aberDaf? er t)eef)alben bei undfeinfolte, Dag errmidd^beiun^ i?erdn^erc,
m^ er cinmabl cinsefef^et \)Q<hi , unD immersu %Xkoq<^ timt (cbvc , \i<;^^ \m% mit benen '^Bor?
ten nicl)tubcrcinfommen, Daer fpncf)t: ile^rec alle i^eiOenOae, JvaeK^eucfebcfo^?
len ^abe.
jg)ierauj^ crbenct nun, bajj Nicolai }5u(iorp9 3n*tf;um nocb uicl)t t)erbetf)en, unt)
bag cv ibn n?ieDerru|fe afferNn^g bidi^) fei,
Doa.Bart^olo tnollcrs ©e(]en'5lnfn)ortn?ar, ba^ man i)er f>cili(?en ^ird^e mef;v
©(aubcn al^ ben Praedicanten juflencn mu(le.
Bultorp fam()iev;u^ort, unD eifldrte ftd)/ &a|?evfurDicc^t5icItc, ba^, tva^cr
0cfa.()t bdtte , ev f)dttc ^efud^et bie l^eute ,5uv ^^u||e ju brincien.
^orinil)nt)anni)ovbcmelDfev Do6i. l1loIlcr|]aVcfte, t>af? man feinc ^ovtc,"aud>
nic^t ant»evi^ i>er|le|)en mufle.
^ -:il3ovauf unfere (gaan(}e(ifcf)e £ef)rcv cvmiei)evfen , ^af? Bufiorps ^^inn au^ fcinem
fatcimfd)en Q5rief, Dannftejuj^fcid^^eriJOVjOijcn, gnunfamju^^acielajje*
Ob nun jn)av Dev Jperr Q^ur(}crmei|lev, bafi foId)ev ^^rtef (S€\ Dvatf) fd}on bePanbt
tvdre, ^ajivifd)en re^ete,
fo roart) cr bod; , auf t)ev ^Dan^eiifd^cn Q3ev(an^cn , unb jn^av t)on ofltbefagtem Doa. CO?of^
lev terlcfcn.
%\t bag ()efd)cf)en , roarb bev Doftor t)on unfern Q3cfennern (^efragct, er vfih^Xi auf
fein Q3en>ilTcn fa,(]en , ivai^ er\>oni)em ^crlefenen 5irticfel f)ie(tc, UnD er befante uiiD (eugncte
«]icj)t, bag ev , fo \m er Da jliinDc offcnbar f e^evifd) rodrc.
Unt) fo ifi c^ aud) bidig , antmorrcten bie Unfrtgcn , t)a§ ev fo(cben @a$n?ieberruffe,
^Ooju (id) aber Bu|iorp nid)t t^erfleben nooltc , fonDcrn berief ftd; m^^^. Dva^t, bcr
feinc ?Q?jinuna , mie erd molte \)erfianDcn baben , cernommcn f)dtte.
UnD aS unfcrc ilc^rcr , i()ni fo(cf)e^ nodjma^)!^'? anmuf ben u^aren , fe|fc cr f)inju , &ag
ev nid;fc:5 ubel^ , fo cine^ -iBiei)erruffi^ bcburffe , ^eprebitiet f)dtfe.
!Der Jg^crv ^^ur^ermeiltev abev fprad; mt> , unb aab if)m ben ^efcbeib : ^o^ er t^jiOer^
ruftcn, mioiicb^ierabermit ^^ o^«r ncin erHdrcn |o!te. ^e(d;e^ ev bann, <x\t
eincvbcvSecretrariorum M. JohannesKloecI;), bcr jugieid) Vicariusim5)omn)av, CtttJad
in^Of)r (jefatit, jurf)unbenvil!!(]te, nad) fiebcnSaf^rcnaberadererfifeiiiete.
Jpievauf f abm bie Duif^e an ben Capeiian 511 ^. 07ico(ai, n)e(d)er bcn befd)ufbi(3ten S>im
bef m^i nur (^eflunb , fonberti aud) red)tfcrti.aeii tDoIte, ber roarb oon ^€. ^o^oi auf erfoberte
3ofortun ^cgcnbagcns, beffcn Capellan ev ixsar, Suflimmung feine^ SDicnfh^ evfaflen,
unb bicmit bie^cjan^e .?)anblun(] gcenbiijet.
^en 16. Aug.f^abcnbie Q3ur(icr unb €inn)of)n£V bc^ 5tird)fpief^ ju @. ^icofai bcn
6ofte^^^a|leninif)ferJtird)C anacricitet , '^^mx in benfefben bic (2:fn'i|^nn!ben ©aben , t)or
^au^^2{rme, W inbcm Jtird^fpicfbeifrcmnKni^euffniE^ebienetf^dtrcn, of)nc ibre Dorfe^ficbc
Untbat af>er , b(o§ burcb @0rte(5 q^crf^dngnig in 51rmutb gefaffen a^drcn , m6d)fen (jcfamm*
er , unb pe babuvd; \Krpffe3et werben , $u bero ^b%\)\\%^ fic (xw^ if)rem ^O^ittef jn^offf ^cfcbicf te
I>dt1 bit Reformathn A, iS^7* J7
^Mmuv txUhxm , t)enen fie unt) if)ren O^acl)! ommen bie Q5oifov0e fiiv Die ^rmen libevtracjen,
unt)if)nent)oacnfommcneg)?acl)tuni)Q5ema(t, nottt)ur(ftigc ^irticfel unt) CvDnunfle ju Un*
revl)altun() t)ev 2lvmutl) geaeben haben.
^ieev|len^:Sov|ief)evn)av£n: ^o^cfcimvotibcr 5e<^ec, 304ct)im tt^cgcbom,
^nn&XCitUn, 5riOcricb (Dff ra , ^Claus^jartigce, Kt)ar?icr€t>Ort23argcn, ^oa^
cbimnioiler, (Cor^ilampe, <5)artftedbroDer, CorDmcmere, 2)it|^mar 2^oW/
fpiclju ^. 07ico(ai Die Q)evovDnun(} unD ^e|]enun() Dev 5?ivc!)en^5^ienev au^ Den ^pdnDen Dc<J
CajMtuIi^ tvieDcv an ficf; (}ebracf)t uni) njiivcf licf) exercirct f)abe. Art. 1 4. Daf) man Die (^df)u^
(e Daj^lbll nad; Dcm ""^^udbe , cjenannt Untevvict)t Dev Vifitatoren ju @ad;fen be|]ef(en folte*
Art. 18. Da9 afle ^:^ettc(ei t)cvbotf)en tDOvDen,
Um^^^^avtbolomdif^at^o^anrt^ocp^, 5ttrc53efd)n)orner ju ©.^ctrl, \\m Q5e^
r)ucffcinev^'ivd)cneinenJpof au|yevf)a(b b(auen ^f)uvn^ , oDcv a(tcn 3)ammthovd, auf Dcm
DvofcnDamm gcfaufft, Dafe(b|l Dic5livcf)eif)venci(inem^a(cf j3ebvcnnctunDangcvicf)tct. (5ie^
f)e m^ mitix Daoon im itcn :!^anDe Dcd i jlcn ^^ei(d pag. 6 s 7. (]emc(Det a^ovDcn. QBa^
^en 29. Aug. Die igvbarcn \)on ilubcdP an unfcvn ^(g. 0?af)t i)on eincm ju tnolfcti
t)on Dcm i5r6?^^ifd)o(f ju 25rcmert anjul^eKcnDcn Provincial-Concilio , Die ^ut()cvifd)C £cf)ve
unD Dcn^:)])?#vaud)Dcv.^ivcf)en'Ceremonien(n)ie|tce^nennen) bctvcffcnt), jeigctDieVIII»
i^ci(a(jc ju Diefcm ^apituf.
3u ^. ^T^icofai f am um Dicfc gcit an De^ bcuv(aubten ©teffe Jacobus Laurentii ©.
VARIA THEOLOGIC A 1. c.
©cgen ^)}?id)ac(i^ mavD offt n)of)((icDacf)fen Stephano Kcmpcrt Duvd) jn^ene ^crrcii
De(^ ^}iaf)t^ unD fcd)^ '^iiv()cv Dad Paftorat ju @. (Satf)arincn aufgctra^cn , n?efd[)e^ er \n
©Otfci^^T^afemen libcrnahm. €rbrad;te mit ftd) Mauritium C0agclmartrt, roc(c[)er mit
ibm in (^. *0])?aricn 0}?a(3Dalenen €(oi]cr (}cfebet hatu, tt)cfd)encv, tvcifcn Matthxus Br^^
ger , -]3reDi()er ju @. Catf)arinen cbcn abgcDancfct f)atte , jum ^rcDictampf an befagfcr 5tir^
d)e bcfoDcrfe. 2l(Icm, tt>ieein.acfc()ricbenev ^13rie|hv*Catalogus mciDct, f)at erDiefe@teffe
M'^, unD noi)imfe(bfgcn 3al)r, tt)icDev auff^egcbcn , f)at gcl^cuvat^et, ift eini^vauer ^e^
ivovDen , unD i|l A. i f 79.^. Martii m '^raucraifc acfforbcn. HERM. 4<<*timelmartrt,
pt. II. Hirt. Ecclei; bcfrd|fti(3Ct Dicfc 97acf;rid)t: MAURITIUS GAGELMANNUS de-
rclido Miniilerio Eccletiaftico privata negotia exercuit.
Um cben Diefe ^cit fam nacf; ^ern i^ct^mcycre Q^ertd)t Braurtfcfctvci^ofifcfcer
j^ircbcrt i^^ijtorie lll. 150. 3o^artrt(DIt>cn&orp, Dcrau^<5,amburgumDa^Q^^fdnnt^
nii^ Der:^ar^cit milicn Oertviebcn nuiv , nad) BraunfcbtDeig, aftt30if)n Dcv ^favr ^ v^crr
ju S. Magnus in fcincr .^ird)e \m\[ ^rcDigcr angenommcn. ^r iuivD Dafelbfl als" ein freuDigcr
unD f)er^l)affrcr ^Hmx acruhmcr, Dcr mit feinem Collesen /^enricb ilampe \i\t und)ri)l^
fid)e deremonicn unD -]3apift!fd)e 9!)?i|]brdud)e abgefd^affet, auc^ jum cr|lcnmaf)( in S. Ma-
gnus5^ird)eauf tcutfd) (}etau|fct babe. ^(kd) alfen UmftdnDcn i(l Diefcr ^obann (Dlbcrt^
Oorp Dev ungenanntc Capellan ju ^. 07icolai , Dev ttjcj^en fcincv .t^cfftii^fcit, \m oorhin i^ev^
meiDct, Den 2lbfd;ieD evf;ic(t , unD i|Uicffcid;t Dcr , fo Vicarius ju ^. (^covijen 2(Itar im
^ 3 '^ortt
3g 21. Z^tHo L Perwdm L Cap.
S)omsemefeni(l, DauDnim 5tenQ5ant)et)egi(}cn^5ei(^p. 489»unl) sss^^mbnmg Qt»
fcl;e§en/ A. if fo. ijlei ^on^rauitfcbwcig nacf) JE)t(&e4eim beruffen tvorDcn.
5Den 1 8» Deccmb. i)l i)on S(S» 9iaf)t unb ber gefammten ^uV()erfcf;Q|ft bie f)kbtm
gebac&te 5va|len^0rt)mn!() nid;t nur befidttcjet, fonDern aud; &erj)Ieicf?en ©Ottc^^5^aj}en auf
gleicbem ^ug in Denen ubxiQm S^ircfcen aufjurid;ten beliebet tvort)en» (^ief;e Dic 7De Q3ei(a^c
fali am (SnDc,
ten Sreitag nac^ Invocavit erfan^tc Johannes Rantzow, diittit unD ^ontgf* ^dnifcBer
^ofmeifiev , tve^en i)ie(cr t)em Capitul envicfcnen ^ienf^c , ( Den idi; for unfen unD unfer ^m
cf en * Privilegien uub ©erecfeti()f)eiben Q}orbibber unb ^efd)irmer evfeiinen unb bepnDen)
Da^ Jus Patronatus fiir fid^ unD fcinc red^tmdpi^e Srben auf Dit Vicarie, ttcfdjc eintr \)cn
feinen <^orfa5rcn , J£)artit)id)t)onJ£)ummer^butte(/ beiDem51(tar S. ApollonijE im $Dom,
ef;eDe(Ten geflifttet ^attc» @ie5e Da^ Diploma im itcn ^anDc Dc^ i flen ^5eil^ p. 547.
5im guten ^onnerfia^ oDcr 97?ittctt)0c()en preDigte Henr. Kcneborg , cin ^rcDi^er
^M) su @. 3o5anne^ , t>on Dcr (Smpfafeun^ De^ (gacramcnt^ unter beiDcr ©cflalt , 4)afi
fe(bic)e fet)r 9efdbr(id;unD»erDamm(id; tt^drc, mid)i^ StephanusiacmpcDcnlleaenSreitag
auf^6ffentlicf;er (s:anljel ju @. Catf). tviDcrlcjjte ; a^c abcr Dcr 9}^6nd; Dcn anDcrn ^ag t)om
^rcDic)|iuf)f, cntn)cDerjurdifputationjuQ3ari^, l'6t)cnunD(S6IIn, oDcr aud) jur fct)rf(ff(i*
cf;cn^anDfungubcrDiefcn^,unct Itc^beraudgelaffcn; f;at DerPaftorDurcf;ct(id)e^ur()cri5Jt
iw Dcn (e6tcrcn aufoDcrn (afieii. S)cnen f;at er mcDer jur munD(id!)cn nocf; fcbrifftf id;en ^anD?
fung(ic&t)eifef)entvoflen, tve(d;ed Dann , Dagif;mDie€an^eft)erbotl^entvorDcn, t)erurfad;et
hat, (Sie^e J^cmpc» , ^. ^,
SDcn 23» April.Dee? ^onncrflacj^ m Mifericordias Domini f)atten (icf; 68. ^^urciei:
( fo 5ei(Tet e^ in Dev ^efct^riebcnen 5^acf)rid)t , fo Dic 9te ^eifage ju Diefem ^apM i\l 5?empe
aberfc(5etDie3af)(480 Die (td)in@.3ohanni^ Wefi^eif<^nn^fet, unDDaf)er, n)ctIfo(d)e^
olfter^ ju gefc&ef)en pflegetc , bc filtit Oc ^o^aitine ilut>c, genannt t\)urDcn, gecjen Dic
lle^rer unD affcanDerc^^cfenncr Ded bei(i.gcn ^Dangeiii, Dieman, t)onDencnimi)origcn3af)?
vcaej}i(ftctcntoem5?a|len, De 'Aa|lc«?tilt>c5ie6/ einen gefdf)rfid;en unD bfutDur|]t()ett
2(nfd;la9 gcmac^t, Dcr aber Durcf) (550tte^ QndtiiQt Siisun^ t)erratf)cn, unD Da^er ffus(ic&
verf;inDert , tvic Die 9f e 3$eifagc mit mcf;revn sciget»
^eKa^en jii ^m ^rfteit g^apittef»
I. Stephanl 2icmpcrt ttjar^afftigcr Bcricbt
II. ExtraB awe jfo^artrt ^^ciitcFcn Ccffamcfte* ^ . .
III. D. ^o^artti moUcre ]&cvicfec do« t)cr2^cliSioii0^t)crati&crwri8 m i^^m?
IV. 3ol;4mi :^uscti^agcti8 23ricf voti fcitiem BerDfTjum Vafiorat ju Q* Vlv^
colat.
V. Fragmentim cirtcr rtltcn Chronk. •
VI. nacferid^t vofi t^ciicri 25rii^errc|)4ffeetl tttl^ il^^wor/^?/ tlrt4> c>em
^ r7aa:%^
'II
l!ll
.
||ili!H!|l|lilill!!liM!iiHi^
' ) I I M
^'1
I. Cap. cvfle W\l(i^^t. Ddtt htX neformation A. i py. ?9
VII. 2;«flc«'<DrbMUttg5uQ.nicolai.
VIII. 25ricf bcr C£cb, von ilfibccf ati^ieiErb.^Ort^ambwrg,
IX. nrt*ric^t vorf Ocni miplwnscncri 2(«rcblag Oer papijleti wi^er We tn^
l^cr^ncr.
©ie Crfte ^eilagc ju Cem erften Sapittel
/■
^dpen ^f (fc/lrebige/ n\> anbeit^eccfett^^epvaii**
Wltl 6C
jegenft)rttM'0e Itebige/ If effe Dn^ i^etemonien
lopgefanicn »nt) angcnamcn/
Uw ^4t fc mit 2^»(c« virO epctcn pri^ awrttwtimm
^^^ ^-^ ^"^^
ACTA HAMBURGENSIA
initio rcftaurationis dodrinaeEvangeiii. ^^
nno I f 21 . i^ «(^icr (f;!) J&nmbor^ (jctvefen citt frcmtiier 5cfer!)cr ?0?amt, mitiKTttte»
M. OiDo QeicucU, a) ^^or tf)0 @. Cafl^aritien , artium Magifter, De ftefft
crfl b) angefaH<jenr5opreMoenDe tt)et)t)erl)e 5efltic|eQ3orfi>runue De^2l(f(ate^, t)nl>
t^o flraffen&e be boftn ^e^rer^ Dnte Fabulen ^ ^rebiger^ , Deren alfeier bomaMd Defe
flelopeti, J)art()0 Oeft 5e ocf c) begunnet tjc (!raffent)e , t)at mi(De t)tt& t^ntncbtr^e^euent^t
ber ^TJapen , »nt) tt>ei)i5erumb an()ef)auen De ftttterc '^ar^eiDr t)c^ ^uan^elii, fo \)e(e e^me
@Ott Q3cr(iant)e^ (jegeiwn ^t)De , auer |i Dctvife ^e olt)t t)nt) beDa^ct tvag, t)n& t)i QlJapen eme
&aft)t
*) €]^cDrutff.
»*) Latine verfa Parii H. Riflf. £«1«/: inf€ruilH,HaiBmeIinan.p.944.<ipp, G«nt4l,l(Hifli,
a) Stemmd ap. Ham, Otllis^^
b) bcginncf Scli.
«; a»aef;onnt Seht IfrA.E.^i;,}^.
A
^o IJ' C^cila /. Periodns L Cap.
■■ ■ ■■■■■■1 I II I I I— — i I II II < I ■!■■ I !■■■■ ■■■■■■■■»■1- ■■— «— ..1^^ I. .111 .1. ■■■■■■i1— 1— »^— — f^— ^— I »•■ ■'■ I
fcart)t\)erfo[(3et)en, id (>e(]effl)tmfet, Dn^befftltcfDe^^^PreDig-Slmbf^motfKn begeuen, un&
^ennod;c)c(ifeivol (aniije barnf^a se(euet,ynt) in bcr2Garl)eiDtfe(islifenDer|tor(>cn. a);
Anno I f 25 . in Die Corporis ChriftiftnDt De s^orjlenDerc Ded ^(ojler^ tl)0 ©. ?>}?a«
rien ^}?ac)Da(encn , fambt celen anDeren ^orgeren Demfuluigen €(ofier DonvanDt, Darful*
ue|] int Clofter gefamen , i)nD t)an einen bogef^ret , fo (Stejfan 5\empe Qihttm , Die nie(id) mn
Diojio^ werue^ i^alucn cjefamen , DnD ftd? balDe meDDerumme Darbcnnetbo bejieuenDeciennnet
m^ , Dat be bv) tmn biiuen , m\)t ©aDe^ ^BorDt i)nDe ^uangelium i)orDan preDigcn iDO(*
^e, IDO i)t aibereDe beuunnet beDDe, al^ Dan ocf enD(id) na.oegeuen i)nD gefd)e()en , trorurl)
be^uDebea-^aijentvorDeii, unDentfdi^Iu^eu ftd) aller anDerer ^reDiger ^cbre, Decbncn/iimmer
tf)0 Fabulen, Legenden t)nD anDerc''2lffIatci^ T^rcDigcn cjeDan beDDen, Darup ^f^aff fid) oe*.
fc ^okU t)t[) allen 5\arcf)pelen na (5. ?0?arien O^^igDalenen , ©aDe^ reine ^orDt t)nDe 20ar^
f)eitmit grotber£u|l i^nDgremDe tboborenDc, DaraucrDej3an^c-]3apefd;op gan^ fcbtveiiicfen
^e^rettctb) \)nD getornet mf^, t)nD befon^creti ere ^rdDicanten , De ^ebben Diffcm ^ttvn ©tcffan
f)ep(j{ifcn an9e()repen, t)nDt)panen^l>reDig|ioIen t)or enen 5tctter , De (Id) ii^eDDcr@oDt, ^nD
DenbHlicjen ©eift, t)nDDebinic}e€bril](ifc5l'ercfc fettcDe, t)nDmit t)e(en anDcrcn ^ajleniiorDcn
j)cfd)u(Den, Dengemcinen9)?ann J)pene gcbi^et, a(ii t)p einen Q}orfobrcr , wren t)or eincm
^rb.9vaDet)nDfeincnCuerilen c) uorflacjet, auer|l@oDt I)effteneDord)(tne^^armhcrti(ibeit
crboIDcn, t)nDge|]ercfetmeDDerfebetf)intt)eerDe3af)r,Dariiinel)C COhDebuiper^ frccb, alc^bc*
ticDDcn^ fd;all ^efedX d) tverDen , Dcn fe De anDern ^r^DigjloIc fli;tic() bett)areDen , m Der ^w
Dige Dcr ^arf)eit fo langc fc f onben,
©er ?)apcn ?)rdbicantcn mcrcn Mfie*
Doaor 3o^a»m CKngelm, tf)0 ^pamborcj gcbabren, Canonicus.
DoStoY I fmmngm rM jfenbniggc, e) ^]3al]or tf)0 ^. 07ico(ai»
Doctor Henrkus VOin^t ^ f )
Auguflinm\>M\ (Bituhm, g)
Henricus Kcnaburgt, h)
M. Fredericus ^cnmngce, in I^obttie. i) . ,, ^,
. M* Mat-
a) Vixir in annum 1528. b) %^uM M. c) »erl)fl0ft Sh.
d aiigetogftsh. e) alias Siircnbru^. ^ ., ^ . . «a • r j
Canog. item Slcvic. poftea , Decanus Lutheranus Capituli Bardcvicenfis vidc S«gittanum Hjltona bard.
p 240= Kisbruggins audit Hamehnanno.
t") Prior ju ©. ^obdnnt^. g) Gotclen ap. Hamm.
g) ed)n)arjj 93U>n(l)e %im A.1528. mit M. Fred. ^cnninsce nad)^uneburc/ oUein a. 1531. muitc
er [etncripa}jifcl)eu 3rrtl)umer iteGe» aucl) Da cntroeicl^en. VideBcrtram. ^uneb. \ii.i\m\. m m*
d)Crt ^iforte p. 59. fqq.
h) lu Hamehn. . v xr 1
i) Scd hic Frcdcricus ahus eft ib fl.nninoio viccPaftore Pctrino , nomenquc ejus gcntihtium autlitVul-
grcve. ^iefem Vulgreve (^f!;brfn Dbne3n)etfel Dic unten.jtel^en^e irrige 2irtic!el/ wetl cr nus^rucf.
m fcafclbfi De t)om«^reGlaer Gcnamtt roirb/ bn§ aber M.Friderichim ©om/ Vulgrevcgei)ei|len/
bcicuQct D. joh. Moiici Hiao.ia. M. F.idericus ^cmin^Q aber i|] A. -.5:6. un6 1527. \lf^"/^"°J
iu @. «pctci fletvefen / befage De ^ mss. fo unter Hem 2i(ul Varia ihcologica auf &ic|t9ec jol^annts
S^ic evflc Q3ei(a(jc.
41
M. Mattbdsus, (iit) t)iiOcr OerZ^Iulle*
M. Hinrkus ScferpOer»
M. 3oct)im rijct^bete / pafior e^o Q. (Cat(>4rincn. *)
Anno I f 2 f . ^off be "13atbr t)e tn M. Orbo j^ebc ciefamen wa^ mit namen ^ocOtm
Q>ifcj?t>efea) an, mtton^tvebbev ^e^l)apillent5opret)i(jenDe mit (jrotl)en pudbenbe, uuevfl
1)0 he nict>t \<\\\\)X n^ai^t fce fod[)te , »nD be 0)?e|Tcn me[>r int>vact)teH aldDe ^rebitien t)er ^av()ctt,
tt)ent)eDe fte ftd) n?ebbeviimme b) aff, mnmeeinev ^roiienmillen, be eme &at Capittef flW
feDc, t)nt) pveDicjeDe n>et)Dev (td) fuluejl , nid^tane^vot^e moi)e\)nb mevcfIic5eQMdbwevuna()t
DHb ^vgcvincje.
Anno if2f. c) (lavff &ev «Piipen Dovnemefler ^reNger etn, Dod. Qo^ann ^m
gefiu genomet, mil) l)e tva^ »or tJem Siltar francf ^ewort^en, t)ed @onnta(je^ nacj
Feliciani.
Anno if2^. alfe Dod. ^o^aRn (Jnaeltti t)e^ t)ori(jem ^a^re^ ^efloruen , ira^De^
^onnba.ae^ tjov Feliciani , fafcm infcine @teDe ^egen Dcn ^ajlcIauenDt Doaor Barthol-
dus?D?oncvioov einenTheologum, t)itDi^ t^oJ^ambuvgfgebal^im
S)iffei* d) lecDt mi eieffan 5?cmpe t?ovbaDefd)oppen , Dann f)C mtn Pr^ceptor t)nDe
Promotor gettjefen mt t5o 9C olbj^f , miDe ^eft Dele DieDe mit mi gcI^aDt t)an Den ^?effcn, ^vc*
flevDbome i)nD gccjcfuve, in ©egenmavDig^eiDt Dodoris Johannis ^:0?oacr^ ftne^ Q3roDev^,
i>nD M. 3oI)annt)anDem?Q?cI)ve, nauelenOveDcn Dett)i;t5o 5opef)eDDcn \>m (inen ^veDi^em
Dc [)eDcQ}aftcnaucv Dofen tvolDe, it. t)anDev Difputation De f)c ^oIDcntvoIDe, contra Lu-
theranos, Doti?ai^iDtmitrtiDttI)OC)anDe, t)nD fo fpvacf ic() tl}0 eme , icfn)iII^cnnc0af}i^ DnD
pr£Di,()cn mit %<x^i^ ©naDe t)ovDan / n)0 \6:) albeveDe bc()unnet t)nDe fui^ lanije f)er gcDa^n f)cbbe ,^
foiumcrroa^tjovfumpt, Dar gi; >))?i^Duncfcntanne ^cbben, latct /un) nit tjorl^reten , futiDcr
tecfetanDen^:}lvticfeI, unDocfDenO^amen, Dcg, Dc iDtiumanbnngct, fetiDcttbo mi/un)cn
jicrin-jlnQ^oDcn, icf mtltbonimfamcn, DnDe confercrcn frunbflid) , offte De 2ivttcfel bc^
OanmoaecflFtenid^t, Dodor f)}?oacr&cDemiDe ^anDtmibfpracf, Datfcbal^afin,
!^e^ giei)Daaed t)or ^alm vgonnDacje al^ \^) De ^^a(,'ion f)aDDe begunnct , unD mi
t)ovf af)m , etn)a^ t)an Dcv tnfettin(|e De^ ® acvamcnt^ t)t^tf)of(>bven , leveDc tcb tt?o iDt nid;)t Dn?
tMaicI) n?cve, bciDc ^art Dc^ igacramentJJ t)t[)tI)oDcIcnDe , tf)o geuenDe t)nD tf)Ocntfan(|mDc,
t>nDc wojDtwevbe afaefamcn, t)nDcn)onten(5)oDt(>iDDenmuj]e, \iy\i\\iX tijeDDev vpfeme.
vSs^ortict)tf)c e) am ']3alm eonnDa(}e t)p f ) miD fpvicft t)nDcr anDereu, t\)0 Defi)etn
ll.Ci?cil0i,2&anD. g ^^^^
Biblioth. No. i^ Dfg MSS. Hatnburg. in 410 hffinMtc!) ift. S[)?n§ ftffo l)er %\\\t Hamclm?(nnus. tyK
bin uiiD ivifDer / alfo aud) biffelbfty «edtiDcrt JwerDen/ Dem Dcr ^eir Bmntm in frtnec
i«Rt'lm:'oifil)Cu Reformatioii<?.unD itirc^eni^iflovte/ Pleliet(&t au^ 9)?amKl viu^crec/ sefolge^
tHcnniugmsSup. Luiieb. i^6j. d.3. Dcccmbr. gein 6obn mar Archid. UUDSPn A. 156^ Paflor J«
g.^of^annig ingunelnirg/ n)fid)er ein Thcatium Geneaiogicum qefd)rifben/ foiivg. .511 ^WogDr»
buvij tjeDrucfet iBorDeii/ Da er bcreir^ a. 1597. d. ig. fcbr. oeiriurbeii. Vidc Bcura.i uiii loc. cit.
pag. 59vf"q
*) ''^eni inlocu n M.Ordinisvio'eiiterconftitucrunt,
a) «Btl) I^itf;marfcB borDtg. Uloller.
b) fcl tt)eDDer c) Sub fioem. d) Doftor Bartholdus iTJoUcr;
e) Doftor Barthodus ilTJdlcr, f) tR Dem So^W/
5^ctfc¥t)nt)^oue, bctl)C/ ^cfolerct, a) i^nbetJci^tfogifltDnbecmfan^et, Dnt)ete(eeint)cre
^nnuffeOiebemc^r, i(f;ftt>iucleauer(tnic[)t, t)flnl^efvt)ar$f;oficrci^ef, t)an^el?ab&cmian^
ber^ gelaucf»
J^iruf5 l^ebbcn aHc anbcre ^Dcm^^cren einen 5D?o!)f gcfregen, unb beff o bcfffiger ^^
fd)u(t)cn, ban man bat)t)e (lcf; t)orbapef, t)af bi|Ter Theologus t)iefe ftt)i(ii(}e £eren?orDc miD*
^elcn, »nbeaaeS)incnbogoDemafcn, aI(5l^cDennocftt)olQ3er(lanDfoc()aDftcDDe, «ucrfl
Hlfc iDf umfun(l m^ , mxt)t iDf t)ele crger Dan Dorbenne.
^bo t)i(Tn' ^iDf A. I f 26. in Der^afkn f am ^obann Segenbagcn t)an b) 0}?ei)borcf) m
cinem CapellangeforDerf fbo @. Saf()arincn, aucr(l Darnba sjor cinen ^rdDicanfen fbo ^*
&ikoU\\ I cnDIid) t)or cinen ^a(^orem angcnamcn um ^\<^mU , Dcnne Der Capellan S^jx, Jpin^
ricb^enDenbord Darlulue(i t)orlepc, Dc^BcDeme in nacf)ffc[;IapenDcr ^iDf,t)nD (cf^) (^ (eDDidT)
jlabn, foDafncmanDft\)u(ie, mn manmcbr c) fl)or itercfcnforDcrenfcf^oIDe, DanDafma()(
all^ter Dc ^c(]ilcnfic regcrDc , Darauer tvarDf be in De QOBeDeme ^eforDerf t)or cincm ^a(lorn.
!barnbaaIfenu^err3obannSegen()a(3en barDe antafieDc De ^apefcbop m eren £i5gen«s
Q3reDi3en, t)nDeanDerc9)?ifbrucf, t>nDceref(J)cnD(icl)e£cucnDft()0(]va(fenDe, ttJorDenfcein^,
t)nDbIcuen aneutbDcm (2!()0ic Den (jan^en ^inacbten auer: Q3or()apenDe Dat Q3oIcf be^igf
ff)o mafenDe , t)nD antborciijenDc njcDDer ene t)nD Dc anDeren tt>aren ^rdDicanten, auer(lDaf
^cDDcrfpel gefcf;a(), DannDoDat d) ^\ikl fac[), Dat()e Dat bogc ge|] auer a((e !i)incf mit
(tnen Capellanen, 5?o(teren, @cl)oImci(lercn vnDe ©efellen,e) fambt Den ©cbuI^^inDcrcn
fo ef)r(icl)cn t)tbrid)tcn f onDe , fpr()cPen fe , f onncn fo xoimiQ^ ^^crfonen De ^afc fo c^r(icbt)tf;* :
rid;fen , tt)orf()o bcDaruc tt)») Dcnne fo t)e(c ^apen.
J^ierut5 mx^ n?arDf ^txx 3of)ann 3«3en5a0en bcma^jen , Daf be fe ocf inf Cbor nicbt
tt)cDDer geliaDcn tvolDe , Dann f onDen fe t)orbcnne ©aDc tbon ^bren nicbf fingen , Dc (^cfenge
ran Dcr ©eborDt.^brifli, fc()0(Den feocf crcn Q3ufetbo guDc Die Vigiiien t)nDe (Scc(emi(Teii
i]id)t (injjcn, Darauer fellen nu t>e(e Der ^apen Ceremonien , t)nD Daf (^acramcnf mxU
apcntiicb t^tbgcDebfet , nf)aDerinfettinge€bri(li. f)
!4)ctoi(c aucrfl De anDercn ^rcDi(}er /umnicr fcfuIDcn , tjnDe fctfcrDcn »p Dcn ^re^
l)i()eflobIen t)^ Dc^ ^uangelii ^reDi(}er^ t)nDDe^uDc DeDe€uangeIifd)en ^reDiaer^anbiJrcDcn,
tbom ^uuel mit Siuc t)nD (^cele i)onvifcDen , tjnDc t)ele ^oye i)nD 3rruni}e in Dcr ©faDf an#
ricbtcDcn, fo facb ein ^rbar OfaDf tbo J^amborgf in Dc (gafcn, t)nD Ictb forDcren t)tb Daf
OJaDt^uJ, Dcffulufgcn ifig.Qabre^, allc^rdDicantent)fbDcme !Dome, €arfpe(^5l"crcfcn,
€(offcrcn «nDe CapeKen , t)nD gaff encn auer DilJe nafoIgenDen 5lrtifel , n)cllicbe De^ sgonnDo^f
5edDarnax)an aflem^veDigfloIcn affijcfunDigct njorDcn, t)nDe(uDen^, t\)obirnafo(gcf:
€in g) ^rfam OiaDt bcueb(etaflcn^))rdDicantcn, fofld;im5imbfeDcr^reDi0erint)f>
fer^faDf tt)!Uenj}ebrucfcnlatcn, Daffe
Q)orcr(lDat(utter©aDed€uan()e(iummitt)tb(c{|gingeDer(Sd;rifff Dcr biffigcn 5fpofIe^
len , t)nD anDcrcr bcn?ercDer <Sd;riffr (juDid) , facbmoDid; , i)nDc ©rifllid; na Dcr ^e^rc Der bv
mxv
a) aSfln fecm ©flcraraenf. b) CD^ag&ebergf. c) C^otieH^raRcfen»
<j) t>e55or0Cr ffQCn. cC Vide infra in Liccrii Buftorp,
f) Fr.r ipfum & Stcphanum KempcniHn, iea HAMELM, g) ^t&AC
ibie tvflc ^tila^t. 41
n?erct5en , m\) t>an ber ^l^nillicf en ^ercf en angenamenen ^of er , lebren »nt) preDi^en fcfeoibetff
fo Dat ein /efeerman Darutb ()ebetert , tonb nicl)t (jecrgert njer^en mo^e»
2» Item be ene ^rebicjer fc()al ben an&eren noc& mit gemetneti, nod) mitbefonbereil
^orbcn nict)t tiorad)ten , fcf?e(ben , mb f ctteren eb&er lafieren vp ben ^rebi^etlofen Dnt) oct
i)or Dem genieinen ^okfe , Dan Dar ;emant)t Den anDeren mit 2Gar5ciDt njarumme tl)0[>efd&ul!»
DicienDe onD t^o belerenDe f)eDDe , a) De brucfe in Den Jadc Der £ef)re De^ ^uancielii ^attf), 28. m^
De^Suc. 1 7- bnDe beridjte De eine Den anDeren »nDer ftcl> , effte in 3e(jenn)arDi^5f «t cbtlifer ^oxf
jhnDigerDer(Scbri|ft, foDat Derf)alueti i>or Den jjemeinen ^olcfe nicf)t anDer^ Dan ivat erei;
©cclen (^a(id)ett beDrifft, cjepreDi()et njcrDe»
5. Itemade ?(}?aterienDie difputirlic^, »nD alfo b) i)oriDorf tcf) ftn , DatDejjemene
0??ann nencn Q3or jlanDt f rigen f an , De ocf \>m gemencn ^Tlanm nid;t noDic^ no^ frudbtbat
jtn tf)0 tvetenDe , fc^ad men nicbtpreDigen.
4. item ein /cDer ^reDiger ftede m M) etne tcc6tftc6et)nD c5riRItcf;e£ef)re, be Dienjl^
lid) (i) tbo Der @eclenfalid;eit onD ert)oIDinge ^eborlicf e^ ©ef)orfam^ gecjen De Cueri^beit , unDe
greDcfaitibeit unDer Denen Cf)ri(Icn i^itDen, na Der 2m Pauli ad Romanos 1 5. DnDe anDer(J
tDOf)r, onD t)erfol3eiDtmitDcr@d)ri(ft, fo DatfceDord? ftnpreDigent ©aDe^ ^bre t)nDe ©e^
boDtforDere, ^nDmancft Dem^olcfe ^eue iDnDe€f)ri|lIic&e^inDrad)tf]i(ften mdcje.
f. Item Dar Dat fleDe gif\t Mn Der SluertreDin^e Der ^infci^en iti aflen (^tciben ftnl
©fenDentf)oreDene, Dat fe a(baf)r funDer Q^oracDtinge Der OtenDe, tnt ^emeitie (lra(fen,
bat roeDDer®aDt^ 2GorDttd, unD mit(^ad;tmoDid)citDen c)emeinen ^ann t?ortnanen , Dat
tat (te mit (55en>aIDt (lcb ge^cn Die Ceremonien Der ^ercfen , Dcr ^tfliijen ^ilDe , t)nD Der 5?ar*
cfcnDenlle nid)t noDiaen , befonDeren (td) befoge(id) t>nD fad)tmoDici> f)OlDen, bctf) t^o Der ^ii^t,
Dat iDt ©aDe Dem ^Srrn wiil ^eleuen, Dem l^onDe fim ^atf)e tl^ogeuenDe.
^orDc ffd) jennig ^veDijjcr Imt^m n?reuenltc6 ^ebrucf e« , ^aDt t?nD "^BeDDemiffeit
tl)oerivecfenDe , De fd)a(I Darna tf)0 feinen ^reDige^^imbte nid)t ttjeDDci* ^efkDet, fonDereii
Dtf) &iiTer (^taDt t)orn?iefet tvcrDen, Datum DecJ ^onnaueuDed m Nativitatis Domini
^it t^ an^enamcnt)an aflen, m auerfl De Ceremonien gefaffen (tn, DorcT) t)t6ebIiV
itenDtDer^apent)t()Dem€I)orein :^mad)ten5e(le, ti^^cfcc&t, Ditf)c(ftaIfocin^iDtIang^e^
fiaiiDen, einjeDerpreDi(3c, n?atf)e(]eleret f)eDDf.
_ 3n Demfu(ui0en3arcc)t^geefd)etd) M. 3of)ann5vi^et)an£iibecf ,Dorcinen ^ador»
tf)oe).3acob^ ^eicfen, Dar(guan(je(ium €^ri|ii l)tfftt)t ocf oor()enamcn t^o preDigenDe. e>
flarbA. if4*. i)^a(3 0)?icf;aelid.
3n Diffem fufuigen 26. 3af)rc De(? Jrci^Dajje^ na Q35tnad;fen prcDi^jeDe tii\ !^o6m5err
mit 07amen Nicolaus ^^urflorp mancf anDcren , Dat SI)ri|iud nid;t ge(eDcn bcDDe oor De ^obtf
futiDc^ funDcra[Ieinet)orDei£r(tfut]De, Dor De :^oDtfui]Dc imijte fin /cDer g) fiiluc(l genoc&
Do^n.
S ^ Item
a) tDft^ b) »oviior!i(!& . ^5 '5'^»
il) Ex i^romwiotic picrutn ac iiraeliantiffimorum Yirorutn ac civImnHamb, Joachiml VOc^ib^mi Dctlcvi
Schuieorpii, 5t Frid. (2)fjra. It.Hamclm.
e) 2i!g()cnod)f^artD^tt)fiD (M.)
0 43. tm 23a(i«laufttt. £*. M, g) SO?iHf^e fcd omlitiwr hsc vox ^uoqua in Ex. M;
44 fJ- C^crte T' Teriodm L Cap.
Item baf ©acramenfc f&o cnffanc^en tn bei&ev ©ejlalf , n?ere t)orb6me(icb, mif i)e(en
' fc^c(benDe t)p t)af 5"^j;c ^cjiamenfc, t)nt) ocf t>p &e ^rdbicanfen De^ €oanDe(ii buDenDc bat
22Bort)f.
Et in fignum cui contradicitur.
(^e fprecfen €&ri|!o cnf^ecjen , t)nt) ti^eren be^ Slnficbrijl^ Q3or(opere , »n& t)c^t)e(eme^if,
bartjp be^Prdbicanfen m\ grot^e go^e a) ()e()at)f ()ebben , eme tbo anfruorben , auerfl fe fceb*
bcnbatapenbar(icbe2inbfn)0rben(at^en anfian, t?mb bed Srbarn OJabe^ 2(rficfe( n)i((en, fe
f^ebberi auer|t ttorcr|] ff)0 ebme ^efanbt bem Capellan t()o ^. ^Moa mit ^f^amen S^txx 3acob,
Dnb t()0 ^. Catbarinen ^err ^obann , t>nbe ^err £uca^ ff)0 ^. Qacob , mif biflen 5irf ifeten,
t)nb()ebbcnenefra(}en(aten, «jer b) bebc 5lrtife(e bcflunbc, ()ehefftc)eanfmorbef,|tcf)bart)p
fbobebencfenbe, ^nb befftenbt(ifeneinen(atinifcbenQ5ref»an(id!)gefanbf, an ^errnSobann
Segenbagen tbo @. ^f^icoiai ^3a|lorn , be jtd[) a(fo anfangef :
^erbigc c) J^errn gi) ^ebben tf)0 mi gefanbt \\\mx\ Capellan, a\^ icf; D«n eme t^orflan^
ben mit anDeren ttveen , fo ef)me f ()03eba()n meren , n)e(cf ere mi braci)ten etlif e 5irf if e(e , fo id; ,
(k\t> men fec()t , d^^tt i)age m ^tnad)ten fd)0(be aeprebi^f f)ebben , Dnb fincf ant()oreben , baf
id) eme fobane^ nid)t t>orferen t^o(be. 3bt ()ebben mi be ^^rn?crb:^^err Stephanui Ordinis
Minorum, be tocfberc fbo^.^D^^icoiai, lonbbe :^arcfberet()oe)v3«cobthotun) jjcfcnbet,
t)nbe t)ogebren ffco tt)eten , tver (ji) be .i3ebad)ten ^rtif«fe an ben bemeiten ©onbage o(fenf(id^
tjorbencjemeincnOjoicfegeprebiget beflunben, tventcfeflnbfalfo t)tb iunoen 0])?unbe gebdref,
tnb tbofttmen ()efef enf n)orben , ben)i(e ^e benne t)tb ^eue , a(^ ibf fcbinebe , t^ mi f am , fo (^eb^
betcbeme tia ^^or(e(]n(]e ber 5irfif e(e fo t)e(e geanbtn^ortet , ibti^n^abr, be 2irtife(e finbtt)an
mi (leprebigef , auei^tl tiicfif a((e , ocf nicbf mif fobanen 2Borben , tbon bbe(e ftnbt fe n)abr , a«
uerj] nicf)t gen^lid; : ^err ^tejfan mW (ofd)en , wnbf eme nicbt brcnbf , be fd;o(be n)aren.n?af
cme m\ wegen fttier Oieligion geboerbe , t)tib \(kUn mibotemen, icb b\n eme mx\ (euenf(ancf
nicbt mit einetn iGorbe t()0 \m (tewefen , iDorumme 'cciW ()e benne Unge(ucfc flifften /egcn [x^
nen O^egejlen , ic|) n)unfd)e eme ade cjubt , t)nb tvoibe bat (>e n)olf6re.
^uerfitum^ercfbcrrenfecigeicf, fo()i)Q(fo ^cfinnetfln, fofromef /un?, i^ibfauerfl
ant)er^ fo Doi#recfef tvoi \)tn .^ned)te be be Jf)ere (lefettet befft auer ftn ©eftnbe.
. ^!) iveiben be @cbape(£()ri|li, tveld)e^e mitfinen *:3!^(obeer(5fef befft, nid)f \\m, ^v
fucffeeliger im, n)c(d)cr nid)f baf ftne, funber W ^^{w ^()rifiii^, fod)t, bat ^ibtdcf e t)or^
^eibf , \>c^t €*n)i3e i^ nod) t)orf)anben , be i^ auerfl be (jclucf feeiiaefle , n)e(cferen bc ^ere auer af^
(cft'n(3ubtfettef, (in ibttiu bejenni(^enn!d)t, meicferein ber5l^ercfcnan©abedf]ebe fiften, fo
^efftber Jpgrret)orflefiid) geantn^ortcf , bar be fpricf t : ©euet bem^epfern)abtbeD^ct)fer^i^,
t^nb ©nbe njnbt @abe \t» , nomiiaen ben ^cinben , be ^rfiiigen , be Cfferinitc , n)e(d)e boma(g
t)e ^rellere in ©efette entftn rcn , Dnb i)n-fcr Jperr febe t()0 ^etro , nitn ben ^tater onb gif enc
«ortniotibbt, a(i^tvoIbebefe(3(]en, icf werbe t)t() bi jTer ^Berlbf ^a()n tbonOJaber, buf4)a(bf
an niine @tebe fttten, fo biffe eincn n^arbafftiqeren Dnb betberen Q3or(lanbt i)nb !^iibinge ()cb#
'bcn, fanicbiiben, min^^orjlanbtfpnid^t^", bit() aucifs()aftnen^e()f, icf f amc f ()0 ben
3)e crfle \i t)an ben gcfcgen Q3robc im@acramcnte be^ 5i((ar^,bar td; aibu^ gcrebef beb^
bc,
a) »ttD Drfftfe omiftuntur in Ex. M. b) o|Tt f x. M. c) .^(rc Ex. M. |
^it txftt Q5cf(a^e» 4^
be, Diifcr JE)crr ^brtflu^ f)cfft bit ©acramenfe inlate|]cn 2luent)tma5lc t)nDer t)er (^eftalt M
533r(5i)cdt)n&^inejJin(3efettct, t)nt)l>efftiDtftnen 12. ^ungeren gcgeucn (in welcbcren Cri)e
3'un(]er »n^ 1 2. 5(poflcI (?cfcl)rcuen jlcitfe ) ifvcnte W\) tvcrDt nic()t adcine in &cr ^iHi^en ^ebrifft,
funtieren ocf tn ^uanijclio alfo gefettet , man Itfl nicl;t bat f)c iDt t)cn 72. ^unciercn a(fo i^cgeucn
l)ebbe, nocbftncr ?0?oDcr, nod) /emant)canDcr^, »nDc am '^aQt t)cr QSpjlanbincje^J t)o f)e
mit i)cn trocn ^uncjcren na (^mabui^ Qincj , nam f)c M ^rot)t cincr fobancn (^cjlalt , al^ it)t tve*
fenfcl;olDe, fe()cnt)ct)nDciafil)tcnc, rool ttt)iue(t)t baraime t)at bebcn beiDcn fin^iffaKcine t)n*
t)ert)emQ3roDegc()cuenbe()bc, i^it)tnici;talfo, fo t)nt)en\)ifet mi , icl)tvi(l ibt gern (iDen, Dar
bebbc ic(;6 l)crna fi[efcc(>t , bir i\)erbt iDtmit Der ^i^t ^crePent n^cDDer Der (^()ri|](icfen ivcrcfen
3nffttingc , cin feDcr €brt)] fd^ad auerjl roercn , bnt bc (jenocb bcbbc an einer ©cfialt, nemb*
lid> De^ '^roDe^ , \>mm t)e(er Crfaf e roillen , ia it)t ftn tmee ^ef en cDDcr ©c)]alt)te , aucr|] tnan
tin (^acramciu, tvor Jlefd) i^ , Dar i^ ocf QMoDt, t)nDDegan^e €()riflu^ De ©oDtf)Ctti)nDDe
?>??i. '^beiDt, t)nDn)Or^IoDti^, Dar i^ aucb 5(cfc|) ^ i)nD Dc gan^c (^brifiii^ , Dc ©oDtbciDt
»nD De fD?infc(;bciDt , iDti^cin @acrament, roelcf cr ^i)]crcn t)nD Jf)uDcni^, iniD n)crDt ge*
confecrieret , ml tn)iue(Dt ,- M Dc ©oDt{id)e 5^atur tJuDcilbar i^ , unD De 9}?ad.)t Ded ©acra*
mentd t^cit in '^ecfencn cD^er (3)ef]a(tcn , fonDern in Den J^in^cn De DarunDer enrbolDen , Den tDt
nid;t t)an noDen i^ , Dat iDt De (jemcinc dilm) fo empfanae , iDt ii tvoH tii^abr , Dat na Der Jpem*
mcIfabrt€bri)]iDc2lpof]eIt)tbnaIatin(jcDc§Jpi((igen@ei)t^ Dcn .gcmeinen '^oicfe ^nDer bciDer
(53cftalDt\)tb(]cDelctbcbbcn, auerj] Deroile Die ©elouigcn t)c(e5af)re, t)nD Q}n0ele()enbciDcn in
foDaner Q^rbDcIin^e^efpdrct,- 5cbbenDeQ}ornemc)]en Dero^ercfen^ieorDnctDnDgefettet, Dat
afle Q)eI6uiaen Dat (5acramentt)nDcr ciner C^e)]alDt nebmcn fcboIDen ] t)nD alfo f)olDt tDt Dc 5ler^
cfc, Dc befft tDt ftd) alfo georDnct , tvelcfercn n)t) motben odP ©eborfam f]n , tvcntc butcn Dcr
5?crcfcni^ncnc(fealicbeit, DcoIDen(55ebrucfebeboIDtfc, DcrnienbeDaif fenidjt, Datauerf](g,
^aulu^ foDanc^t)anDenSorJntbercn ^c(erctf)cffr, fc^gegofulucf], Dat f)c Den ?0?igbrucf Dif?
fei?^acrament5bi)Dcn (Sorintbcren bcf(agct, t)nDfcbinct Dat bc an Dcn OrDc foDanc^ adene
t)or)tcI!et, n)entc()et)ortcnct, tt>atSbn|]uggcDan^ebbe id) ocfcicreDct, t^nDDiti^^creit)c(cfe^
re id;ad>teDa6 fc rein (Jatboiifcb t)nD €bri(]itd; fi), bapeocf Dat Dc ^an|c 5?crcfc DnDatle ere
^eI>renialfomotbcnfe(jj}en, t)nDtt^iuc(e tvegcn;utvDatfu(ueocfnid;t, |bauer(]|craanDDe 2nf
DebctertjnDflarfrlcrcnfan, bcbbe icf; (jcrnc , tcffanocfn)OlQ}nDcrtDifun^(ie (iDen, fo tvcfet
auerf]DocbtbofrcDen, Dic ^rcf]cre «ebmen Dat ©ncrament t)nDer bciDcrici (55ef]a(Dt, Darum^
me Dar tm) metcn Dat (Jbri)]i '-^(oDt ivarbaffti^ in fcinen bencDienDcn l!iDeiiDc t)orgaten i^ , DnD
Dat fe Datfulue Den ^o(cf c preDigcn , tDe(cbc^ eine ©eDdcbteniffe i^ ftne^ ^iDenDc^ , Dat m) num#
mcrmebr tooraeten fd;oIen , bcbbe icb nu Darinnc nid[)t ouel oDcr t)nred)t gercDct , tvorummc be^
fcbtvere()i)mial0;un)en^roDer, Den)ia((ct)nDercinemJgD6ucDe€brif]o, fot^cren bc93?infie
i^, h:ucn, Dc ©oDtbcit i^ hamn af(c^, mmll Dc 0}?infcb()eit mit Dcr ©oDtbeit t)nDetibabf
ttoreiniaett^, Derbaluen fain trpaae lleDcmatcn Deffuluinen Jg)6ueDe^, ©oDt gtm iDt mocien
(eucnDiae^cDematet)nDnid;t DoDcroefen, Dctt)iicDen einQ5roDer Den anDeren t)orIcttcnDe , "eD?
Der Denfuluigen tbot)orlettenDe ftcf) mftttt , m\)t Dcit Datfuluigc anDerd , Dann M ht fmt tv
^mt £'eDemate befd^meret oDer bcIeiDictet, Dit fi) genod) Dan Dem 5lrtiFeI.
•^bo Dem anDeren 2(rticfe( anDtmorDe i^) alfo , mmW alie \mt 5(rttcfc(e binDcrfif]ra&
tveDDermigcricbtetfln, Darmitaucr)] De -23arbeit nid)t bliue oorborgen, alfo bebbc i(i ncre^
DetX)nDscf^cf;t, rcDet)nDefegget ocf nocb, €:()ri|]u^bcfftDe©unDe0eDrai}cn am ()0(Dre2f. 21^
5 5 ^ Dam^
4-6 H.Z\^ii\oT.Pmodm LCap.
i)amdt)Ui)e|liier^afament)en, DDrcbtmbimv^ibent, tjnDc naDefemc f)e (n (Ine ^crcfcn ^ro^
pbcten, t)nt)e2lpo(lcl0cfettct, ftefftbc ocf fouen ©aeramentcDororDnetmibingefetrett^ocimr
2lr|leDiea) »or»nfcrc(SunDe, Dartf)Otvt? famcnDorcb Dcn ©efouenan Sbrfftum, Dcnnn?^
Uan cmc f)eb5en, mclcfcrocfbalDtinDat^crcfberut^er bricfet, alfobebben tDt)Dat ©acra^
mcntcDev^opc, tbo ciner t)tbIofcf)inc)c Der ^rffilnDc , t^ocinen ^euenDc Dc^ ©cijlcg, Der
^otl)e, DarnaDat@acramenteDe^2l(tar^, tf)oeincr07ebrin(}cDe^@ci|](5Der^ot5c, tDcD*
t)er Dc tDcrcflic^cn @unDc, Dartf)of)efft Dc J^pcrc fi'ne@ebaDe, m tvclcfcren be tftom sSelc ge?
buDt, tf)om^eIct)0rbuDt, ocf Dartbo gcDan , anetDclcferQ3orfuflin{}eDerO}^infcf;cntc()tfan
faIicf;tt)erDen, al^ Dat Suangclium tugtt, tDelcf;^5eocf 6e|ft.gebaDcntI)obolDenDe, bt)@traf?
fcDer cnjigcn Q}orDottieni(fc, tvortboicfDafscDan^ebbc, t^ann Du auerfl tf)o Dincn 3afercn,
^atDuDat@uDe t?nD Q5ofe crPcnncn Im^, ^efamcn bi^, i)nD futiDigej] tvetentlicf en , i)nDe
[)e(fft Den fri)en ^illcn, olfo W Du tvercflicl;c t)nDc DoDtlicbc @unDc Dei|^, racin|]u Dat De
^ere m foDane (gunDc gcleDcn feefft , t)nD Du tDOlDc(l €f)ri(lo foDanc^ Dplcggcn , ncncrlet ^v^
fe, Dumu(tfuIue(lt)orfoaicf)c 5fucrtreDinsc ()cnocf) Dof)n , fo f)cbbe icf) gcfc^t , t^nDc feggc iDt
nocf), miDeboIDcocf, DatDitDe€atolifd)ereim€f)ri(tIici)c^cI)refi), i^fciDtnicf)t,foIcretmf/
tcl) roid jutx» f)(5ren , cDDcr t)orfuHet i^t beter , imD leret Dat Q}oIcf unD \\xm Q^roDcr^ tvat bcter^,
tcf)n)illgerncb6rcn, binicb minen ^^^roDer ttom ^rgcrniffc motl) icb tf)0 feben, fo ii^ auer(l
anDcr^ lercDc , t)nDbef;a5cDeDen£ucDen, fot\?ci^rci(|€f?ri(]i2)enernic&t, Valeanthaec.
^m Dcn anDcrcn 5f rticf clen tbofc^^enDc i^ nfd^f i>elc tveiDf , €f)rt(lu^ bc ^crc De ?0?fD#
Dcl-^erfonc in Dcr Pigen .'^recfoIDicbeit, anncmenDc Dc ?0?infd)tcit, ^efft Dat CO?infcl)Iic()e
©cj\"f)Iec&tc erlofct , t)nD ic5 gefanDt t)an Q}aDer , falid) , ja falicb te Dc Dc Dan emc gefanDta^erDt,
oIiJ be aucr(! otb Di(fer ^cIDt gincf , be(ft ^c ftnen 3ungeren gelauct , Dat f)e enen Den ^illigen
Q3ei(t, DeDriiDDe^erfon in Der ®oDtj^cit fcnDen tvolDe, tvcld)er ©oDt i^, De it> 9vec)e'rer Dei;
l)ifli()cn^ercfen, IcrenDeaflc^arf)eiDt, (b(id;aucr(l;emanD;egcnDc bifligcn 5^ercfcn fcttcn*
De , ttjcr f)e ebr feinDt fi? , Dar ma^ ^e tf)0 Dcncfen , Dcr ^crcf c auer(l , 5e(ft angenamen Dte Trans-
lation inDer f)ifli(jen ^d)rifft, Darannc tvi; t)n^ beno^en latben , iDttDcre ntd)t t)anndDcngc*
tvefen, Dat mcn^cDDccinc auDcrcIatben prentcn, Dc i^ blinDcral^ Dc ^itiDttvorp, Dc nicf)t
futf), tvaDt in Den Q5ocf e , DatfcDat9}ie'<^c(lamcnte5ctcn, manocIc()efuiiDenivcrDcn, iDtOn
raef)r ^unDcrt , f)unDert tjnD aucr f)unDert ® tiicf e , De t)nrc(f;t jjefettct eDDcr tjnrcdbt transfercrt
ftn, aldgi)fc fuluc(tfcf)cn, fofoDanc^ oDct Dcr^elicfcn grucf)te tbor ©-alid^f^eit 'fd)a(fcn cDDei:
bcnenfonncn, macl)Dc?0?^i|icrtDetf)en, beDaruantverDt2InDtivorDt()cuenmotf)en, icbfati
rai n?oI crinnern , Dat icf t)p eine.^iDt gcfecbt bebbc, aucr(l DomablD nid)t, Dat Dat ^uaitgcliut»
bauen t>n^ fi) , Dc DocteDe auer|l fd;olDen in oni5 fin, alf> Dc ^orDe Darinnc ^o^sn , ;a aflc ^ctv
cfe€brt(li alfo Daruan tf)orcDcnDe \m, t)nD f)cbben in (l'd; ^utiDertvercfc , t\?cnte Dat (^uange?
f ium boIDt tn (td; De t)tf)ti?enDi()cQ3ovneDDerun()c, SfrmoDt, jtufcf)f)eit, @cDuIt,^euc, €lenDt,
*^orfol3in(3c, €ruBcDnD^!)}?avtcr, t)nD Der^jcltcfen. (^o/ctitanDtDatfan DuIDcn, fomad;
^e ftd)ni5men Dc^ guatigclii ^eDcttiate , fanbe iDtnid)t, fo fdnw f)e ftille , ial^ bebbc ocf ^^t
DartbojjcDan, fofc nicf)t(5)oDtoDcrftnen@ei|] Der ©naDcn mitjlcf) f)ebbcn, De fonncn tvci^
x\iQ\) oDer gar nic^t^ Dobn , t)nD Dat loue icb Dat iDt tt?abr fi) , alfo f)ebbe ii^ onDcrti[)ifen .qercDt
DauDeriSptTtel^auIi, &atfofcntc&tmit fid;t>cbb.cnDen^aulHm, oDer Den<13et(l^auli, Dc
fon?
a) eir|!ei>cii.
IDk afli Tbiil^Z^* 47
fonmnn)cmig^ot)er0avn!cf)t(5IefKnm^auIo, banit)ti(J f)tUtx(\i^ t)e '^ad), a(fe tf)o fe^entc
U tf)0 t)en Diomeren \)nt) ^p^eferen , id; fc^tvilje Dan Dcn ant)eren , ibt tvere Den gu&en £ut)en be^
t()er, t)atfefitten()in0en, i)nD Den J^errn OtbmoDidf) beben , tjnt) ()i5ret)en ere ^erer j5 , ^rebi^s
gerd, ^rejler^onDCappeMn^ i n)e(cf;en t)at 5lmpt bcua^(en ic;, t)nt) fd;icPet)en fid>t)arna,
t)nD meren a(fo t()ofreDen/ a(fo (;ebbe icf) n)o{(ge(eret , ^ebbc id) nu Daranne 6ue( geDan wiD ()c?
5anDe(t , fo mQiut iDt mi De Spm , fo id; auerft moi^cDan f)ebbe , fo i^ Dat ^orDt dl^vifli ei«
nc 5tra(ft in Der ^eref en , Dat ic& aueril Den ^ut^er genomet bebbe , i$ apenbar txlagtn , tjiiD 9?e^
manDt merDt iDt fonnen guDt Do()n, ic& mth iDt cjemiffe , Dat id) in Dreen 3aren fume einma^I
e()ne cjenomet ^ebbe, mene^p Dat icf) nid;t £uff)erifd;fi), laid;bin^, fo terne f)e n?aDt guDe^
ge(e()rett)nD()cfc^reuen(;c(ft, it)ente5e i5>ffftn?o(( Q^ocfergefd^reuen, nom(icfenauerDefein(i^e^
baDe^aDe^, auerDatOJaDer^nfer, De^icl)fef)r (efff;ebbe, te^efltocfein f(ein Q5ocfefd;en
0efd;reuen i)an Der '^bobereiDin^e tf;o Den f)Od;merDi(jen ©acramente De^5((fare^, Darinne t)i
li\)vtt, DateinieDer €5ri(t, mannf)eDarff)05eiDt, geDencf en fcf^aK , id; gal^ in C55e(ouen Darj;
f;en, gif J^ereDatid;@naDet)nDe Q3or0euin(jc Der feiinDen moge erian^en, id) Qilm i)nDe
ivet(; iDt , Dat icf nummermef)r tf)o Dert 2l(tare gaf; , Dann icf fi; DarDoitf; De^ i^ut^er^ in(]eDec6*
ti^f), ns>e(cf;er fo f;e tvcre auer (ine ©ebor nid^t^etreDen , iil) mene Dat ()e Den @to(( t(;o Ovo^me
nicjt ^eDDe ancje^repen , i)orn)af;r f;e tucrc De be(le Do6tor in Qankn DuDefcben 1'anDe getvefen /
twre ocf Daruor5e()0(DenonD erfanDtivorDen, auer(l Det\)i(e f;e Dat ^ifli^elle l^cfft ani^itaiiit i
lonD ()e(ft iDtDen J£)unDen ^egeuen , DnDe De ^er(en Den ©ci)i))inen t>orgeivorpen in fimn Q3abi)^
(onifd;en@efencfni|Te, Darummef)e tt>eDDerfpracfe(iDenmot5, Dett)i(ef;eDat5eDan(;e(ft, bin
id) if)mt gram. ^at menet auer(] De (juDe ^}ann ^o^ann gri^e , menet f;e Dat id) ene nic()t
fenne, i$ l;ebbe ene gefennet, Dat f)t fume einen ^(acfen an ^iue f;eDDe, m t)e(en ^aren,
l^efftiDtemenugeiucfet, fogeDencfel;e an minen guDen gruDDt J£)erborDf Dan Der i^uDcn, De
emefot>e(e3uDe^bcn>ifetf;efft, l[)nDbiDDct)orcnefo5en[)i(, fobe(euct5cDen greDc, tve(cfenDat
€uan(je(ium(e5ret, anc n)c(cfercnocf nemanDt©oDtfe5enfan, t)nDe (atf;emii)pminen SS3e^
geivinnen, Darmit^etvoifabrc, /utvc^erfonenfenneicJnid;t, 5cbbcfeocfnicfctaefe5ennocf)
geboret, tvatiigt/uwanminenpreDigen, id;fra(}c nid;tt)e(cnaDen /umen, id; 5orf()cf e /ut\>
nid;t, ic5mertfeocf/un)nic|)tt)t5, bin ocfntcf)tt)nDer/un?er@cn)a(Dt, ic^ ^ebbe 2luer()eren ,
Denenf!;icf ocf <3e5orfaf;m, fo icf njaDtquaDc^ flereDet^ebbe, fo CrDe(en Defu(uij)en Daruan,
in Dcn guan()e(io 5ebben mi; ein @eboDtt)an Den ^iQiftin, ml6)^ jm minenf^aiuen bilanf
Qit, fo()i>/emanDt^()egenmierro5enoDerben)C3enn)0((en, auerfl Dc^eue^c^en Den ^tc^iflin
gtbuDt, Den07e()e(lent)orDftf;ofeftenDe, n)c(c5^fogi; iDt nid;t Do^n, tvi(id;fc^()enDatDeJe^
ueCbrijli, fo in Den (^luangedo oebaDtn tt)erDt , inimnid)tie, fo i^ nid;ti^ anDcre Dan De
S^oDt t)nD Q[)orDarff in /uw,
^orDttJorDem€nDe/un)ed SeDDef^ mttit Dan Den QSorfoper^ Ded '2(ntid,rif?^ t)ormef^
Det,5ld;ipere@oDtic5furcl)teDatic5Derenocf cinbin., n)0(( i^fot)o((nfamen De nid;t ineinen
Sa3orDefct)(enfonDe, tjnDcn^efcfev, fon?o(n>eDDer a(^t)or®ri(lum reDcDc, DnD n)annerf;e
Dat gcDan f;e(ft , n>erDt5cnic|)f t)e(emebr De^5intid;ri(l^, a(^ C5n|li Q3aDc ^cnomet, fo gi)
mikn iumn ^e()e(lcn fo c)enou5tt»e n>aren , fo t)ibbi q\) al^ id) t)m , Daf en n^cDDcr jumn 57c^
ge(lcngereDet, ii?iDtnic()ttt)a5r, DatDe^an>e(i, De CarDina(e, De ^refaten t)nD a((c Oucr^
ften , fe ftn getillid) oDer n)e(Dt(id; , /utv 97e.ge(]en fin , n^aDt itJ nu anDer^ , Demiie Qp fe a(fo f&nU
Den lonDe apent(ic& t)t(;fd)reD(n , D^nn;utt)erne0e(ien^eDematent)orfc5rin0c, iDti^ tvofi ttaf;r,
Dat
4? //• Zi^eile L Periodm L Cap, , -
\i<xt man t)e ©linDe Dn^ bofe iSeicfe lh'affen fit)an , auerjl t)e ^]3erfonen fdjaH mei] fo apenriid;
nic5tDrl)vopcn, ict?(}eloiieoilnic(?t, Dat iDt ^op aff)atvcn yelDe m fo einer secimjen ^afen,
Dann roo \'Qt alfo n?eve , ^eDDe yi; h\m ei()en 5^oppc t)orlaren , roanner cji) ocf Dufcnt ^elfe fceD?
Den, fel^en mi; nicj>t (©oDt t)et/)ert) Den faf)rlu1)nn (gtanDtDer :iBd^t , ^:^o},%iDt, »n&
^id)tferDicl)eit tbo funDioienDe , Der iffie!Dt^!>TuiOer unD Der \)OrDoruen 97afur , De gcneget x^ tht>
«Uen bofen , Dcrbaluen finDt Defuluigen tf)0 cincr guDen €inid)eit onD brwcflid)en £eucnDc t^o
bringenDe, t)nDi^nid)tt)annoDenj Datmancnentf)o funDi(3enDeOrfa^:geuc, mlcj^c^ ocf De
JE)cregcbaDen f)e(ftbi)^dne t)nDe)traffc Dc^ bcdifc^en Jurc^, a(g ^p oetI)ec mctf)cn Den icf ,
(in ^t) auerfl noc^ nt cfet mit tm t^ofrcDcn \>(Xi\ wcgcn Dilfcr 2lr ticf cl , tvill id) mi crbaDen l)ebben ,
W Dc 2ld>(baren enD Jpocf)ge(crDen Doaor Bartholdus ?Q?ofIer , Henricus ^cnDt , t)nD
anDcrc tfto ^ubctf DnD ^uncburgf Daruan OrDelcn mo^cn , Denen icf) ocf mi hirmcDc roill t)nDer?
n>orpcnf)cbbcn, n?aDtDc(gd;Iutcn, fd)atl mttt>oflt)nDtvccDof)n, fc i(^ t)nred)t /)ebbc , fan
tclbIid;tfic5»nDmt»ifcttt)crDen, aucrfl Dc5cmfic[)edirputationt)nDcr Privat-^iiDcn tkiDt nic^t
t^ogeDuIDcnDc, fd[)OIcnocfntd)t^cfd)e5cn, tvente Dar tverDt nic^tgguDed t)an, m\m auerjl
einmaf)f eine apentfid&e Difputation ctfic|>cr Dodloren aehoIDen tverDcn fc{)OfDe , f onDcn n?t) De
^af cn t)nDcr malcfanDer t)nDerreDen. ^lflm fcdX t)onlmt> , Dat \<:\) Docf; nic^t j^ef oue , Dat q\)
ttlid)e ;unae a) tt)eltlid;e 5vinDer gen^cnne t f)ebbci], ctf id)e ^"Pfafmcn tI)o ftnj^enDe t)p 'X^uDcf^:^ , De
Dod)nic|)tred)taf^ menfcd)t(}everterctftn, efftciDtaffoft;, njct^ id; nic{)t, |]aD Daruan a|t,
torbcDct iDt , Dat fe iDt nic^t Dof)n , t)mme itver vgcelcnfalid;eit n)iflcn , fc ric^tcn ntd)t^ guDcd
Darmitt)t5, a^neaffcne, DatfeDe^oDtlic])en,^cn(leDarDord) perturberen, ic^ tnjiuele iiid)t
0t; n?etf)cn De crpen ^affclcn Dcr ©ebaDc ®M n)olI , De tvclcferc t)p Q5oDt fef)en , Dann Dat er*
Pe futf) t)p \>(\t iperte De^ s)7^infd;en , Dat anDer t)p Dat t)tf)erfid)e ^ercf t)nD ©at.esDenft t)an S^iiU
Ii()im(3eDe{^5et)rDageg, Di|fen ©(tDe^Dcnfl t)ornid)ten fc , Dat rtc()ten fe t)tf) , foDanc ©efancf
«uerfl Der ^l>fafmen ge^oret Den jjcmcincn s^^amie nic&t tf)o|tngenDc , fonDcren fe fd)ofDen allene
t()t>n Q5cbcDe gcbrucf et njcvDcn , Difler ©efancf ge^ovet Den ^rcftcr^ tfco , tvente Do !^au!&t t)t5
bcme S2)'\{\\^in j©ei(lc foDatic W^fmen gcmacf et befft , f)c(ft 5e nicbt tf^ogefatcti , Dat ^ox ^mtxi
neQ]ofcf Dcv^oDenDefuIuigcn t)ov Dcv 2ircfcn De^ Q}orbunDcd fi'tt,9cn mogtcn, fonDer afletie
Den £euiten , Q\t ^i) fulueft n?of tvetben , Derf)aluen f)e(ft iU ocf nid)t De ^ercfe approberet t?n&
tf)ogefatf)en , maDt nu n^cDDer M\ ©c^or^mb Der 5\ercfen i^ , iDt Denne tf)or (55eved)tigf eit eD#
Dev nic()t , Dav xi^tt ()t)auev , fo qx} iDt nid)t Df)on roevDen , fo njevDt @oDt jun?e J^erte bel^cfen ,
bat(]t)iDtDf)onmot5et, vnDfoiDt n)eDDer ®aDed ©eboDtt^, foi^ iDt fd;ltdi)t tfeouovbcDcnDc
i)nDaiftf)ofiia(fenDe^ 5ivmit©oDt beuaf^kn.
@o id) oeervet W^be tioov in einem ^orDe, ©iflaben oDer ^ocfflaben, Dat n)ifle ^t;
nit nid;t tjorfel^rcn , n)entc id> fan nid)t aUtf)oivol fdjriuen , mit Q.^orfoue fe(](]e icf gi; tvtllen )un>
an mi nid)t njvefen , Den id) ()ebbe fun) nen qitaDt gcDa^n , Q3avud) am 4. €(i^p\ttt[ tvevDt 0efed)t,
ten^inDevDvegetDcn^ovnfo auer fuit) geiDtmtt@eDuIDt, tt>enteDingi;etiDtf)e(ftDit)Ovfof^
get, auerj]Dumer(lfovDtlid;|mQ}orDarffc^en, De^racfetoretDcn ^percn tf)0, t^bbetmi
nicf)ti;i)ovt)nguDt.
3cf njofDe tbo Den anDeven 5irtif elcn nod; mt , Dat mi €f)ri(lfid) Dud)te , Dartf)0 ^eDan
^ebben, foid;mu|te, tvotvof icf;Datn!cf)t.(}efed;tf)ebbe, icf) bcfeime abfnbar , Dat €f)vijlu^
De^eret)n^nid;t afleine gcivufd;cn ^c(ft uan t)nferen (ssuuDcn in ftnenQ3(oDe, nDclcj^^ fce t)ov
?) Vi^c fupra ad an. i6. . _ »
2)ie cxftt Betf^ge^ , 4)i
Dn^ m ^olbte De^ Cvu^e^ corgafen i^efft , ci)t)er bot wp allc tiovd) t>\t (ycfencf niffe jtne^ ^ibett^
M t)orc() t)at 2Batcv t)er 2)ope a(f(jcivafcl;en ftn , fonbercn ocf \)a0\U^ De @unDe Dcr 2BcIt)t
tveff) / »nt). wafd[)et mi^ Mn Dnferen (giin^cn tn flncn Q3loDc , mannctjr nian bcfului^en ^ibem
M h\) \>m ^{Itare in(3et)ed[)tt(j i^, njann De Sreatur Ue Q5roDcd unt) 2[i3inec5 itit ©acramcnte (t^
itcd g(cfcf;cg DttD Q5Iot)c^ bord) cinc i)nut()fprccf(ic[)c ipidicjuncje t>t$ ©cijl^ i)orn?rtnt)c(tiverW|
nucrll Dat na jtncr ^ife, 'oit te/ft Nicolaus Q5u(iorp flcfcl;reuem
Infra odavas Nativitatis prcbtge&e Nicolaus ^ufiotp \>p 6m
2{ucnt)t im ©omc / mt>t fct>e ^n&cr ant)crcn alfu^.
I. Sini)c^or(opcr^t)c^ SCntfcTnnft^^at^olcf betveflcDen, Dat ©ncroi!
mente tJriDec beiberlet ® eftalot t[)0 nebmcnOe , t)ac Dord) Oat ^oM meti»
net/ iDt ftn 2. ©acramcntC; Dat Docf) tn ftcf; ein^ i^, OctDile <2bnftu$
cuie 91atur (jc()aM befft, t)nDe l)anDeIcn alfo ivcDDcr Dci: Sercten 3nfet^
tm<\Cf t)nDcr Dem ^olcCe (Ji:Dobm tl)o crrogcn, Darmit Dat tjngeUrDe
^blcf mcncn fct)a(i/ Q^l^ctftu^ fonne alfo gcDelet mcrDcn.
IL (S()riftU!^ !)eb6e afieii genocf) gcDan mtt Itncn bitteren SiDenDe toor De
©unDe 5lDam^ DuD (tner g^afomclinge, dud Darna afleine Dor De ge*
Dofftcn, DnD nicfct m De fo ti)o Den S^orftanDe \)nD OlDer gcfamen ftn,
Darmit tt)t; ntct)t gcDcncfen, Dattt)j;a(iemifcre ©imDe t)p <^()riftu^ leg*
gcn ttjillen, fouDern mot()en oct fulueft Daruor genocj) Dot)n.
III. iDat iDt^unDc^ De KiDe Dat 5R^e Jeftamente tn DnDcfc(;er ©pracfC/
Darinne Dcle (ErDl)ome ftuDt, mit ftct^inDeScrcfcnDragen, Dat ftejum-
mer etroa^ Dacuil) lefcn mogen, ttjcre betl)cr fe ^orcnDe $rcDigen, De*
t\)ilc ncmauDt Dat(^uangclimnoDcrD(c€piftelcnDero Sipoftolc tJorftan
Um I t)c l)ebbe Dan Den (Beift (^brijli.
IV. ©e ^Qorloper^ De^ 2(ntitt)r(ft^ tjorferen tJuD tJorDuncfelen De gebre
^auH.
V. ^uD tbom ^cfen Dcme tvcDDer gefprafcn tt)erDt , De tJerbiftcrDen SftDe
De gutl)erirc()en tt)cDDerfprecfen Q;&rifto* S)c
VI ^ei)unge tjnDeegcnunge fo DeqjreftercDobn ttjcrc nicbt t^orgefflicO /
tvcnte fe brucfen (SaDe^ ^orDt Darbi/ Der^aluen D^on Defebr Deueli/
De foDanc ©egcnungc noracbten tjnDc t^orfpotteu/ t)nD fcDc ocf/ Dat foDa*
tic^ ^ctteric v>nD SrDl)om tt)ere*
!^ie^rdDtcanten5cb5en na ^ntfanm^it MjTc^ ^ttfte auermaf)(^ t^o ^errn Nico-
iaus ^Builorp ^cfanDt De i)orgefcI)reuen ^erfoncn, Dnb cne biDDen (aten, Dat 5eenen ©teDe
tJnb^^iDt t^oIDe ndmcn, Datfemo(jten frunDt(icf) mit emefean DifTcn ^mQtn confereren, fo
f;c(ft ef)nen Derfu(ui(}c0f)enoimtDat (^iofler t^o ©♦5}?artcn ^MQMmn M ^orflcn^, a)
II.(!:N!8 ul5m* © ft
ffwt IL C^eifd /. Periodm L Cap.
fe tt)arebeni)p &c ©tunDc, ouerjl ^^ujlorpquam nicbt, fe bcfcfjicfeDen b) ene nod; cinmaf)(,
^DleDe ^e cbnen t)c (^tebe b) in t)en S^o^m i)or (5. ^uca^ 5iltare , barup fe e^me t^o entboben ,
5ct)De \)i £ufl apentlic& tfto difputeren , fc tvolDen t)ar mi (icbtlicf) tf)of amen , fe begcreDcn
freunl)t(ic^mitef)mct5oret)enDei)pi)e5lrtifele, t)arup ^ecnen tvetben (etf), f)e 5ct)t)e mit enen
nictt^tf)oDonDc, ^f^ocb bcbben fenicl)tapentlicj tvillcn ant^tworbcn , mowoU ibt tvon jjrot)t
not)id) tvere (jenjefen , fonDeren bebben ben Srbaren ^^iabe follid)^ geapenbaret, tt)0 Nicolaus
Q5u|lorp ere@ebot)ti)orad)tet)e, t)nt) flcb ocf nicbt t\)Olt)e finben laten mit enen tf)oreDent)c ,
t)at m (Srbar9vatf)e^net)artf)0 belpen tDOlbc, na£uDeerer5lrtife(, cDDer fe tioorDen ^cDrum
gen gc^en enc apentlicf) tf)0 prcDigcnDe , Dit f)e(ft jjellan ,i)an ^iw 57ien ^a^re^ ^a^c an bef 1? \\\
Dc^allen»
:^ed <m\:iixiw ^onbagc^al^tjiclid^tc Doma^I^ cin ^rbar d\((ht mit anDcren mic^ficien
Jg)anDeIen betomcrtcietvefen, f)e(ftmen i^irupnen 2lnttx)orDt befamen, Dertioccjen fo befft fe
DcO^oDtgcDrungen, folIid)C irrige ^2lrtifel bitbolegi^en c) t)pDen^reDigjbIen, tvclcf)^ Dcnnc
fambtlid) m\ enen gefd)ebeni^, Ded anDeren v^onnDaged \n Der Q5af!cn A. 27, d) ene ocf
apentlicf) tf)onomenDe , 5(1^ bii^ nu nid)t^ umb gcfd)ac& , finDt De ^apcn tt)eDDer Drijlc gemor^
Den , nid)t aUenc i)p fe t^ofcbelDenDc , fonDer ocf Dc ^reDiger in eren ^VcDitjcnDc tbouorerrcnDe
t?nD tbouorbinDerenDe , ttor fe f onDcn , fo f)Cfft iDt ficb ein mab( begeuen , Dat cin Cappelan tbo
©. 5^icoIai fiunDt , Dcj? ^orgen^ fro Den Q5efinDe t)nD .^enflen Dat €uancjeHum tbo prcDi()en^
Dc, tDoDcnnc birn)onDtIid)en1g, DateinerDc 5?Iocfen e) t^om (gtiflmiffe f) letf) luDen , Dat
ftd^ afleDaf^oIcf fereDet)an Der^rcDigen m Der 9}?effen, tDorutb ergrettct t)nD Dorerret Dev
€apeflan, t)nDfpracf, biff)oretber, njaDtfcre^iMin^^aianne, Dat Dar fleiDt Dc ene !^u#
ue(, cnDtbutficrmitDenanDerenbiDcn^paarcn, aI^'DitbDorDen(Jrbaren!Xabt i^gefamen,
Dcmitt)uj]c, Datioelcnie^^^n^if^e^t^nDfeen^beDord^^uflorp^reDi^e, t)nDDerg) ^rdDi^
canten'^oranDtn)orDin(}e QixiQtt tva^, letben fte Nicolaum ^u|lorp t^o 0\a5tf)ufc cfcjcoi
vnD aflc ©elerDen De fc tvuflen , ocf Diffen (yappeflam
^ar tvereti i>0r(<iiiiml€t.
X)oQior BartholdusW^WtX.
DoQ:or Henrkm XOmt>t , TIiedogiEe h)
Doaor Henningifis l^ifTcrtbrugge. i ) ^rcflcr k) tjnD li0i.
Do^or Hermanniis Hatigcnbc^e, 1) Q3orgert)nD Utriusq; Juris Dod.
Doaor 3^^41111 tnoller , m) ^orc^er t)nD Utriusq; Juris Doa.
!^e Gardian tf)0 G. 03?aricn ?)}?aBDaIcnen n)
^ixt
a) befc^e^fn conc. M. ^) ©tunte conc. M.
c) tl)o metbcrle^qcn conc. M. rf) begiuben fc M. M.
c) nttl>t)en t)nbec t>em Scrmon> abfunt M» f ) ecflmijfc abfunt M.
g) t)eg M. h) Theologus M.
j ; Kjftenb. A bcrtus Cranzif in Profcffionc Thcologica Succellbr,
k) Paftor. .., j f A
!) Aiius a Confuk hujus nominis an.1517, vigilia Philippi & Jacobi jam detunfto.
m) omittitut M» n) ejus nomcn ignoratur ita HAMMELMAN fed malc.
^ri' 3ocfoim lencr^oft, (al DerckhofF) a) ~~ ^
De t)enn t)e igaf en nlc&t iJuel menebe.
M. ^re^ertcF <5>cnmitge , Paftor tf)0 @t. ^eter.
DeDenn ^^ret)icanten ocf nicf)t ent()e()entt>ad, benocf(SObt bmn i>or(uci^tc^>e / bat
bat fjetbo^uneburgf ©obt^ iCorbtanfingf tf^o prebigenbe.
3ocbim XJifcfebctc, b) tf;o ^t. Catrinen Paftor, bcafoemefenwaeJ.
J^ir enfgegcn wercn be 93rct)tcanten t>t6 ^uangdiu
J£)err 3ol^ann3c9en5a0en^,
M. 3 o5ann gvifee lonb ic^
©tejfan iCempc
jrpir finb ocf bi^eforbert be ©efc^ivarcn bcr t^ecr itarfpef # 5tercf en , bcr Im tatlc 1 2. (Irt/
be bit allcd mebbc h^^^bm anc^tt^mU
5^ar f)euet be Q^orcKmeifler an, c) tvo bat \>an bcn ^reblcantcn eln^ref an ben (Jrbarcn
f!f\a\:it Yom .(jefanbt , fo f)cbbe f;cf cin ^rbarer di<xt)t bartf;o entlcbi^et, cre (Sd^elinge tf)0 f)orcm
be , i)nb fe fo moglicl; a>ere tj^ouorbrajjenbe.
Jfpirt)pi|V^uri]orpi)p(jc(]an, mibaffocjcantnjortet, Imn^ivn, ic5 tvct ioan ben fra«
mcn^ubennici)te^, bann£efmib®ut, icljf^ebbejo.^ar^irjjeprebicjct, t)nb5ebbei)eleuetaf«
cinfram?0?ann, batwetbicf, v>nbtvaticfgeprcbiget f)ebbe, batl^olbelcf DorOve^)t, bann
M icf gelouen fcbolbe , Mt C-S^rif^u^ ben :4!)obt ^cleben f)ebbc fur Un, be mit 20IIf cn Dnb ^or*
fatc einen Dormorbet f)ebbe, hat fan lcf nicf;t bol^n, t)nb fo f)ebbe icf; enen ocf clncn ^ref gcfanbt,
icf menenbc: 3cf f)cbbccinenal§ mlnen Fratribus 0efc|)reucn , nu l§ f)i fc()lr auer atfc be
SBcIt, bari)p bebbcn m) t)n^ befpafcn , t)nb $35u(!orpen alfo geantnjortet*
.5)er Nicolaus ^ujlorp m frame gpftnebbernjolangegt) ^irocprcbl^t ^ebben, bat*
uanl{^nicl)ti?nfere@cl)enin,(3, gp bebbcngcprcbi^t, bat ©rifiu^ nicfct fcebbe ^cleben t>or be
(Sunbe , fonbern ein 9}?infd) mujle fuluefl baruor j}enoc()bf;on.
3tem bat itit Dorbomclici) fp , M ©acrament tl^ocmpfangcn in bciberfci; ^tfaU
tcnufle.
Jpir fe(j()en tvi) ent^jejien , bati)bttt)ebber©obtt)nbbef)lfIl0c(^cf)rifftfp, bebarbefem
nct 'ont) betu(}et, W CbrijlujJ m allc ©unbc f)cbbe gelcben , t)nb bat (^acramentc ftor
adc (£bvi{]en ingefettet, foitDerlegcfeuet, tDillen tvi) i^unt^ t)pbccfen t)n|b Oieben t)nb (5ct)ri(f^
ten, t)nferc ^ebre tf)0 betverenbe, t)nb latcn alle crfenncn, be f;ir (ittcn, eftc gi) cbber vop d) be
(5c5ri(fr cjelif metlser rcben, berl^alucn m ocf bc^eren^bat^j) imt ^<f)xt tvillen beivcren wnb be*
® ^ tu^cn,
a) C>uxJam exempl.iria Joh. Mollcrum dicunt fuiffc Guardianum at falfo, contradicit n. infra coram Se-
nJtu Bartholdo Mollcro cujus fratcr crat & abcjus orc pcndcbat , probabilius igitur fuit Ellcrhoffi-
uin t temporis fuiffe Gardianum ilium, in iUum enim quadrant vciba , t)e))(RO( ©afcn ni^t ^Wil
WO\^(f ccu cx loco patct citato.
b) Qui difccfTerat a parochia.
fi) V^cK 2Bort^aItent)c SB&rgermcffler i(? Do«3fl6r.5errThidcricus ^obufe iHietvefen / fff alfo mt^t
mnn ^m Bettram l.c. p.166. t>iffCB2lu«rpru4)0en.^errH^Ur8ern Doft.Hcrm, Lanecnbccjt IH
fcoreibct/ i?crl)freitJAi),i5i7. geppr&cnwflr,
«) iia conc. M,
f% - IL S^eifd /. Teriodui I. Cap,
-*--•■
ru^en, t>ari>}>555u(lorpfebf, icebmfcm Doaor, icfbmocfm*t5e(cr;icfcrf5Ddirputern,n)iI^
jvifle ^t) difputern/fo latet "om t^o^arig difputern, t)o fpref en \x>\) weDDerumb eineni^om^^ern
(leit tomal 6ue( an, X>p t)em ^rebi^^^tole fo t^o puc5ent)c , t)nD a) xotw men jtne OveDe »orbiDDen
fd^al, nicbt^ tbo tvetenDe, i>nD al^ men ene wieDer forDerDe, bec^inDe be mer Q3tbflud;t tf)0 fof enDe»
^\) feDen tt>eDDer iDt i^ nic&t noDi^b , tbo ^}3ari^ tbo difputern, M tt)ere ;o billiij , Dat
j)t)i&tDarben)ereDen,Dar0|?iDt5eIeretbcbben, DnD fo^pnid^t fonnen, fo fitten Docj? ^ir f.
Doaoren, fprefetfean, Datfe/uttjebelpert»
$Davi^p j)in() Nicolaus ;^u|lorp m De ^aflorn b) flan, tjnDfpracf/ttjerDi^e^errn,
icf biDDeDat3i;/utt)e^iiIenminer©afenanncmen, vnDfe t)orbiDDen, n>ente icf trct iDt t)a(i
^atferecbtift, Darop befprefen(i'd;DeDoa:ornalIene, fambtDenanDern, tt)o bauengcfi^reiien
^ixt, anD na langer Q5efprafe quemen fo fambtlid; n^eDDer t)orm dl(\th*
S)arbofDoa. BartoIdusS)J?oIIeran, t)nDfeDe, Srfamen DnD tt)ibtuor{lenDi0en ^errn,
bett)ilcNico!aus Q3u(]orp begeret, Dattt)t)cmein fi?ner@afen fc^oIDen belpen , fo i^ mine
50?eningeinDemer(len2lrticuI, Dat menDenadpietatemDuDenfct)a(I, Dat Dat^^blcf mud}te
afgebarDetc) tt)erDen,t)anDen(SunDcns)nD gerei^ttt)erDentborQ3otI)e, t)nDtiDiutIentcl;t, Dat
f^ocf Nicolai^uftorp^ 9}?enifig 0ett)efen, /a fpracf ^uftorp , iDt i)^ocfaIfo.
^ieDerfpracf Dod.Bartholdus ?l}?oIIer t)on Dem anDern Slrticul De^ ©acramentei^
feg^aelcfalfo, iD t)^ befcblaten t)an Der biUigen €l)rif!Iifen ^erfen, Dat De ^ar)in man cinerlei
fc^kenentfangen, DeDarttJiliegenllreuen, DemagiDtDbon, icftt>il^nicbtDi)on, fonDern ein
geborfam^inDtbliuenDerbinigenCbriflltfen^erfen, alfottJtHen fe alleDbon, Debpmi(lan,
|ir tbod; \)i nu t)elc mit \n, \mt tbo 9?o(io(^f , n)at im £anDe tl;o 5!??efeInborc!) ttjere gefcte^cn /
^tm \x>oX ^elcf e maiiDagei) in Der 5?ercf en gebrufet n?eren.
Dodor Henricus ^enDt , bof an t)nD feDe , Dat (tne ^ening ocf alfo noere.
SDc(^arDianfpracf, icf fd)oIDeminen.5>frnDen Doa. tt)Olnic|)t(lrafen , mena|gb^D«r
fe^t, i§ enu nicbt alled befalen, Doa. 9;)?oIIer fpracf , tt)at \t> Dat f Dat ^p Dar feggen , anttt)Or*
eeteDs©arDian, Dan Den5telcfent)an9vo(]o()f, miD i>an Detn ^anDe tbo ?0?cf elnborc); , Dod.
CEyjoller fpracf, Datfc,ageicfDod)fomeDein, roille p nid|)t bp Der btUigen ^erfen bliuen, De
©arDian anttt)ortete , bi) Der biHtDcn j?crfen tt)il icf bliuen, Dar mi ®aDed ^orDt ftenne tt)ifef7
DaorHenningus <^u(yenl;rn(3^fpracf, Dener(ien5(rticult)er|]a icf, alg m^n S^m De
Doa.gcfectJt befft.
Q}p Den SlnDern fegge icf alfo, DettJile men De» Conciriis gc^orfam (tn fef;a(l, fo ig IDt ocf
Mlli^^/ ^^^ nien in DuiTem ^f ucf e (]el)orfam fp.
Doaor HermannusCangenbecfe \t)t i^ tjan minerFacuItdtnicbt, folcfel^in^e tfd
tanDelcnDe, Dcnnod)aIi!ief;geforDertnHrDe, minefO^eningetl^ofeijgenDe, fo ift fe DufTe.
$Dcner(len2lrticuIt)er|ia icf, Datl^eDcCuDeDarmeDetbor^oterei^e, t)nD ig nic()t(tne
!J}?cninge, DatDe^cret)oraneDe®unDenid!)tfcf)oIDegeleDen()ebben, alfoDaticfDu(fen 5lrti^
f el ad pietatem ivil (]erefcret bebben.
^p Dcn 2tnDern \t%t icf, Dat fcf nid)t ttt^Duele , Dewile fe m Den Conciliis t)erfambfet
ftnt(5en)efeninDen5^amcn(3:hrt(ii, t)nDDebinige^eift(t;Dar(}etvefen, DatDiffe^irticulDar ocf
t>tb3;ni)euinfle De^ ^illicjcn ©ei|le^ georDent fep, Den tt)ov a cDDer 5 in mincm ^'^amen v^erfam^
a) ai. mm nten fitteS^ie^e verbi&Den fc^al»
I») poftorco. c) afflerat>et«
Ibte ct:(!e 23ejl48e« ;$
jetftn, fpricftt)c^pcve Matthxi 1 8. bar bin icf in eren ^it)t)cl , »n^ t)eilet5 €f;ri(]iid nicl}t t)c
5verfen,t>en5efpricft, icfbinbD/uwalle^agc, betf) tf^om^nbc Dcr 2iJerlDt, Dahalucn icJ)
tjor bHUgf) Dn^ rcdf)t 5olt)e unD acbte, al^ im Concilio befcf;(aten i^, t>at men M fo (ange f;ofDe/
bctl^ Dar anDereJ m^ ^cfunDcn \vert)c , f)ix fm^ t)c ^urgemeijlcr V)nD frageDc nicf;t tvieDer.
^crf^afuen Dc Dre ^rcDicantcn anf)cuen wiD anDtmoi-DeDcn , toorerfi aucrfl freunD(ict) be^
DincjenDe, Dat fen?eDDercre^crfonennicf)tdn>o(Dencnt(je5engefedbtf;cbben, fonDern encn a(!e
SbvctJnD^illcnDoH iJnDbefonDcrnDod. Bartholdo, auerfi Dei\)ile fe ^ufiorp ©afen
fofcf;imp(ic^5anDe(Dcn, t>nD fo (o)Jc ^lnDtmort seiien, Defenict)t\)crf)apet^eD,Den, fomujlenfc
(inen 2f nDtmort Qmn , t)nD fcDcn.
2[BerDi(jer ^cr Doa. Den)ifc (jt; cin foaic5 (jeferDer OJJann beropcn (in , n?o famc^p Doc^
Dartf)0, Dat jj>? 5^u|]orpc^ ^rDom ad pietatem ttjillen gcDuDct bcbben, DcDocb manifefta
impietasjiil, ndmlifcn Dat€f;ri|b^ fiir De !4)oDt^(SunDe nid)t fd;ofDe ^efeDen f)ebben, x>\]\)
tt)ofanmenDelViDeDavmeDctf)Or Q5oterci^cn/ Dat men fed;t €f)riflu(^ bebbe nid;t oelcDentJOi:
ere igunDe , men bxingt fe ;o mer tf)or '^SortwiucIin^ tiocnte Dc ^rofl Dcr ^ote wcrDt enen gcna?
men, tt?an cnen ^hxifii ,1^oDt gcnamen ifi. :^aran 5apeti)nD jjcfouetallcnc ein Q5ot5ferDiaer,
M i)t &na\)t f r icf;t t)nD QSorgeuincje Der (SunDen erlan^t, fo fjeft Petrus, Paulus , DnD De''^!^
pojlefen gcfercf , Aaor.2, 10.15. Dar fe Den Q5ot6ferDi()en , €6riflum Dorcf; Den ©eloucn
toerboiDcn, Derf;afucni^f;irnenepietas, redmanifeftaimpietastjnDJvctterie, t)nD tt)ann iDt
a(bereDeadpietatemmocl)te(ieDuDettt)crDcn, igiDtDangenocf;, DatiDt^irgefltut, igiDtnicbt
billid), DatiDt Dartfcfcfeehe, Darf^eiDtfjefcrctDnDflepreDi^t^efft, ^f|te(ji?/utt)t\nif?en in (blli^
ci)en irri(jen ©tucfen tf)orid;ten, fjebben Dann De 51 rmcn t)nD (jerin(jen t)nuerftcnDiaen ^iiDc gc^
noc{) Davan, De follicte ^veDigten dtbont bcbben, iDtigin^IGar5citfo.ein fic|)f 3)injj nid;t,
foIlid;eQ3veDi0tent5ouov)lanDe, aIdbi;DcnQ^cciv^ottentf)oftttenDe, t)nD 5eef t)nD ftaff tl^o^
DrincfenDe; iDtbelan(jtDer^ecfen(ga(icf)f)cit, Derbafuen nicbt bter t)» Dem OvaDt^ufe , fon^
Dcriit)pDem^reDi(3t;@to(e, DariDt^c^cretig, Darmcrf)iDtocf(jcbefcrttt)erDcn, t)nDa(fcQ5u^
florp fpracf im 2lnfan(jc, Dat f)t nic&t (6ucn f onDe, fo einer mit ^ovfafe einen oermorDet t)aDDe,
Dat t)orDemfii(t)en€f)ri|hi0ocf^e(eDcnr;eDDe, Dart)pfe^^en n)i;tveDDerumb, fo ciner loMf
morDefbcDDe, t)nDquemenod)tf;orDietDe, t)nDn?creemct)anJ£)arten feiDf, t^nD^cDDe ^l^o^
flud;t r^D (Ih^ifii bittern l^oDf t)nD focbte Dar ©naDe , bc njorDe fe ^en^ipficb erfan^cn, f)\v fpracf
^e^Sor^crmeifterin, t)nDfeDe, .^^ercwanjjpfofercDcn, fo 5ofDe icf n)Of Daf iDt red;f tvcrc, SGp
nntn?orOeDen, Srbar^cr, ein (Svbar.9iaDtfcbaanu»nDnummcrmeranDerdt5ott)ctenDefric^
jcR, fonDcrnDattt)DffrcnDe^ofet)nDDatfe in^&rifli ^iDent allene ^raff t^cbbe, DavDor^tt^p
€^nttDet)nDQ3orgfuin5e Der©unDeerfan(jcn.
@oue(ei)pDencrflen5frticu( ,J)af tt)i;ocf fcf)ofDenDarmcDett)cDDcr De kifli^e ^erFc (frt/
>af tt>i)!eren t)an beiDeriei Q5ef]a(f Dei?e)acramcnt^, Daf fd)all, tt>i(t®oDf, nemanDf ti^ar mafen,
DnD efte iDf aivcDe im Concilio tf)0 <2)o)lnii^ gefd^fatcn DnD (jebaDen iii , fo flrecfef 0* Dod; De
f)iIIige^crfet)e(cn)ieDcra(^intConciliumff)o€o|]ni^f , €b»iftu^ 66refocf;o meDctbo Dcrbif^
Ii(jen^erfcnaf^crip6uet, Dc^illi^en Slpoflefen, 9}?artcfcr^, biflijjen ^e^rev^ t)nD Doaores,
tt)eIcberDufent3arcinnaDemanDerncjefo(5ef ftn , Der (jp nicfcf cinen fdnnen Dp bringcn, De
tt)eDDcrbeiDev(ei@e(ia(tim@acramenteein 2CovDf fd!)6(Den ^cfcbreuen, cDDcr jjefprafen ^cb^
ben/ fott>p Doc& imCypriano, Auguftino , /a ocf im Thoma bffinDe»/ Dat IDt nocf) ff^o
© 3 (tnen
y4 J^' C^ctfa /. Periodm L Cap,
pnen ^ibcn m ©ebruf e »nt) ctllct^en ^erf en oenjefen fei , 3§ nu €6r{|^u^ , ftnt be 2lpo jle(e , \)\U
li5en?0?arte(er^t)nt)[)iHi3cntoriJi)ormid, fo i|t jobc ©ef;orfcim() t)er5inii)en5terfenbi;i)n^
DnD nicf;t bi; /um,oi? n?o(t)en bann €f)ri|lum i)nD a((e tjorgenomebe fd;(uten i)t^ t)er 5?erfen. "SBor
ein (eucnbidb ^icf;namb ip, fpracf Doa. Bartholdus g}?o((er bar i{] ocf ^(ot)t , Darumb i)e ein
«Parttentfangt, beentfanjjtocf t)atanber , l)arumb Ijefft ocf be i^ifli^e 5?erfe afeefettct M m
$artt,;t)nbt)atanDere^artt ben^reflern^eiaten, Darb(iuen mH* SCDantnjorten^crr
Doaorber f)ifligentefeni§(}ebat)cn €bri(iumtf)ol^orenDe, Deut. ig. ^c ^ropf)etcn fc(;o(c
^pftdrcn, Johannis lo. ^fJJinc (Scf)ape borcn mlnen (^tcmmcn, Joh. 17, fpriitCbrillu^,
l)e3Cort)cDemi)3e(3cuenbe(f|i, bebel^bcicfcnenjjegcuen, 97uf;e|ftDe.5!cremit ftnemiBort)c
beiberici ©cjlalt befa(en Lucae am 2 1 , 22. :Berf}a{uen Paulus fecfct , m ?0?infcbe proue ftc&
fiKuefl, t)nbetcbcnnt?anbiffcm^robe , \)nb brincfe s>t\) bem j?e(cfe, mt l^etf)boci?Homo?
^eetbat ein^rcjler, ibtf)ctfoein9}?infcf;e/ ^cmKe nun fo[(id;e ^orbe, bp;un)ei)erad;tet
tverben , n?o f an benn bi) (uive jtn bc binisc 5terf c i)nb be ©e^orfam ber f;i((igcn ^erf en , m gp
iuweberomen, betvile gt) ocf fc()gen, bat im (euenbi(3en ^icf^nam ^(obt i^ , t)crffan n)i;n30(,
auerjl^cbabei^ibt, bat@i;mitbcr@(o|fennid;tel;ejint^cfamen, bo ^briflu^ fi;n ^:fe(obt
bcn 5(po(le(cn ()a|f, tenbbcbbeenenalberebe^ccicuenfjnen^icbnam, bat^i; eme fo((ied Derma*
net bebben , W im (euenbigcn £id;nam ^(obt ij^. ^iucril mt tvorbe f;e futv geantmortet fecb^
bcn, euenbatflKuiSebat f;ePetrogaf, vade retro me Satana , Non fapisenim quse funt
DEI, Matth. 1 6. ^oX \mi /unjc red;te 5(ntn)ort ocf gcn^efen , fo fleibt be Sntfan^inge bc6
iSacramcnt^nid)tbpbitl)ebber;ent, fonberni)pbat^'>rbtt)nb be Orbenung (il)ri|]i, Dnb
batgpbenQ^eer^^ott itatflanleten/ t)nbfc()enin be^^kfer, (}i; n)orben a((e S^in^ alfobcfin*
ben , Dod. 9??ol(cr fpra-i, mt icf (jcfed;t bcbbe , bar bliue tcf bt), be b^ ber biHigcn ^crfen nid)t
tv>i(( b(iuen, be mag M \Qi.i\)t{^, tvM;feben, tvi;b{tucnocf barbi), wattvp /un) geantmortct l;tb^
ben, mibi^beta&;riOii)nb(i'ner()i((i0cn5?erfen.
J£>ivned)jl ^cbben n)t) geantwortet J»pcrrn S^smm ^an^enbecfcn t)nb gefpraf cn, ali^im
ocfDanemcgefcc&tift, bati)tI)3tic}euingebc^J^il(igcn®cifie(^, bcSllffcttin^c einer©e|la(f qh
fd;ebcnf!?, bari)pi|ibcv^Vebicanten2lntivort, bat fet)e(e.(|en)i|fer|t'n, batbc^^pfettingcbei*
ber©e|la(tv)anbem^iai9en@ei(lcfi;, o(^beMfett!ncjc, bann (^bviflu^ l)e(tt an ben S^WMi
gen@ci|^nic^t^9cba(;nDnbttevorbnet, EfaijE^o, 3bt i^ ocf bi((i()l) , batbe©ei(iebord;ben
©ci(iCbvifitbewbcv(Sct)ri(ftrcbet, probert iverbe, t)nb fo fo(d?ed3cfd)ubt, fan f;ir in bev
$lftfcttinj3e nene Sngcuingc bciJ ^pKdjjen ® ci|lc^ gefunben n^eiben.
'^oX €^vi(lu^ fpvicf t Matthsei 1 8. mx 2. ebbcv 5 . in (tnem 97amen »cvfamb(et ftn, W
5ebavfi)incvem?D^ibbe(, idnid?tf^nes)}?eninge, batbefott)ebbev €()ril]i fpne Crbnung et*
mi fd;(uten, \n (tnem ^amcfl (in Derfambict , ebbcr \>iM ^e bar fi) t)nb be(iebi0e , fonbev be bat
5anbe(en))nbbcfd;(uten> tt)atemcbc(cuctt^nbn?o(iiefe((ct, (go fpricft(i'bnf]u^, befi) inbem
9)amcn(tne^Q}aber^gefamen, Johannis am >-. t)nb biibct ^(xt St.johannis ani 6, S^at
f;e(erct)nbbbott)atcmebe^abevbcfa(enf)c(ft, batCbri(lu^fpricft: 3cf l>in bp;utt)a((e^a?
3ebct6tf;om€nbeber^er(t, bc(lanivi)tt>o(, ibtivereDonDndnid)t, fof;eDn^Dcr{atenivo(#
bc, auer(lbatbcbcg|;aluenbt;Dndf»)n fd;olbe, batl)ebad;lid)c^borenberbe, iDatbccinmabl
^eflft Dpgefettct , »nb ummcv mi m^ (evebe , Dcvmogen be ^orbe \M)t , gabt ben in be gan*
fee :JBcv(bt , t>nb (evet bavfu(ucl] aUe JE)eiben , ivat tcf ;un) befalen \)ibbt , eo fc|?(uten ivd bat
Nico-
Ibie<rf!e25etr4g<. ff
Nicolai ^ujloipeJ (gr&Otti nod) n\d)t toovbeben fp, fon&evn iU ip bi[(f05 / ^flf b^ ene nocbberope,
^irrf)oantn)Ov&ei)eDoa:.B3rtholdus?f}^o(Ier, nien moc()te fe^gen wat tnen tt)o(De, t)er ^ini?
gen ^evfen i^ mev ®e(ouen t^ogeuen »an /um.
^iv|]unt)t^u(lovpt)pi)nt)fpvacf, n)aticf0efe<)t6ebbe, bati^vecbt, i)nt)icff)ebbeib(
aKenebavumbgefedjt, fcaticfi)e ^uDebavmet^et^ov^otebvoctte, Doaor Bartholdus ?>}?o(^
(evfpvacf, fofd)a(menit>tocf»evf]an, t)e^vebicantenfeDen, n?p f^ebben io /uvo e^ene JpanD?
^d)vi(ft, t)avinne0t)iun)?!}?einun(jfntt)ecfen, fo\)Ov(lann)P^ennod)fo t)e(e £atindn?o(, M
n?i)|un)en@innont)>!l}?eniil(jn)0(»ev|tanfdnnen, t)otonen(^^e®d)rffft ^evuov,, bo fpvacf
m Q^ovgevmeiflev , M i6 nicf;t noDid) , iin ^rb. 9iat)t bcfft t)e (5d;viflt tioof gcfef^en, iebod; be^
(jcvt)en n)t>, bat fe,(je(efcn mov^e, bat0cfd)ad) oan Dod. ^TZoncv, be ocf bc fij(\)i(]c ®ci)vi(ft (Kt)^
Dc, 2Spfpvefentf)oDoa:.?i??o((cr, n?erbi(3cv J^^cv Doftor, tvenngi)fd;o(t)en bci; iutDC Con-
fcientien feggcfi, n?at(}f)t)od;f)o(Dcnt)anDf(fen^vticu(n, n)atn)0(t)e5p&od;ff()(3enf Doa-.
9}?o((er(ai}nod;einma( t)en5ivticu(t)ni)fpracf , foa(^it)t5iv(jefclbveuen(ieitf), f"oi^ibapcnbar,
hasreticum, foi(Jit)tocfiobi((i5f)/ fprecfcn wi) , t)at f)e iDt n)et)l)errope,^^u(}oupfeDencen,
icf ()ebbe-it)t fo nid;t (jemcint. (gifi €vb. Diat)t bcfft mine COJeninge mi gebovet , m) feDen men
bc(jevct /o nid;t mev loan /un) , bann t)at ^r) tt)t n)ct)Devvopen M f dnne gp /o mi Dbon , ^u^
(lovpfpvacf, racnfovDevtt)oniun)e, t)atg!;it)tn)et)t)evvopenfd;o((en, t)ann gi) f)(>ven n)o( n)at,
f)iv9efed;ti(l, t^avumbfe^gctSaet^t^er^f^cen, 5((6(tcfnu^u(lorpf)ar&emerct)e, famtf)oem
einSecrctarius, M.3o§anne^^(ot5,a) &etod;enei)tbbem9?a&t^?@to(eduer t)c f)(^im, m\>
rct)et)e b) mit ene, al^ ht m\'fl in bem Oiat)t^(^to( tt)et)t)er quam, fpracf 5e, icf tt>i( it)t mi n^ct)/
t)erropen, n)Ott)o(icfnid)tfann)eten, tt)atid;QuaDe^jjefecbtf;ebbe, DavmeDef;aDDeDat(tnert
€nDe, aucr(lf)eDeDeiDtDatma(nid;t, fonDernr.^areDarna»
5pierncc&(] tt)erDt De (S^apeffan i)orgcnameu i)nD gcfraget Mn Dem jSor^ermei^Ier, effte f)t
De 9HJovDe beflunDe , tt>o baucn j)cfd)veucn, f)e fpvafe ;a , t)nDe Dovtc((cDe Dc ^an^e (feafc,
tt)0 iDt tioa^ bi) (jcfamcii , t)nD cvboDt (t'd; ocf t^oevtt)evenDc , Dav f)e nic{)t t)nved;t aefect^t (>aDDc,
De wavtftne^Sfmptcj^enDtfcttet, Dovd;5?a0eucntJ&vn.3o5ann3caenbageng, De^ €ape((art
ten)a^,a(^fo((id)e(^(3cfcbcben, ig ein /cDev na ff;nen J£)ufe ae,(]afi, fonDev a[(e avg t)nD (ciDt, (ge^
betnu()evfeuen^evn, miliO^t Q3ewalDt, tveicfe ®pete, mliid)i ^e(bavDcn /c^en iuiv gc;
bvufct ftn.
3nDiffemfu[ut^enif27.3avete^en?»}h'cr;ac(t^ftntrf)omt)0efamen, c) fivec OiaDt^*
^£vfonent)nD 6. ^ovgcv, t)an m<^tn De^ Cavfpe({5 tf>o (gt. ^atvimn onD btc^txt, Dat icf De ^tv^
fcntt?o(Deannemcn, ti?e[(id)c^ DannnaevcmQ^e^evenDejjcfebcn, mit9Jf)aDeDev anDevn €avf^
pefe, Derai)f)ivscefd;et5ebben,(^oDtt)Ov(ene (tne(2)naDe,DatiDt;ummer©aDe tf;o(]nen ©dD^
fid;en€5ren(3eDi;c. d)
^ott)o( Dat Nicolaus Q5u(Iorp Dtiffe 57eDDcr(a0^(iefre,(3en ftcDDe , mS bod) neen ^p$
56reiitmitfd)elDcn, t)nD DavtneDe nu De Q^veDicanten einetn (grb. OCabDe nene fonDritje ^opt
mafcDen, Defon|]n?o(rf)oDof)nDef)eDDen, Itttn feDe2(rticu(Deere^cDDevpavtpveDi()eDe, ein^
S)e{dantefenen, betbt^oeinev^jc^e^en^^iDt, DatfeDaruanf;anDc(cn fonten.
3Dt f)tffi {id) amxft begeuen , Dat tin ^rcDi^ev ^onnidt genomet Hinricus Dvenpbovc^
am
a) Cloelt. b) ita lcgit quoquc codcx Morgcnwckianus,
c) ©tfffan ^fttip^. d) obiit anno »540.
fG //. C^eita /. Periodus L Cap.
(tm3ut)en5Donner|la5C£DDei'5??i&Den?cfcngepveDiget, WiU fer Qtfixii^, /a tJert)5m#Iidb m>
xt, Ddt^acramentein beit)er(eiQ)epa(tt^Dcntfangen, t)nb ()ct)De oor ft^^Lucae ultimo tjon
t)en Dircrpulis in Emahufs, t)enen men eineriei ge0euen tvere, Dat i^ Dan mi; Dem fo(^enDen Srci?
t)a(jet)evanDtn>orteti)mbDerCommunicanten ^iden, De ftc^ ()ierDorc|) merfiic^ ^eergcrf
(;el)Dem
^ar^e0en&ann9ven§bord;tvet)t)errumb f)e|ftic() ^cprebi^et, be^^onnauenbe^ a) am
^afc^^^ucnbt, i)en)i(e5epc^auer|lapent(icf)()ebbe5dren(atcn t)an bcm ^rebigt # @to(e , \)t
wo(be ()ir mit mi) nicl^t difputern, fonbern t^o ^arig, l\>ueti t)nb Cotten, mit (Sc(}ri(ftcn tvo(*
be 5e b) n)0( ibanbc(en, fo hox kt cinen gninbt cbber ttve t)on ben t)ornembf}cn ^Sorgcrn, W fe
mine (Sc^rijftc an cne n)0(Den (>rin()en , DnDc ene fra,()en efte ^e be 5(rticu( bc|tunDe , De \^mn Qt^
tefcnt tveren. !5)ifie nemcn tfeo ftd; , nod; t)e(c anbcre ^orgevc, bcrcr in 4n((e tt)ercn 1 2. t)nt)
gingcn f)cn in ^t ^obanni^ ^(ofler, t)nb tvorucn ibt ettie an , mt 2(nttDorte^ fe t)an eme f rc>
0cn, igencntt)o(bctt)u(^, be5irttcu(()cft(;cbcfla^n, menbe@c&ri(ft f)cbbe 5enic!)tanne()men
tt)i((en, t)nbmitm))munDt(ic5enc) barauer f)anbe(en, ^c(ft^egcn^(ic()abi3efc()(a^cn, bcr()a(ucn
q[$ mi fo((ic()c^ gefccbt, f)tbbt id) bacjcgcn gcpreDicjet, d) t)nD t)e(icl)te De anDern ^rcDicanten ai(e ,
t)nb De 2(rtif e( apentiicb t)or(ec^t , t)nDerbe0 i|1 Dcmfiiiuigcn e) Dat ^rcDi^cnt t)arboDeti, fo (ange
t)at f)e ftd) t)orbeDc De^ , Dat ()e geprebi^t 5eDDe. ^e^ bcf (a^cDc f)t fl'd; gccjcn jeDcvmann , Dar^
oucrt^eie^orgcr ftcl)t)eifamb(eten Dcd ^onncrbagcd t)or Mifericordias Domini Ao. if ig.
tf)Otn ant5a((e 48* in@untf)e3of)anni^C(of]ev, bar bann be meifle J&upe im recf)tcn Q)n^
Dorflanbe ()en fam , t)nDuaneremJ5anDe(nicl)t^^ett)Ufl, tvatfcauerfl0c^anDe(t, t)nbtt)ofc
acl)te Q^ur^cr \>th fti$ m Dcn Dvat^ fd)(cf eDcn, 3(cm bcd ^onnDa^c^ roebDcr flarcf er t()ofamcn*
Defcmen, itemn)at(jeruc()tdDatmaf)i(epf)/ Q(\i(\) M mbt), aucrft Dcnoiic Dat iDt Dar^cnnc
fad), DatDe2Bar()eiDtfd)0(be(uDen, t)nD De ?6j3en tt)eDDcr aucr^anDt f ricjen , n)orben t^ororfa^
fet, a((ebe €f)riflumt)tiDDc 3L0ar()eiDt(efff)ebDen, Datfe (idi) be^ anbcren ^acje^, nembiifcti
bc^ ^anbacjctJ t)orfamme(ben , dHd t)nb 21rm, gxotht^ t)nD qevincjed ©efd;!ccbt^/ i>tf) a((en mt
Carfpc(en, t)nD ginjjcn t)or Den diatt), nid)t mit ^itien t)nD vs^petcn, n)o man cnen na fecl)t , fom
bcrcn n)0 fc bagciifcd t^or ^erf en t)nD ^:)}?arf cDc gin^^jcn , t)nDc ^ebbcn mit cinctit ^rbarcn i^aDtc
ge()anbe(t, DatfcDc^tn^ifticjenf) ^rcDigen ^aiben cinQ3orbrcct ()cbDcn, Danncgrot5eUnru#
f)eDarDage(ife^ mn cntfiunDe, Der^adten fobar fc!)o(bc einbrad;tfein , fotiiu|]en cinbrcd^tfge
^rebiger Dar flc^, i^tiD pnD cnDtiii^einiJgeworDcn , cin ^rbarcr Diatf) DnDDc^orgcr, Dat
men be^ ^icnflDacjc^ a((e^reDi()eriJfd)0(De tl^o Otatf) ^ ^ufe forbercn,- twrbi; man befunDcn,
t)ett)c^anDerj5Dann©aDe^2BovDt()epreDi(]et()aDDc, cDberaifefe mit ber (^c()vi(ft fonDcnbe>
tveren, billiQhi &«t t)e Deme anDcreti "iCccf e , )x>t6 ^m fje ocf tt)crc»
<Sof)c(ftfld)Dcgan^eDiatf)t)nt'eDeQ3or(jerfd)opDcg anDercn ^aQt6 t5o7* <Sc&(e^cn
webber bcfd)eDcn, Dc Dorncmbflen ^or^evc i>p Den S^oDen '^o((cn, unDDc anDcren fetnen t^ofa^
mctt Dp t>(^t Smbecffd;c ^up, nid;t nnt^apcn fcnDern in ercv Da(jc{ifcn^vad;t, fambt(t*
Cen
a) 51ifo iji fra ^padflt^um ju (St. 3o5anm'g m 0^cv>'llUnh ijfprebfof t mxUn/ tt)cld}C^ aUx fn unfccncflf»
cl)en 3^>t)ren nld)t me()v ^efd)tf Ijef / Dielletc^t mci! nlsDflnn in allcn ^farr>ilird)en geprcDi^tt wfrb/ unO
in Dec /Epinifd)cn ^trd)en ^ Or&nung (\m\>n(t/ M^ t>ie ^rebioten ju ©t. jo^anuig Denen ©erinoncn
(tn 6f n «pfarr^itirc^cn nidjt foltcn (jinDcrlid) fefn.
b) nfd)f J. A.W, c) fd;ri[ftlicl) Piier ita M. ♦ d; nomiHandoMonadium.
e) Rcusborch. f ) t)cl (Wifei&affffn M-»
^te erfle }3etl4Se. ff
f eii auerfl ijthbtn fe becjeret on^ afytmd^ttt , hat cin !5)ee( ber ^rebicjer bp htmt QtfimUn wm
Un, batf)e©aDe«J^ort)tn(c()tgepret)igetf;eDt)cn)at^3art JDtwel^re, t)at Dc «oefe mit) ocC
gejiraffet mxbt.
2ilfenimanc$ret)icanfcnt)ananen^avtl)enbar ivcrctt , in Segenwartiicfeit be^ 9{(M
bcfJt?nbt)er^orcjer, a) foivefxen biflc foi^enbm tvebbet De ^rebicanten»
Dodor Bartholdus tYi^Wtt,
Dodor Henriaii VOiti^U
Henrkus Kctigbor^.
Fahw.nm ttan ilubecf . (Lubeckanus).
M. 5f ct)eri<^ b )
M. llenricm Bct>r^ber*
M. Matth£U6 i)ni)cr c) bcr ^fulff Vnt>
.^err ^ofi Sifridm, ^ixh S^ixt tf;om J^iffi^Ctt ^eijlc. d)
J^ir entgegcrt toeren t)e Suangelific&en^reiJiwnfcm
J^err ^o^anrt 5sgeiil>ag€ti Paftor t^o (St. 57icofai,
M. 3o{>ititn Jrt^e Paftor tf)0 ^t. 3aco()t.
^err Cunradus ililrt|3e!iiarttt ^ret)iger ti^o (5t* 9}?arien OT^a^&afcnctty l)nb icj
Stcffatt 2^empe.
57u r)0(f t)c Q^ur^ermeijTer an t^o rcbenbe , t)an bcm tnjijli^ctt ^rcbicjcrctt/ m bot
tttogtetf^ogrotOen^Drbaruc^ercfen bergui)cn®tabt, t)nbfcberf)afucnftcf)iDorfam(){et, bat
ii, foibtenenmet}eIifenn?crc, benn^t)?ii]n)Olben|]JUen, ©o tveren bar 5lrticcl bc cinem (Sr^
barcnDJabecjcranDt/ n^atetlifc^Jrebi^erfcJoIbeniieprebicjet 6ebbcn, \>t fuluigen fc|)olbc mau
cncnlcf.:n, t)nbecre5Inbtn)ortbari)p^oren, fon)orbenere^rnlcIbar()e(cfen, lotibe iubett tvo
^irna sefct^reuen fleibt:
Dodoris Bartholdi g)Jofler jtne »ornemfie
Articul 3.
i. ®c SSeiicetungc <n einec ©eftalDt i6 rcc()t t)nt)e ttjar&afftigO* s
2* ©e Canon De i: 5D]efTcn fan oc! na Der (^tfligen ©c^rifft m\ bcft^att.
3» 2)er (EnseircOe (Brotl), tg nicyt atleine tt)te i\\\ groOt, ©unDer al^ etu
®cbeDt tbo gebrufenbe*
a) nfnilicf fcujye tiflaefcfcreueaf.
b; Qui poliea converfus faftus eft SupcriHt. Luneb. ?tt HammclmannUB fcdfuto hlfflc cffc non Hcnnitt"
gium fcd Vullgrcvium,YOcatur cium 0? £>l>ini vPreOiflCr»
c) »on t)fr M.
^ emc^ ©Cel^ addit C, M,
I^ /7. Z^ti\$ L fertodm T. Cap,
Dodloris Hcnrici SSBent)t / toorncmbp^
Articul 4.
1. ?3an t>ft i)\[\im ®t*f foIt><*ef r fieiDt nicf)teJ im (JunngcHo 9efc6reuenA
ijuDe man mot^ fe l>oc() gel^uem ^
2^ iXflanaigt^nfereJDnpcut, IeueuDt*23crfprefennne,t>e()ctft orf t()03ru*
fet Dat fioeuct t)cr ec6ran3en. a)
3, <^p t)cm ©tole 5Dtoi)fe itrteu, ig ocf ^tcl)f -©itten mu ^oren.
4* jp)e ttieigertie De Abfolution oenen t)e Dat ©acrameute in beiDerlei ®e*
ftalDt empltngeu.
fKen^bor^)^ v>ornembfte Articul 3.
L ©c nien fPreMQcr l)ittcu b) Der gct^end SSIoOt trcDDer De ®ctftltfcn.
2, 53tbLucatn Oem latcftenc) l)efFt 6e geleret , Dat e:t)ri|lu6 OarmeDe
U ?ei;en(^ na^ Der Sntfau^inge De6 SloDtecJ Pt^gefciilaten , PUDe
entfunDcrt.
3» S)e ()iUi3e ©c&rijft bemeret De Siuropinfle Dero JP^ifiigen.
Fabiani t)an £ube(f wrnembfte Articui 4.
1. d) ^Bertbeweret U '^n^titim eiucr ®efta(t
2. 2)er ©ct)ritft motl) manltfeofetten, man fan fe fuuf! uicbt \)orftan*
3. ^o fan man m ® orot t?orft()an, fcgct Den oioeu ©urDect) t)tb, tvan
mau Der ©cOrifft nicbt t()Ofctten fcftoloe , \^t ivere Um^ m m a(le
«ecTer^ wcren.
4. g^emauDt wcrD fa(ic^, e) beealueu Dorc^ De 53o(lubrin3unfle Der ®e*
baDe®aDecJ.
Magiftri Friderici t>Ornembf!e Articul 5.
1. 3Dt ig nicbt nutte, m ^()riften guDe Dat (Juan^edum n>eteu, fe mos^
ten f) Darauer in (ErDom faden , Der()a(ueu^ bcDDe iDt Hieronymus
in €apite( 9eDc(ct*
2. €m
a) 2)o«war feic ?ftirel5cr ^fltiibHr^tfd^en 5ttr(f)cn fm «IJa&jlt^um / tn«ffcna«igc(?f ter gnipfanpif SKoj
rid folgClvDc @cbctf)g gorniuln gfbraildjlicl) Warcn. Dcus ineffabilis fons mifericordiae qui pnm»
piacula mulieris per vhginem Mariara cxpianda fanxifti. fol. LIX. b. adeft cjus conceptio quae delet
EvaE maculam, vitx fcdonat infulam. fol» LX. h. 6 quam larga tc ^crfudit Evae bcnediaio qua dc-
Ictur quam infudit £va matedi£tio foi, LXII,
b> ^i^en» c) Cap. d> Lucx«hloao.
«i antwrfulli«86 itaetiaiaC, M» t) mUm»
iDie ixfle 23crl486 f #
2. €in SJifcOop mna tvol eate Jtuwm f)ebben , aueril be fc&att nen "31*
fcl)op |tn. u Timoth. 3. veDct Paulus m\ eiuer ©etfHtfen grwtt^en ^no
^int)ern.
3* 2)e 2(pofteI fieben ere ^imt pnb SinDct toorfat^en nac6 ber (lufiXiU
(jinae Dee^ J^illtgcn ®eiflecJ , wtb nene tucbbecnmtne gcnabmen,
4. i£tTt<^ a) ^aului^ &Ki)tifftf t>at ein ?5ifci)op ntoc^te eine 5cutt)cn f)e6*
ben , fo l)ctOcn tod) De anDciren Davuan nic^t gcfcOreuen , barummc
fcl)olt)c man bliucn bi) t>en ©c()ri(f tcn ber erftcn Slpoftclen , Sanans
Paulus njcre lange naber 9ieDt(;efamen.
9. 2)c f)(Cligen Oicm^ ^cbben ere SSlobt porliortct b) ^mb beir^urc6e«
w)illeu»
Magriftri Henrici (S(I)roet)crg toowembpe
Articul 4.
1. ^at ©acramente ig ein Offer por Die ©ftnbe ber geuenbiaen pnbe Ut
©oDen*
2. 3)c ©cclen Der ®cJ6uiaen werben na biffent J?eucitbe ittit gitre gcpie*
niget , puo Oarptt) mit Vigilien pnO 9JIeffeit, pno anberen guOen ^Ber^'
cten erlofet»
3* S)e J^tnigcn anropen betDcret be biUtge ©c()rifFt.
4» 2)at Sacrament t()o cntfangcn in eiiterlci (ScftafDt , ig recf)t tonbe
tt?arl)a(ftyb-
2(lfe t)iffe ^^WifcI gelefen tDetett / begerete Dodor Bartholdus
SDIolIcr, m be (tct mit ben ©inen mocbte bcfprcecn, alfe foHicOc^ ge^
fc6cl)cn , befft t)e tit)t 2(notn?orDt nJcDber
ingebracOt
Srfamc tveibfuorf!enbi(je ^emn , t)cmi(c f)ir 5IrfifeI gelefenfin, fec tD|) fc&otKen ^c^
prebic^ef bebben, c) l)ebben mi bifie iutucn crbare ^ig^ciben t^o fecjtjcnbc beuablen, M ft
Diffe 3iitife( tftom t)ee(e rooi bejl^an , \)tbbtn fe ocf geprebicjct , auerj] nid)t m fc Dar jjelc*
fen unb gefcbreuen jtn', Derbaiben ig tjnfer Q5cgber , M man tjn^ be Slrtifel n)i(Ic latfecn,
bat mi fe mo()en bct^r bcfeben, fon)i(Icntt)ii)cnafd)riucn, rDODnt)i\jatit)i^e(erctbebbcn, t)nU
i)at a(t^t)ennc cinem €rbarem diCiWf »nl)t)en@tdnt)en ber ^bn'(len5eii)t aucranbtmortcn,
i)atfcibtorbe(cni)nDerfenncn, tvar tvi>0{cc5tcl)t)erUnrcc!)tge(crct[;cbbcu, DatiDtanbcrcilUi
t)e ric!)tcn m\) orbcicn fc{)o(Dc, M ncmcn nop nic^t afjn»
a) fc^an C. M. b) \jor0aecn. con, C, M,
c> fo jf 019 ^ml)Un jJKn UBfcr aBcr nfcflcn.
Co //. a^cilB L feriodus I. Caf,
^iv ^oft an t)e ^er^J^evr t^om ^inisen ©eij^e mit 97cimen ^err 3o}l ©iffribujj , t)e
ocfere^^arte^tpa^; Dnbbarocfgeefc^et, befpracfSrfame\)nbe-235onmeifeJ^eren, icf ^etbe
i)e(Suan9eIien9eprebi(}et^anS2Borbc<it()0^orben, altJ fcbe^(Sonnba0edfamcn, bar bin
vX bi; j)eb(euen, ic5 ivctb nicftt anber^ , i^ bat tt)0( be mi barinne f an j^rajfen, fan icj) (t?ben, tt)il
ibt ocfgerne^oren, f^irW^ttjarbt ber Q^ur^crmeif^er tjororfafet, '^(xi f)e in jtnem 5raj]enb«
t)ort for , Dnb fpraf t/)0 Doaor Henricus '^Genbt; fyxx Doaor \\iO<i \iO)%i %\) bart()0, bo ant^
n)orbeteDoaor':iGenbt, icl;f;ebbe0efecl?t, manfoniclKaffebircjefcf^reuen fieibt, icbbebbeocf
tiemanbf \)ortt)ifet , fiinber einen be fam tbo mi t)nb febe \)i ^i\:i\)i Sbrijb j}ebic(;tet , bo anbtn?ori
tebeic^/ ^cpu €(;^'il^ogebicttet, fomagbi Cbriftu^ ocf abfolveven.
97abeme5et)anbem^urgermei(Ier gefracjct tt?a^ , befft^e^eantttjorbet, benn erflen 5lrtif e!
^^i^i^^i \)i fo nicbt ^efed^t . auerfl tt^at i)an bcm <;^acramente t>nb bcm ^illicjen (^eijle selefen tt?a^,
beflunbt ^e \)nb fpraf , jia ic& ^ebbe fo geprebiget,
Fabianus.
^i^frtna^ebanerJra^egeanbttDOrbet, baf(>eben2irtife(i)an bem ^acramente tn Luca nic5t
caflierte, futiberenbebbeadeneangetac^en , \Dat anbere ©e(crbe baruan()elben, ftpbenanbe^
renfpvaf be, tcf) bebbe fo nid)t gefec(;t, fonbernbatPau!usfci;ttiar t f)0 mrjlaf^n tt^eve , i)pben
lepen 2lvtf ef fpvacf be , tcb ^i^^i fo nic(;t qefecbt, funbev ein /eber be tf;o (Inen 3<»ren gefamen tve^
rc, mope ^M ©ebobt boiben, fo f;e fcl;olbe fafid; ttjerben,
Magifter FricJericus bc J)oni''^VCt>fgcr.
fy^x \)pbe m ene gefd;e()ene gva^e gefpvafen , '\^ 5ebbe alfo i)epvebi()ct.
Magifter Henricus ©cl^rcctcr^
2I(^ i)an eme ocf i?p fine ^rebigebe 5(rtif e( 5inbttt)orbt t(;o fieueiibe,; bc^evtt m^i febe, ^e ^o^be
fo nic&t ()efe$t , vnb entfd;u(biDebe (td) ^arbe»
M. Matthasus tJnt^et Dcr ^(ufft
Slnbtt^orbete na sebaner grage vnb fpvaf , ;a fo ^ebbe ic^ gefed^t, M bin icj aKen geflenbtgj*
j)onuDoaorSD^oflerfad;, batftn5(nfd;(ad;3arttonicbfefl(tt)ovbentt)a^, bann bc^
tt)i(ef;eeinevfarnert)orjlenbi^er^annttja^, f;ebbe ^e fej)evnecntfvet;et, ben S)a{i »an bet
Difputation, bev^a(uenf;efo('d)einbcbobt(id[) 5inbttt)ovt0af, tt?o bauen ^jetefent , bavumitie
t)of)ebovebe, batfeapentlid)befennetf)cbben, tt)avb be ^qav t>orenbert in finctn 5(nt(atl^e, t)nl)
fpvacf jiav tovnicjdifen fbo ben (ginen, tvann ()vYo (;anbelen tt)olbeti, fo fd;oibe fein f^vaitt 9??anii
mit;utt>tbob5onbef)ebben, id)bcfcf)tt)cve)Utt)bt)jutt)evConfcientien, batj)i;mifeg0en, effte
gt;mi nid;t()ebben beun()(entbofe()gcnbe, tt^oicbgcfecbtbebbe, tt)Ovummet)ortvanbele()t)benn
\\\m\\ igtctttmen S JE)irauer tDOrben t)ele ^orger lacbenbe , alg fe aucrj] Qlle (lille fd)tt[>e()en,
J^offbev ^ovgevmeifler an t)t]b fpracf , betDile ber bod^i^cierber ^err Dodor m\ a) al(evn)e()etl
lf)cfftbc()()eret, batmanencnbe5lvtife(auevgeucnfd;olbe, tt?cre M |0 nid;t unbilli()b, \i(xi fel^
dt-e^ aefd)ebe, t)pbatfeftd;bart)pbebac!)tett, tt?atfej)eprebi.()et5ebbeti,t)nbtefebenbatati, t)n&
fctaffcbenibteitiemgrbarenOvabte, t)nb(etenbarauenic!)ten/ be ibt Dorftunben , bofpracf
\i
a) tier «n&ertt.
Doaor
ibie erfie }3eil4g€. 6i
DoQior Bartholdus ^ollct, tvDl fcl?al Dan in bijTer ©nfen 9\ic|?tev|ln, icl; im Dariuno
fpvacf Dtr ?Suvc)ernieiflcr , f e^n ^vid^ter jln , Dann fc ie baiien min Q}or|knDt.
S>c Q3or(3er anfetmort)et)cn , a) Srbare n)ifc J£)cren, tvi ac&tcn it)t ocf nicf;t unbiaic^, m
ein€rbar9\at)f »or(3i(ft, ben)i(cfcaucr|]t5om{3rotelieni)e(eapentl(cf;bcfennct ^cbbcn, tvtre
it)tnicf?tt)nbiaicl), ^an t)en bcf enncDcn 2lrtife(ent()o5ant)e(cni)e, t)atman mod)tc njctcn wat
vnred;tot)errccf)ttvere, ibt n)ort)e ocf (jroterc UnfreDe mafen, hmk t)e gan^c ^^orgcrfd^op
toorfamm(ct , unb fc^o(t)e Unmifc meDDcr tbo 5;)up c)a()n , Dcr5a(uen ml iDt nutte (t n , t?an Dcn
befanten5frtife(cnetn?a^tbo()anDe{cnDc, fopnDtnjt? ocf nic^t bejjcrcn, Dat ein €rbar DiaDt
oDcr wi) in Differ (gafcn ^^iic^tcrcftn , iDt \$ ocf »nferg ^onDc^ nid)t , fonDcrn (at^ct ©aDc^
23Si>rDtDen Ovid;tcr (in, DatnjcrDt mlugm, n)0(Darbi gcb(ciicnft, cDDcrnid^t.
^ix fpracf Dc Q5orocrmciiler erf! an Dc ^rcDicantcn Dc^ (guanc}c(ii tjnD feDe , tvo f an meti
mi DiJTcm 2lrticfe(n 5anDc(en anc Wd)tm, Dart>p scucn m) Dc fu(uis b) Sintmort, m m^ t)on
Dcn Q5orcjcren ^ccjeucn tva^ , t>nD fcDcn Darbcncbcnfl. Srbare ^oltvife ^errn , cinen ^rba<5
renOiaDeilnoo^anca^^en^^miueimo^ in(ie^cc(?tic& , tvo Datein igrbarcr diabt c^(id;c ^irticuf
aKcn^-prcDicantcnauerantmortet, Darinein5(rticu((lunDt, Datman fci)o(De preDigcn ©aDe^
^orDt, (uttcrtjnDrcinc, i^Darn?o(Det)ng fan befd)u(Diijen, Dat fo(d)c^ t)an \>n6 nid^tbt^
fcbsbenfi), billie(), Dattvi; Di(fe^afc t)cr(arcn ^cbben, tver aucrt)nfcrc2GcDDcrpart, ocf Den
2(rticf?(cinc^€rbarcn9\aDt^f)cbbcgenod;gcDa5n, Daruan ignicfcteincgrotcDirputation t^o;
l^o(DenDe, t)nD fbnDcr(id;c Diicbterc , Dcman nid)t (ic&t(ic5tt>orDe fonncn bcfamcn, Daraucr
lljoforDcrenDf, funDern man fd;(a t)p De ^if(ige ©^rifft,Darin ©aDe^ ^orDt c) geprcDi^ct/tDnD
fofeOicc()tf;ebbea^c(cret, billi^, DatfcDeocnctcn, tT)ofeaucr(!erc bcfantcn 2irtifc(c Darinncn
itic^tfinDcnfonncn, fofanioein€rbarer9?aDt (idf)t(ic!) erfennen, DatfcQ5aDc^S£BorDt nic^t
gcprcDii)t f)cbben.
J£)ir t)p f;cfft (td; ein €rbarer OvaDt mit Den Q5or{}cren befpraf cn, a(^ fe auerf? ttJcDDer tf)0
5opc famen ; (^pracf Der Q^or^crmciflcr tin ^rbarcr 0?aDt i)nDt)c ^or^erc fint auercin^efa^
men, Datmant)anDenbefanten5lrticfu(n(^anDc(enfd;aI(, cfttcfemitDcm^OSorDe ©aDc^be*
(iaf;nmo5cneDDernicf)t, DarumbDenniDtbe()6ret: Dc nad;cr(ian5cuein
^ir f)of Doa. Bartholdus ?>??of(er m, t)nD fpracf , tvatDc hi^iQt 5?ercfc bcfc&(afen f)tfft
tt5i)cm^if(i()en©ciffc, Dat ig bi((id), Dat man Darbi; bliuc, t^nDDcmgic^ovfambft), Dann fe
igcine(Su(et)nDgirmaitientDer^arf)eit, nuigeine@e(la(tingcfcttet, i)nDj}ebaDcn ioanDer
[)i((i.gen itercf cn , afd im bifliflen Concilio tf;o So(]ni^ , t)nD ig ocf nid)t noDid; , beiDcriei t^oge^
brucf enDc, Detviic im (cuenDi(|cn [!tcf)namb ocf Q5(oDt ig, Dcrfeadicn i{j iDt rcd)t, t)at rop i)ixin ^tf
()orfamb(in, DnD biiuen Davbi;, fotviHicfDo^n, DetDtnid)tDbonn)i(, De Df)0 tt)0 bc wiff.
^\) antroorteten ^err Dodor Dnfcr ^mM i(i nu nid)t Dan Dcr 5ifli(}en ^crcfcn , futt^
feern tw; 5anDe(cn Daruan , cffte q\) ocf mit Den /unjcn ©aDc^ '3Bort j}cprcDi()et bebben , Q(M
«(^jutt>»nDt)n^nic!)taflenet>aneinem€rbarcnOiaDe, fonDern ocf fonfl m) Q3aDe befa(cn i^
•& i tf)(>f
a) ^fcupfprrJcn&eontmtprSbfennfcn^r^Suongflir. confcmit M.eo«l.
b) «Bfft&et onb 0 offt
e) a5erfotctin3egenn)orliia^«tcine^€^r6or«3JflDeg fcct 3^.Drger/ tonft 0(ft)nfer/ fonnen ftcF eOrr Be«
fannten Slctird ^orinfin&fR/ i^t f9 im Ol^en ci)t>cr int ^ita Xepament [9 |)el)i)(n [c ^mi UQortt
ficprcOigt*
^2 II' Cl^eild /. Venodm I. Cap»
f5ot)5Dni)e, n)in)etenit)t, t)nDi§ocfnitt>eben?u(t, tvatt^n&erbem^if-eltefen t)ni)'l)e^^etL
^^ei(ie^fanbeDccfetfm»nb(jefcI)mucfetn)evt)en, n)entc^e^anenic(?ti)e {)\{{\^t ^ixlt x^ i to
wmb fcbviftt n)iUen m boven / ©at>e^ ^ovt>t tefect mp an, W bebovet iuive tbovet)ent)c \)nt) tbo*
reDcnt)e Johanniss. ^et)an@aDeig, Debovet ©aDe^ ^lBovDt, i)nD De \)\^{m ^^f<^^ t^^&
tiic!?tbavumbeinc@uIet)nD5ivmamentcDev^avbeit,Datfeta3lic^e^tt)atnie^ fette t)nD be^
Dencfe, funDevnDatfeQ3aDeg^ovDtentfangenbefft, Dat^uangeliumiS^villi lcvet tjnb pvc^
Diget, torct Dat, Dat ^ovDt ti^tt t)p, fo Datbi? \m ijl/ fo (iba gp ti?o(, Darauerig Diffe
Doaor Bartholdus '^H^Wix fpvacf , tc() tDiI h\) Dcv ^infgen ^evcf cn blfuen ,m fcDcn n^at
Di 5?evcf e i)nD Dev 5tevcf en ^im% ^oX ig m ben aHbiv tbo OiaDt^Jpufe in Q5uj]orpg @af e f lar
genocb cntDecf et, n?i; n)eten tjan nenev anDcvn 5?evcf en, Dann m\ timx, \m\xt Dav ig ein ©cl)ap?
@tant)nDein^evDe,DeinDii|tem@c()ape.©taafin, De fciHien Den ©temmen De^ einigen
^eevDen , t>nD De JJ^cvDe Eennet fe, mine (^cbape f ennen minen ©temmen , fpvif t Dc J&cvDe, ftnt
gi) Dann iw Diiffcm (gd;ap?@taae, latet boren Den ©temmcn jutve^ ^eevDen, (^o gt) Den x\\d)i
Oebben, fofjovcngt^Dav, n)arltcbntd;tmeDein, fonDevnin Des ©atan^^cvcfen, ^ivfciuKg
Doaor Bartholdus ?0?oaev jliac*
^irnccbJlfpvefentvpanDoaor^IGenDt t)nD fcDcn, J^evr Doaor, Do ^x) fegen, Dat
Dc 9}?ann vun?e bcDDe finev (gunDc , DnD laueDc De s^ovcjeuinge Der ©linDe Durd) Dc Q}i>vlD|in?
ae(s;^vij]i, fd)olDegi? ene)obiatcbabrolvert()ebben, Dannfoaic^cn^uDcnDe|ld;befeven, tjcr?
giflft (23aDt De @iinDe , Den fd;olDe 91; ;o biacf? nid;t tjevmicfen*
Doaor ^enDt fpvacf 5e n?oIDc mi;nicl)t bi^ttxi, fonDcrn \)t ^cDDc C§vi(lo jjcbic^tet,
Do fpracf icf fo gaf) ^enn , t)nD latb Di? ocf t)an Cbnflo abfolvevcn.
^t;anDttt)OvDeDeH, n)ctegt)DenanDeve abfolution, a((J Dan n?e(jcn tJnDinDem^fa^*
men 3Cfu(2:f;vi(li tbo abfolveven , eDDcv mx ftnDe^t; in Dev f)iai()en (^cbvifft, Dat ©oDt Dc
QJevgeuinac Dcv eunDen t)p folcfe ^id;t ()e(]eaet f)e(ft^ CDDev n)Ov ()cfft €f)vi(lu^ befablen De
Abfolution nicf;t tvcDDcr tbo fpvecf enD alfe mcn bicbtet , oDev f)olDe gp nid;t mef)v t?an Der ?^tc6t,
De man /un> Deit , alfe t)an Der , De f;e Den ^errn €l;vi(]o gcDane \)t^i , hixMn fegget m ©runD
t)nD2Bavbcitt)tb©aDe^2BovDe. _ ,^ ^^ ^^^, . ^^
Doaor ^cnDtfpvacf , f)cbDe ftemi; gcbtd)tet , tcf tvolDc em ttol abfolvevct bebben,
wmb Dc^ ©acvamentc^njinen Ictl) icf iU nid)t , fonDern Dat ^e nlcbt biebten tt)olDe. ^p anDt^
n)OvDeDent)nDfpvecfcn,tviae()t; ocf nofl)^evvDoaorn>atanDcri^fe0(}en: ^e Doaorfpt-ocf :
3cfnnt6nid)tmef)vtl)0f^sgc)cnal^icfgefed;t^ebbc, DetmDe9)?anHt\)0lDe ntd;t bic^ten. W^
anDtn)orDcDen , (bIatf)n)t;iDtDarbt;bIiuen, |utt)eanDevcn(Stucfen)il5pnicttbcf]af;n, leDocf;
mt man gctDiffe Dat gi; fo jjepvcDicjct !;cbbcn , Dennod; fo gp iDt t)cvl6d;ncn , f onen n)i; iDt gefd;c^
f;enlaten. ^.. ^^ t,
^;)irup fprccf e nji) Dvcn^bovcf) Den "PveDigev ?D?onntd; an , t)nD fpvecf cn , .^t; romen ;utw
Dat 9pDat(yuan9eIiumgepveDiget, ben)ifet nueincm ^xbmn OvaDc t)ttD Den Q3ovgeren tt^or
iunjeSfvtifeliniguangelio eDDcrfun(!inDevf)iai9en<Sd;vifft ()efd)veuen (tf;an, Do boff yven^^
bov4) an Latine tl)0 vcDcn, DobecjeveDen De Q5or0eve, Dat f)c ^uDcfd) a^oIDe fpvecfcn, Dat
fe iU mod;tent)Ovflan, be bleff ;ummev bi; Den Latine, DaiDt nu auevmabl^ v>an DenQ5ov^
fierenbogcvet wavDt, m f;e SMiDefd; fprecfen woIDe, nam ftd;finev®afen anein ^urgcv^
^it afle }5etl4ge* ^;
mt\\}tYm\t^amm^m^m\d)^c{ieboxd), t)tin\)mdKt(i)tm Qilmtm^, Dnl) fpvacf , kf
mn Q3orger , lattt ene Latin rei)cn , l)e ^or(}er fprecf cn njorumnic , f;c 2lni)ftt»orbcDe , i\)t btf
f)Ovti ftcl; ni(i)t in i)iit)cfc^ tfco difputcren Dor t)cn £aj;en »an Dcn 2lrriPc(cn fce^ ©eloucn^ , t)cnne
Dc9iccf;te uorbcbcnt, barup cincrt)an t)cn ^rdbtcanten d^QtnhaQtn, ^aflor tf)0 ©. 97ieo^
lai, trcbt)crummcant)tn)orDc^c, J^perr ^ur()crmci(ler n>p mtbtn ganfe n?o(Dat gt) it)t5oIDcii
«litDnfcrcn^cDbcrparte, geleuct it) ;utt> , fo ^atf) Oaf)n tjp crc©it)cri, vop f)tbbtn it>t /o fo-
leflf mit /um al^ mit cncn tl)0 bont)e , Dibt (ct5 t)e ^ur0crmei(lcr t>nuoranl)fn)ori)et , aucrfi Um
k tRtn^boxd) jo Qtxnt Latin rcDcn n?o(&c , geucn n)p i\)t cnc na , \)n\) fet)cn , ()c mo^tc Latln oDcf
5Dui)cfcl; fprccf en , vot) f)et)t)en ocf nocf) ml fo t)c(c gclcrct , \y>^ n>o(&cn emc Latin ant)f roortien ,
t)armct)c Dat it)t /o an m$ nid)t fcpclDe, fo fol^ ^c fbrt^ t)nt) bracf;tc Diffc fofgcnDc ^orbe a) in
Latine.
3bt tj^ binic& enb re^t , bat man bcr f)taf^cn 5vcrcf cn j}ef)orfam fi) , bann in (Juan^cfto
pcit)t (jefcf)rcucn , t)c t)cr j?ercf cn nfci)t borct , t)e fi) cin ^ciDc t)nb ^offcncr , ?9?att5. 1 8. 97u
i^ it)t Dcr f)t((t(jcn ^ercfcn ©cboDttjnDc @cfcftingct)anDcn f^lHitjen ©acramentc in cincr(ei©c*
Oa(Dt, foigiDtocf/obiflicf;, Datn)^Dcngef)orfam|tn, Dctt)i(e0paucrflfoUii^gnicl)tD()on, fo
ii tt)oa aftboncf)menDe , tvat racn t)an juxo ^ofDcn fcf)aa , forDcv IDt t^ ocf biUid) t)nD xtd)t , bat
mcn Dev Cucvtcf)cit ©cbovfamb , Dann ^. ^au(u^ Dc fcbvi(ft tDt tf)0 Den Oi omern am i ; . €a^
pittcf, a((c ©cc(en fd|)0(Den Der Oucvicbcit t)nDcvn?ovpen (t'n , Dennc Dav id ncnc 9JJacJ)t , funDcr
Mn &a\)t , ^n f)c(ft ^cpfevficbc ^'^lajtfidt , a(fc »nfcve oucv(]c Oucr icbctt gcbaDen tntt Dem 5?et)^
fev(icbcn Ediaen , Davtbo cin (ixbaxlX(^f)tf Datmcn bt Den o(Dcn t)nDc gcn^onDtdcbcn ©cbvu*
f e b(iucn fcftan , t)nDc ncnc Ceremonien afiitlkn , Dcv5a(ucn ii\tt lo red)t , Dat mcn Demfu(ut>
fo(ge, tt)iDevmit/un)tf)0dirputcvcnbintci)ntc&t5c(tnnct, bann Dc 9?cc&tc t)Ovmc(Dcn , man
fc^afl mit ncncn ^ettcvcn difputcrcn.
J£)tvup bcbben wx) gcanDtnjovDet , t^om evflen l)cbbcn n)p repetcvct (In Argumente , bar
l^cfovDtanboftt)cDDcvt)nD/c(jenfbodirputcvcn mb tf)0 argumentevcn, auevfl n)i;fcDcn, n>i>
iwKfcnDi b) ^tvcv(lt)p anDtn)OvDen, btbbtQt) Dcnnc mc5v, fo bvin^cf iDt bcvnaf)tna5(^, tDp
evfle Q\) tf)tn t>p^attb. ^g. DcDcv^^cvcfcn nic[)t ^ovct, Dcfi)cin^ciDet)nb^offcncv :c. ^iy
ixaQtnm), futf)Dat 3DBovDfDavf)cn, Dat Dcf)i((tse^cvcfe^acbtbcbbe, t)an ®vi(?o cntfan^
(jcn, inDev£e5rcCbvi|iictn)ajStf)OuovanDevcnDe, n)Ovummc(lciDt DcnncMc^vcucn, Dcbiffige
^cvcf c i^ ^bvifio tjnDcvn)Ovpcn , gc(icf a(fc cinc ^vun^c Den 9}?annc fenbcvtvovpcn fin fcfcan , Dit
nnt(lc jjpcvflcnprobcvcn, DnDbavnat)anbcn(5)ef)0vfamveben, ocf rcbct^ebavt^annenev M^
re, funbevt^anbembeDavfcbuiDigi^, DnDn^iaficbnicf^fflvaffenfatftcn, Dcn fc&aa mcn acfXcn,
af^Dav 9efcf)vcucnftciDt, tiit gifff De '33mf^cnDi()f)cibt bcvo SGorbf , t)nb i$ nic&t ad propo.
fitum.
Q}ptanbcr, n)i) beflan n)of , fpvccfcn be^vdbicanten, bat njt^ bcv Oucvicf;eft «nefa
gcf)Ovfambtf)ofcificnfcl)ufbigftn, aucv|Uctt)t(cfe nic()t aacnOucvicbcit, fonDevn ocf ^aDc^
S)cncr ()enomct tt)cvben, mocjcnfe baf nidbt forbcrn , toat mcn aptntlidy btmftn fan, tiat
it>t n)ebbcv©obti^, anbcr^bcffta(bavbcQ5ef)0rfambeincn^nbe, m ^ctvtt^fpvicftt^an bct
Oucvicf;eit Aaor.f. batfcbofbef)cbt)bem@ebovfamb ^eiel^vcfbcbbcn.
QSpfbvubbc, fobe 9ied)tcfc(}gen, bat mcn mitncncn ^ettevcrTdirputevcnfd^aff, fi>
fci)ofbemenbiaic!)mittn)centc{)tdirputcvcn, Danbati^ncne^ettcv^^e^ batmcnfccj)t, fcfcvct
t)n&
a) etficfe b) jutt» M.
^4- ^/- Z^til^ /. ?eriodm I. Cap.
Dnt) preDijjt , tvoruan mcn apenbare \)t{\t '^uc6nig ^efft in Dcr @cl;ri(ft , be gi; mif aflen antJern
nict?tnoc^anDer^&uDcn, noc^ettte^umbflotten fcnnen, funDer be jtnbt ^cttere , t)e&arfe0<
gen i (c^renDn&preDi^Dat/ Dcif feinDer5tUi3en(gcI?ri(ftfenen(5runDtf)e(ft, rs*oDat^orDt
Haerefis mol mcDe hx'\n%t , folIicf;c^ aucrfl Deifm t)nD Dine®efenfc(>op, t)erf)a(ucn DuDeivCt^
ter(lnfd;a(6, f^langcDatDu bine^ere i)t5 Der ^iUi^en @c()rifft nidl?t ben?ere(t. a)
^atSlnropent Dcr ^idisen, bijfe ^cweruncj it)o{bcn?i? ocf gerne f)orcn, Oven^borc6
fpracf, DarupwilicfmibcDencfen, tvifcDcn, Du^efjh't)t(je(erctt)nD geprcDiget, t)nDnut)U
iDtfcI;a(t (3uDt Dol)n, fprief(lu,Du\t)i((efi DpDarup bcDcnGfen, ()iraucr wuvDt cin (acbcnD*
S)arna fprecf en n?i) anFabianum, unDfeDcn, /uwe ignDtfcf)u(Diginge ncmen n)};gcrn
m, a(^ Dat gi) adene ()efec{;t ()ebben , Dat t)e(e fc()tt>erej5 f^ tn Dem ^au(o tf)Ot)Or(lanDe, m-^
mi De anDern ^GorDerc ocf 'om \m gefecf;t (in , a(^ m) f onnen gut Df;on , aucr(i n)^ (aten it)t
farem
cH5!)nemenocfanDatiDtrec5tft), Metner, fo tbo fincn 3aren gefamen , f(fI)u(Dt() ft?,
©aDegQ)eboDt tf)0 bolDenDe, auerft Den)i{e t)e(e geifed Darbi) ij], fo fcboiDe gt) binic()Daiane
gcbenflt f)cbbcn , njo men ©naDe fricbt /egen De 2iuertreDin(je , ald Dorcf/ Den ®e!oucn m €f)ri*
^utn,' Fabianusfpracf, Dc(5unDen)erDen ocf Dord; DeQ)Ot()em'()euen, De^iciDicantcnfe^
Dcn, tii>or|MDat,Dotod;bet>p€*5ecf)ie(f8. ^uc.ij. tvtjfcDen, DcSententientviaen, meit
fcbal ^otf)c Dobn , Dat id bilfici) t)nD noDicb , Dann De Q^orgeuinge Der @unDe tt>i{ f)ebben , De
mot()De^unDe nid)t (cuen, funDcrn Datin Dcr Q5otf)e (laf) De QSor^jcuin^e Dcr (^unDe, Dat
fe.g9cnfentd;t, Do tod)f)et)p3erem.?i, •Davnaaf^Du tnibeferct ^efjl, f;eDbe icf ^ot^e ge^
t>an, b) De Sententia fec!)t , Dat De ^otf;e t)an Q3aDefi), fo fuDen \mi Sententien, ^ir
fd;n)ed; l)e ftilf.
^arna fprecfen m m M. Fridericum, Dat 5c betvifen fcjofbe ^t5 ^aDe^ ^orDe,
tt)atf)e()efed;tf)cDDc, Dofpracff)e, iDt (lunDe in ©. «)3au(i €pi(Io(en , tt)D anDttDOrDcDcn iDt
jfunDc W aucr(lnic^t, Datl)e t)an Dev gei(](td)en $?roun)en t)nD^inDer fcDe, Dann De ^c):t
bracbt DartneDe, Dat cincn ^ifd)op tvof getcmmcnDe , cin Jroutve t)nD ^inDcr t^o bebben,
af g 5e nu f^iegegen nid)tg Dann (o|] !^incf brad)te , mit (Incm my ftico fenfu t)nD seil]iid;en ^wv^
tje, t)nt)(lcfeitDt{id)t)pDc5?ercfenberepe, fo(ctbenn)Deitcfaim
«^Bt^fprccfcnM. MattheumDen5tcrcff)crnt)nDer c) Dcr 5?(ufP^, DnD fracjcDen , tvor
ftn Serc in ©aDc^ ;2BorDt (lunDc , .Differ tod; m^ gar ntd)t^ i)p , fonDern fpracf , De f)illic)e to
cfe ()ee(De iDt aifo , t?nD Dar tvo{De f)e bi) biiuen , m anDtn?orDeDcn , iDt f onDe nenc \)\\\\Q>i itcr*
cfe(tn, Dct)an(SaDed^orDeaf\Decfe, t)nDDnrnid;t^ t)an tmijle; t)nD n)cre ocf ncne tDifle
Sere, futiDern/ummcrmDec()tifif;, fofeinQ)aDe^20orDenencn(3)runDt feeDDe, f)efpracf junp
merDanDerbinioentofen. , . ^ w .rr s *
^t; fprccf cn an M. Henricum (gd^rdDcr , tjnD fcDcn , Dat ^c De ^QBorDe c^mw OeyeDct
kDDeDanDcm^cmpei, Den)i(eiDtauev(] aucrma()(^(6d;enDe, (etf^entvitDtDogefcbef^en»
5li^ nunDit 9efcf)ef)en, bcfpracf ftcf ein (!rb. 9iaf)t alfene, t)nD Dc Q^or(3er ocf aflene,
na^^cfpracfe be(3ereDenDeQ5oroer, Dc\\)i{eein(Srb.9iaf)fgcf)oretf)eDDe, DatDc^fojto tsnD
l^o^m-^PreDigcr befuuDen worDen , Dat fe (^aDc^ ;^orDt tvcDDer eincti ^rb. dW^ Mandat ,
a) 2l!fe fienuoaHytllcfc&tvecS/ fc&etiDe^ra&icantCB/ Du ^effii^gcputitaet/ mimW^. SSB&ff
b) ^f5)rS&tCttuKn[et>eB c) in m.
jbtc er^e }3etl4ge. Cs
nid?tgcpvet)igt5ct)Dtn Jj&movbtcjn^rb. d\(\ht ocf ^ar t^o^eDcncfcnDe, tvateinedijrb* d\(\M
Slrtifelc meDe bvadjfen , tonb fc )]ra(ten na l'utJe Der 2lrticfcl. ScDcc^ , fo ibt cincm (Jrb. DvaDe
jicplc , fo letcn De ^ovger De Dar mercn , t^ol (3cfcl;ef)en , M mcn odene Dicn^bord) , i)nt) cineti
^rcfler -^^at^oecr .gcnannr , \)tf) a) evcv ©tcDe DovivifcDc , Davumb fc Dat ^pil ai\Qmii)tit , \>\\{)
«ved 5)onDc^ 0av f enen ^cfcld; cDDcv ©vunDt fecbbcn, iroIDcn b) fc fe amvfi mit Dcn anDevn m^
auevfe&en, Dat fe f)ivbleucn, Dat fonDcn De ^orc)cr idoI ^cfd)ef)en lathcn , /cDocb Dat fe affe
tt}cDDcvropcn , Dedfe Hcnen©iunDtf)eDDcn in®aDe^^ovDt, unDcv pvcDiljcnt Ictf)en, \>tl)Qt'^
namen Dod:. Bartholdus ?0?o(lev wnD Fabianus , Dcfuluigcn fo iDt cnen (jcIcucDe , mod;tcn
fc iwvDan pveDitien , aucvj] Do6l. QfiBcnDt , M. grcDvid) , M. S^^imid) ©d)r6Dcr DtiD M. Mac-
theus »nDev Dev ^l^Iufft fd)OlDcn tDeDDcvvopcn , mh ftd) DovDan Ded ^reDi^jloIc^ entbolDen,
COnDevDc^quamDe ^anDel mn DcmO{aDtf)ufe Dp Dat (gmbefifcbe Jf?u§, Dcfuluigen Q^ovgct
fo alDauovfamblet, booerDcn Mti DenanDcvn, Dat fe Davmit einem €rb, OfaDc auerbanDcIen
wolDcn, DatDeienncn, fofc()UIDic& gefunDenu^orDcn, mocjten alle (ie}h'afet iverDen , fo fc^i^
cf cDe ein €rb. diabt etlicf e Dvai)e^f)crrn t)nD ^orgere Darf)en , tvellid^e bojjcvDcn mi nnt fid) tf)Of
ncmcnDe,DnDDeQ5or(jcvtf)0|MenDe, Davf)ofDeolDei]e c) OfaotmannanDnDjpvacf, Datfc
(icf woIDett tbofrcDcncteucn, 1)nDDem€rb.0iaDct)nD Den ^^Sorgcrn De ^afe Iatf)en bcua^Ien
fin , fc ti>o(Den Darin fcl)en t)nD alfo f)anDclen , iDt fd)oIDe encn nid)t mig^a()cn. iSer Q^ovgci:
Davfulueft :3SjrDtforev fpracf , €vfamen .?)evn, De ^orcjev Def)ivjl'n, millen bi) eincn ^rb*
IXa De £t jf t)nD @ut Dpfetfcn , DnD \mt cin ^rb. diciht Dcit , Dat fd)al altiDt tvof cjeDan ftn , mcn
Darbencbenil rolllen jc ocf bi; Dev ^avf)eiDt bfiucn, i)nD Derf)alucn bogevenfe, Dat m €vb.
DJaDt fe ade it)il jlrafen , Dc m^ 2irmen £uDc mit cvem 2(flate DnD f)iaigen Segefiiv Dcvfovet ^eb^
ben , fo De ariDevn Dovlaven f)eDDcny fe beDDcn in t>t (gccf e cDDev int giiv motf)en , billicf) , Dat
DilTenu ocf eve(^rva|fe befamen, cDDcv Dav miK mcf)v nafolcjcn, njomof fc nu bciDe m^ DetJ
DtaDed^n-n DuD -^Sorcievnocf Dorcf; mi DnDcvvicf)tct tDOvDen, tJcrharreDen fc Doci> fafl Darup,
bat mcn |c fd;oIDe lliafen , Dp latcHe njorDcn fe ()efd;n)id;tet, Dori^ minc ^cDc inD ^)orma*
ninac Der anDeven ■^ovgtx in aftDefenDc Dcr DiaDedf)crrn , Dat fe 0d; befprccf cn , cin i|IIidi)^avt
in ffncn darfpel, t?nD befchloten fambtlich, Dat fe Dc feafen cinem €vbavcn DiaDc gcvnc in
Dc ^penDc flellen tvoIDen, Dtf)(jcnamen Dat Di(f ^]>crfoncnt)tf;Dcv (StaDtt)Ovtt>ifcttvovDctt, De
cinc
1. Q5aDtf)0Dev d) cjertanntenfcjlid;t^apc, Dcnntencnett^erincienMeiDtttoDifier^yv^er^
nif]e gecjcuen beDDc.
2. Ovengbovcb^cin ^cl)t\^avDtO}?onnicb, \)mm t?ov5enne ^cfd^rcucm
5. Nicolaus Q5u|lovp, Dann ^c f)aDDcDpDctiDtft'nenSvDhomnocbtnc6tn)cbDevvopen, af^
be ftd; Dann dov cinem gvbaven D?aDc DOvpfiid)tet babbc , tvo bamn an^etef cnt^
4. Q5ifd;becfeDe tDcDDcvumb pvcDi(jcDcalfcdmat5cmit jjvotbcm ^ucfcnDc Dovf)ennc jjcflra/rct
bat^e , umb cinev Vicarien DnD £c5ne^ njillcn , Dat l^e cmtfan^jcn bcDDe.
^. Matthseust)nDcvDev^Iuft, Dc mitgvothev«Sittcvid)cit Dan Der ©afcn^cpvcDicjct, DnD
mennid;mal^ltbom Spvohvegcvci^etbeDDeinftner ^vcDicjcn.
^irmeDe (inDt ^ S^tvxn fambt allcn Q3orgcrcn na Dem DiaDtftufc cjcganacn , DnDc enDt^
ficf en befd;Iaten cinDrcd;tigIie!?cn , Dat men DifTcn Difen De ©taDt t)orbcDen fcj^olDe , mlM Dann
II. JL^eils I. »anO» 3 gtt
a) Dcr eta&f M. b) tin €i(). ^aU U,
«) JSurgcrt«eiIlcr M. A) al, ^(^Dttfn&er»
66 //. €&<fl$ /. Periodus I. Cap,
gefcOe^en ^ Daf auevfl nencn^arte nen £eiDt gefcl;al)e , gtngen t)e Dovneme|ien jSorgere i)nD bi^
leibeDenfemeve^erberge, bi)i^(tfen einen cjingentwe, t>nt)(et5en'fe tu>ifd}enitcbgal)n, tat
feane <xM\ (^iiaDentjnDega^rc a) cI^rlic&iveDDerfemen, einigdcferDar f;et^o ^ugge^ore^
De , Dat wa^ Dp Den ^uenDt De f locf e @o(fe.
Doaor Bartholdus ?D?oI(enDa^ Dtffer ^ebberlage ^ciluen Dn^eDuIticj, vnb tocf) ber^
5a(uen na tmeen oDer Dreen !^a<^en i)an ^iv na 9\oj]osf , Dar ^e Anno 1^50. in Dem ^lnfange
Der '^Ci^in jkrf, De^gelicfen togcn ocf t)an f>ir M. greDevicf &nt) M. ^envicf) ®cI;rdDcr/ t?n*
Qii^it I ane aKene W fp ungeDuIticjI) mcrcn ^nD tvoIDcn nicl;t mcbDevropcn»
Fabianus pveDigcDe Davna nocb fc|)iv bet m Den QJftngllen , fonDeven Detvile 5c ftcf; fc&ci?
nKDetf)on?cDDcvvop£nDc, i)nDf<)Ic!)egnicbtDcDc, DerbalucnenoovDt ^cDen anDcvn na ^etrifet,
njaDt ein€vbar ^aDtDnD Dc^or^cr iJOvDer banDcIcn, x>m Der ^§of)opefumb|l Der ^orger
tf)0 ©♦ ^obanni^ , t)nD anDevcn SDingcn Dc nicf;t i)e(e Docf;ten , if funji ivol b) on^ctcfct c) m%
Surcjen OIDe^oril\)nD ^etev ^cjlcrbero.
An. if28at)orDteincr9eefc(;ct tl)0 eincn^ajlorn {{^^(^.'^itix , 3o()ann ^SoIDetvan
gcnannt , ein from 0;ri|len '^Hmn ,. m^ cin Dycpficfccr ^il)xtx m\) $rcDigcr @aDtIici)c^
2CovDe(5,
An. 29. t)p W»0eften i£'J;)evv So^ann ^:^olDctvan ban f;ir0cta^en, Dovc& ftneflcDi^e
©cbtuacf f)cit t)nD jl^rancf ()ett oorovfacf et. d)
3n Demfu(ui()en ^abve t\)arDt cteforDevt JE)cvv3o5ann Q3u^cn^a^cn, tJmbtbounDcr^
fd)eDenDc onD tf)ouovorDenDe Den @aDc»JDcn|l in \)m j^evcfcn , Dat mcn na Dcm ^ovDe ©aDc^
g^^ejfen ^eiDc, Dijjev ifi (jefamen, t)nDbcftftcbbepitigetfoaicl)e^ tI)OuovovDnenDc, DnDift (tnc
OvDnung e) an^cnamen t)nD bclcuet t)an Dev gan^cn fetaDf,foIangf Dat in cinem Concilio, cD?
bev funft in cina* ^&vi|]Iic!)en Q^evfanmilinc} etmc^ int ^emcnc befc!)Iaten t)nD rtngcno^mcn
l»ovDc.
An. I r 5 1 . am 'i^^a^c ^tntoni i^ ^c f ) gcftovuctT.
An. I f 29. mxt Dcn fd;mavten 9??onnic()cn g) angcfccbf , Dettitc fe cin tvtlDf DnD log Ce«
mnbtfdveDen, aldDevgattl^en^StaDt^itlictttja^, Davt^ocvcDlcgitiientcmcbfcnDodi^te, fo
Darn?o!tt*eve, De ©aDe^'23orDt\DOlDepveDi(ten, fegenfegcrne, DeocfDavutbsanttjoIDe, De^
»tc fd)olDe iDt frci) ll^an , \)nD fd)OlDe Dortf) entfan^en tiin ^lflaxct ^c aucvH bltuen njoIDc , De
fd)oIDe ^abn t!)o <^, s?)?avten 97?a(]Da!cnen , Den fd)olDe men Dar De ^iDt finci^ £cuenDc^ m{m
mh fogiii^enmenr^Davben, ct(id;cnemenDat@e(Df, ctlic^clepetrtioecl) mif ^veucl, Dcg^
glicfentDartocf Dcntto@.0}?arien9]?a(]Da(cncnan(]efcd;f, DeDarj)a^nt\)DJDcn, Dcncn mxf
Den tein ^TJarcf geuen , wD fonll itod; anDer ^ber^cID mt) JTpanDvcf ingc gcDa^n , De aucvfl b(e^
wsn / fcbollm Dar De ^iDt ercjS £euenDe^ Dorfor^ct tT?erDcn,
Item fe ttto(}ten ocf in Dcn biai^enl^acien h) eve^otovfff t)nD !)?eDeIid)cit mif Dem ^aue^:
«neftcrraafen, t)nDt^opncr ^^afe(n|}af;n, tveIcf;e^Dangefd;c&cn, al|o nam fid; ein Svbavcr
a") (£d)a\)en «nD SBorbvct^w . . ., ,
4>) tJcelj.A.w. c) ©icfefDffl,fttt)e5Borfett)«retiDetgefd)neDcn.
d) Conf. D. Schulteti 'oer tjoit bct ©^tiien juv 5?tr(l)en beruffen ^mb, ^Jrcb. p. 18.
c) Schuitcti Harab. ^prefcigt. p.s7. f) ^oHna Scgenl^ai^en Cod.M.
f) fii iflober bieOrbnun^ isip.ttiif ^PftngfJ.^lbeol) »t)ii SUt^ unD 55urQfv aKacnommcti. Conf.fcic j^ix*
(^enOrDnnns fol, m. 79^
%) in e. So^anng .^loRcf. h) tra (?iQtgeti ©eijle M.
:^
Z)ie tvftc }5ei(4ge« €7
9int)t i)nb be ?^orgef t)ei' bei^m ^(pjlcr an , t>nD betaleDen De (5c&uR)e i>nt) cSente &et: befonbereit
uele b\) t)en @c5n?arten 9^onnicfen m$.
v^on)ari)tfort^in t)emfuluigen ^are ^ie ©c&ole barfuluejl t5o ©.3o5amu'^(n ebrc
9ieuentevge(e(}t, Do^^ugfiiOagcnnocbbirivaiJ, ^arna int^icI;te5ugi)ereHt)eit, ocf n?ort)en
t)e:^ojKnit)orbe2lrmot5Dorort)net, ivomenbe mod)te foj^Iidj Dnt) fcbicflicb ijororbncn, ai^:^
t)ann ^efcf^iit, l)aruanbann3«bvlicfe^ei4um€rbt0vaDc OJefenfd^op c)efd;ut/ t)nt) altibt ge^
fcbe^en id»
Johannes JEpinus. a) /
Snbemfulut^en 3fare tvarbt n?ebDer in ^err 3of)ann ^^ofbetvan^ ^tebe ^efovberf ,
^ptxx 3c'f)ann iEpinus , m\> tt)arDt am ^onnbage m* Felieiani tl;o ^. ^eter tjor cincm ^a^
(iorninncforet
S^ti^ tf)Om Superintendenten tmtkt An. ;2* ini ^|in(}(l?^luenbe»'
»S>e i\t ^elioruen An. n ♦ ben i ? . Maj. fine^ Olber^ f 4. Qaljr. b)
^oachimus SvancH^C,
3nbemfu(ui(3en3are,tvarbt inQobannSe^enba^en^ c) (gtebe ciner tvebbet ^efobert
/tf)om^a|lorntboi5.0^co(ai, $err3oad;im Jrancfe, t)nbt)ngefer(ici) i4«S)a9et)or^J)fim
gefieningeforet/ t)nbi(lge)]oruenAn. i^ f i.ben u^Februarii.
M. jfohannes Garzeus. d) '
An. 1^4« t)notefer(ic^ nmbTrinitatisi(5in^err JohannisiEpiniKgtebetvebber-imib
anaenamen t5onrl3allorn t^o @. ^etev M. 3of;ann ©avjen , Conreaior e) in ^. Sofeanni^
ed;oIe. 0
An.45,i^ M. Johannes Garcius t)anf)irna©panbon) j)ereifet, t)nba(bartfn ^iW^
(an()^eprebiaet, mitlenveiie f<x[U M. Qo^ann J^d^eifen g) |in|)u§ ir\, t)nbe ivarbt berwe*
(]cn erj] alfo borcf) De Orfafe in be ^ebem , h) be 333anin^e albav tbo f;eb5enb^, gewifet, tjnb
t)er()0(iet in be^ ^aflorn '^tttt t)nb ^rebi()en. i)
An. 1^46. i^p^Aafd)enid M. 3of)ann ©ar|ent)an \>tn vgcl^tvarcn be^ Carfpef^ t5i>
® t. 3acob t)an ©panbotve ^eforbert, t)nb ti^o cinen ^allovn in feei, M. ^o^ann 5vi|cn®tCi?
beantjenamen.k)
3 a An.
a) An.i^32.ttJrtrfl)ettrtm Otaie/ ^afforentttibSBlrgfrnprtwe^ifttfiowSnpcrintecdemen/ttntf^ogefffjnt
&( Lcftur tonD i^veblgt hn £>ome / v>aD iiigcfSref m be doaorie c. sh.
b) An.i5j4. t)eflii.Junii nnd) SnaellanD aefittft infrtnimt Dn, Alb. ^Cejlerben Confule & H«nr..^e|?er#
bergern Senat.tt)etln ber^onigweflenberSleligtong.Slenbernng fi(|) mif fie befragen m\tn conf. d,
Schuircti bet oon ber ©c|)uleu jur 5?iKl;cn bcruffenc .^amb. ^rebtg. p. 17. fqq.
c) <^i t i^^i.rchais pupilliscx quibus inegrcgicdoaum virum evafit M. David.Zegenhsg^ius, qulpoft-
quana Brema & Brunfviga Scholae pracfuijifet moriiur Brunfv. An 1565. peftc, vir florcns aetate, qui
quoque Brcma ejeaus crata Sacrcmcntariis cum aiiis proptcr conftantem confedioncm. JHIAMMEL.
d) M.Theoph. Hollandus& M. Matthaeus Ddius a Bugcnhagio mifli An, 1529, quoque ille Rcaoris » hie
Conrc£Voris muijus ohiit*
e) Sub-Rcaor f) Sihultcti ^. 5))r. p. f!.
g) ^Jafioin f^o 6. ^urgcn/ h) t^o ©. ^efei:/
i) 45arna roerben em De vices Paftoris mtf ^rcbfgen f&Q t^walfctt beuat>(en. M,
^) a8e(<^cr9e|JorbenA»,i544,in Seiip^«?li^
6$ tl Z\^iiU L Perm/uf l Cap,
An. I f p • t)cn i^, Aprilis i|! ^e l?rt; l)ev @f abt mxi\\{U a )
Nicolam 25u|lorp
3" ^emfufuicjen 3are b) 5ef( Nicolaus Q5u|tovp/ ^oruan 6ouen <jefcf)r<ufn, (icf) erbaben
«penflid; t5on?et)Derropen, fo f)c raod)te in Dev^taDt njanen, ocf jtcf) i)0rplid)tet nummer^
me5r we&bev bc^arf)eitt6oret)en, bitijl cme loorcjunnet, t)n& 3efd;ef)cn im 2)of)rae n« t)ct
^xiVi^tf W 5luenDed am ^age Reminifcere in Dcv Q[^a(len« c)
jf&hannes Guftrov)»
An. if }9» um5trent$0^'d!)ae(i^ (larb ^err 3of;ann ©upron) Capedan (5o ^, So^
tjarincn.
M fohannes Frederm,
An. I f 40. umbtrcnt T3afd;en ift M. 3of)ann 5«^ef / t)e Conredor t^o @. So^am
nl^ ©c()Ofe angcnamcn pro Secundario Ledlore Theologise. d)
An. 1 y47. top ^Pafd;cn i^ |)c m\ 5ir na t)cm ^an^e tl)0*I^ecfc(enbcrc6 i)cvrejfet« e)
Huc ufque Stephanus^empe»
Stepbanm ^xti^Ci^»
An. I f 40. t)p ^afcben mxU Sebaftianus greibad) wel)t)cv in J&cvv 3o5ann QJuflro?
wen 0tct)e idov cinen Capcllan tl^o ^, €c^t\)m^^^'^ anocnamen.
Stephanus ^Kempe.
57oc& int)cmfu(ui3en 3arei^Jg)crr0teffan 5\cmpe, ^aflovtjo ©.Catvlnen/ fafi^*
Hd^in ©oDtcntfc|)!apcnam ij. oaobris.
Epitapfiium ipfi fadlurp a M. Joachimo Weftphala
Co7iditur hoc tumulo Stephanus cognomine Kempc
Convenit officio nomen utrumque fuo. '
Vro palma flrenue certavit Miles ^ESU.
Fortiter ajferuit dogmata Sacra DEI,
A domim reddita ei promijja corona
Corpora €um furgent iam refinante tuha.
a) Hk praediJl^us Dns. Garcatus proptcr nnotamdifpuutioncm de dcfcCDfu ad iofcros officio pityatus cx CiTif
ute migiarc cogitur An. 1551,
\>) T5J4.
c) Hucusquc haec fciipnt f*. concinnavit It. Stcpbaaus Kcmpc* comiDHaTit M. Joackiniis Dc^ciiti.
A) Schultetus loc, cir. pag. 74.
e) 3Bart ©Bperintf trt>fn^ tbo 58«§raar Tonl) jlatff tflrfulttf jl
t) ©ORnauend na ^i^t)- ^uan^el. Scb.
//. »ei74g€ ^m /. Cap. Zne^* 4ue M. 30^ J^einecf «« C<(i >3u<|Te: ^5
JDie 3»ei)te SScilagc su fcem crften SapittcL
Extrad Aus ^ob^nti ^einecf ert ^eflamentt
M. JOH. REINECKE
Sccret»i492. ProtoH.1509, t 1523.
I. S)e Dvente uom i.bufent ©ufben a(fe Jg^ouetpoel t^o enei* Diftribution In ter Collcgiat-
5lirci;en binnen Differ ^ioc^ii.
II. 2)c Dvent^e »an i.t)urent@ii(Dena(feJE)6uet(loe( t^oenerDiftributionim9iat)e, wr De,
fot^o^beDe puterDer (StunDe t^oSjaDe erfcbienen; cnD famen Juftitic tj^o admini-
ftrerende.
III. S)c3vente "iiQiX^ i.Dufenf ^uiDen a(fe ^ouet^Summa t^o Stipendien t)or etficfe Q}oer^
fpracfen, De Den Slrmen ane anDere funDerlicfe ?Se(ol^ninge \x\ e[)ren ©acfen Deneh
mucbten.
TeftamentariiDlc^eHd^^O^ufen/ ^ol^.^^IpeProcofl: M. ^o^rtnn (B^er*
leff (torp* Canonicus <5c Tliefaurarius , 3^&4nn ^erttg^ca Decanus Calendarum ma?
cfcn ftd; i>nD ere O^afamen an5ei(Ti<J 80, CO^arcf /d^r(. OJenfe ^ig» OvaDe t^o entric()ten t)p
Mich. Archangeli in perpetuum. Senatus deputiret jur Adminiftration An. if 59.
greiDa(je0 fexta die Decembr. Detlef. Schuldorp. Joh. (iKenl^el CofT.
Ad II. I f . ?0?arcf DJente mlt f 00. ?0?arcf ^u f^ftn In ^etcr ?0?ulen ^rbe t)nD ^rau^
JE)au§ t\T)ifcl?en 2ll5ert (Sd;r6Der^ s^t^ J^o^er ^ci?er^€rbeninDer<£atf).@tra|]ebcIe0ini)er^
(lcl;ert An. if^i. Ven. poft Nicol. An. 1604. t}] J^arDcnacfen^ "^efiamcnt fof)iebeJ?or ju
€^. fXaDed ?^roD'OrDnun(j geboret Dem 3?cinefifcf)en ^efiamtnt eint)er(elbet, fo, DaJ m
«Surgermeif^er an jlatt r. ©cbia» a. ©cftllf. miD Dle 9{aDt^f;erren an jlatt i.Q3fennlng u
©cl)iatn(i etnpfangcit foffen.
An. 1^69. Den Q3nr(j. 4. (Scf)lfflng Senat.i.^c&lffin^/Praetorib.wannfe fiflcf tjo
fatf;famen 2. ©cf)i(fin(j diftributori 4. <E?cl;i((in(?.
An. i6i4.6.©cbl((ln^ ?.@cbtning diftfibutori f. @d;inin(J.
5lu^.S>evrn ?^ur()ermelller <^eba|]lan t)on ^er(]cn»nD D.Frid. ^lnDenbro^en ^efla^
tnent (fo In looo.Ovtl^i.auf Der ^dmmerei; be(eaten €apita( beflehet) befommenauf^ibo*
wd^aDSdhrdd;
S)te Sya. ^^ur(3ermcl(|ere m /eDer elnen Dioftnobef.
S3er d(fe|le Syndic. clnen ^nge^otten.
S)leanDercn eln /eDer, n)leauc5 Dle J^rn. Senatores unD Sccret. cln /eDer elnen J^^ucafen.
5(u^J£)r. @6Dert ©c()r(JDer^(quit if68.)Teftament.befommt eln/eDer^err*^ur^
jjermeillcr i.DJelcb^tftaler fpecie , Der dffcfleSyndicusDnDDerPhyficus, tm()(cld;enein/e^
|)er Senator unD Secretarius 2. ^mX %. ©d^lfllng n?liD am ^tar^greltage diftribuiret.
J&err JE)ennlng ^mefmann \)(x{ ju Srfe6un() Dc^ %h^m^ l)er Oielncf lfd)en ^cflamenf^
CHlber Ampliliimo Senatui legiref 3000, 5}2arcf Durc&tvefc&e, nacj? Dem jte »on befagfeu
S J Te.
70 /. Cap. ^ed /. Feriodtis im IL C^tl0*
Teftam. Executore Herm. ^fOC^manil extrahiret atl 705. ttJOr&cn , t)Dn % ^» W* J<»
^aul ^rai^n^ L. fog(cicf) auf Der Cdmmerep bcleget (Int) , t)a»on 3«'i^»^(i* auf ^iictaeii^ lof.
9??arcf frei Q^lt) Ovenfe^eben iverDen,
©ie ©ritte ^eilage ju bem etffen Sapittel
Doa lof)rtnn Ifoaerl ifa^ntfjt
^on Der
lcligion^ ^ Serdnkrung in Pambur^v
fammt anbern ^iel^er ge^oven&en ©c^rifftcn.
^^^ ^^^ ^^^
JOHANNIS MOLLERI al. MOLDERI J.UD.
Rclationf on &ev Rcformation in J^amburg*
Anno Tfig. forf na ^agfen benomentlicf am ;^ienf]a^e na bcn@onnba^e Miferi-
cordias Domini gendmet, fyn t)orbat)et ivorDcn binnen ^amburg uppeDatOvaM^
l)ug afte Q>reDicfer, i)orcl) Unt^erfdtfing etlicfcr t^crlopenen ^}?6nnifen unt) anDerer
£ant)(dpcrd bcnamentlicf: ^crr Steff^ti t?oit ^cmpc , »or(opf n utl? ber j^rauen
^appen binnen^amburcj, unt) gcfettct i)or enen ^ajlorn tf)o @. ^atf)ari!icn Dorcf) Sort)c?
rung t)cr Svarcflimarn ^ntricb DaworDc , CiU ^(rtcfelmaitH, ()ifli()e ^ic^nam^fcl;a^a*
ren , fammt Den anbern 'Sorcjcrn , tvcfcfe be^rcpen unD bcfetcn fint) mit t)er t)ermaIet)etDcn
Sede tnartirt ilut^ets, ocf ocrlopencn ^;)})dnnicf , t)e (eii).er t)c gan^e ^elt \)ergifftet f)efft
mit pnen Venin tmD Q3ei)re(|erie , alfe pne (gct^rifften i)ermclt)en. Item ^err joS^artft
Segenl^rtgcrt, mmtt t)om ^}}?ai]t)ebur(j, ^n|iortl}o(g.5^icoIai^arcfen , n)c(cfcrOcff)efft
ttertruwen (aten cner 3uncf frou\t>en , micferc l)ai)be o^dmt ^uncffrau tf)o b(iocnt'C, bcm^Ii*
cfen M. 3o^attn5riQ, een'13apen 5linD»orrDifet \\t\) ^iibecf , tvelcfer ficfocff)Ct7ttertrou<
noen latcn , tvo t)orbcfc^reioen jicit. S^iitTe t)orbf ndmt)e framc a) W^t [)thhin angefiatjct De
ant)ern Q3rdDicantcu ut^ anDern^ercfen mit etlicfen fa(fcf;cn 2lrtife(n bot)entIicter mx fe ge*
Dic^tet, miDeDerframen^uDe^or&emfebrct, fot)c?riaturDcr5fettcri^, unDcplcgtgalfcf)^
f)citt)evmen^cni)c in Dcr bi(|i0^n (Sci.)rifft, fo fefIar(icfenijcDanf)ebben, fammtebren 5inf)anj;
^er^ , n)0 oi^enbar erfcOicnet utf) cbrcn '•^lrtif uln , melcfc fe fcl;oI&en roeDDerropen bi; ^on b) Der
©abt^abnung, fo leiDcrDcnframen^uDcn(}efcf)cf)eni^, unDfinD t)orn)ifct n-^orDen bcno^
mcntlFcf : M.NicoIaus 23u(lorp 3>o5mf)errmitDenanDern ^rdDicantcn Def)icr bcfcf)ret)en
ftacn, mite^ren 2(rtife(n Defc fd^oIDengepreDigct^cbbcn, unDebebbcn nicf)t roillen etlicf e m
Dcn n)eDDerropen DujTer falfc^ey Slrtifulen funDer D. Q3artf)0lD JHoacr (Hjft Do Dar up Dcn
9*vftl)t#
a) dceft fvame b) ^nW
Jbic htitu 7£>dU^t 7c
f)ia()fl>ufebefpveifcnallc|tnc 5lrtjfulc, Dc f)t anevbovtii^ tt)0 befcfccvmcnDe m allc Cf)rifllic^e
imt> unt)cvbdd)f i(jc dii^ttt unt) Univerfitdten Der (£5viflen5eif , bt> ^onDciJSuvd, ejtte t)cg
©c!)i\)evi)f^, funi?cvt)elc^fen5lrtife(n5e(ftl?e«icf;tan5enamcn, unt)ocfnid)tbcfken., \^clcfc
l^c, \^a{tl)0{m<i, Qtxtt)tif unt)etoanemmcnid)tfoM^(3t, (oni)cvn (3dn|licl) Dovd)^eQ3ot)en
i>evfcf)ret, foaldfe afle OneDveDenl;ebbeni)cvfef)VCt, foapenbavtvcrD evfd;inenDc fpn utf>encf
ciiien a) ^efdnntnilfe affev ftnev '^GovDen, tvo ^e cjevcDt f/eflt f)m vp ^attn ex tempore
niit ^ovtl^eit bcvdvet fleiD , Do M befcftvetKn unDe bevamet, alfc f)evna ftnen 5Ivtifel befcl)vc«
tcn fin, (go fol^cn f;iv cvflcn an t)c 5lvtifeln tucfcfeve D. Bartiioldus tTlolUr S^obm^evt:
unD£c|V^l^?eflevDevtecfento^pambur(jfaIgepvct)ij}et ^eben, unDe fc (tne ^iBovDe t)evfel)vct
^cbbsn, fo utl) fincv ^cf dnntnig f lavlicf evfcbiencnbc tvcvt ften.
Itemfo^cfft Doa.tnoHercieprebtget, t)c ^cmung t)ed (Sacvament^ tnetnev©e(laft
i$ fo f vdffti^ , al^ in ttviev ©eflalt gcnomen , ti?entc De€(5vpcv id nid;t obne Q5Iobt.
item t)c 3nfettin() bc^ (^acvament^ unbev cincv ©cfialtnifj be^ ^r^De^ ()efft bat Conci-
lium Conftantienfe befd)Iaten Davum i$ \)<{t to ^olbenbe.
itcm, fo f)t f rancf tvuvDe, btt in ben S)oDt mlt)t l)t ^at ©acrament k\ tmx ©eflalt alle^
en entfangen.
item, f)e fpracf , W f)t ^cfot)ct)e eene ©cf^aft rec&tunl) tTE^ar^afffi^ to (tenbe, affe tn bet:
€rr>|lal unD 0}^onf^ran^cn unl) tvtl babt blim bttf) m ^d^njcrb unt) giien
item,i)eCanonDev^;}?ifTct)efftntct)t^c|uat)e^an, ocfnid&t^ unniifte/ ttjcfcferfa» ocf
na bev @cl;vi(ff tiDoI bcflacn.
item,.Dc€ngIifc^e®voot9??arfent^ntcftaIIeene m enen firottoa^tenbe, menocf
for enc ^eDc, unb alfo fo bvufenbe.
item, t)e DvoDc i^ a(l (^ebunben , fe fcbafl brabe t)erfcget njerben, wente bav t^ alfo $u
t)ad;t nicOt t?an vinQtn Sitben , t)avura fef)t mi tbo*
Ad Leftorem, Dominum Dodorem IJermannuni Langenheck fcripta fuit fft-
quens confeflio per Dn. DoQ:. Bartholdum Mollerh^^onQTXi primarium Theologiae Ec-
ciefise Hamburg.
Non tcedeat D. V. legere hic confeflionem meam , quoad articulos fub imperfe-
£^o rythmo milii adfcriptos, cum finiftreitate & immutatione b) damnabili , fic praedi-
ca vi, 6c ^\nQ palinodia in perpetuum prsedicabo, fub fpecie panis eft totus CHriftus nec
minu5 funsit Laicus fub fola fpecie panis , quam Sacerdos lacrificans, fub utraque fpe-
cie dareturSacramentum c) Euchariftise, tamenexurgentibuscaufis decrevit Conci-
liamConftantienfe, &:idemfervavitBafilienfe, quod fub altera fpecieLaicis daretur,;
quibusConciliis, reprcefentantibustotamd) Ecclefiam, eftparendum.
Si Dominus me jEgritudine extrema vifitaret , maliem mori fine hoe Sacranjen-
to , quam fub utraque fpecie in bbedientes fulcipere.
Hoftia rite confecrata ab habente poteftatem confecrandi , & pofita , ut
ajuiift, in Monftrantia, eft verum corpusCHrifti fufpicienda laude venerandum ;
MiiTa fub diIcretioiie,nunc refpedive Teftamentum , nunc facrificium dicitur.-
Sic
a) UtlgerfinO^Itetf. B) mutilationtt
c> alias fub utra<jHe Egdianftne» i) €rtho<i«.xam EcclcHam,
72 //. C&etls /. Venodm /. Gap.
Sic quandoquc prasdicando narrabam, quamque afTertionem, quia fupra multo-
rum in<»eniorum vireselt, rationibus non firmabam, obtemperans jufHoni Seaatus-
Conformiter dixi:
Canonem MifTse ^^^ integrum & fincerum , nuljoque mendacii veneiio infedlum
quoad pium , devotum & intelligentem peccatorem.
Salutationem Mariae non dixi efle orationem , fed tantum orationem auftoritate
Ecclefixinjundtam, verum fi dixiflem (certusquianondixi) probe coram fidelibus o-
flenderem, quandoorationis vimhaberet.
Articuli noviflimi commentum extraho ex vernaculo fcrmone quo ufos fum an-
no ifif. die Corporis Chrifti 5c an. 28. die Pafcha^.
l%m\ grunDe, &ufie S^inoe feben tviber , alfc m O^en i^, §ierumme gf;p t)cm S^m*
borgweifetneneOSor^auere^, a) t)atg!)i) nid;t bc OiOt)e merben.
Addidi die Pafchatis finceram admonitionem pro falute Ci vitatis, ne, usque huc
pcr cclebris & ab univerfis laudata civitas in fui honoris 6l bonx famce attritionem , ma*
lis fuafionibus perniciofisque licentiis, feduceretur. Dixi non diflimile anno 26. in
jejunio latine ex vernaculo fub his veubis : latet anguis in herba, nihil qujcrens nifi glo-
riam &felicitatempatern£ecivitatis , cui in multis etiam genitis doSrina adflringas,
pulchrumque ac decorum putabo pro Patria mori , ficut nunc partim civiliter mortuust
judicor judicio vulgl , & fuo tempore pro hac mea confeflione coram Primoribus Chri-
fliantE Keligions exfpedo gladium^ignem, approbandoVuIgi copulativampromea
disiundiva. ^ ,. r^ ,.
Do£t. Henricus Wendt Ordin: Prsedicatorum.
^bt t«5 Dannot)en »cle mefjr to (6t>cnt)e , Denne in Der ipeil. @d;rtfft c)efd)ret>en |Ieit , aljf
be^eili^c S)refolDii)f eit, &armitnDen€uance(ionic|)tfc{;reuen|]eit, unDe i^Dod; n6Di(}to
item ?^aria i^ unfe b) ilctjc ^S^dpene, eunDc «^Sorfpref erin ; fc ^cff t oocf to griifef
l)atB6t)ctDcr(Sc^l«ti9<^n' _ ^ ....
ltemt>pDcn@to(c^o^i»tten, l)ect?Sicl?fefttfcn, unDc^orcn, f)ett)cgertDeAbfoIu-
tion Dem De na C^rt|li anfettin^e bruf ct Dat eacrament in bciDcr Q)efla{t.
Mattbieus Faflor in Crypta.
:^at(SacramentDe^£it)e^unD^(oDe^3(2fn €.g)ri|]i Dae^t^ een Offcr fdr De@tmDe
Dev £t\)enDigen unDc Der "DoDen.
'^e@ee(enDcr(5)(6t)iiientverDennaDii|Tcn£et)cnmttgurei}eptni3ef, unD Darutft Dorct»
Visilien , ^:0^iffenunDanDcrc 2(3ercfet>cr(6fet.
S)e 5ltn-opin0 Der t)erfd)eDcncn Jpiaigen (cf)rcf unD ben)ef;rct Dc (^tflicje (^cferifff* S)i|Teti
2trtiCU( rt^ret OOCf De Sub-Prior Rensborg ^cjtttg.
Vater Fahianus x>an ^i^becp Ord, Pr^dicatcr.
©eDn)a(en,DeDafegijen, Dat mcnDcm 3BorDtn©aDe^nict)ttofeffcnfd;aff , menmocjt
, Paulo
b) lSt'i^.t"fic!ll"tevneuIicPtefcedMt{it5SWet^^ tt(mtr.f tsnmorf adjeaivb ifl
unferclicbe^ofnung.
^ntte 23erl4ge« 7^
Paulotrattofemn, ^ar^efcgt: ut^fegct bcn oIDcn igucrbeo , tvorat)ej: f)e nicf)t fmi mflati
werDctt , m mb\tm Denn a(le Q3ecf er fpn/ oocf f an t)at ^it ^eliament in biiffer @tel)c nidbt btf
5elplic()iten*
^f^emanl) tt)crb feeli^ be^afocn De QJon^rin^er bcr ^cbabe Q5oiM,
Dn, Henric, Sc|)ro^er Pradicator in Sum, Ecclefia,
^^iim Q5ee(l unD in t)cr 2Carl^cit anbct)cnl)cfd;ict im^empcl bcnn barfi'nbetni<iu
tSw^ Vrior Dn. Joh. Rensborch Ord. Pradicat:
©e nten ^rebiger fjettcn bat ?^(ot)f bcr Men te^en be (s^eefKic^en : ut() bcm (ateften Cap.
Lucaefcl)lutctbe, t)at aKcne ene ©c|lait i)c^ (Saffamcnt^, t)e €brifl((5mjjen £aicn Mn t)cr €nt^
fan(jin(}bc^>SIo&t^0dn^{ic6buten befc()(aten, unDet)ant)e3nfcttingeunt)(£ntfan5ing t)cffct^
6cnii:c(cbdt)et)arbe()cvunbe afle alle entfiint)crt.
^iiffen 5lrr(cu( ^ebben oocf cjeprebijjet m t)er ^(u(ft Matthaeus, Fabianus, Rensborch,
unb tobem bi^igm ©ccf!, J^crr Jodocus SifFried Paftor t)afu(»e|t, be ficf \>t$ mW f)i^,
unb ftcf cntfdiufDi^et mn t)em ^ret)t>® tob( am S^age Georgii , bat be fobann Materic nid&t
geprebicjt t)tfft , oocf uppc t)e S)age, t>ar bat gt)an0e(ium t)or(cd;t unt) geprebioet tvcrt)t , niim^
mercjepreOfgtbefft, t)arummcc^ebnehbatot)erflet)id;tet, unt) utb ^aet t^me tojjcfd;rei)en fi;,
fo ()e ftcf Dar opcnbar btropcn ^eflt t)on t)em ^rcDig f ® to( am ^age t)OVbcr<Jrt in bemfc^bigcii
3abr 28,
Tif. Fridericus Vullgreve i^ont^ Pre^lger*
^at t ^ ntd)t niittc W dbfiften ^iibc n^cten W gt^an^cfium , ben fe mo^ten barotjcr faf*
(cninSrbom, unt)ebeS)ut)e(mo5tefcbarborc&t?erf6bren, n)e(cfe Hieronymus um be^ ml
knhi^t^Mttin^ix^pitttif batmcnbarfd;o(beutbnemenwatbcm^o(cfenuttc n)dre tor®a^
(i^feit.
Item, een^tfc&opma3n)o(eneed)tc5run)bebben, manbefu(t)efcl)aanen ^ifci)opfi)tt»
ltem,baPaulusfa3t i.Tim. ;♦ ihti^to t)crfiaen t)an encr^cefiddjcn Jrutven, Wii
uanberQ5rutunbt)anbegrunjen)e(cf c(^bebi((i5e^eife, unbe be ^inber fint ()eefl(ife ^^inbet:
wp to tebnbe in cjoben €;empe(n unb ^i(ben,tt)ente a(fe be 2lpof}e( babben ben ^ci(.©eifl cntfam
gen in fiiri()cn ^ungen , bo bebben fe erc ^inber unb gruwen i)er(aten , unbc na ber ^^bt nene
grutxjennjcbber^enamen, n)Ott)o(PauIusfc{)rifft, W Q5ifc^opc mdgcncne ^xmt ncbmen,
fo babbf 11 bocb be anbcrn 2ipofIc(n nicbt befd)ret)en,barumme fd)o(be man b(i&en, bi ben(gcibrifP
tenbererflen2(portc(n, tt)entePauIustt)cre(an3enabc^t)btgefamen, njcntebe 2(poflc( {^a^n
benben^ei(.Q)eefl empfan(jcn in fiirigen ^ungen , barumme l^o^^i^Otn fetjerlatcnereJruweH
unbe ^inber.
item, bc biffi^en ^dber babben dbr Q5(ob t)erflortet, omme 5bre ^iifd^beit ttjiaen, meti
nu bcbe en /eber ttjat f)n\jo(be, tt)cr tU ©afc W be Ct)ri,gbeitnicbtbartbobcbe, fott)orbe
barna enc cirote ?S(obt?(e)tortinge nafoigcn , tt.>entc .^amborf) mxt bmn nid)t Qt^co^M.
!5!)ulTe 2(rticu( unb t)e(e anberc fi)n, (bc fe bage(icf ^ a()ne ^arbeit ber biaigcn (^c^rifft
(ebrcn,) genamcn, n?c(cfefcfd;6(enmit©abc^^orbtbett)c5ren, unbett)cbbcrropcnebbert)a«
ebven ^rebigen (aten, de fententia Secretariorum Mag. ^oh. Wetken <Sc Joachimi Som^
merfeld cum cccteris complicibus & malc di^« Se£tse Martinian» adhserentibus, For-
^4 I^' C&^lJ^ J' P^riodm L Cap,
taflis, Deofuffragante, fuotempore poenitentia lamentabili ducentur in mclioiratio-
nem totius rei Chriftianse. 5)i^ t^ Qtm\} be Sententia t)ei' Martiniften , mh hebben blifie
mQtf(bvmm ^mn for^Iicfen a) url) befev gljren-ricf en ® tat) ttern^ifet bo ft (tcf Doc() bebben
€5vi(llif(n
•fev^c()n)flcr5eit, o(fteUni^cr|ldnt)i()feitcbvev^erfonen, tvo ftcf Degmo^te na 2Garl>eit t)er
©ctu*i(ften be(je\)en , Mt it t)en fvamen Jpeven lciDev nicbt \)ev^unnet , roclcf en id ttevorfaf et mv^
t)ent)orcbUnberricl)tunpbev©vppen^3a5iiIfen, b) Dev ttevlopenen *:Sot)en , t)e bat)cn fdf)rei)eti
unbbendmet fun&, buffefunb be tt)avf)a(fti(3en QSerleiber framer ^uben unb ^aier^ allen Ve-
Bitis, ivo crfcl)ienet utb ebrcv '^att, mkU^ ()en fiiet to allev Unfogelif ()eit unbc ^ebbevtviUen to
(rivecf£nbeinber()iUic)en€I)rillIifcn5\erfen, to t)crle0,()enbe c) be f)illi(}e^acramenten, utf)
cbrev e()en Q}ovncI)ment, be^ febocf) nenc9:)?ac()tf)ebben utb gdttlifev ©cbrifft , tvcnte noc^
^b(t, noch^eiferanenef)cbben, fobane 0??ad[)t to reformerenbc bat aUcrgeving^lc in bec
^iUigcn^crfcn, fonbernmiteenbvec!)tic)enQ}evbva0aUevguv|lcn, unbbovcbeen Concilium
to t)evf)anbeltibe , unbe cenbvecbti^licf to befi)Iutenbc , me man bolben fcl)al unb mi man m^
micbcn fcl;ai, bi Q3evlu|l ^iue^ unb <55ubee5, fo maQ am to encr ®vi(ilicf en ^enbracbt (tvo ^ocf)
t)onn6bi(] ie) <rn)llicf bcfd)Iaten tvevben. &Ott tvolbe alwelbij) , M fobane^ mo^tt mit bet:
evilen ^ov^jfolbigfeitbc^ ^'aifev^ Caroli famt beranbern (Jf)vi|llifen gdr(len unb^roilaten, be
tnben^cbrifltencvfaven unbe t)ev|idnbi(3 fi)n, md()teMc^Iatenunbe0ecnbi0cttt)evben, albe>
tvile buffc Martinm Hut^er in bem£e))cnbe mxt, unbc nid)t tt>iber tjcrtdgert tvurbe tvente
toltnen :4)obe, t)p bat bejlefte €rbof)m nid)t grdtev mdgtc cvriefcn , alfcbc erflc fu§ lang
^ct\)e(i 5e(ft, borcb (grwef unf) i)elev j?etterei bord) Maninum in bev ^lCerlt t)crf linbijjct unb t)cr*
babet , bat ©Dtt bord; (tne grunblofe ^rmf^ertigf eit md(?e na (inen ©^ttlif en ^iUen bcfc!)i^
cf en unbe tKrn?ecf en in ben ^crten ber €l)r iftltf en gdrficn in (^alis^cit unb €cnbrdc()tifif;eit be^
(^ljirilllif en ©tanbcfJ nu unb to ctvicjen \^i)ben. 2lmen.
Anno if28.cim:4^ien(]annabem ^onnba.^ Mifericordias Domini ^cndmct, bc \i<k
tijaj^be l^agVitalis 97?artelacrdbC2 8.!^«(j bcg>)?^enatd 51prili^ (tnb i^ergabert tvorben afle
Q^rebi':fer^ binncn JE^amborjj , bord) unbcrfcttinc) ber breen fecrfopcnen ^ot)en^, bc ocf t?orbe^
ndm tfi)n <5>crr Qtctfoii t)an Bcmpeti Dciiopen ?)}?dnnicf Paftor to ©t. ^atrinen, ^crr
3ab4nn 5e3cii^agcrt Paftor to i^iintc 5»7icoIai, unb ^Q^ejler ^o^^mn ^ri^ ^af^nbagc^
CappeUanto^iibcrl, tmbebtir t)erti?ifct, buffe beibe bcbben (icf in bcm 2Impte, t^erganjjcn, t)cr;
trutDen laten, ibtliferere3uncfiutv, ba (tcf ebemal^ ©abc t^ertvutDCt f)abbc, unbe getot in
Sungferfd^aift toIet)enbf» Q3an biiffen brc ^mw tDcgcn f)e(tt(tcf bot)ev5e\)ct cnccjroot Oiu*
mor unbe Uploop binnen ^ambora, ivelcf cre ftcf in etlicf en bufcnt n^eren t?ev(iabevt , \x^ bcn m
«nSaal binber bem tfimfcbcn^ure, unbc^^abt^^ufe unbc J^o^cii Collcrt, to f)ait#
belnbc sxp bem W\\\yS^^\i mtt Iren fvamm ^uben, be barbord) Unberfettung bcr ^orbendmbcn
%m\\ unbe 53}ic|ler ^o^ann XO^tUw , tMf^nbagce bcr (^brfamen DictN Secretar. unb ixx
bev ^.'iallcn t)er()itnoen atn S^acjc Gregorii in bcn Diatf) ^aef aren fjebbben ttjclbigliff gcrebet unbe
gcbflubelt^ mitbemt)orfc{)rei()eB ^rebicat ten t)pctlicfc Sfrticul Xo refponderenbe, ivclcfc \x{\)
a> Qfwaitb^tiacr ^aSeiCe. , b) feer.reiflcttticn SKJHjfcn»
c) iu tJcranbcrri.
J)rrfCe55€if4ge« ff
^attcif eit bmx\i\\^ tjorctcficflct 5ebl>cn,u nbc ef)rc IBorDe t)crf ei^rct unbc ^et)ic!)tcf m e^rcr Q5or^
nc^menDc , uppe t)nt fc allcnc Dat Dietjiment bc^olbcn , \n crcr ^ctteric binncn ^amborg , imbe
fobetoimernunbbcangjlenben^ljrfamcn O^atbmitDcn i^orcjcren, alfcDolciDer»orC^en
m^, foDatDcmit2GaIt, unt)e a^ne Diec&ten^ Srfdntnug, DeDodb ftcf to 9ied)tcbo&cn, i\)(
rc Q>reDigten unD DCeDcn t)ord) cbn gefeat , unD apenbar gcprcbigct in @c^rt(ft to jleneiiDe, unt)e
DecrfcmuntolatcntnC^riOIicfeUnivcrfitetcn, Darunt)crDcc|)ti9cO{icf;tern)crcn/ unb Darbe^
mt)cn fcbolDen ocf Doen Dc Drc t)orbcn6mDc ^mn , fonDcrn ci;n ^ort naget)cn , n?ce? f feDcn,
Dat mu|]en)af)rftn, unDDcanDcrnjjelcrDenDoaorenunDJ^crcniw5tDentn allen d()rcniGor^
Dcn t)crlacl^t, Dat Dod) baDcn allc tcmlicfc a) OCeDen , iniD bat)cn aflcn 9ved)ten fcbuDe/-
fo tt)arD^altba»cn DiecbtleiDcr^qcbrucff , unDc tvorDen Dord;Denflcmcinen JpupenDcrorDec?
Ict, (3ec)cn:^iHcnD^^(Jbvf<^men9vatl)c^, unDt)cIerframcn£uDe, fo Dat Dofort Dc^<mDern.
S^age^ bi (^onnen® cbicn moften cbrcr f ♦ ^erfonen Dc (gtaD riimen , unD utft Dcr ^taD obne
©naDetvifen, ©Cttbctcrf, manf Diijten tDurDcn tme b) t)erurDcIef, DcDarDod;nid)f;c5en^
n)orDii)n?tren, DatDod;bat)cnalIc€()riOlifcunDbcfcbrct)cnc^aiferlifcOvcd;tci^, menfdjadnc^
maHDoorrid)tcn, fonDcrn bcfpDarjecicnwdrDig, unD^ct^cSInfmort uppe De 2lnf facic De eme
t)orge|leIIet warD, unDe fo auer^cn)unnen unDc at^ergctugef* S^iiffc ProcelTus Dejt £){ed;ten i^
^ivIctDcrnicbtto^elaten, meli^fcrei^, unDnoa^crbarmlicfanfol^drenDe, De Dar nicbt legcnn^ar^
Dign)arenunDmu|4enn)ifenftnD.(|cnomcf, ^«rr ^o^atin XJifcfebe^e, utl^^^ifbmarfen %i*
geb6rD{g,Dc wa^ "lOabnDaoe^ ^(xxV-fyn to@unte€atrtncn,in n>c^ (^feDc f am^crrBtctP^ti
2ienipeDci)crIopenS)J?dnnifcut5Dcm€IoOerto(Sunfe CO?aricn ?>??ai)DaIcncn binncn S^m^
borg, DcanDcri^0cn6mef^err}54rtM^^«t^<^««f^i>»®^^^J"5ftt^^f^i9/ Vicarius tf;o
©lintc ^atarincn unDe Commendifte t o (gf. 5^icolau^ ^crf en : £>arna Dc^ anDcrn l^c^^i^
n)orf t)ertt)tftlifef Dem '^CerDt^en S^ixin ^cfJer ntcolaua Bufiorp !4)om?^cren, m^
cf er 5aDDe (}eprcDi()ct bat)cn ; o Qabrcr, unDc tioa^ oocf Dar nid)t le^enn^erDi^, fonDern tn Q5or^
fiDen5aDDel)cflcft)orrcDcft)pDcn^rcDic)'@to5l/ n)eIcfern)a6tofornct)orDem(2()ffi^mcn Dfa^
tf)e, tn@c(icnn)drDi(3feitalIer^]3rdDicaiUcnunDatIen^arcffd;n)arenapenbar Dorcb Duffe t)or^
bcnomDc Q3ot)en t)or()ec)ci)en unDc an()cf Ia0cf, Dor Do t)p bcfprocfcn ftcf |c5enn)orDi()e "13rcDican^ •
tenbenomcntiicf Dod.Bart^olb tnollcr ^cfc^?0^cj]cr in Dcr ^eil. ©d.tiffit, unDe !X)om^
^evr Der jflerf cn binncn J^pamborg. Dod. 3olj4nrtc6 tX)efiOt ^rcDigcr^OrDen^ ut <Sf .30^
^annijJ (^loiler. Dodt. ^eriri^ BifTctibrtlggc in Dcn gecftlifcn Scd^tcn, n^urDigcr Paftor
Der :^eifen (gf. O^icolau^ Doa:. Hermannmt.M\^tw\ii^ ^^drgcr unD in Dcn ^aiferl. Oicc()#
fcn promoveret, Doa. ^o^attrtes tnoUer ood^^orgcrunDc in beiDcn 9icd;ten promo-
veret, fambtDenanDcrn']>rdDicantenut5anDern€ld|]crnunDe ^crfen unDcCapellen, mb
efern)erenDain SrunDfd;op t)crcfcbef up Daf Dvatb^^ug f^o t)crI)anDeInDc mit Dulfcn t)orbe^
ndniDcn ^errn Nicolans Buflorp. ^a Dclcr DiCDcn unDc UnDermiftngen Diiffer por^efd)re^
t)enen .S)ercn woIDe ?)}?e|lcr Kicolam 23uf^orp nid[)tcrfcnnenftnen (grDobm unDe flcf befeftj»
ren lateti, n)orinncn be ficf t)crreDef 5ctDDc, Do bcgberenDc Dc ^orgcr fambt Dem €l)rfamen 9Ja^
Dc, Daf Doa.}5artl>olotnoUerfcj)olDcerftnncnunDapenbarf]ra(fen in@uDiafcit, unDe
tinDcrrtcbtcn, wcIcfcre^^IrficulDord^ebmgeprcDiscf fcfterlicf weren, n)clcfer fdbolbc ie0cntt)or?
i)i0 Dar fincn €rDom weDDcrropcn unDc fprcfcn unDc befenncn/ Dflf l^e t)iclic^t wt^ ^afli^^eit
^a «nDe
a) »crn«nfti^e. Sonctt «M i|?fo triclaK gejicmciti
»5^ //. Z^tih T. Femdm L Cap.
iinl)e]unbet)acl)tlif cn folcf eg gefprof en 5ai)^e , tvelcfer fe efjm tt>oIt)en tter^etjen, iinbe in Dat Q5efte
tui)ent)e (ten , t)e^ noolbe ()e ftcf nic()t recfet t)erot5mdt()igen Dar (^ejjenmorbiglicf en, l)arboc|? € S.
SKatb fambt Den ^(Jr^ern in grunDfd;op tt)olt)en nageDen , up Dat ^e nic&t m5(3te berf lencrt m'^
t)e9efc()eIDcttt)ert)ent)ant)em()emenen CQ^ann, up Den $reDi0*(5tDf)I eflFtcanDer^ angefrcif)et
n)erDen, n)e(ferett)OlDen5ebbenDu|fet)orbeni5mDe^o^en, DobefefD()omoDeIiffcn antnjorDeDc
anDc be9e6rDe nicbt De ©uDeDec^m gegunnct unD Dorgelicllet n)urDe, Dar mufle f)e bergegen
ivortlif cn i)crtt)ilf(5rcn , Dat bc n^olDc fo Dann ^cttcrien apcnbar ftan Dcm ^rcDi()^©to()l in Dem
S)omc, Dar ()e Dat gcprcDiget f)aDDe tt)cDDcrropen , tt)clf erc ^e Do bcn^ilf orDe unD annam to Docm
\)t, Darummc tt)urDcn De anDercn mrobrfacf ct , Dat fe cftm t)ertt)ifenDe, nimmer tn ^amborg to
preDij)cnDe unD utf) Dcr ©taD to tt)pf cnDc, fo fange bc famt Den anDern tt)cDDcr gccfcbet tt)urDc, fo
^efrtf)ClciDerDorc()ftncnf)Od;moDigen^artenunDiSinnenaDer J&ol(len^ife; utf) toMm^^
De^egeborDig ttja^ , foDanc^fiiluefl tjcrobrfacfct.
Item, ^roDcryo/;tf««^j^2^crt0borc^Sub-Prior to ©t. So^anni^ Dafufueft, mU
cfcrf^aDDe^cpreDigct, Datft'cfnict)ttemcmeDc, DarDc^ci)cnftcf fc^olDennic^tberic|)tcn latcn,
«nter bciDcv ©eflaltni§ ^clicf Den ^]3rc(tcrn, utl^ O^rfacfcn bemagcn utl^ Dcn Concilien tf)0 ^^a*
fefunDConftantien, Dorcf) Dcn Jl^cifcr Sigismundum pcrfonlicl) Da erfcbcncn , fambtanDcrn
i^crcnunD€5urf6rfJcnbeiDcr@tcnDej)cc|llic()fcd unD tt?cftlifei5, Dar ecnDrcc!)ti,(ilifen befd)Ia^
tcnttjcre, fambtanDern^frticulcn, fot)orberdf>rctftnD, fambt Dcn anDern ^cren, DeDanid)t
i»cDDerropentt)ofDen, Duffe OicDcn ef)m angcDid;tct unD tbo ^cfccbt ut5 ^atisfcit, unDni^t
na ^t)ani)elifc6cr ^ere , fonDcrn mxM \\i\) De^ S)uJ?ef^ ^w^mn unDc UnDerrici^tung (tner
S>encr.
Item, 3o&<ifiti XOitM uff)Den(2!fof!crtf)0(St.3of)anni^fd)0lDeocf ttJcDDerropcnftne
!KeDeupDcm^reDt><Stof)f, DebeDoc()up Dcm^fiatb^^ufet^erfealctbaDDe, unD tn ^d^rifftcH
gclicfDcnanDcvn^errngett)cgerttt)arD, unDnic&ti)c()unnetii?, DiffcttJOlDe nici)tnoeDDcrropcn,
«mme flcf tf)0 erf lcirenDe , Darum i^ \)i t)crtt>ifet tt)orDcn utf; Dcr ^taD , ^cntc 5aDDe be tt?eD^
feevropen , fo fd)olDc 5e allife tvol Darin nid?t mcfer geprcDiget ^cbben, tDcId^er ^e nic^t annef)men
»olDe , Darummei^begercifetna^ubccf , \ia[)t t)or enen tiJitrDigcn S^ixm unD ^rdDicanten
ii an()enamen ttorDcn , fo 5e tbo t)orn otf to Delcn 3al)rcn gett^cfl i^, beropcn , fo tt)cf Digiicf ^eb^
Uw lciDer De ^orgcr t(>o S^mhaxQ gc^anDelt, (^Ott betert na ftnen ©dttlicten ^illcn*
Item, Jperi; 4>iri"c|) Qcbroc^cr ^rcDiacr in Dem S)om ttjarD ocf t)ern5ifet , Diifle ttjort
f rancf, t)enid;tc utf) groten ® orgcn Dat ^c gcn^lif cn t^o ^cDDc fag, na etlicf en S^agcn alfe tt?eD^
I)erutb3ien(), n?aDemgcbaDcnDorcb Den Martiniftcn , \)i fd;iilDc tt>ifen wt^ Der @taD, ^t^.
ItfcDenanDcrn, cfTte fett>uflcnc5mDe^ortcntt)ifcn, Dcmi^IciDer fosefd;e5enmittt)enenDm
C^en*
Item, ?D?ef]er ^ricbrtcfe t^ungrcvc, ocf qjvcbiger in Dem ^om, \t ocf 0Ctt)cfcn , noen^
ii 5e tt^uIDe ocf nicbt JvcDDcrropen* !4)iifie i^^ercifct na ^inncnber^, Ded :i)rof]cn ^^vcDicant ^v
n)ovDen , wth Q}cvfd)rDt)in5 De^ ©ratjcn t)om <6d;aucnbor5, Darna utfe ©naDc Dc^ (gr^bifd!)0*
fe^HnDcncg^om*JE)crrn tfeo ^remcn, crlanflct cne Vicarie tl^o ^erDcn, unDe Darfiilscf!
»or encn ^aflorcn unD^rcDiger an()cnamen»
Item, 9)?efler nicoUus 2&u(lorp ^om^J&errbinnenpamb^r^,n)af;nDa5e^^ar^
^crr tbo (gvinte 0^icol(»i een groot ^rcDigcr , fo ocf Doaor n?erD, mt> bcropen mancf Dcm ge;
mcnen Q3olcf in ^evtt;Denen m anDern t)elen (StcDcn geacbtet unD gcf^oIDen i^, Diffe ful»efle
SScfiec
iprttte 23dl4g<, 77
5D?e|lci'Mco/<7//jmu|]eocFfiDifcnut6t>ci;^fat), mml t)i Docf; Dar nicfet /e^cmvorDi^ itjrt^;
uff; ben Oifafcn Dc »ovfc&rc\)cn fiint.
Item, Darnc^)iDc5^arf?jpcrrnunDcrDc^(ufft, Mattktm N. gindmct, miiflcfortbc^
anDcvn!^a()C(5utl)Dcr ©taD tvtfcn, SDujTc tvarD t)orfcf;i'ci)en a) boi-d) Doa. 26arc^oIO
triollcr to ^ubccf an ?D?c(]cr ^o^anrt i^oOe 5?arf ^J^err t^o Unfe ton 5rui\)en, unD Dorc!)
De @cf;rifft Dc^ Doaoris aif^cnamen DarfulDcj} Dord) DiilTen t)orfcf;rct)cn iperrn 5}?cfler jlo^an
J^o^eri t)or cncn Cappelfan. ^^o i^ (ciDcr t^o ^pambor,(j '^DSalt bruf ct bat?cn Dvcc&t , %Oii
bctert.
Item, De^ar^JE)errnt5olxm grotcn ^pifficjcn ©ecH »S)crr Jodoew Siefridi jjcndmct,
ecn 3rcfe gcba^ren, befft gebaf^n a(^ ccn grot 5Dof)r, up Dat ()e md()tc b(ioen btnncn ^ambor^,
^efft am :5)ac)e Philippi unD Jacobi tvcDDcrropen (Inc ^iCorDe , unDeDama(^ nicf;t mcbr tfto prc^
DigetiDe, DilTebcfftficf cncctvijjc(Sc&anDean^c(c()ct, 5e 5e(ft fme J£)orcrie , Dar ^c innc (c»cDe
m!tcnercc&ten9}?annc^grutt)cnmef)r geacl;tet, ^oaufii()feit De^ gfcfcbc^, tvcntc jlnc^^rt
unDe (5a(i()f eit Dc^ ^cl^cd, unD fo finer ^erfon unD aaen ^incn grotc Uncbrc anse^egt to ct\>i^
Sen^a()en, Datbarm(icfi^, ut&^e(]ef)r(iofeitDer£uDen, unDciDci^ujltbocriangenDe, nid)t
\\\ @a(i(tf cit Der @ec(cn. @Ctt o\m\\)\Q n?if aae 2)in(jc tf}0 cnem guDen ©tanDc unD ^nDc
t)Cifo()en, Dorc() finc^naDc, anDerdl]cittlbobefriic6tenncncrin()e^(a,9eunD@trafinaat)erDe
^ia^ t^o ^amborg f amenDc fi;n^ njcntc De ;ennc Dc fo t^ermifct fi;n unf3)u(Dig (ifen, unD fTcf to
Oved;t crbaDcn ()ebbcn, tt)erDcrc^d;aDc feet ft)n, unD ccn ;cg(icf tverD Darna trac^ten Dc fpn
Dord) ftne JriinDc unDc grunDfcfcop bp J£)crcn unD gorflen , b) tve(cfer 9}?ot5e to (anucn ^pDcn
af9en)cnDetn)crDcn.
Item, mi)nQ3roDcr 234rt^oIb tVToller 5)om^Jg)err unD Dc ot)erf!e ^efc^5}?ef!cr Dcr
fOom^tofcnbinnen^ambor^, fcefftftcfocferbaDcn in t\)ertf)Den c) apenbart)anDema3rc^
Dr()t.<efo5(unDDarnat)orDem <5ittem(gto5(c Dc^ ^rfamen dio^^ii in Q3in)efent i)c(er 100,
523or0cr , affc fine ^orDe unD OicDc Dorcb ef)m gcprcDioet, unD ()efcat befldnDi() ti^o flcnDe , m
OiWin (S^rtfKtf en Unit)erfttetf n unD m aacn unt^erDec&ti^cn Diid)tern, Dcr f)iaigcn (Sc^rifft €r?
fa5rcn5citbebbei]De, €bri(f(ifenmitfafIcn(gd;rifitenttobctx)et>renDc, mit DerMpcDc^aa^
mec6ttgen ©aDe^ bp poen Dc<5 (ScbmcrD^ cfft Dc^ Snvcd.
J^iffc Proteftation unDc ^cropin^ i^ ocf 0efd;e5n up Dcm ^Jatf; ? ^ufe , m t)orbcrt5ret
i^, m':Sin)efenDerDrct)6rben6mDen5Sot)enunDO}?enci)Dcr^, a(^ J^crrQeefl-^in »att2iem^
p€t)cr(open9?;(^nnife, ^e|ler3o^«««5r!ocJ&or^5?inD, tva^nDagc^ cen DifcipulDoao-
ns moller, DccftminDerUntt^eifitcttboOJoflocf Dcfriejtojlummc ^)oDe^ 9a?i(fcn Dc^ct^cn
mii unDbcf;e(p(tcf gctvcfl, ^t^tx unD Darna ^re(?er gemafef. ^c DriiDDc ^m t)ertt)ifet
tom^J^cibor^ ()endmet ^err 3o&a«« Segen^ageit, DarftnD c5«ic Doriefcn n>orDen etficfc
5lrttcf c( tt)e(fcrc f)e fcbulDe ^epveDt()et tiebben , t\)c(cfc ^c ar(c befldnDi^ m^ t^o bcfc&ermenDc, un&
i)p (Scbrifft 5cn)erenDe bi; Dcr t)orbeni5inDen p(x;n, utf) gcnnmen Den (c6ten 2f rttcu(en Den fc af(to^
lan9ci)or^er()eDtd;tetf)aDDcn, fof)eie5cntt)crDiot)erf)a(eDeDen2frticuf, mhi cl^r 0cfe()t ^aDDe
unDc geprcDiget , Den ^t t^crDdDigcn n)0(De j)eticf Den anDern , Darentne()en unDc Umm fd;o(Deti
ecf ()c(ifct SlCtfc at)erget)cn De anDern Dre Q3ot)en fd;rtfft(icf tfeo crfcnmnDe latcn, tvc^ fc^eprcDi^
a) rccommandcrft.
b) aulwurcfen/ i)fl6i^ncni6r©(6flt)cmuffccrfe6retter^cu»
«) t.K iucinrrScit/ ctRlmAl.
^
78 //. Z^cHb L Feriodus L Caf,
gct6at)Den, batf)ebbenfemc5tt>oenaMflen, fonbern fe tvfnen Dat t)av cifennen na d^rei: Sen-
tentie unt)e fb 5?(dgev^ unD 9?!c[)ter^ tl)o fyji, bft l^efft ocf Dat ijemene ^m fo anjjenomen un?
bebejldDigetjten, unDeDeranDeren ^erren unt) Doaoren DJeDen unDe "^GorDe fi}n mM)t
unt) loerf ebret n?ort)en, t)at (^ Dod; baten afle 0{ecf;te tmD ©c^nfften , tvelcf ere m^ fc()r barm^
(icf tt>o&drcnDe\)ana(l«i»er|ldnDt(jenun& framen l!iiDen foDane %^(At t^obrufenDe, ©Ott
anmelDtg ma(j Dat jlraffcn unD betern m finen ©dttlif en liQiikw t^o flnen ^i)Den. ^5o Dem
leflen, fofunDenfeminen^^roDertljo, Datbc fci)o(De meDDerropen jttie 9\eDc unDe SBorDci
tvclf cre f)e ^eprcDiget ba{)De , unD Darna na e^ren xH^ol^efaaenaaicf tt>oI t5o prcDigcnDc unD hm-*
mnJ£)amburgtf)ob(it)enDe, amilDatnjolDef^enitttDobn, ocf nenerlei^ifetoaborDen Dord[>
2lntt)i|ttt(j tjeler Martiniften , ocf m^ dl)me Dnt nicl)t aeraDen t)pm framen ^uDen , De df)m dt)erflf
t)an^arten,ciutf) gitnnnenDc tveren, Dat5efofd)imp(icf llner fhxt fc!)ulDc tjergetenDc fr;n, Dc
tf)0 Dori.qen ga^r^n ^aDDe tl)0 €l)ren Der Unit)erfttet tbo eXoflocf iti Dcn ?)iatf;e ()ett>efen , Dar ba^
t>cnDdrtig3:a^rtnDer4)ocl;()cbarncnSorflcnunD J&erren un tTictlcnborg DvaDc gctvefen,
unDt)afent)orJ^cren, ©teDcn, £anDenunD£iiDen(|ereDefunD (jeraDen unD geprcDi^et ^aDDe,
bar ^e mtmittcr (®Ott a[In)e(Di(j fi) ^ancf m €n)i(tfeit) t)er(ad)t i^ (^ei^orDen, unDc nu tvuOen
te^^ot)enfambtunfcn^anDe^(itDen (Dcd^meDat na^ct^en/) nuupflcn OlDer t)or(eci(>en , a)
Da^ ti^olDc icf d5me nici)t raDen, unDe ocf nicbt jiaDeti tf)o DoenDc, fonDern icf f)ebbc d^m jjeraDcn
mDDer tl)0 rcifenDe na Ovofiocf , Dar be ocf t)af en unD Dat Q(nr\%i 3a5r mx m^ fd;riffrl(fcn
wcDDcr jjecfd)ct Dorc^ Den ^od^jjebarcn J^errn unDe Sdrflcn unDe t)an Detfi ^rfamcn 9?athc unt)
tcr^an^cn Untt)er(itetunD€lerifeiDertefentl)0^itntc3acob, Darnoc^tDat DocnDc fenne,
unD t^o t)orn m^ l^c tvol (jcncgt getvcfen , tbo refignerenDc unD tbo t)cr(atcnDc , fo fcrnc
foDabn Upro()r nid)t tvere crrefen b) gemefen tbo ^ambor^, alfe Dcnn(ciDert)or05cnn)a^,
fo 5ebbc icf cttie gcraDen , Dat 5e fd)u(Dc Defitl\)ef]c Deckenie an (icf ()OlDcn unD Dar refideren, fo
langc tnan anDcrc ^t)Dcn fcdren mdgtc, mo cDt (tcf beget^en n^olDe tl)0 ^amborg , fo ^efft f)C gc?
Dal^nnamtnem^JaDe unD@d)rifften an c^iticiefanDtt^oJ^opccf unDi^flereifett)on^flni^
l)Orgam!4)in(]a()et)orDerJpitnme(fa5rtunfergJg)^rrn 3^fu (Z^priflt in Ditffen t)or5efd)rct)c^
ncm 3af)r 28, uiiDe 5efft ftcf Dar cntbolDen , fo fan.gc f)c anDer ©d)riftt erlanget. @o beff t
ftcf \>oX bcgct)cn, Dat Dorc5 UnDcrfetting Diiffer t)orbendmDen ^^^^oDcn fambt cren 2li>f)ang, Dat fe
i)ebbent)crfe&rit)en laten Doaorem 3ot>artrt Bugen^rtgcn 5varf;Jpcrr tf)0 ^ittenberg, cr^
fcbiAicn , hi dfeme tbo rcformerenDc ^aDc^^^eenft in Den :^arfcn , n^clferc fe f)aDDcn bigelegt,
unD ocf ilCeDDertDiflen unD Uprobr , Dorc^ fe errDecf et , im(^m Dem (grbaren DvaDe unD 05 or*
gern bi tf)0 (eggcnDc , fo f)C fd)u(De tbo BruniwicP geDaf)en bebben, a(fc mcn Do fcDc. J£)irup
l^efft S. ^rbarer Oia^t fambtDcn ^^drgcrn minen n)erDigen ^roDer c) begrdtet, utf) Ditffer i)dr^
bendmcnDenOrfafc, Dat(>eDocfen)0(Dct)ergiinncn, Dcmfe(Digen Bugcn^rtgcnft'nen.g)Dftf)0
bctvaf^nenDc , to cner fortcn '^i^Dt , t^o Dem (cngflen tf)0 1 ^amtiw , in Deme Doc^ h^ Dar nic()t
jcgcntDOrDig n>drc, unD t)ic(id;t ocf nid)t fo Di'(tDe famenDe mcrc, fonDcrn fc mxm biDDenDc unD
bcgercnDc , Dat 5c wolDc mit Dcm erftcn n^cDDer hi cl)mc erfd;ten.enDe , unDc bi c^ncn (et)enDig unD
toDt tfeo t)crWit)enDc, unDc t^o (tner '^f^ofilmpfi fd)0(De (in Jpof el^tn apen ften, unDc Derbeget d)
fi)n, abnc enige Q}crf (cninge (incr ©ilDer , Dem ii fo gefcl^e^en, unDc |b (iattiiPen unDc fd)ri(ft(t*
fentvcDDergccfd;etgegcn S5?ic()ae(i^. ^im^t i^ nid)t ^efamen, a(lDitt)i(e 25H2cn^<iacn i^
a) it)m tn fciHem 5l(fcr bfct^en. b) rnrfla«&f,
c) f^rifftlid) crfu<|)t, d) aufbf{)flltcn.
^tm ^ell^se* 79
tf)0^amboxg(\tmfm, wclftrwurbeam^^atjcDionyfii in minc^Q^roDcr^ ^afc mit fimn
^ifIcnin(t(tt)ifcttl^ot)cr^erbcr(if^ t6ocbtlifcn^i)&en, n)Obat)cngefd[)rc»eni^, t)arat)crfvn
Stivifm De chm tbo Der ^erbcrgc f;ebbcn ingcf^bret , t)e €rfame ipcrrcn SStat^mannc J^crr (Dtto
Tdrtmcv, sX)?c(Icr ^o^arirt lCCce^ette mabnbage^ Secretair. mh Difcipul mine^ ^roDcr^,
ttjelcf er bcffr in Delcn i^tucf cn wrdDelicf cn mit ebm (jcbanDclt , Dcd 5e Doc^ ncne ^QQorDc ^cbben
wolDc; DcanDerni;)crren, Decbm entft'nc)cn upDei- Doaorien tt)aren Dc ^brfamcn ^ivman
©oleou, ^itUff ©ct)iiloorp, unDcCIag J^o^enborg famt cbren ^u^fiimn. ^u^i
htbbm (^n Dcmfiilocn ::?tt)cnD , tt?clf cr m6 ecn JrcDacj, mit ebm triumpbcret unD froli^ Stmfm,
ebm fpifenDe , Slcfcb ^:^raDcn unD ©aDen, 9vcb^«^raDcn , Offen? ^SraDcn mit anDern Diirbo^
ven (^pifcn in ^kki) unD 3ifd)cn. :^e^anDei*n ^^^acjer^ fon bi cbm erfcbincn Dc^ 0}?or()en^ Dre
^or(ierme|ler benobmlifen ^err 2>iri4) ^o^fen, ?0?c(icr (Bevt> van ^tm ^lte, Lic:
in Dcn ^aifcrl. OJecbtcn, unD Jpcrr ^o^attri i^ulpe, Dcfe bcbben cbnc acfd;enf et unDc gefanDt
mi bte fjgrfartien KaOee votQ n cnc i^ bm ^im , unDc cnen fcttcn Offcn mit tmt 'lunncu
^amborocr J^ecr, tbo ener frunDlifcn ^bof umpj^, @Ott ^m tt)0 grcDc unDe (^alighcit Dec
©cclcn allcr Qnnjancr Der &xm f rif en (5taD ipambor() : Up Dcn ©omiDai) / ^velcf m^ De
anDcr ^Mg , tt)urD icf gclaDcn unD^cbcDcn tbo ^tic, ^unDfcbop mit ebm tl)o mafenDe, inDcm
l^cmtne^'?noDe(5 ^afe bcmabnDe, Dar icf mc5tc allif tt)ola) ^^oDcrficbt bebbcntbomineg
Q5roDcr^(55uDcrn, DagcIicfjjinDcn^afutf^unDein^tbo^abnDe, tt^elcfc^ mi (jc^dnnct tt)arD/
ai)er|t, mine^^^roDer^^ned;t, Gr^^or//^ riigebuerciendmet, ttjarD utb Dcm JE)«fc ^ertt)»;
fet, Dorc^DcQ5i5rscr, unDcmiinDc^oftgcjlellct, alIDcn)iIc ^c tboJE)ambor(j ttJOrDe bli^enDc
fpn, u tl) qScrli^f finci^ ^eren minc^ ^SroDer^ , fo mogtt fc cbren egenen ^illen ^ebben Dc Dcrlo^
pen ?f3?onmfcn mit J^orenunDe Q5oi)en fambtlifcn triumpherenDe. ^ine^ ^roDcr^ 2&ocF ^
fcfce bebbc icf Do nod? mit @d;tt>ermdDi()fcif Dar beboIDen, ttjclcfc m^ ene bcDa<)De Jrutt)c, 6t)m
ilmmeDc^vodtboDcnenDc mitDc^^^ugettl^agertJpu^frutt)cn, fortDarna, leiDer, am 2lt)en*
DcLucs €uan,(|clitle, n)urDeDearmegrutt)ebcfc()tunDcmnDacbt mct'i^ot)erie, foDatfd;olDe
Dartho(iefo(ftf7n, ^^ugcttl^^gcfimitjtncrgrun^en, tvclcrcDo9roffc[)tt)anj)er()in5, famtfti!
ncr@elfd)opinDem^afc, fd;oiDe n?iUen t^crgctjcn, unDcctlicfe^eDrdncfcbcreDct mit ^afp
ran , unDer Der grutt)cn 0()cn ^efpictbebbcn, tt)arummc fc tt^clDialifen n)ort gcfaH^licf (jefettet,
unDc unfct?ulbi5 aepiniaet , tbo »crf renf cnDc cbre ^cDe matcn unDc na ctlif en ^aQm t^urDc fc Io6
Se()ct)enDorcbQ]orbiDDin525ugcn^agert6, DcDafoDanetJ famt ftncr igielfcbop unDcraefettet
b) baDDcn, Dcllicbte alfc framc ^iiDc fcDcn , Dat fi mogfen Den J[:af bebbcn lo^ unDc frei. hitx^
ummeminf^Q^roDcr Dod. Banhv/^i 2)cncr gmn De^orger mi in ht^ofi, bcndmctlifcn
CQ^etler Joi^nn XVaUn Dc tf;or ^pDt Dvabtmaun ^cfabren am 5)a()e Gregorii Dcrganacn*
Anno28,unDc^or()ermei|ler()efal^rcnDarnaam:4)aaePetri in Dcr gaflcn Anno 29, unDe
ocf up Gregorii tt)clDi()Iifcn^ef obrcnc di<xtlyMht fo i|fuppe (gcbrifftge^eDcn , |b alfc mit Dem
Q3or()crmei|]er gefd)ebet] me , alfc Dat gmmt ©erud?tc gm^, unDc mit Der 30arbcit mcbr alfe
letDer Dor Dem igrfamen 9?aDc unD De3nn>al)ner^ n?ol niktc fi)tr an tofamcnDe ^i;Dcn, fo tbo bts
furcbtent^, (330ttalImelDi(3":a3iaetl)olan()cn ^abren (tnen ^oren Mn un^n^enDen. ^e
9iat&>£uDc fpn 0ctt)cfen, ^o^onrtmoller^ (500«^« moIlcF, ^«t^ Qan^er, c) tlleitt^
a) (^ki^ml b) juwege (!flir.K^f.
0 -^«n^ @en&er/ alfas3D5anne(f)r6i)cr/ foi(lau(^bieDrfcnMn^ttU)fttenFafflsfln6er^etn5prt*fef ♦
@. 2J?oU<r/ ?W. m (£i5^eii/ M'^^xbHx/ .&i«r. Siiftcr/ ^u^Mmv SDJott^Difrtjer
go . //. Z^cil9 I. Teriodus L Cap,
■ ■ I . ' - ' ■ ■-■II •¥
^ct)p«(Sii5Cfi, ^crtricl) ^itfcfccr unDe tnattf)iae Kf^cbcr ^efa^rcn, Denn bouen mpn
^c&magei* ^ttman Qoleau unDe ^erv 2)icbcricb Bo&e^cr ijerlopen ^:0?onn!cf a) utf) ^,
3ol^anni^©o(ler» .'5)l|Tet)orbendmDe ItntgemefeuDe Q^annerenfoOre^, fammtCortxBol*
tcncr, n)eIcfer5ebDen Deifctterienf^efpcnllarcfenunDiJovtgefettetDord^^ugcrt^agcfi. S^if'-
fe fiebben miin 5?oR^eDa5nminedeSroDer^ftneh :4)ener, mooorberoretii^, unDe mine^ Q5rOi
Dcr^armcf dcffd;e fjefftjlcf motenfuluejlldfen, unD betalen aHe Unfo(len in Der ^oDelic tl^
tf)xtn (Scf;mrtrten , ©oDt betert.
S)efe^ Q3ugcftl)ag6»t0 ^ugfrome 5c(ft ^etelet cen Dootbaren ^inD, enen (Sof)n atn
^QZonDa^einDeni^afc^cn, Dat ^inD f)eft f cnc SQ?if(laItt(}feitgef)aDtan|t'nen5intIate, oDer
£eDe, aIfemenfciDcrn)oIDctf)oIC0gcn, unDfcDenDanDcrarmenfeffcben, unDcnja^Decjcraf^
le(5 scle^en, b) fo icf f)ebbe ge^i^rettoan n)arf)a(ftenframen5iwen, DcDat^inDgefcl^en^aD;
Dcn» $)it ^inD tvurDc be(lcDi0et tf)0 (^* Q3etcr in Dcr ^arcf cn am 3<nt)t unD ^age gcjct)ret)eu
Anno i fag, am ®onnabcnD na Dcm g.^a^cn De^ 6iffigen£ic&am^, ti)clcfer tva^De
Sag Bonifacii, De stt ^aS Dc^?f}?OHaf)f^ Junii ^endmt , ftn erfc&ienen in bt^ Doaoris Jfpa^
feDcS5rfameJ&ercn, ^err^mridb Balgborg, iperr ^o^attit XX?ctPcfi ^orcjermeiRc*
rc, J^err ^o^attft Ko^cftborg , ^err iDit^fttar ^ol)! , ^iatbmannen, fammtetlifen
^orgern Dartf^ogefd^ct, benomtltcf Corb (BolOftcr , ^attg BJOfiic , tViatt^iae tHore,
^attg^alcP c) 2tft^rca0 23roT6, XK)arftcfc VDarftcte, tc. fammtetlifcnanDern» ^i^
fc oorbendmenDe ^J&rn. ^ebben malfanDer ge^anDeft , unD Dod. 23ugcft^agcft |)e(ft m^tf
ftellct Drm ttcrDigcn ^erren Dod. ^cttftigs Zviflcftbrugge unD M. jo^attft (Sarleflorp,
t)ontvec}enDe^tverDi0cn;i)o5m^CapittuIg in Der5l'ercfen5f}?aricn, utf^gefanDt tf)0 bcanttioor?
(cnDe uppc Dc^ D. 25ugcrt^agcfi6 tJorgctvanDt, VDcIcfer f)eft mQtQtm, Dat ^e bcge^re
ift Sruubfc&op , bat bc 2)o^nt&er$ii mogccft ftftgcti c^re tnctccti , fanimt 6eft anbcrff
Cvbcrt, bat ^elct^eg^cfcbecn, funDerfc follcn afflcUcn be Suffragia uiibe be Fejia
aUcr i^tUigcn, Daraf^e ncne£>ii^a/7t^o^o!bcnbe; bat anbcre voa9i (e fdboUcn ocf
nicbt ^ol^ctt Vigilien Bcclmcffen ; ^at t>ri5bbe fe fct)Olben ocf ^crnama^Id ncnc
tniffcnfingencfj-telcfen, jonbernfc^abbcnCommuntcanten, nribz be fc^ulben fe
bcrid^tcn m^bz communiccun unbcr bcibcr ^e|laltni^ , bca tvolbe ^e trfili^en,
rammtbcniE^rfamcrt4)4rn.unbt>cn Borgcrn Ocr gegcnnoorbig erf^incn ge^ol^
ben^ebben, in bctn ^e fi^bcbuncPcnlcct, batCapine/, effte cymfcy mogtc Oat
mcfetanbersbcrDej^rcn ut^ ber ^illigen Qcbrifft anbcrs t^o ^oIbcnOe, tfftcvexf
pli(i)tctfvn,:c. mitt)eIcnanl)att(3enDenimnutten^orDen, naDer ^ettcr^-^Bifc, ofjre 2(r^
0eli(l mit foten ^IBorDen t^crmenget mit Dem Venin , anDere unt)er(idnDigc tf)0 ^erleiDenDe uiiD
in5aIf:b5eitff)J>f>nngen.
^ierup6efftin5?ortbeitDoa. fynnin^ ^tf|cnbrjlggc geantttJorDet: lbe»ar<fe
tfeo i^amborg trcrc ^G^etfcr frcy gcfliffcec unb/)r/w7t^^erct rom B.ei|cr Care/o bcm /.
unOboriftneQ^^ne, ^mtxicBunO S^tWcS (tnena^omntlingefammt anbern
^^rn UrtO S^^fi^^ confirmtxtt , nnXy t)e?cn Vrivilegik begtfftct Urtb be(iici)ttt,
^amborg tt>cre gcbaucC/ utibcOorcfobe furi?cf{e(6rta&cb€r i^arcPen gcgcvcn , bcr
StabtOarttama^Id, foOatOe^crclfet^o^amborgn>cre olOcr alfeOe Btabt, ah
fe
4) €nflauff«ne55?{inc§e. b) es&atteflllf^anipm^feingnte^^efc^icte. 0 ^otlcf.
jDntte '^dU^c* gi
fe mett^ed n>t>er 23cfcl)ee^ fufi^eo^tte ^it>ifel in Oefi ^htonidm, un^c f> i)abbcn
bc «orbetiom^e ^atj^re , fammt an^ertt C^rt|tltcbeti ^ereti utt^ (Stafcn t>c li^ir^
<f eii bcfJabtgct/UttOe ts begt|ftet mit t)eletilc^ncti,04|u!ue|l(j5at>eaDetifi tl^o ^oIOetj^
^e , nacfet unJ> 2>ag , utio t)4betiei>ctt o^re Me7?wrieti wit> (Scbrtcbtttifje t|)0 crDtget*
^"^^znt^^O^oX^cnbc , ^abDett feavcrfl Oee Befc^lratt Katferl tTTajcfi fammt c^fi
rett Borgcrtt t>at attbers t^o )>erattberttbe uttD t^o n^attbclttt^e , bat fo matttttge 1 00«.
3a^retttt)oOettiDeettfie(SfaOed tvere ge^olOett uttO gebruc^et/ X>at t^cmn \c t^mc
f ^O beDett^ettOe; oc0 itt Oem Oe ^dcU ocf b^ttgettbe ttt ^em Cammer (Bctrtcbte Oa e^t
M^^w jcgeitivorbig wcre , uitOattOcmKtclfa&age t^o Bptre ttod) mcfets attOera
ttjcre afgef uttOctt , fottOertt mcfi fcfeulOe aUe (Sa^es^enfl ^olOett na t}cx olOeii VOi{c ,
iittOemciifcbolOeocPttematt&Oiirt^o^tvtttgcti, 4iit)est^o^ol5>ett0e, foUttge t>ae
cOtattberd Oordb eett Concilium borcfe ]^ctferl trtajcff . fammt aitOerti C^rtfil pra^
l4teti utt^e^erctier0ettnettt?ert>e, <jl6batttt wul^eti fe ^orfam f>f^ti lEaifcr!» tnajef?»
CD(f ^abbert fe tticbttnacfot t>at attbcre o^ti Confent c^re6 />/('^w uttt>e l^at|crl. tnafv
t^o»ertt>attbeIttt>e, ^a^6c7J).23ugettbageti, fammtbett attbertt bcr 3egctttt?orbi^
gett Oe tnacfet t^o ^OettOe , offte o^tte tX>aIt t^o 00ettt)e , Oat muflett fe attfe^eit uitt>
gevett e^m t>at t^o bcbeitcFettOe. ^o antnjovDebe D. ^titricb Balgborg ti\\ttit unt)
Q^or^evmeijler, S^jtxx Dofhr}^cvc , tt?in?ufientt?o!jutt?etT1crtuttge, gy wolbcngerrte
ut^iutt^ert S^ct Ocrt ^orert ut^teen, uitDe flecFen c^n art unjert ^oet, tt?v I^cbbcti
iiicbt foOane tnacfoc , alfc gy \xnQ tjorflcllen , \^icxwnmc \cx>c ^err Do&or 4)ere nn^
guOcn^rurtOettjy |f)en ^ir nicfetancooocrtt>e, gl)v m<5gert bliven be jenrtcrt ^c gf)y
Jurt t , Oe (Blo^e ie bv » 2* U^rcrt , id^ n?il ga^rt by t>cr tnaf)Itvt>t, 5)amebe funt fe »ati
cinanber ^o^hn, unDe [)eflt D. ^ugcrt^agcn fammt ftnev <Selfc6up nenc ^rote €l)re ba inge^
(egt, unt)efef)ebbent)ofort^efungen c^re '^pDt nac& alfcDor, tDomoI i)at {"^t ^efc^e^en t^ mit
gvoter 2Gret)i()f eit a) unb Q}evacl;tun^ Dev !4)of)m5even , fammt i)er gan^cn ©eefr{ic5en Cle-
rifey , m\lm 5e am ©onnDage \3m^^ \n finev ^vet^i^t in gvoter Q5ittevfett 5c(ft Dcvfacbt unl)
befpottet gc()en bat gemenc '^olcf , ©oDt a(n>c(Di<| m% \\)i bctcvn na fincn (^Jobtlicfcn
aSillen.
2(m 9}2ibbcn)ccfen bavna , njcfcf ev m^ be 9. !^ag bc^ g}?ona5t^ Junii uppe bcn I^a^
PrimiunDFeliciani MartyrumJcJ Dod. 3^5<*«« ^wg«»bagert tevvctfet \)0m ^amborg
iia ^aarborg mit etlifen unfevn '^ovc)crn bcnomentlicf (Cla^ Kot>enborg , 5^acbtm
WuUcntvebei; unt) ^pcvv ^ie^ricfe ^obefcr ccn t>cv(open ^mnid \xi\) ©. ^ol^anni^ (£(Otf
flevtf;o&cm Dieincbcct
97a biiTen IDa^en id bcfcjfaten bovc& bcn^or^cvn fammt bcmD?abc,fo t)cvf itnbigct njovD
m\ oXkn Q3vebi5|lo(en binnen .^pambov^ , am <Sonnbasc feov '^tixi ^au(i Apoftolorum , ^icA
D. Q3ugenl)agert f)abbe(jeordincrctunbangefcttet, unb a»cvcin n)erc ^efamcn mit bem €f)vf.
^cabc unb e^vcn Q5ovgevn , W men 5cvnama()(^ fd)olbe f)0(bcn affcv 5(po(ic( J^agc up bcn neg^
llen^Sonnbagc, fol^enbc nae()vcn4)a^c, unbcnid^t ftolbcn alfc fc quemcninbem €a(cnbcr,
utbgcnamen ^D^arien ???a3ba(encnunb^auvcntiiS)age, wcicfcvcman 5oIbcn fc^olbc, alfefc
fdmen , fammt ^afcbcn, ^in0|Tcn,anenc mit bcm 9]?onba0c, funbevn 2Binad)tcnmiti.
^agcn, unbe5Q?ic()aeii^unb^avicnbcv ^crsanin^^age, it, bc^cmmclfaf^v^ba^/ un&
II. £!?ei!0 i,2&(in^» i bC|?
"^
'iti IL «r^eit^ /. Teriodm L Cap,
tev Q3al)ef($op ?0?arien , unD t)er Ovetni0un(j D|fr £i'c^tme|Ten «O^ari cn SDa^ , alfc fc f dmcn in Den
€a{ent)cvn, it. t)eQ500rf S. JohannisBaptift», Circun^cifionis&Epiphaniae, t)ati^&«
8te S)a9 Der ?5oort (S^vfpt , fammt t)er f)iflijjcn 5 ♦ ^dni^e S:)a^ ; alle bc anbern SJeflbage , bi^
gcleget ut^ cf)rcr cgencn auaoritdt uni) ^cfcl^I De^ ^u^cl^ , l)ar fc mcDe bcfeten funt , alfc icf mi
befurd)tc, ©a&ealmelDic^i^aae^^incjebcfanDt, t)cma5unguerlel)nen jtne^naDe, miunt)
l^cvnamaf)!^ na (tncv (jvunDtlofen ^avmf>ertisf eit , 5lmcn.
Item$5o»orenanDem3^onncr|ia0ein Den ^fingjlcn ^cfft 25»gcii^agcit bat befc()t^
cfet unD bcfc()affct , na fincn ^of^efaaen , mit Dem ^aDe unD ^ovgern , Dat De guDcn ^eren
in Dem €Io|ler tf)0 (S. ^obanni^ fi)n cornDifct , utf) cfcren Cfoftcr Dorcf) .§)err petcr uon ©pre^
<fd(eftunD2>tt^mar:Ro^l Ovaf)fmanne, fammt anDern Q3or(jern utb aflcn Cafpcln Dair^
tf)Oijcfd(jet, fo Datfc c^mef)cbbcn fvcic!ec)ct)en Davutf)tbogacnDe, unDinDafgvauc^loiicv tbo
gacnDe, n)cIcfeDomc^n)OIDcninDe^iBerfDe,(jal^n, unD loevlaten ebve ^appen , fi) iDIicfc alfc
f.alDc ^evfonenafIenef)ebbcrtgcfaf)vcn tbo bIit)enDe m Dcv ^appcn, tvclcfcjtnD 0cbvad)t t^o
^» ^llmtn 9}?a(jDaIenen j^Iollcr , Da Ictvcn fe na cbven cpcnen ^illen , cten uuD tvincfen , unD
bcfummevn flcf ^av nid;t^ mit (55aDe^Dcn(l , fo icf t)ov Otjen cjcfcben bebbc/ unD Davna funt cc
tme (jemefcn mancf Dcn fc&mavfcn 9}?6nnifen, n>elcferc ccf bebben ut^^etapcn ebve ^appen,
fammt Dem Guardian Dev ^rauen ^^o^en unD anDevn ^ytmwihn , unD ctlicfe fi;n in Der s^taDt
gcgaenf^o^ecnlle, unD t)an Den ^dvgeven tf)0 Dcv ^ijlen gcfaren, bebben fe entfangen 10.
©lilDen , DarmeDc mogfcn fe jlcf bebelpcn , aDerjl Den Prior De^ 5llo(ler^ t^o ^. 3of)anni6^ f)eft
(tcf (Sbrtftltcf gefcbicfef , unD Hit md)t njillcn Dcrfaten Dat ^(ofler , unD De (5d;loteI DcjJ ^lojler^'
ttan ftcf tl)0 (^ettenDc nid^tnjillcn , fonDern f)e muIDe finem ^nDc , ©aDc unD jinen Ooerflcn unD"
Q5vdDevnDe^CIo|lerdgeDaf)n, nd^cDoen, unD na flnctn ^ermdgen befd;evmenDc (tnen ©a*
DedDcenfltf)o t)Ovn)cfcnDe, at)cvDovc()^eDeente DevOCaDeluDc, fammtDen Q^dv^cvn, fo dbm
n)cIDigIid) bi; fincn Sfvmcn ^cf nepen , ut^ Detn (5;iofter gefrott unDe uovwifef , Daf bdvmlif en tfto
gcgabn i^ : @oDt afhrelDig tvevD iDf nool jlvafcnDc f^n tl)0 (Inev '^iDf. !t)i(Te Prior id up^evei*
fcf na ^^m tf)0 Dcm OCicfdDagc utl) Q3erf)ecfd)in^ De^ ^ci)fcr^. Q3ele®)vt(llid;e 5ov(ien unt)
©tdnDc fi)n Da toevgaDcvt tvovDcn , \k\x njcvD f)e (Ine 23Saff , Dc c^m leiDcr f ^o J^amborg gefd;e*
f)en ill , bef Ia(jcnDe , Q5oDf aln^cIDt^ tvil bebiilplicf ft)n Dem 0?ed)tfarDij]cn , 5lmcn»
!^arnedy(tam8fen ^(}gc na Dem CO?anDa(|c tf)o ^Mn^^lcn , up Dcr f)eiligen S)vefoIDt>
f)Ctf um 1 2. (gc|)Id(3cn na 9}^iDDa(} , befft 22»ugcn^4g€»t fammf (Incn 2f n^ang in Dcm €fo(lci;
tf)0 ^. 3obannid «en QcfeoU an^evid^tef , Dav men Den ^inDcvn fcbal fefen ©vccf ifc^ unD S^t»
bveifc^, De Da feiDev nau a) noetcnjohannesquiepars, unD neen Latin f dnen fpvccfen , fo
bebbenfe enecirotc^^oor^eifan^jeficllet, nariiinenQSerflanDe, n^c^Dci^nDefdbalfpn, Dafc^al
mi na t>erlangcn , voelcfcr , icf latc mi bcDuncfen , nidbtfangutb ft)n , angcfebcn Dat 5fnbcgtii
unD Dat ^Hi^M nicbt i^ (jut ocn^cjl , fo mag cnev m\ marfcn Den €nDe. @oDf n)if alfe S&ing
fcbicf en na (Incn ©oDflicf en ^iWtn , unD i)er(c5ncn un^ (Incn grcDc , 5imcn.
SDarncjft am :^agc «Petri ut;D ^auli 5f po(iofcn , bcft (?. €rf Ot aDf , ufl^ Sfn^cDen \>it
(^or,(3cr , unD Dev bofcn ^vdDicanfcn Dev llanDIdpcv unD t)OvIopen sj}idnnif en iieefcbef , De gan^
^ciSIcvifci), utbscnamDifb^apitfcf, up Dat 9?abtf)ug, unD f)ebbcn De ^ovgcvmciflcv ^evi?
^ittridb Qrtlgborcfe unD M. jfob<««fi XOztUn, Daf 2Bovf ^ebbcnDc , fboDcv^iDftJOP
gcgci)en, njoDanev^ajifC/ DelKal^ffammtDm^or0<vntt)ofDcf;ebbcn, DerQ)vefley c()rcMe-
tno-
a) faum.
IDritu ^tila^i. ^|
morien unt) Confolatien tia i^reu !i;)oDe In De ivtjien , t^ofobenDe Dc annen ^iibe ( icf mene De
QJrdDicanten tf)0 bcvif eniDe ) Dar De ^reficr fe^r f^art iDcDDcrup anttvorDcn , fc bi) ftcf nid!)t cn
IboDDcnbc ?^?acI?tcnfi>DanetI)oi)cr(jet)cnDc, ivc^ fjtr/ namaJ>l«5 cf)rcn Q^afofcjcrn , niogte bif>
li^fif en tbo bcborcn , unD Dar fc af Iet)en niujlcn , ocf l^aDDen De ^refler ef^rcn mcijicn S)cci tf)m
Memorien , befunDcrgcn De Confolationen utf) ebrcn Q5uDcl ^cmafct, fammtanDcrn jbcren
wnDSorflcnunD framc^uDcn/ Dccf^rc miQt Memorien Dawf tvolDcn 5cf)0lDenl)ebbcn, unb
De arme ^rcflcr , tvclcfe t»a'plicf;tet tveren Dcn 2lltar t^o DcncnDe , fcbolDcn ocf billi^ louenDe fyn/
\>an Dcn 5iliutjjcn Dcr 2lltarcn , unD chnen fianw £uDe ^t^mn f^aDDcn , na Utbmiflnjjc Dcr (^tf
fcf;rcvcncn Oveitc , mitmlcrUmmejldnDi^fcit, Dorc^ M. tJjcinict K^/?«^r/^ Drepelifen »oi'
Dcm €brfamcn DiaDe t)erf;alet. I^arup na velen D{aDtfcf)ta0en unD &eDDcrraDfc()la5cn an
beiDcn^artbcn()cfcbc5en, befft iperr i^inricb Qalgborcb ^orgcrmeiHer , utf) ^^^cfif^l De^
9iaDe^unDDcr^:Sor(|er()cantworDct, fcf)r bcfcbcDcntlicf na minen '35cvflanDci (B^y^crcrr,
VfiM ttjil g^y W9le ^tnOer ^cti T^ufih ^olOcti , ofce bru^efi^e fyn jurt>e 25^omifct)e ^tuf
cfe, wcteg^y»iidbtun^fe^ertwr(Dgeti, t»at Oe Qtcne up &er Qtraceti , Oe fe^eti
jutt> 411 , utit» Oe iNin^er m t>er tVegett ^e moQen jutv mcfct li^eti , unb t>e ropeti rtvcu
jutt? iiti^ 4Der jiittjc BotJcrt uti^ Bcfe<«l<f ^eic , tt?i jvjUcii jutv mcfet I4tigcr Itbcti ,
^irumrabei(f juwt^obcmbefleti, upb^tg^ymieuite, uttbtvvmttjutv, famme
MtifetiBs^rgerti, ru^jamlicP 10 iti ^reOe letjcti , get?etnii, utt& fint t^O frebcn , Oat
)Woo^ Memurien unbt Conjo/atien , wjo g^y (ertomcn, na juwen 25obe m^gcrt gege^
mn trcrbcrt iti I>er2(rmen^^i|len/ ttjcnte Vigilien un^ Beelmeffcrt tvillcrt mct)tme^r
gclOcrt, fo g^v vckUn van 25u8ertfeagert urtbe artberrt praOicarttcrt t)erp5rtbigee
^rt , ^crrta^mab xvan be jlcrtrt verle^rtet ti?crbert , Dat Oe fcbolen allcne ^cbben bru^
tin^ityz^ m-porisy urtbKcrtfe, ^ar t>it upgefltffcct ta.
9?aDclcn!|^ruDereDenunDune()ri|ilic!)e ^^ntmort, ft)n De ^rcHer gcDrun^en natbo^e*
t)cn, naef)ren^c0cbrcn, fofernefegcDacbtcn binnen <?)amborgtf)o bfiDcnDc, Dat imt
cbncn flar Dort)cfleaet utl) Dcr ^ortcn t^o wif cnDe , t|fte na ebren Q^e^e^rte na t^o ^ei)cnDe , eD<
Dcrfen?oIDcnDartf)obpc5renSc^cnDe, wcnn fc ivcf cn , unDenic()t na(jeDcn, alle c^re ©oDei?
unDc Oientcn tf)o bcfatcnDe unD antf)Ota|lcnDe |t;n , m^ fcbolDcn Den Dc guDcn 4?cren lcDenDc fi?n?
J&ivumme f)cbbcn fc nagciJCDcn , \x^ Dat fe mo(}tcn Der Memorien unDc Confolation De ^IDt ef)^
m^etcn^brufcnDcfyn, nic^tDcjlo minf)ebbenfeDaraf proteflerct, Datfe ntcbt foncnmae^
m\ De 9iccf)ti(^f cit cbrer Patroncn Dcr £cf)cn Dc fe c5mc tterlc^nct f)aDDen.
:^aranttt)orDcttvcDDcr upDe *:Sorgcrmciilcr, t>ai Utm fe r^ol fcfeccn, (c tDOlbcn
barocpivolt^otracfecertbefyrt, t^o DertCibcrt, ivcrtrt be ile^rtc mlcbWgct wor^
^crt. ^icrmcDc |i;n De ^rcjler ufocfcbeDcn van Dcm ^(nfamcn DiaDc unD Q5or0ern , unD i)cfe
un Dcn ^^orgcrn unD DJaDc^^^evfoncn in Dc gujle gelac&ct , ^at fe aQc SMnge na ef)re ^egebr^
tc fo crlangct bcbbcn , ©oDt altvelDi^ »11 jlurcn Der S©eft n^ ^oDtlicf en SSBiffen , De Da i^ ceit
5^cf ef)rer allcr S^cwttn , 2imen«
Slnbevmerttgc Srjel^Iuttg dne^ ^aptjlen m^ bet) &er
Reformation Dorgecjangcu.
An. I ris.am ^iJcnD Der (^eiligen 3«"0to Barbarae i)cbben etlicfeSBor^crc ern)cl;ft
^ * iinb
'?
$4 - //. C^eila /• 'Periodm I. Cap,
mh tJororDnef "cm t)eM Qc^ni^^xi J^upen jjegen ben Dva^t , unt) c^neOSulbort &er n>it(icft]ert
^orger Dan ^Damborg / funt)er utf) ef)ren e^cnen QSornebment) ficf eor^abert , tf)0 groot Q5er^
feerf, (affetl>obefurcf)teni^/ ©Di)tafn?eIt)!gmot5eit)taffef)rentf)Ofan(jen3af)ren) bere^reti
ficfen i^tat)t ^ambor.g , ()ebben fe entfernet Dcm (S^rfamen Diat>e ^ecjen ^ic|)ae(i^ ^orsangett
fceiSapeUen^eegroteit^iUicjcstcB^eiJce unDa((ere^rer^err(igfe{tunt)5rei()eit unt)e Privi-
legien, t)ord; Unt)erfeftin(j ctficfcr f)ofluDent)er a) Q3orger, fammtet(icfenutf>bem€rfi3mert
f)iat)efol)emettor^ejle((et,ben6mt(ifen M. jo^atin^ettcri, ^err3o^«nrtKobcrtbotg,
^err (Dtto :]&rcmcr, Ovat)tmanne lU -^^^ermati Soltau , joact>im XW^XUx , CorO
(SoIDetter, (BottetTloUcr, ClasKobenborg, 3o^<*>*»«^"^^^"*^<^«'^/'§'^»^i*^^*'^
ricbBoDcPer, ein t)er(open 9}?dnnife utf)<^.3of)anni^ Cfofler,. tioefcfer flcf (ect mrtruijcn
teni?er(open3un(}frauutf)t)em^(o|lertf)0 bem&cmcbecf , :c. fammt ef)ren 2lnf)dngern i)ey
2vi(icn < iot^crt , t)er fint in affen bat)en f)unbert unb ttvinti^ ^erfonen , biffe f)ebben na ihxtn
Q}ornef)hienb, unbegen^enjaltben ©abe^benfl bafuft)eft bi5e(e4)t, fofeocf inanbern %m
flen, bord)e5rcr^rebigerUnberm1)tinge f)ebben bi^eicgt, unb in ber €ape((en etlife 5i(tare
^(infj^id^mrlldret, unb '^ebbcileben ba tt)ebber gebauet unbe beflcmmet ; unbin anbern^ar^
efenurf)ben5i(tarcnben©tecnscbracfen, bar bat i^^iIIigOo^m mi innebefc()(aten, unt)
bar n)ebber infettet giebbermufc in (Spotif)eit ber ^ifcf^oppcn , be be 5[(tdre ^cbben ()etT?cif)Ct unt^
geconfecreret, unbbem^cmenen^o(cfean)^ jiemafet, bat fc barfobane ^eflicn inm()efun?
i)cnf)ebben, unbbe:Duue(t\>drebarinbefcf)(aten geit^efem
S^arna am ^^aije \tf)omd 2fpoflo(i befTu(0c|]en ^a^rc^ , |>cbbcn et(ife ^tm imt^
©c&d(cf e bord; e^rc Unbcrfcttin^ t>erfidret in bem ^of^m W Slitar m\Wn \n ber 5vercf eu , un*
t)er CO^ibba^ , unb unber ber Vigilien unb Vefpern \)erfldret mit 2lfbrefing etfifer Umme^
fd)rifteab) 0cf)u\ven in ?»??e^in}} uppe batQ3rafbcr 3unfcrn t)an Bcb<?Mettborg , tvcfcfcre
ocf tf)of umpt Xsat fu(5)ellc 2litar , bar fe tf)0 be|ie((et f)ebben etiif e Vicarien , unb barbencften noc&
encnSlltar, tije(cferocfbenfulueften.t)mn unbc 3uncfern , unbebcn^erenioon^ol|fcnt6o^
famen, tvc(cfereviolertunbfci)ampfecrtfr)n, o()n ©trafun^ be^ 0)rfamcn Dvabe^, bcba
If iber mebc bord) b« Sin^er fcf>n , bat men be "^c^^iln mit ctficf en ©c(bb(df f cn utf) bcr grben (je^
iirat)en5ebbennebberj]e(e{|t, unbetvc^bi^licfenafectTjorpenOcbbcn, ©obtbctert, tvcicfcrc^ of;?
m ftrafing , fo tf)0 befurd)tenbc x€ , nid;t V)erbfit)cnbe mn fi)n»
c) 55arnc(if} im 3af)r 29, ge(3eH ^acobi ^efft Q5obt afti^efbid) aefanbt ene jjredfife
^racf f>eit aver be ^taU t>on ^ambor^ , tvcicf er voa^ bc fdbRJctcnDe (^i^e , be t^ in nesen^
berlei)Unberrd)ebin0, n^clcfe be^unbe, ai^ be <2>d;ippcr ^crmrtn ^£mv6 quam nti) (inQtU
fanbg€t}en3aeobfmitt?e(euninaen ^cfefien, bar^n fimm fu((ifen in tive ^a(]en tvof 12,
«^crfDnen , be ba bc»i((en iJT be ^ilf c , me(f cre t^o ^pamborg unb in anbern ^anben tva^ unbe^
fanbtaewefen, fobatneen07?infcf)(ci)ebefoolb, beber5l'rancff)etb.(5efifengcbad;t^abbe, fi)
liat bo^t)ovt ua ba{|clif e^ f^ort^en mx bc gan^c ^tabt iu a((cn Cafpcfn ibp ^0» unb 60, mtu
fctcn
a) 5lnfu()rer.
b) Moiuimentunahoc<1epifl[umYl»fcap.LanQbcciHm 0»H, Lib.II. »i An» 1261. rcl^rpetiu# cum editione
pnorj ad an, 1266.
«) SCa« fetc folaet: <D<irnc^fi tm 3«^r bt^ Barm^crtjigfcit/ 2Imcn, mangelt in bcr @4mmlun^
|ikTsur4Ambiir3ifcbcfiReffirmauouQe&6rifti?nt&d)i4rt^n«/aHl>eKr©tattflberftnDctft4;fcncSRflq;»
n^t »on 0(m VaxC^ D«^ eapiwi (au^ficivwcften £o»nai-Edift5, fe uiufn «rfcl>ciHcn wirD.
^tittt^eiUit 8y
fdnn , fo M ba i>c(e f^uiibcrt m finmn , c5c man t>ei- (giif c ^ccjcn^eit iitC) Dcn €nfllifcl;cn ms
fiaf)nf)aM)e, unDutf){?cnienen, bein (Sn(jclIanL)ocft)affenin t)cy ^fvaneffceit Darinne gefcijeiT
l)aDDen , fo ^at tjan 3acobi bttl) tf)0 Jg)emnic(faf)rt^?0?avien S)age tveven t)cv|]or»en bp 1 1 oo.
?»}?infd)cn , fo men i)er(idnt>i9et voovt Mn i)en Q3crf opcri^ bev @arf cn , tve(f er m^ berm(icf an;
tf)ofc^cnDc, batttvnfcf;en24.®tunl?cnfenma^(ei)en& o(ftet)ooDt, De ficf nicf^t (ctf)e mm^f
ten, 'fot)atcmt)e2f6ini)nid)tan\t)eieDc, ivannt)att)cvfcf)cnn)ur&c, bat fc De ^dnDc ot)cr Q[}o*
tfecn utf)Dcr:4)ccfcnflefent)en, fotioercn fct)ot)tunt)fci)tvartam'aUcn £it)caffcccn ^af)f, unb
miK ^:^(cbt)crn, unt) fluncfen fo , tiat mcn (e fort t^o Der €rcn bc(]cDcn mu(lc, tjan groten^tancf^
Wi<^m; ©oDta^tvd^bicjtviiflncH^^orcn^anun^tijcnDcn, t)artDiDerb6retl^cbben, t>orci) (imu
bittern S^oot», um (Incr grunbtiofen S)3armbcrtisf)eit,5(men.
Anno I f 5 f. ^c^cu ?(}?ic^ac(i^f)ef>bcn t)eSor|]dnt)cv t)e (^^apcffen Clementist^o hmt
Qcb^re(^endmct, mtiiout, fammt Den anDcrn l^tjicw^ililtje unb etfifcvbiniicn Dlab^Un^
Derfcftincj bendmcntiicf /pcrr ^o^ann Wtttcm Q5or,(jcrmci(icr , 3oacl)im tnollev Oia&ti»
mann, fammtcf^ren^lnf^ange, t)ant)i(Ten€apc((engemafetecn ^«flcti^wg, uni)a((c5i(ta^
rct>a()( jjcbrafenunt)^en^(icf tJcrfloret, <55obtbetert!
Refatio alteriusDan t)er@d>mig@eucf)c inJ^ambov^ rm 3a5v ifii), up 3o6an#
ni^ a) mit)t)cnim(^ommcri(5 ene fcir^ame 5Crancf beit mx ^ut)fci)(anb unbe ocf ^ambor^
gcta^cn, Dc^*n)ecbfud)t()cnomct, un^ mi t)efrc()mu(Ie24. ©tunbcn (i^icjcn unDe fct)n)C^
tm, unbint)e24.(Stunt)cntva^ibt(ct)eni)ct)t)cvt)ot)t, unb tt?urt)cnt)c(c Mc tjcvfumct, cbtJ'
manbt^rancf5citcr(l(cbrbc, tvennmant)e^ube(li((fi03enfect, nnt) nid)tupfdft)c, ^i^bbeibt
nenc ^obt, at)cr(]tDofefo{t>c^ud)tantt?eit)c, bat cf)m t)c ©d)tDccb infcbfo^, fo ivasJ cbt mif
tf)mgct)ahn, bavumtDcrcnDcfe^ubc, bct)c5?rancff)cni)ov 5vuft)e tvarentDUltcn, untJc^ncfo
tjcfe am-befcbcn, unD f)c(t)cn ben t»e l^ccfcn umbev tf)o, b&t fe bcSiitie oan0votcv.?)ittet)oet
fd)muvtct)cn , unt)tt)a^i)atQ}o(cfinJ&ambov(jaff er(d)rotfen, fo Dat ncmant)arbeit)c, ober
avbcii)cnfctf)e, funt)cvncfa((c(|c^ct)cn^abt)en, tvcnteibtfturffcjcfdjmint», a tfo bat icf t)an ©♦
3o^anni^©d)o(cna(^.^ico(au(5,(1flbntDo(t)e, unb fad) unt>evn)e(]cn^ 22, 3)ot>cn i^mgm,
fllfcutb<S.3o5anni^(gtratcn, «tbberQ3efcr^®tratcn, ^of)n|]ratcn unb ?^ur(Jaf)c, M
(iarf aoevl^ nid)t (anger bcn tjecr c(ft t)i)f ^OSccfcn , unt) (hu't)en a»cr 20C0. 5D?infd)cn , ct)t Qimg
Qm\t am (larcf uiit) t)uUcnfamcn Q3o(cf , t>c 5{nfancf Der 5?rancf 5eit m^ x\tf) €n^caanb , bcn
Datuad^olcf unt)evn)f,qcn^bet)a((cn, botscupDat^anbfdmen, unbticf^Dbe fdmcn, fve^ent
ocf, batit)tfo mancft)emscmenen?0?annfam/, tvcntein€nsc((<mt)l^abt)cit)tocft>appcvuniJ>^
wc0?^o(i}e».
Parquillus contra Evangelicos 1529,
SRu i)mt .q()t; ^t)vt|leti i^ n)tl jim fascM/
©e X)\Mi i^ mt J^amborcj gei^aanv
Uirt) ^efft t>avin gera^ctcn
€ea fiolitfcf) Veiiin amail (^ct^macrt
2)orc() ftne Saben t)tt gutfieifcbcn M&c\t
Soi^ttete (tn ^okf Ijereten»
a) Conr. PomarH ©«(^fetl C^rontcf p. 617.
g6 7/. C^cile 7. Feriodus L Cap,^
^ ©orc5 Dc fo Dnfft bc ftrte ^BaJt,
^c brummct miD rafct in ^TtnfcOcn ©cftaft/
get& lo6 Itnc ^oflcn ^unDc,
©c Intlxn unt) beflcn unD Dnt)cn ®ctt)att
3m^atc, Upfatc, fpn allc wDwalt,
UnM)Cuctcn cf)rc bofc SDIunDc.
©c logcn unD Orogcn, flocEcn unD fct^ttjcren,
©c Drauen , offtc fc Dul S)ut)el n?cren,
gyiit ?utl)cr Dofcn ®cfelicn,
2)amlt fc aflcn 50^ann mWvcn,
®ol fan ItcT Duffcr J£)unDe wef^rcn,
S)c^ S)ut)cf^ utf) Dcr ^oficn*
35c UnwcrfDc f)efft wat guDc^ q^^cS)ix
Sc foret bter nu Dcr «cttcr^Saf)n
®c[m ^ort mit Suft^n befc^crmen:
S)c nu bcft f^otjen ut^ fc6cncf cn tm ,
SfocTen, fc^tKrcn, bat tdcf^rcSDlann,
®ol)t troftc itn bcn 5(rmcn.
^Bcfe ©rage unb S)e\)e man barntancf ftuD
2)artbo fo mcnnta ^apcn iKtno
'Scrfccjeftmtbtjcrfopcn:
S^o ^^atttborg m Dc bettcn ftnbt,
S5at)cn iKaDt uttD 5?ccf)t rcoeren fc fcett^ittDt,
S)e 2)ut)cf t)cf t fc mafct bfinD.
®iift jtcf ccn 5D^ann tntt ct)m tn ®ort,
2(nc ^icDcn unD ©c^rtjftcn, foDritt)cn fe SKorD
gntt c^4:cn fofen ®c(inDc,
( @o fopen fe ti?ol;ope fort)
4^m m4ttl^w6 uror^ Dc Sorgermctftcr f?oft,
|err ^^am ^otc! unD Cort) ©ofbencr ftuD cf}tn ^oft,
UuD DriDen ©cwalt fo gcfct)tt)tnDc»
(be papen unt> ^Toncfcn Bcn^fic! tfjo verwifenbcO
JP)tnDcr ftcf f)cbbcn fc ccn bunDcrt cDDcr tm
0c fcuDen Dcn mw ftct' t)ccr cDDcr Drc,
"Sitn J£)upcn t)cbbcn fc Darburcn ;
QSeb! Dc ittc^t Dof)n m[\ affc fc,
©en n)tifcn fc fcf)fac{)tcn af(^ ccn 9kf) ,
UnD utf) Dcr ©taDt bcfct^lutcn.
urOl
ibritee 25eil4S<« tj
caBol t)cfft i\>t in mm(x (Stm gc^ot^et
@o Dct: i)^c(^tmcnt alfc l)^c fc tjocct /
2)e <26elt rcgeit fo fcOmiiiDe.
Ztvtft, ^wcl, ?flk^ uuDe 9)?orO
^cflt mcnnigc guoc Statt \)cift6l)rt,
S)c Duucl HM fptt ©c(tnl>e»
2Bat fc M ?RacOt^ bcDencfen mJgeii
ScDac^tcn ocf fo mann jae go^cii
^m OmQl)dtf mumm mt> ^apen^
©anncDc fe cfere 9^otte t^oflnacicn
©at fimpel ^olcf gccjcn |c be wcgcn /
©ict fuftjcn f onen fe nic^t Crapcn»
®cn ^cemct f^ebben fe ecn gogen bcbac&t
S)e £)om{)crcnft)oIioenDe©tat>t bi) ^ad^t
^cn*aDen unD umme bringcn*
©obanc Sogcn bcbbcn fc m Mt ^otcf gcbracbt
@e fc()olDcn be qSapen mit afler dMdbt
^cvfoigcn/ unD (atcnnic^tltnacm
( 3ii;olben fe 0(^ mit aller !2(rgeli({
be p^pen barti)o broingen)
©it i6 fo n^a^i: \)an bcm ^octe t()o Uf)t ,
S>c ^Paivft (opt t&o Dcme XurcEcnfc(;cci:/
©e SarNnal ttja^gcbangcn,
J^e Drinctt noc() wol Ux^t QB^n unD SSccr/
Scn 8ant)9rat)en n^olDcn be gorftcn t)cer
SJlit gJgcn f appcn unDe fangcn-
S>at bfbben bce^ 2>u\)e(e5 ^inbcr bcbacf)t,
Sat fe n)0lt)cn erwclcn ene 3<ic()t
®egcn Sorften iw bengantcn,
SUu i6 cbre gogen in bat gicbt gcbracbt,
ei)r Pra^fent bc(pt nic^t ©ag unbe gf^acbt/
3)at f umpt e()ncn fuitjcn tl)o fc()ant)en.
S)cm ^aDcr bcr ^ogen fc6(ac0ten fe a((,
©ine Kinbcr macf ct be Du(I m^ matt
©at fe nic^t fdncn ruwen*
©ebaDcnunO rafen mit grimmtgen ©cf;aB
$S IL ZM\& T. fertodus l Cap.
UnDefuvc^tcn/ mtbuBatc enenfatt,
©c fcDan^en malfant^ci: el)i*e gruitJcn,
^an &jcbvod, St^afi unD Unfufc&^ocit
9)lacfcn fc ncne ^d)mx\c^tntf
<23an ()cmelt^cn ©cCjanDcn
^(\nf:)0 fl;n 9}lann unt) ^\)f bcrcft,
UnDc fiuiotgcn i\p ^a\)C^ 25avmbcrti96ett /
UnDe fctten e&re ©ceJcn t()o q3anDen.
®at n)Met cbvc ®ecft unD Drifft Dat fort ,
93cDccteu c^re ©c()auDcn mit (^am Wovt,
'Bat ftuDct man an el)veu §vucl)tcu.
S)e uu man Dcte qjreDi(]ten f)5rt ,
&tnt Docfjua ^ate, Xwift unD CDIorDt
©a Dotc& fe et)rcu Slcgftat mcDe tierlacOeu.
dMilw^ ®ecft i^ gncDig unD fac^te;
£)ct DulDig , unD ftect^ na $rcDcu trac&tct,
S)cn Dcit ct)r (Sccft cntgcgeU/
S)cn bldft unD jaflt mit SOlacIjt
SJlit Druwcu unDe ^udmt
S)it ^Spil bvitjen ocf De DcrlDpcn ?(}?dnntcFctt uff) bc^ ^il#
»e(^9?a&e, njelcfcv wil (}c»cn i^nen fine (Segningc an
Dev(5tunDe U^ :^ot)e^, @ot)t aln?e(t)ii) tt>il e()nen Dat
£o5n get)cn na cferer £c()«n()eif»
®i)\) 5orften,<2t)riftcn,fc^t an c^re "S^af^t,
OcT tvat et)ueu utO Dem ^luitDc ga()t,
^at i^ t)ot)en unDe fctycuDcu.
tBat)rct jutt) v>or cfireu %iDt,
Grtvaffcu utt) Dc^ gutl)cr^ ©act,
®oDt uui^ (tncn^Occfl fcuDe* 2(m.
CB^cfcfercveri int^a^r^gamtJc^O ^ebfi^tce.
Mohitorium poenale, adjun<9:a Citatione Casfare^ Majeftatis expeditum,
pro Venerabili Capitulo Hamburgenfi , adverfus fpediabilem Senatum
ac contra Juratos Ecclefiarum , intimatum Sabbathi ante Fabiani 6cSe-
baftiani Martyrum An. I5"29* a)
'^^1) C ARL t)e QSdffte , Dan ©abc^ ©naben emc5(tcr DJemifcf cv 5?aifcv , t^o (\iim '5'^^
Den^e^vevnDe^Ovicfd, in^evmanien, tf;o ^pifpanicn , bcit)ev eici(ien, ^ievufa^
(cm
^xitH 23etlage. s^
fam, J^un^arn, !4)a(niQtien, Cvoatien ^bniQ, (gv^ftevtocj tfto Oeflfrvicf , JE)ertD(j t5o Q5ur<
gunDien , ® rafe tf)D J&ab^buvg , Jlaiibevn unD ^^i)rol , 2C. (Sntbeben Unfen unD be^ 9iif e^
leoencjetrunjen ^^orgermei|lcr , ^at»t, ^avcffcOtvaren unt)cjemcnen5^or^qernt()oJpamborg
Unfe Q)m\>t , unD allej^ ©uDe^ im ©ctruwe. Unfern ^aijfcrl. €ammer<Q5erici;tc bebbcn De
Sbrfamen unD Iet)en 2lnDecf?ti(}e, ^rouj], !4)eFenunb^apitteI^DeeJ@ti(ftegeDad)rer@tabt
.^amborcjmit ^(agen laten viorbrinqen, mo^bpuut jjcmencm ^cf)o(Denen OiaDe, bmxi unD
tDcDDer gemenenDvecbten, ttJcDDer itaifer FREDEFIICH Dc^:t)ruDDen, Unfe^ Ural)n()eren
unDe QJorfahren, unDanDerer Unfer \iJorfabren im S;i\[[\^t\^ d\\U, Didmifcbcr ^aifer unbc
^6ni()e fee(i()er ©cDdc^tnip ^ecjetjen grepbeiDcn unDebCijnaDing, ocf tvcDDcrUnfe j^aifciiRe-
formation, Q}crf6nung, apeiie Edia:, MandatunD Slffd^cDe up i^ergan^enen Oiif eeDagen ,
unD funDcrlicf Den le^ten tfto ^w utf^gcjjangen , ocf bai)en unD a^cDber c5re unD Dci? ^tiffte^
(an(jenf)erbrad)tenunDbefetcn@civeI^reunD®cbrucfe, unD t)er(an()ten 9vecf;ten^, De^ fe flct
Df)o at)erf?dDi() erbaDcn , funDcv eoene^ (^ctvald ef)rev Cafpelfevcfcn entfettet , unDc fpoleret,
©(fc^rer unDeringefefenen ^arcf()even, imt) anDeve (I()ri|l(ife , fvame, unf (agbavn ^vcDi^jer
Dcr/aoet , unD utf) Der (^to!^i Driuen latcn , unDe t)0rf6I)rifci[)c unD uprorifcbe ^reDi()er \x\ ^eDac^^
tcn ^ii^tt unD Cafpcl^^arcfen gefettet , Der gemenen ^icjlerfcbop 0}?c|ycn unD anDern ge#
ivaI)nt(icfen®aDe^Dcn|]e, unD 2imte tf>o l^oIDen t)erbaDcn,a) Q}crnierungmit;DiiDfd)en9}?if«
fent^o 5o(t)enDeini)efdret, Den!X)ecfen Dovc()ttDeDe^DiaDe0Dartl^ot)erovDnet, unDun^cfc^r*
licf^o.tbo gc^eDcneQ^ov^cv, Dat fceetlifcFundatienunDanbeveQ^ofcv, ocfDe^reflerfiiop,
W^t De 9iCgi|]cr e^rer ^infe , erf offtcn D?cnten \x\i\:> ^kiw^tn /um recfcn , unD t^o/umen .^en^s
Denftellenm^tcn, gcnoDigct, De^ocfnid)tgcfaDij)et, fonDcrn anDere De^ ©tiffte^ Privilegia,
^SrcDc, (ge(|eIunD.?)anDDellc, t)an up5eDa(J[)ten l^ecf en , unDanDcren Dc^CapittcI^ ^erfo^
nen foDern, unDane€(enoDicn in allen S?avcf cn bef(^vit)en laten, unD &efulDi0enin }wm ©c^
tT?aIt i)ebrad)f hebbcn, Dartbo t)an (l<xpittt\ unD ^cmene ^rc(ierfd)op , ene grote ai)cif(^Dtge
(^d)attin() ;um tf)0()ei)cn()eforDert, Darbr)ocf Dord) \\xmn Secretarien ebnen anfc()()cn la^
ten, /mvDe Privilegien, ^cgcl unD Q5ret)cDei^ €apitfeI^unD^ti|ft^ up^cmclt, \)itxtxoU
f^tenne^iiifunjftigcn I)iai()en (£&ri(lDaflc in/utt^en ©ctvalt unDe ^^erwarun^ tf)o0ellcn, unDe
fo Dec alfe in folcf er ^i)Dt nic^t DcDcn , W g^») al^ Den el)m ef)re erf offte '^infe , ditntt unt) anf
Derc Q56rin{)e in unDutb Dcr^StaDt nid^t tt)ieDev up5et)en, cDDcv ^ebrufcn laten tt)0lt)en, unD
Dord) folcf c Dcutlife J?5anD(un() unDcQ3orne5mun^inDe^(^n in up (lemfen D{ed)ten, Edia:,
Reformation unD SeboDt gefa(Ienfi)n fcbollen, unDc Darum um nafoIgcnDe Mandat, ^n*
Dung unD anDcre 97oI;tDur ftige Jpiilpe De5 D\ec()ten^ , gc^en /um , tJemot^iglicf anropen unD hi\)'^
bcn laten,
llZ^txXsi.l^anb. ^ S)eit)ile
S5erdn6eru0g balbcti t)or &m (5ainmcr5®md)t 5<trt 5ef lagt/ «ucft effteCita<ionMn&^e»f^If(^d.io.
Dec. ( 1529. ) CC^alten. Pomarii ©ac()fen ^ronicf P.584.& Trazigcr.
a) An. 1529. warD au« 55cff5I l)eg3la{)f« Det 2f)um ju .^flmburg gcf^^Ioffett / fecHn eXi man tiarfn no(^
Lateinfana/ unbedicl)c alfc ^cntc ^liiein gicngcn unDbcfetcny wurDen fic biimiUu ton Dcm lofcn
(SciiabcubctfflUcn/ &arumf()atDcrDvaDfbicSScrfeOung/ Daf btc5eircl)CQdnt5lJd&jugefcl)Ipf[cu tparD.
Trazigcr. Aniio 15J1. licffcH Dcv ^afil Hit^ JSurgct iu ^aiuburg m l^fajfcn Dal ©injjcu tm
%^m gdn^lic^ 9cri»(cteit,
69 11. 2I^€ile /. Tertodm I. Cap,
^ewife m) mi mdnnicjl. vcd)tlif e ^iilpe mit t()Obelen fdnilbig unt) gene^t, e^n ocf foIcFc
Mandatunt)£at)un9cifennet movt)en (i;n, t)avumge6et)ettJi;;un)famtunDfont)cvIicFuan D?6^
niifc|)evWevI.i)D?ad;t, bi;foo,O}?avcF£6t)ige0@o(t)e^, r)alfinunfe5?aifevl.€ammer, unt)
l)en anDevn ^alfen ^cel \xp ijemclten Cidgevn , unafio^Iic^ tl^o betalen , f;iemit evnfllid; , unD
w>inett, t)at al)i? binncn 8te ^^^a^en , ben negflen S^a^, Den \m unfe ^aifevl. Q3veef atjcvantmov^
XiK ct»t)ev \)ovfamcn tvevt)t, Denfiil^igen Cldgevn cl^ve entn)tnt)ctc €afpe^5tavf en, imb t)em ^i\\'^
(eunt)t)em(£afpeI'.!iTavcfcnaIIccf;veQ5vefe, @e<jel, Inftmmenta, S5vil)eit)cn , J£)anDfellen,
@cved;tisfeiten,Q56fc, 0^ec)ijler,unt)n>a^^5vcf;nfunl]cntfevnef, n?ci)t)evvum tbojMIet, unb
be^ ©tifltd un^ ant)cv ^ve|lcvfd;op Q}evn?al;runc}, @ea>alt unt) Q3eI)aItKii§ at)evantn>ovtet unt)
tf)0 famen latet, unb alleup bejiemDc ^lenoDia bi Dem (^ttflte unD Dm j?arcfen un\)evvucfet , ocf
fe Dc 5tld()ev unD jjemtnen ^vc|]evfd)op \x\ \^i\mm^ ebrer ^infen , crf oftren Dienten , ^cienDen
«nD ©efdllen, fofcbi))un)unDin/un)en@ebeDentf;o b6f;ren ^cbbcn, binnen unD buten Der
©taD, un\)erI;inDertunDohne€inDrac|)t blit?en laten, ocf ba»en angctagen ^^nii\x\% t)an
chmeaftoDrinijenDeefltet^o nebraen De iuwentboIDet, unDefupalleranDercre^rcrbavenanse^
taaenerQ5efd;n)crungb«Im, bt;bat)enaniKtai]enerpoen, unDanDerer unfcr unD De^ 9\iPcd
fd)n5cren UngnaDe , ©f rafl^e unD ^:23ote/ gegen \\\Ko t^o tanDcIn unD t&o Dullf6l^ven, Daran Do[;u
gp unfc crnfllicfc QScrmeningc,
SeSt; ef(^en unD laDen \m oef tan bercrDer ?0?ad;t , Dat 0l;i; up Den 4 r ♦ ^ag , Den ne^*
(!en na Utf)(3an() up^efetter ^pDt, Darin tv^ /u w if.torDemerflen, if.t)or Dem anDern , unD
ic DorDcmDribDcn, Iet|]cnunDenDIifen9ved)tiJ^!4^a(3cfettenunD ben6mcnperemtorie, cD*
DevWt Defiiloige :^ao nicl;t cen ^cvict^tg^.^^a^ fi)n n)ovDc Den neglien ©evicf^t^ i ^ag Davna fuf^
t)efl, cDDev Dovd) nitt)en miamdc()tij)en2lntvaID, angcDad;tenunfen(Zammev*@evid;t evfd;i^
mt, tI)Ofe5enunDtf)Ob6veniun), Dovgemeltcv \mit begangenen Daetlifen .^janDIun^ f;alt)en
jn up befiemDc poen (jefallen fj;n, tnit OvDeel unD 9\ed)t fpvef en erf ennen unD erfldren , cDDer \\m
n)eOf)rfafcnDa()egen, De^^jIifeofllsbPt^iifFe^unfeP^ebaDc^ befd;n)erettbofpn t)ermenet, De
SSefchwerung in 9ved;ten Dortbobrin^en , Der (gafcn betf; tf;o gnDe utbn^arDcn, n^entc^bp cr^
fd;inetaIfoDennecDDernid;t, fo mert tiid)t Dellonjeniger mit jjemelter grfldrung imDe fufj in
bied)ten aegen \m procederet , n>o ftcf Ded ^cborct, Darna n)etet \m tbo rid;ten, ©ct^en tbo
©pier am 10. ^^ajjc Decembris na €^pri|ii (Sebort XV C unDe XXIX. unfev Oiifen Dc«
9i6mifc6cn im teicnDen Der anDern alle im li^orteienDen 3a5vcn»
Ad Mandatum Domini Imperatoris proprium
Galas Schott.
jfudicii Camene Jmperialis
Froto Notarim*
An.
X5ievt>te23cil4g«» ^,
An. inj.tj^ m(lammttf(^mii)tttxgai\cim M$ Uvtl)til inj^ad)tn jwifci^en t)em
$l)um*CapitfeIaneinen, miDbemOiatf), 5?irc!)^©efd)miM'nen unt) ©emetnbe ju .^iamburg
«nDtvn '^htil^ i t)an'n ber Ovaff) famt ben ^ircI;^@efcf)mDrnen unt) (5)emeinte ju ber Reftitution
^erurt^eiiet n)art>. (S^ fint» aucf; executoriales cine poen fiinlf f)un^ert COtarcf Uti^t^ ©ofi
te^ einf)aftent)e, Davaufau^cjangcn, unt>bem9iat&eDeni2,Sept.mfunt)i^etn)orDen. Tr.
An. I n 4. af^ t)ev Diatf) unb ©emeine ju J^ambur^ un't t»en Executoriaien i)cm'56um<
€apittef,aet)venotetn)urtten, unbfeinenent»fic^cn.g)ant)el unD ^ertracj mit ihmn treffen fon*
een, fc{)rieben|tcant)cn(yf)urfurlIenju^acl)fenuni)^anD^©rafen ju.S)e(Ten, unbbatcn fte
mitint)e!i@ct)maIfaft>ifd;enQ)erbunt>junebmen, unt> cjegen bengnjano be^ (2!ammer<@c^
ricf;t^jubcfcf;ui^en, unDerfofgte baraufbag t)ev OCatf) ^err^oad^im *(0?offern 9iatf;(J*Q]evj!
tvalter, unt)xM.3oad)im(5oimncrfeIt)tant)en(Ef;urfur)]en5u(^acf)fen abferti^te, bie affe
©efcgen^eit, aufn)a^?Sefd;ett), @ie bei^ ^unDed tf^eifbaffttc) tvert>cn mccbten , crfunbi()eti
foften. !^arauf tvurbcn uon affcn @tdnt)en M Q3unt)ed t?erovt>net : t)ev €f)uvfur|l ju <^ai)^
fen, ^ev§o^(Srn|i ju ^unebuv<), unt) t>te t)on ?^vemen, unb n)art) t>ev^a^ci aufPetri unl)
Pauh beruf)vte^ 54. ^abr^ bejhmmet, abev t)ev J^anbef 0in0t>amaf)f^nlc&tfuvficS^,, t)tnn Oer
€f)uvfuv(lfontcant>crcr^cr^int)evun()l^afbenl)aiu nt'c{)tfc()tcfem Tr.
©te »ifrt)te ^eilagc*
jOHANN ^wmUm^
tief
^pn feinem ^enif jum Pailorat ju 6tD?icp(ai
in J^amburg*
?8on fcen fil^nften ©lauben unb rec^ten gutenSBerrfettWi&et&en
falfctien ^lauben unD ecticbtctc gnte QGPercfe: Darju it)ie man foH mxW
Ux\ mt m^^ Prebtsent , Dag rolcOei; (Sl^ube unt) OP;ercle
fleptet)i'3et werDeu*
*** *** ***
5(n t)ie S^ven^reicl)e ©fa&t Jp^ambutg/
^urcf; 5^0HANNEM 23uB<»&rt8eif , Q3ommerrt:
2CtttenbcriJ, if26»
cnen gf)vfamen, guv(id)tt^ett , ^elfen ^erren, Q^ur^crmcijlcrn unb3?at5^ ^ JEDerrcti
t»ersan|cn©cmem<t>erS^ren''reicF;c»©tat)t jrpamburg, meimn lieben .&errenunt)
0? z greun^
n. C^eila /. Periodfis I. Cap,
grcunben, \x>m^(i)t\^ ^ohames Bugenhagen, ^cmttier, ©ncit)e unl) Jriet)e Don ©C^^
t)em Q3atcr unb t)on CJ£)riflD 3€fu unferem ^igOilKO^, t)urd; njeld^en mir ^oben QJergebung
t)cr ^unbcn , fo tvir an i!?m g,[iviht\\ , of)ne njclcj^em nicmanD f an feelig tverbcn.
^Ovfamc , Q5or|tcf;ti^c , ^cifc ^erren unb gutc ^rcunDe» 3n ticm tJcrganse nem .
Sa^re if2f. binici)crn(ilici)gcru(fen/Unt)gefot»ert, t»a^icbbet)cucf;foltc«Pfarrerin(St.5f^t^
colai ^ircbc fepn, [)ierubcrfamunfcrc<35emcmejufammen/ unttvoltemid; nid;tla|Ten, tso^
mit jtc aber ein fo q>\M 2Ccrcf nicl)t tjer^intertcn , erlaubetcn pc , t)af} id) ein balb 3af)r bei) euc&
mdjjte prcDi(3en, fo(d;e^ tvar mir jtioar auf einc folcbc ^nt fd)n)er |u tf)un, /etennodl) cjab id) tnic^
in t)en 2Biflen ©Ottc^, unt) trar bcreit ju fommen : ^cnn id; tvujle imtt ant)er^ , al^ t>ag
e^ ©0^^ fo Wen tvoltc, t»e^ freue ict) micb noc^,
J5;erna*famein^:^ot5emit^rief«nt)©ie5c(, tiagtd; nid;t fommcn foltc, bariimb,
t)a6 t)tc gan^e ^tat)t nid;t f)dttc t)arin gcminiijet, m^) umb ant>crc tveltlic^c @ad)en njillcn, t)ie
l)ocbt)or @0?.^nid)tgelten, nocnn man ^eelen (^ccligfeitnjill anfe^cn. ^oc^ mu§ man^
iOnenjugutcl)altcn, unt)ft'enid)tt)ert)encfen/ t^icfolcf^Sjercft^erl^inberten, iveil^ @Ctt auf
badma^! nacb nid)t (jenjolt \)o.t , aud) i|l e^ nid)t in SO^cnfd^cn *^ermogcn t»cn ©laubcn ^u f)a*
bctt, fonbern n^enn unt) xom \\)n ©O^ ^ 0icbt,
3d) n)ci(i nicbt anbcr^ (@Ott fei) i]et)ancf t) al^ bag icb mid; in t>er (Sad;c rid)tig gc^af^
tcnf)abc, nad)mcinemsSeifanbeoor@C'^^, unt) f)abc n^ieber gefcbrieben bcm €l)rfamcn
diatl)befont)erj5, unt)aud)befonber^t)er@emeincincurer(5tabt; nja^mir t)eud;te €f)riftfic()
\\x fcDn, unD mir gcbiibrtc ju fcbrciben obne .^eu^clet; ju ibrer ^eclen ^Sccligfeit. S^arbct)
mt(|)auc^befliffen, t)a§ au^ mcincm^riefen feine givictracbt untcr eucb entflcf)en mo^te*
Si)enn t)a icb ni(i)t ^e^jennjctrtig mit t»em J^eil. €t)aitgelio bei; cud; mMytt 97u^en fdjafen, wolte
i^ (x\x&) mit meinen ^ricfen f einen @d;at)en t^un , jutnablen i^ t)urd) €^ri(ium tvobl tt)ei6,
t)a§tc&fon{ienllnrccf)t0et|)an5dttc. 3d)Dcrf£bcmid)^e^, t>a^ reDlid;e ^eute nid;t^ ant)cr^iti
meinen ^riefen (}etiiercf et f)aben, fonbern \mt (S!)riftlid) iji, unD D^tg id) Der/enigeti (gcelij)f cit
flcmeinctl)abc, Denen id; sufd)rieb, fott)ol^IDcg(£f;rfamcn9iatl)(?, aldDeranDeim
Q33ien)of)Inunt'cf) nad;©Otte^^'ffen nicbtbin jueud;0cfommen, nunDocJbet)cuc&
bttrcJncrweb(tP^y?y^unD ^reDiger , Dar id) Docb iicgcnn?drti.g nicbtjufommen fan , foific^
md)tunbilli,9, fonDcrn ©ottlid; , Daf}id)mit@Otte^^ovt, nacbDem Don^O*^^ t)erlic#
feenen Q3erfianDc , eucb Durd) (^d)ri|ff \\\x ©eelen ^ii\\(\lm ju terntaljncn , al^ aud; Der fcci?
Itgc^aulugunDanDere^lpofieltbaten, nuNbinftcnid;rmi.tif)rcm£eibefommen fonten, Daf;in
f ommcn jle ^od; Duvc^ il)rc €pi|^cln oDer ^^^ricfc. 3ct merd^c Dap c^ cud; t)onnotl)en i(l» jc.
m
©te funfte ^^ctlage.
* * *
Fragmentum clnei: a\tm S^conicf e.
intiDott
t)ft Womn tip be^ liate^ ^ege^ren unb 3* ^ttiml/
m\U fr)n t^orgebragen bem SJJanbage na &ei: l^iUigen 3» ^o^
nige / Anno 1526.
*^* *a.* *-.*
* * *
Jf^^uwc ^olmcnuncj unb f^JorgcDcnbc ^c^cn /unjc ?S6r,(jcr , i^ fn guticr ?0?afcn angcnamcn
v^ unbtvol m*Ran: 5ll^t)enn(S€.Dvcit5t>or(jc3cDenWt, ^an n?c0cn unfc ^dllc unb
©rav>eu, t)efuImgenO(5vfcrtomafent)eunbto|l)?ent)c, fege€^.Diatf)t)orgot>an, ttcnn, na
elber^emontC/' mcn ©ra^>)cn'^lt)e , aIfe»anDe9}^arcf, enen^Gitten, Darto^ewn n>oIt)e/
unt)t)at, tx>ennt)u|fe<Stat)mtofament)en'^i;l)entvatanfdme, fo t)a(?er ^3mtn unD SlCdOe
n]6cf;tcn ocmaf ct fi;n.
^arbcnct?cn njai^ ^ij. diath ilmmc M 9:)?cnc ?Sc(Ie unb 0?ut6arf eit trol gcnc^ct, t)cn
©rat)cn ttv>ifc^cn ^iibecf unD ^amborcj mtan to DuIIenbringenDe , tijelcfc^ auer eni^e @n>ar?
beit up ftcf baDDc/ Denjile tv^ iD anc ^rote ^oie unDc 5?ofiin0 van ^enninge nicl;t volbrinjjeii
f onDen. !i^er[;alt)en Dacbte €€. diatf) Datfuli)c allcnc mii)t antoneI;mcn«
57at)emc)i)/mvmitDen ^51rticul.l)«5rcnlatcn, Daf ()cttTencQ5c(!c, fon>oI/e^unDcr Da(
nic^t »ermdcbte, fo man a^ol mencDe , fonDern in i)root 97abeel, vele 0cIDj(E)piIDin^c »am DJei^
c(?ef)alvcn, betbinDtffe^i^D, fovorOgen^efamen, Dcr5aIoenn)cre€-€' •^'^f5flnDa'(^ti()li0
biDDenDe, unD frunDIicf;en Q3c.oerenDcvan/umcnQ5iirgern, feiutvutbDii|Ter^ot5tvullenent^
nebmctt, n>or wv md)t an tivifelnDc , ti^e^^i; Dcrbalven tvcDDerum vcrplicf)ri.0cf n?cren /c(»cn iu*
m Q56rgcr unD Sntvaner, Darin tvuUen gp /un)cn^uDcn ^illcn crtd^enDe. 2Bo'averll
€€. 9iatbt)t5erc^J?otI)famenni6cbte, 5eDDeg!)cDIicfer?))?aten, na^e()cbrcn/un?er^i5r,()cr
getracbtet, al^ Acciret)anQ5eermiD?0?oftunD anDcrn ^orn, Darvan, fo iD undgut Diic^tc,
0ei)en mdcbten , n)oreineDe(temcneunDQ5utcn>9}?anocfbeDrapcn, upDattDt.Dcn Oiifcnben
aflctoD nid;ttofcf)n)erfi'ae, finDe(S€. OJatbDatfiilvefoftorput , unD geven cD un^tobcDcn*
cfenDc, n)eIcfDenn(jcfcf)c()eni^, vermiDDcIfl Dvii()(]cfprafe, cm/eDerinfi'hem€afpeIunDin^c^
«nworDeatigcnameni^/ unD vern)iIetbct()anDii|Te^e(}cnwerDi5c v^pD, fo Dem (E€.9?atf; mo«
^ J tiij
^^ 11. C^eila /. Vmodm L Cap.
tij3toI)i5i'eniveve, tvolbe ifutfr:^efe()(t)eri)eerCavfpe( (2<S,^atf; bit Slntmort unt) ^SefcJlut
el^ventmoeninbvingen»
3^gefc|)e5ent)ovcI? ^invicf) <^d)au5ovcf> benant) be^ 0}?an^aije^ i)or Fabian Sc-
baftian , n)0 f)iev na fol^et ;
•
<?ifc&t5a5ve, SJBofmife J^even, fo gi; t)enn moti(|tof)dvenbefpn, fo f)ebben /utve ?53i5v^er
^ ^»' eenDvec^tij)(icI;en ^efcftlaten 'om n?ejjen nnfe 2Be((e unt) (^vat)en, fo bat een ;el)ev 3nn?anev,
mmanbbutenbefd)et)en, t)ana((enftnen©ui)evnunt)Dienten, upbitmai, ccnfdvaife, eencn
^itteni)ant)ev9??avcP, 0uttt?iai9utf)to^et)ent)e. ^evf)a(i)enfcf)a((g<S*Dtatf)na t)u|fev^i)D,
jun?e^6v^evDei?(^vat)en^ba(t)ert^/ nirgenDn?et)Devummoieneftebe(an(jen, unt)Damita({e -
- - - afaeftv(tetf)ebben. 2{I|cfeomt\)ej3cnDe^@vat)entn)ifif)enl'ubecfunD^ambov0fi;n
tev ^ovgev ffcf gan^ evfreuentJe , unt) beDancf et €(2- dioii^) jjan^ f)dcf)(id[)en fov eve gube ^one^
flin0tf)oDc^o(favtbDuffcv@taDt J£)ambov0» S^ewiie Denn fobann tofiinfti^ ^offavtf)
ane®e(bfpi({in,(3 nicbt fonet)oUenbvingen, fanmaniiben, tvann \>m\iin 4 ^avfpef ^ ^avf en
cen fog t)ufent) iDoxd, ebbev mi De ^avf en entbeven f dnen, bovd; ^efcf;icf unc) Dev ^avfpeff^e^
ren, ocfoevmiDt)e((l^5ofd3un5t)cvQ56v()cv, to i^et)Oef be^ nien ©ratjen nebmen mdcjen, unD«
fo fe Denn Den Sortgan^ beffeioen @vat)en fef)en,n)i((en fe m \t ^i((en Dev anbevn 5?avfpe( aOe £a(!
Dev iToflung fu(t)cv up jtcf [o^^m, fo bat men utf) bev Scimmcvei, efte t)an Dem ^enen ^eflen, bc/
ivi(ebam(j^td»ovf)anben, naQ}ev(]nd3enS€.Ovatbednicl;t.^(5euenfd;af , bavto fcbaif men
um9aninbev.oan^en^tab, unbfam(enene@ifFte, baeen;ebevptf)n)i({iggeDenn)i((, Mi(>
bev ^ef)oef entfanc|en unb mit bem evften ben @vat)en be^innen unb vebe maf en-
"^ox €^. Ovabt mcvcriicb tbom c^iiouxn fi;n fd;a(, id fcbnjav to f;dvenbe, an^efeben mavf ^
fid;)e ^oiacjc, a(^ m\ bev ^D^avcf ©eibe^ enen ©d;i({in(j tmemaf ge^et^en bebben , unb n^evc M
©emenc ^ellc tbom acbtevn unb in '^M (jef amen , tvevbe bev Q5dvgev 6a(t)en nicbt ,qefd)ebcn
fi)n, fonbevnmu|]ein^ovti;ben, bovd;beni)cvma(cbeienben^anbev©ee|](ifen gefamen )i;n
iinb gefobevt , tt)e(cfc ocf €€. 9;at(; tuoi (lenbig fi;ii mdet , fo m\ (offbevbigen Suben bt) un^ ge*
fegtivevb, bev()a(Denbud;tenfe, batfcben(g.9iat()femenutb@c!)abentof;e(pen, bennbeben
(gcbaben acbacn babben , fd)0{ben ef>n mebbevum entrid;ten , fo mx% nu be (8d;abc t)an ben
©eelififenlf^evgefamen/ fofd;o(en fe ef;n ocf evn|!(icf tt)ebbev beieggen,
^()omev(lenfcr;d(cnbe!4>omJ;)even, i>ann>egen cvev^onv^avfc, fdg bufelib ^?arcf
toben©iabenuptovid)tenbe, ane Snfaijc (toerlcggen) t)erp(id;tetft?n, bav benet)enbe Up^
funfttebev5?avfenf>a(t)en, n>elfefemiiUnred;t, t)om ben Jtarf^Jpeven, bi)evcnS)agen,tn)in;;
tjn^^abv, up(]en(mienbebben, tKlfe €3umma tvol to ad)t bufenb 9Mxf (open n)i({, angefe^
hen, fe bocb nene ^tecnc up eniae ^avf en gciegt, efrc in ^^^umina c)e()Olben bebben, bavto fcf;d?
len fe mit Dvecbt n!d)t beiDiefen f dnncn, fc fo bann {)cv m\ ben5?avf en fobevn mdjjten. li^ierf^ai^
t)enfd;d(ena({ePennenoana(len.^erfcn, na biilfen S^agen gam^ unb gav affpn, m\l\nm
q^dvgcv, focvnlllicf S)aneven5\avf^^even, nid>tut(; tO()et;enbett)i({enge^oIbcnf;ebben, tt>ovto
\\xm ^dvgev aHe een funbev Upfcen f;ebben tt)illen.
Ocf i^mi;anbefa(cntofe0i]enbe t)an anen^vcbevfc^oppen, nemanb buten befd;eben,
tobcm9cmenen(^ubcein;ebcvQ}orllet)ev, na^2inbee(bev©ubev, cic^cnfc(;a(,
gerncr
Sfinftc »eil4ge, 9f
gmicrii^betrac()tetunt)gefd;lafen, einciet)e(I(erifei;tobemgemencn Q)ut)e rogcDcnDe
fcbal\)erplicl)fetfi)n, t)emi(e fo t)ane Q:f)oact>tcrin()c5rcnt5a(tten gePameni^, fdjuien allc Me-
morien , na 2(nt)ec( ^e^ J^6»et^rtoc(^ , m Dcr Jpant) to cjeDenDe ut^rid;ten. ^arbenemn t)en
flroten Caland unt) 5lrme'(Scl)0(*Q5rot)erfc&op nic!?t Dcrgetcn fccbbcn , n?e(f ocf m) t)eniscme^
iicn©wt)ef)er(iefamcni^. ,. . , ^. ,:
Ccf fd)6(cnt)eS(o(Ierunt)5ee(l(ifen(Stant)c^, bmnencfte bufen^amborg t)an ebreir
Jp6\)et^@toc(binncn^ambor()be(egt, ened3ared9icnfe\)erfa((enfi;n, Dett>i(cfenene ^M^
tingecfte©d)ot>©e(&, bet^anDiffen IDagc^cgcDen ^ebben , unt) t)amif fd;6(cn fe , na Duffen
^M, de(icf /mt)enQu^rgerni)anaUcnebrcn(^3ut)ern,0elif/utven^oopman, anUnp(id;f unt)
©iotaclDe, b\) Qjeriull cne^iet)cn .S)6i)er(]oel^, se(if gcmn, tve(cf^ De Q36rgcv, De befun?
t)erflenJ^6t)etffoc( i)anebnen inijenabmen bcft, i)anebrentn)cgent)oenfd;a(, unt)ll'nen^;)6t)et^
man fe nSeDDcrum f orten, up M €g. Oiatb M ©cbof tcd, na Duffcn 5)agen m6Qt un\)erfumet
fi;n, unbroitten, DataUfo5)or()efe(}t, famtDen5^afo(genDenfoern({(ifc5ebo(t)en(;ebbem
«^Bit^er id bercDct unt) bcfd}(aten, t)af <\{k oee(](if c 2tf)nt to t)en en^igen ^agen bi; t)en 5(r^
»en ber ^ebnwabr blim fcf)6(en , unbe nid;t famen an l)at €apitu(,n)o ere 2Bife gett)e|] i(l, fon^
Dern font)ern fo t)at (jcborbe , ber 2lr\)cn oorbi; tveren , fcba( De Scf;ntt)af)r an t)en (g. Diatf; verfal*
lmf\)n, efteinene(]cmenc^i(]ege(e()fn)crt)en, t)arutf;DearmcarDe tof6beni)e, gcfoberf n>er^
t)en, n)e(cfat)er(linbeeDen:^ce(cnmit5Se(livi((3ct)af)nfi;n, n)i( €€. Diat^ mif hmn ^kf
aernlafellen^^ille, t^efegcmafetbebbentODoUenDigen, in n)it>er Q5etrad;tun() annebmen.
gorDcr ie gefd)(af cn Dord; /uwc gcmcne ^6xQtx unb 3nn)af;ner Dcr 4. jtarfpef, t)at fe na
Kiffenf^a()cnn)iUenOicd)funDCD?ad?ff;cben, cen/ct)er2lrt)*<geten in (inen ^arfpe(^5\arfen
unDebe^warenenen^arf^J^erenfofefenDeunD fofetfenbe, unD Dat ^i)ange(ium ber ^ar^
5eif cent)red)ti(}(icf; mx De gan^e <^ta^ fo prcbioen, mx €€. ®om^^apitu( famf Dem €• 9ia^
tfce nene3nbrad)t in maf en fc&61cn, njefcf jum ^ox^tt fo crn()(itf wiUen 0ef;o(t>cn ^ebben, unt)
^^.9\at5ant)cid)ti()(icfenat)crma(^5ebcbcn5ebben, fe enem /eben ^arfpe( ef)r©en)ante unt)
9vicbtigfeitnid;tnebmentverben, tt)e(fe^fe, a(^j)ef)orfame^6r()en?erfc^ulbentt)erben. @d;c#
^e bier at)erffen bam , tt)iUen fe mit 2it>t unb ^SIobe bat tJerfcd^fem SCelf tt)i (0 t)6rne bem
SS. dxatht, fobaf ()eb6rbe,tt)iUen jjefecbf f)ebben»
S)art()0 itiUen fe ot)ermaf ^ gebeben fcebben, €€. 9\af Je be fcbn^arf en 5??6nnef e, fumen
Q3or()ern f 0 wcbbern nid;f lenger up f)o(en wiUcn, up baf €S. 9iatf; mit ehren ^S^rgern imtn
S53orent)orfabeven blim\ mo^tn , m fe in SOBiUcn Qtbt\)tn unb erma^nef f;ebben*
Jlbiffi QlxtiUl 10 mie D0rgebr4(^e«
OdmUtn, imt^ox^tx, baf,nabiffen!4^a0cn, tiemanb£i)f()ebin^ebt;emtgen^ar^
fenmafenfcf;af, uf bgenamen SS. Ovaff)famtbcnt)eertefpeI^arfen, fcf)6(encnen /eben, be
ba^ ()ene()ef ie, utf) fi;nen n)o(^en)unnenen (^ube, fri? fpn, ivelcf man t)or cnen ^xtiUl, in un^?
fe ^ur fpraf , up Petri aff unbtgen fd)aU k. jc. .
^eg^eren ber5aft)en ;un)e Q56rger Dom S^. O^abe, M t)or,qefegfe friinbficf tt)iUen an^
ncmen, unb/umcerer^ofmenunggebulbi^jnaget^cn, n)iUenfena@eb6r, mit£it)eunb©ube
l)t)€€. Dvabe, alfegcf^orfame^orgcr/ f 0 oUen ^pben^efaUic) fyn, «nb ijebebcn W^ben , fe
ft &ievupeine^nttt)ortun^ njiUen t)evplid;tenbe f)n*
Extradt
9^ //. C^ei($. /. Vertodus /. Cap,
E X T R A C T
2(ug ejnem alten Chronico MSS.
^tevna ( poft Recefs. poft ^Reg. if 26. ) 5ebbent)e©c^marenfo(Sf.€atl^rinen
enen ^rcbicanfen oan ?»}?et)bcrg i)erfc[)r»;t)e4i laten , ^enomet JjDerr gofjann gec^en^agen , mU
fer ^rebicant^ier gegen ■]}afd)en 1^26. gefamen i^, unDegepreDi^etDat (gnangelium ber SSJar*
feeitint)er^arfento@t.€at^rinentt)eIfS^.Diatf)i)erDrafen ^efft, unb &erf>a(Den ^err^o^
^annge^enha^en t)e 2Car5eit to pre&igen tjerbaDen. ^orup jtc^ t)e ©cbmaren famt Den
tulmed^tigen ®6rgern , \xi\) aUen Deer ^arfpeln Dc^ gribage^ nac^ Qualimodogeniti toerfam^
tet, unDa(t)aretIifeut()0efant)ttot)en€.9?al)e, t)an ef;nen tol^oren, n^arum man Jg^err 30^
^annSe^enbacjentopreDigenDerbabenJabDe, a(^t)an
St.Nk§lah 3oacI)im '^CegeDorn, 3oacf;im»ant)er5ec6fe, S^m^kxt, ^axm
fetoan^Sargen, ^an^(gcl)roet)erunt)3acobCtto. '
^^f.P^m ^afmer<^afmen5, ©oebefe ?(}?oner, ^an^to^ej^en, S^ietcrtcf; ^rum*
meflttgf, (S(a^»ont)cr?Q?el)en, ^iricb C)]orp»
St.Catharin. ^inric() ^at)orbe, ^i(e2lncfe(man, Siirgen \)an J^emc, J^an^Q5i(Ten#
bef c, ^inrid) ^aren&orp.
^>.//?cf^/,^inricf> ^ittef op, ^an^ ?0?d(cn5o(f , Mauritias ?0?ollcr , Jg)an^t>an
525argcn unt) ^inrid; OJitfcber.
0}?itfortei(J5fnttvorDn)ebber in^cbro^t, t)at €€♦ "^k^^X ^err Sofeann Secjcn^agen
t)er3unbctopre&igcnt)c, imDfonDcn t)c2!XJar^eit n)Of f;dren, ocf t\)Of fiDcn, unDDoc|)nicf;t
fanse^cftofDcnfc^en.
Item, Doi^bcfc()fotenDord!)Dcfuft)cn?^6rgcr ccn 2frtfcuf t)an QSermefDung Der ^a
fct^fufung.
^prWrDcnn^i), DatDctXa^t^ertnSo&annSegen^acien to (^t. Catf)rincn tt)u(Den
t)ertt)i)fcn, umDern)iffen, Datf)cDcl^uDc€f)rijt(if abrolverct^aDDc,unDDc^uDc, beiDer ©cjlaft
Dc^ (Sacramcntd, beric&tiget*
item, fe 5ebbenDc^5"t)a(jed na Cantate abcrma^^^ ^errn 3of)ann gcijen^aijcn Q^er*
I6fgcget)en, Dartout()Der@taDt)ern)i)fet, ft'cftomafenDebinnenDre!4)age, tt^orfofeem^^OSa;?
j)cnunD^crDe(cnentt)0(Dcn, Darb^t^erbaDcn, f)cfoDanc^nemanDcnfcibo(Demn)it(icben, Dar?
to tt)i(c 5lncfe(mai], - tt)at5eocfn)0(tt)u|letvat ftegereDet
ff)aDDe , €(S. Ovat5c unD Darbcnet)en t)orgc5o(Dcn, Dat 5e Dc /ene tt>cre De )pcrr 3of)ann 3f.oe"()a*
gcn upf)Cc(Dc, 5e fcf;u(De t)an - - - - ftebbcn ,• een €<l. Oiatf) Ddc()tc iDt mit
e^m to l)ct)0(Den , unDc up cne anDcrc %\j^i ercn Q5orgcrn to t)crtt)it(if en , Dar m6cf;tcn fc ftcf na
ric&tem
'^xi td funDbar j)cn)orDcn tiiancf De Q^drger^, unD fi)n Derf;a(t)en , unt)erbaDet, bt;
4oo.5g6rgcrnaDcmSermon^pcrrn@tcffeng, inDat Leaoriumto (^t.OT^arien 9}?a0De(e^
nenDe^@onnDagc^to5ope famen, uiiDgercDctunDermaifanDer m\ Dat t>ornemenDc €€♦
«XaD^c^, bc(ansenDc Dc ^rcDicantcn bcfuuDcrlicf Dc^ t>cr(6t)cn^ ^crrn Sc^cni^agen^»
5»Hfee 25eil4ge. ^f
^}\t f orfe Ubbm ^c 400. Q^^r^crjJ utf) jtgli^^m 5tarfpe( encn nth (jcnmf e(, al6 ^oacSlm
Dant)er5ed;fe, .g)armcn ©oltau , ipandi)on^:^ar(jen, uni) ipinric& ;^at)drDe an ^ercn S)i?
i)ric& J&o5ufcn to fe^()cnDc , fccDcn g.Diatl) alfe \)ti an&crn 5)ajjc^, molDc to f?opc uorbajjen
lafenuppctDvatl)^.?)ufc cftemoibt eme (jclebcDc, barDdcf^tencni^e^dr^ermit enen to reDen?
De, t>an etlif en (gaf en, m nid;t mojlc Dod? Dat alfo (jefcbc^en. 5)c '^^or^crmeller [)e(ft tDt a\u
namcn f 0 DonDe, Dod^nidK^crne, tvilefcmitDen^idigcngaljnnjolDen, unD Der5a(t)cn €<£♦
diat^t Ded ("^orO ^??iDDage^ fo f6m @c&fdgcn t)orDagct» 2(lfe nu De (Slocfc fdi)cn ^efc^la;
gen, fpntofamenfamen,up Dcn 9??een <^al 61; 2ooo.?J}?infd;en, ^cbbcnDarna^G^^or^
ger , alfe utl) HQlid)tn ^arfpcl i o, utl) gcmaf ef to WrcnDe wan Dcm €. d\atl)t, mariim |)err 30^
5ann3e5cnl)a(3cnDe(StaDtrumcnfc&olDe, anjjcfe^enf^enocl; nid;t, mifOvccfefe, nai^ Q5cfd;fu^
tung Dci^RecefresunDunfer^ioDcnArticulsatJcrmunmnmcre, Darum ^cDcdXcn fe ef^n m\f
a\)envunnen nid)t fofafcnDe» SDilTc4o-^or0cr(l:nDi)orDem3^aDc gc(jan, , unDftcbbcnDov*
gccjcDen Dord) 3oad;im ^c^cDorn Daf ^cfe^l Dcr Q5orcjcr , Dc fc ut5(jcfanD ^cbbcn* SDarup
l^eft (gig. diaht tf)or 2lnttvort „qet)cn faf en : iDf mn tva^r, Dat (g (£. Ova^f t)an ^ambor^ cbri
Q5erf6fgec|ct>cn5aDDc, i4nDtDa^5cfd;cf)cninDcri5}?cnun0, DatS^.OjatOgenjarftbaDDe, f)C
cnc^crcjir inf6xt\)t toQ}erDarf DijTcr guDcn^faD, Ddrtotvcre5ceent)erlopcn^(>nnicf, een
(^meDc^^necfcf , t)eria(jet ut& affen SanDcn , befonDerlicf to ^ti}boxQ in mlhv ^uDcn @f aD f)t
Upror unD Q:tt>ijl gcmafet baDDc, Darto tvofDe f)c jtcf in ncncr mgtn unDeri^iXcn fafen , funDern
allene na fincn ©cc(l preDi(}en, Daf fult)e fc(|f;e ^<2. DJaf)f necn (^uDf) an tc. Wiit mcf)r anDcrti
SOSdrDcnDc f)Dr to Denen moc&fen, affei)am^aifer*?fJ?anDat, ^rct)e anDcrn @c()aDcn Dcni
^oopman Daraf f 0 cntilanDc. ^pirup td (jcanDmorfcf Dord; 3i0ad?im '^^cgeDorn Dat ^cfebl
Dcr ^Sdrcjcr, tvorup DieDc unD ^cDDerreDc (jefalfen ft)n : ^^om fatcflcn t^ t^crgunnet an ^o^
6ann3e9en5a(3entoprcDi(}cnDe, iDffpto@f. (latt^ximn effe tnencr anDcrn j?arfcn, tDO tDt
Den ^drcjcrn gclet^cf, tvelf ^efd^e^^cn i^ Dord; Q5cDe Dcr ^drger unD nid;t anDcr^* S)e 3(nf^
tvorf i^Den ^bxgtxn up Dcm ?9?ccn @aal tDcDDcr tngefnmen, tvcffer 2fntn)0rtfe Dcm 2* tHatht
bcDancfet bebben 2C, unDe een icDcr i^ tDcDDcr na Jg)ug QtQal)n*
^ierna beff € €. 9iaf;f alle ^ntvaner^ DcrbaDct up Dat 9faf6^^ug, unDai)evact)Cti
r. ^rf icf ef, Dar fc jtcf fd;otDen na ricf;f en»
^arnaic5 3obann3c^cnba5cnfo(Sf.5^icofait)oreneii$reDt5cri)ef<jren, tvclf M fi^
bc(jct)en beft btt^ an St. Matthxi-^it^enD.
5(n st. Matthiei-5f\)enD f!)n t)crbaDef t)an Den ©c^twcn upDaf Jg)ot^6uf umfrent i^
Q3dr(3er. ^ax i^ m (jebolDen, Daf cf;ncn mxt btHltn mi Dcn ^ercn D<^ ^arfpef^ mif ebnen ts
nen ^arf ?^ercn to tDcleiiDc. S)arup f;cbben De 1 5 . ^Sdr^er ^eanttvorfef : iDt tvcrc bcfd;(afcti
om^onner{lagnaDerbiIfi(jen ^^dnise2)ageim8Dcn^rtifel, Daf alfcgrf^Mctcne ^oxc^tt
meDcfefenfd;oIDencren5?arf^^;)ercn, Dem6d)femen t)crbaDen, af^Dcnn tviirDcn fe cbnen ml
raDcn, tt?o men to cnen ^arf ^^eren f amen moqt. J^cmejt^ fo Qtid)thtn , M <Sonnat)en^ na
Matthsi fr)ni)ergaDertDorc&Dc(Stt)arento@t.0}icofaiaIfc(grf^efefene ^6xQtv in Derfufi)en
(St. 97icofai5^arfe, lim cnen ^arcf ^J^crcn fofcfenDe* !4:)emefO(jefd;e&eoi|]/ unD^err^o/
()ann Secjenbaocn i^ Dorcl) ef;nctt io enem Paftoren gef arcm
»1 II. C^eila /. Teriodm L €ap.
9}ai)ii|Ter5t6ve I;cbben Dc^warenetlife ?^6r()cvanft'tf (jetatjen, un^ ji;n jicgabn up
bat J^oitjfeug , unt) ^err 3o5ann gegenbagen t>ov ficf loevbaben laten , unb Dovge^oIOen,
\)tSimt\)x\m, famt allen (gvfeefetencn Q^ov^cvn, mit^SBiacn ^ev ^avfpel ^ Jpevren ecnbrcd;*
ticjIicf)cH toeven^av^^ercngetonmre, be^evcn Dcv[;a!Den t)an cme, mitDelcv^crmanun^
ge, [)e foDane^ n?oIDc anncl;nm
S^avup J^cvv Segenl;ascn jtcf fjcjft befwevef QiUkt, unb in ^(ntivort ^e^ietjcn tvclf f;ie»;
paf;n fef;al:
I* J^en?cvenO(J;Do8:ornod)Magifter, unbivereccft!flic!)tenicf;f ^e ?0?an bavfe cn Dot
anfcbcn, W f)e fo mocI)tegefcbicft fpn to bcm 2lmtc , Dav fe cbn to gefaven , fo m tos»
ffaen, alfc fc iJillic^tc menen, t)cvf)aI'oen rocre niittcr unt) bctcv , fe fcttcbcn to i)ev itarf en, ^e
i)av gcnoi)f;acI)ti() to fpn m6cf;ten, unt) t)c Dav m6c()tcn t)6v gcf)OlDcn tvevbcn»
»♦ ©0 fc /o t)at n)Oli)en gctan 5cbben , W fine £c»e fo bat fcbolbe anne^mcn mtt ?Bcfcbn)e#
vung t)ev - - - - cfte:^avren^!^ecnfl, font)evnmie()cbbcnaIfc tt)a^
cvb6t)i() , bcm €uangcIto bdcf^te fo fot»evnbc unb bamet)c to 5oIbent)e, unt) wat t)cm
€uanoelio cnt(|e()en Davto ivolbc f t nicl;t gebunben fi)n, fonbcrn Dri; bcbben to ()Olben^
^cunbnatoIai)ctit)e , unb fo bcbat bolbcn fd^olbc, n)oIDcn fcftcf fiilocr mitcf;mbeis
fd;itieren, iDeIff;eebnengei)eunbl)enQ36rgcrntobeDencfcnt)e
^ S)ar, be ct ccf fd)on na ^er ^fd^ing fd;oIbc annebmen , bcfunfcc ficf bod;, t)at t)av f;c n)(j;
nen fd)oIt>e , alfc up be ^c^cme, njcvc een Iet)i(3 JE)u§, bavto nencn Q}ovvatf; , tDcIf un^
bvdglif merc/ barto 5at)t)c be betf;er toneenJpug(]tf)oIt5cn , unt)fd)ol&e i)cnn t)at fo mf
ncmen/ tvofe\)in{c[)t mcnct)cn, tt)erc unorDentlif unt) unt)rdglif, fofctvolDevDcncfcti
fonDcn,
4» S5av f)c /o ibt fcbolbc annef)mcn , unb tven f;e \\)i angcnamen hOiW , unb fc cf;n bdd;tett
fttten fbolatenbc , unbbe4:)anbt)anentbot()ef)Ctibe, unbutf; (inem Q5ubc( ftcf unb be
SapeUancn tbofobenbc, t\)dvccf;mnid;t Itblicf , unb fofcbc^van^inncn tt)even, unt)
ivannbcibtangenamenbabbC/ ivoIbenbeJ&anbvancmtccn, foiDcvcbcfcv, fcbatt^o
i)6ven befvacbtenbe , unb em W t5oi)6ven fcbcti.
^avup be igtcbuHivcn cvc 5intti>ovt gegcvcn , mit Q5uIborb bcr ^Sovgev alfo (ubcnbe :
07a anf)6rungcbev5(nfit)Ovtbev(Sd;ivaren unb Q56r(jev ^cfft J&evv3o5ann iUm^u
namcn mit fobanett iDovmovbett : 3m 9?ariicn ©abe^ jc*
i;)t;rna fin be ©cbniaven gcgan t)ov be €avfpelf;ercn , unb enen vcrivttf t^cf be ^6r , tvefcf
enennidjtfbovoiUentva^.
Jpt)vna ^eft^cvv ©cvb van J^olfcn vevbaben \im 5tavcf5crn (nf^oforcnbc*
^pi)rnaftnbc©d;tvavcn m^^^"^ fammt lo^^^orgcvn up baf 9vabtf;uf atn *!^<x^t ^U
d;aeli^, unbbcgehvtvanbenS.Oiabftf^otvetcnbc, tvarum ^evv ©evb van ^oltcn ^Bovgcr^
mcijlev , \)Oi\iU vovbeben laf cn bcn 5vavcf f;cvn md)t tntbofcvenbe : @o befft g(5. Oiabf latcn anf*
n)ovbcnbov4)S>ivid;J^o(;ufen, bafbci\6v(;nc^lllcn bcv€avfpeI()evcnficfJ;ef;cntt)cre; baiv
^ tf;o
fbxittc S^ciMgc» ^^
f6o bdd)te f)e 6c Ceremonien am qrotellen ^^ttl ni<^t tl)ol)OlmU, ivelcfe^ tvet)i)er ^^, Ovabetf
QJorfafe jvcrc, barummen>ercfolfct)Ovbabetu .
J^irup f)effcJperr3o[)ann 2Bec|ct»orn (jeantwortet: ©at fe (icf t^o mef)rmar)len mit
J^crrQof^ann^i^enhagcnin DenJ£)an&cl9eget)en f)at)ben, bat^e mujk^ai-lorefffe ^apeflan
(in , iven fuji De ^tebc befieffet, fo tDiirbe Dar (tne^ :^aiied tf)o Der ^arcfe nid;td fyn. ^o
mantf)0ber5vdr gefamen, 5f|ftCord Campe, tDOVorberoret, un^ol^i) nafdQttf vertellet:
^at cin ^(2. D\at)t f}c(ft na^ccjcvcn ef)maf>I^ , t)o men '^^u^cnba.qcn t)or encn ''^a\hxn scfaren
I;aDDe, fotvi^enocrlatcn, mcc()tcnn)penenanDcrn, beun^.oelefei^c, fefcn, tvefcf J£)err©er&
ocf, in Q}orti;ben, ben ®cf)tvarcn nacje^cvcn 5efft/ t)afK(lfoJpcrr3of}nnn3i9enl)a(]enaffa
einDrecf;ti(jlicf;en van Dcn Q.xr(}ern unt) enen farcn , \>6x enen Sxarcff^crrn , utf) t)er Orfafc , ^)at
t)e 5vaifcr lete Mandat utbtian , t)at men tiat "^Bort ©abel red;t unt) futtcr t)cn ?iD?infcl;cn fc^al
i)crf linDiijcn , fo t^at \v\) ufiDcr un^ affc nicfct anDcr^ verfpdren , Dcnn tat Jg)crr 3of)ann fobane^
t}tit, Deivilcf)eficf t)afcnui:t)Vefef;efft Iatcn5(^*<n van t)enrl)ret)i(]|]ofe : (Sffte f)e bem Q5ofcfe
tvat unrcc|)reJ>fereDe efftcpreDicjDe, Dac f;e mit Q5ottIifer @cf)rifft nid)t betverenbe fonDe, f)e
funtfiDcn, unDtvilficf unDertvifen faten mit ©oDtfifer @cf?rifft, unb tvif jtcf ocf ni^t fcfdc
men, bar f;ctvatunrecf)tedfeDe cDDcrlereDe, it)tapenbart5otvet)t)crropen, bar f)e foDancd ge^
fecjtteDDc, foDattvi)anDcr^nicf)terfporen,Dcnn De^arbcit; barummc i^f;e ^cfarcn, Doi^
unt)erumJc]efarentva^, f)ebbent)ocf;t)e^6rgerntd;t n)iffcninbrinaen Den ^iln^arcn, fotti
bcrn De ^d;n)aren fd;olt>cn t)er crflc ^or f;ebben , atic^efc^en, t)at Dc^i^d^maren nictt fd;ult)ctt
feg()en, Dat tvi) cen adeen jjefaren ^cDDen, fonDernfett)erenuitfeClDc|len, fo fcboIDcn fe Dcu
trtien 5vorf)cbben, Darfeftcf fc()n)ar tf)o mafenDcn , Dennoc^ forefe uiiDer (t'cfeinDreci)ri()licf,
?0?annbi;s:0?ann, Denfelt)en Jt)errn 3of)ann , DenDe ^orcjcr cjefaren f;aDDm, foDat&eein^
Ut^tiQ i6 gefaren Mn Den ^Sc^roaren unD ^orc^erm
^i;rnabaucn feebben De (gd;n)aren unD Q5dr^er na cjecteven DenJ&JE3rnDc^(^arfpefd:
SQBereiDtfafcDat fccnen geferDen ^Q^ann tt)U(len , Deunfcn PaftoremfunDe mit^runDoe^li^Cf
©oDtlifer @cf)ri(ft bt^Ie^^en, effte 3of)ann ru^^e fetten, Denfelven njolDen De^urcjer unD
(Sd)n)arcn gercn hdren :c. ^a up ^(2. dW De^ ^ore^ tbofrcDen , fo f onDen fe n^ol liDen , Dat
Q:f)om 5lfbefd;cDe is Denfult)en c3egct)en : S93on)ol fe antojjen , Dat Dorcb €€* Oiabe n(Xi
^^even fi)n fd)olDe , Dat fc mdgtcn m enen ^arcf ^errn f efen mn fe n)OlDen , utfjgcnamcn Q^u^
^nbagen De ene ecf)te grun) baDDe :c. UnD J£)crr ©erD van J^olte , De Q5or(jcrmei(ler in Dem ^a^
lebi)Der^ercfenf)aDDenage(3et)en, tvofefcDcn, DatfeenenndmenfcboIDe, De »an bciDer 5)efe
^n)!|l^Q)er(lanDbaDDe,2C. (Sobe(ieitmcnDe^Doc^nic{)t, Datfoeinicjer^i)Den, naaegevcti
^;crr ©ert von ^pofte ^aDDc enen Den q^erfdf ocf ni'cf;t (je()et)en , Dat fe ane S5Jinen wnD ^nM
i)er (Cavfpef J£)even ^flvcf ()even f efen fd;olDen«
"^2 > ©If
lOe lLZ\^ii\» L Terioditi I. Cap,
2)ie ©c4)rte SSeilage ju bem erften ff apitteL
*** • *** V
xmMtmm\i MEMORIEN
m ^amfiurg/
na(|) bftn A. b. c.
' ■ V V V
I, Von bmtn ^ri^berf^^fRem
S. ADRIANI. ©ie5c S. Georp,ii.
S. ALEXII su ©. ^ctii I . ^. p. 2 ? 7.
2(ncrl?ci1i3efi&ertnaucrleute ju^.CSertrub i.^f). i.Q5»25t*
2IUer?See!ert ju @. 3o5anni^2.Q3* 570»
^:i}?aiicn ?O?a0bo(enen , t>e t^a ^cnet t&o Betering bee D^f es ^crfulren %ix*
cf ett urtOc C(o(ier8 ber 23arvotert Bro^era. i ♦ ?S. 2 3 7. 2. $$♦ r72.
©♦ 2(ttncn ju ©. €atf;avinen ber Qpunber 5 ♦ ^. 697. 25^
3Df)anni<) t)er ^Jglart&sf^j^rer i . ^. 242. 2. ?S. f 70.
SQ^arien ^7ta%Mim\\ Der ©^iff er 2. ?^* f 7 5 ♦
S. ANTONII Du ©♦ ^etri , ju t)er gefeoren t)ic jebn dltejfen Vicarii befa^fer Jtire&c, baDcit
f in /eDer ( A. 1 60 5 . ) )[df)r(ic& , ivie au^ petri Bcruirtge eijjen Wnt)iger 5*^ac6^
rict)t, fo icf) 3cfcf)en , cr5e(fef u ^avcf 8. ^cf)iaing ju f;eben M^e.
^er XII. 2fpoPel im SDom. 2. ^, 400. j oa.
in ^ctro ;.5S. m*
|u©-5^ico(ai2.Q5.i9i. ?.Q5.foo. 67f.89.25<5trer ^^.23. ju©.€at5a<
rincn t)er 2(rniert?©cfeuler, fonjlaud^Choraliumgenannt, 5ic(tc;d5r(id[)um
iEgidiiunDInvocavitif)re^e^dn0nilTc2.Q5. ? f2. 586. 5.05. 57f- 3 9 8. 400»
(g^ifl ebent)iefe, »onive(cf)erDicQ5ur5crfci)afft, A. 152;. ijlcic&obcn0cmc(t)cr/
Contribution \)er(an^tC , p. io«
5U©.Catf)arincn.3»^« V-^h
S. BARBARiE ju (g.Sobanni^ 2.«^. p. f ^9.
s. BARTHOLOMiEi in 3acobo 2. 05. 634*
Der25e3mrtcrt i.$S. 239.
(S.23crn^4rt>6, Der@cf)(ac5tcr jui^.CD^aricnaJjaflWcmnla.a^* f74»
Der }&ot5er#2irte4)te in €atf)ar. 3. ?^. 2 3 ,
s. BRANDANi ju e* So^anni^ a« 35» f 70«
6((bfie23ei[49e. lot
U'S Calanoe , toon im jmcircn ^anDe ad an. 1522, au^fii^rltd^er ^crid;f 5efc|?ef;en i^
S. CATHARlNiE ju ©. €atf)arind t)er »^tter 1.^.222, 3.^^« ^78* 23.
CHORALIUM, ftefee 2(rmcn?Qc|)u!cr.
COMPASSIONIS MariiEju<^.3acob,unfcr(et)cn5romnl)er!TJe^eUWfi2e2.55«^34.
CORPORIS CHRISTI ju^S^^ctri 1.05-236,
ju(^» 97icoIai 3-Q5.89» aHal)er^pci(.iLei<ttiamd©efd;iwnenibid.
CatOarind t)er.^ei(.ilei^iiam8@cfd?n?orncn ;♦ ^.23« l^er 25ot>cPer, t^o ^er
anDcrn?[)?i|Ten2.«S.23. ^atte An. if2f.Dicfun(fjef;ent)eCommcnde $u w
(c5ncn 1.Q3.223, 3.^.696,
ju^.^acob t()or@catieti2.5S»634«
ju @. 3o5anni^ Dcr JlatiOeefa^rer, t)ai)on it>irt) in Dem i>icrt)tcn 55anDc De^ er(Icn
^beil^, gc(icbtcd®ott! au^fu5r(id;gc5anDe(tn?crDen»
ju9??aricn?0?a3ba(encn2.^. ^72, 3.?S.68o.
SS. COSMiE unD Damianisu^.^J^J^anni^ DcrQ5arbircrnnD^unt)^5(cr^e 2.^* ^70,
9??arien9??a()&a(cnenDcr@d5craufDem5^auW'^2»$S.y73»
M ^ei(. (CreuQce su (5. Catbar inen 3 ♦ ^* 8 9«
Su(^.3acob 1.Q5.239. 2.^.654»
Der 3immer(cute 2.Q5.634,
ju ©.So^anni^ mit Dcm gunafimen atlcr Cftriftcn ©ccfen 1.^.523, 226, 2.
ju <?. ^arien ?D?agDa(cnen i)on t)er 5^ieber*5(??uf>fcn 2. 03* p. f^**
Dcr^Bccfer 2.^. ^73»
&er Cr^rturt09}?aridim^om, batjon mirD , Qtlkbtt^<^Ottf im mxtm ?Sanbe be^ er(?cn
^()ei(^ au^fu5r(icb0c^ant)c(t mcrDem ftc&. in Dcffen p. ^96, 602, im j» ^anbtt
in^ctro i. 05. 236.
in^f^icolai ib.23r. 3*Q5« fi7/po,672«
tn (Sat^arincn 3. 05. 89«
in 3o()anni^ib. 226.
in ^mn ^<\q\), ib. 23 i,
S.DIONYSIIin^etro 1.05. 236.
^bor i^^tifctt in 3acobo 2. Q5. 634.
ocbtcrDer^ortt, retrojanuam, in COlaricn OJ^a^b. 2« ^♦f 72* i«5J.229*
J)er eiIffw«reti^3un5frauenin^iCD(ai 3»^. 89.
ELEEMOSYNiE retro Januam. ©ie5ead)tcrbcrDor«.
bcr iglctibcti. Exulum inber ^ei(. ®ei(l^ ^irc&e i. ^. 22 f , 22^*
S. ELIGII, bcr®o(Dfd;micDeiU@.3o5anni^ 2.^. ^69.
S. (glifaJjet^ ju @.57ico(ai, ju tt)e(d)erDie Commenda S. Elifabethaj in bcfa^tcr ^in^t,
unD Da^ ^egen liber auf Dem ^^ur(laDe f;icbet)or ocfcgene S. 2ii|^ett oDer S. i&Uf
fabct&^aupficbortc. ftc5t 3«^-y^/f ^^» i*55*474» *«55» p.f7^*^q-
5^ 3 S.ERA-
toa Il.^f^tiU L Pmodus L Cap.
S.ERASMI ju (g. (2atf)flvincn m) Dei* l)iej)ierte uni) funffte Commende ^m\ki)ni~iSd*
692. conf. u^^. 251. 5.05.25»
(S.3of)anni^ bev25€tf€r 2.03. j69*
S. EVALDI in^etvo 5.^. 57f* 1 1 !♦
ss. FABIANI unb Sebaftiani ju @. ^f^icolal bev ^epfcfcl^igei; , obev a6cr bev Qtiltt 3. 05»
p. 666. 89*
FAMILIARIUM ante Pr£etorium (bevJ^aU(5bienCV) JU<S.^etvi U^.zz^,
i)ev 5i{cl)er in 3acobo 2. 03- 634.
bev SiTcfe«f '^ "i^^^^^f^ ib^^-
wnfevliebcnjrauertin^efrobcv^cfcneibev ^?S, iii*
ju(2::).€atl)avin. ^O). 25.
ix\ ^' 3acob mitbem 3unaf;men t^ov ilofirtge 2» 05. ^H*
alia ibid. t>cr iEi^e ib.
alia ibid, vor t>cm C^Ore ib.
alia ibid. i)er ri*ict)eliOmge a^elcf e bc £iibe up bem 05ou()at>e tolbett ib.
ju ©, €atl;avinen ^ucjcnannt bev 25aym|^er^ig^eU 3 ♦ ^* 8 9*
im2)om 2,05.in»
su ©♦ Sohanni^ , tf)Ov ilofuHg ju^enannf 1. 05. f 69*
bev(leben5reiiOenO??avidsu^.07icoIat i.05.22f. 3.05.89«
S. GEORGII ju (^. 3of)anni^ bev Keitenbicfier 2. 05. ^69,
S. GEORGIIunb Adriani ju (^. Qobanni^ ibid.
0. (Sertru^^ju^.Sacob 2,03.634. biefcfnfftef An. 14^2. al^ievadaltareMartinicitte
Commende, it)eIcl)cAn. i jo8.\)evbejT^vt,unbnad;@»(0€rtrHO9 ^ltavDcv^
Icgetmavb 5. 05. r 2^,^27,
ju (5- 3of)anni^ 2. 05. 5"68, fq.
ju<S.^evtvub i.05.22f,229*
&ev§4ll0biener, fi'ef)eFamiliarium ante picEtorium.
HORARUM b. MarijE i. 05. 230.
ju (5. €atf)avinen 3.^^,23.
inO^icoIao 3*05. 89»
t n Sacobo bc be Bot^cra na £unebov() ^olben 2. 05. 6 3 4,
S. JACOBI be^5vi5|Tevn jubcm ^cfeare i. 05. 62, 232, 673.
S. jESUSju(S.3acob 1*^.232. bevBcbune!ifa»igcr2.«S.634, -
S. JODOCI ( (5.3o(leg ) n\ (S. 5}?avien ?:)^i3balenen i . ^. 2 3 8>
3obanni^ 2.05.^69.
S. JOHANNIS \)t6 5lpo(leI^ unb (gt)an()eli(lcn , ju ^. 3of)anni^ mit bem Suna^mcn ad Fa-
bricam (t^om^a\t>te) 1.05.22^,237. 2.^^. ^69.
^u ^crvevOce^w^^e i|Un. H^i.gciliffter/ 2.05. 679, obev i?ielmcf>v evncuct
un^
©ed)|!e }5cfl48<* jg^
' unt)tveftevaud3ebvette(, an^^efcf;? n fic bmit^ An. 1458. Da mx (aut p.
^38. imi^Q)*
hT2^^ftetin3acobD 1.Q3.228. 2,^.6^4,
t)ev Bircbgercfeirorficfi ju <S.€atf)arin. ;. 03. 2;»
bev!&nocbenl^aucrin^i^etrDi.Q5.2;7' ?.Q3. n^
^ev()eil.Dvet;:&^mgeju^.C>}?avien???agt)a(. i.^.ijk 2.55.f7a»
bcJ^ J^eif. ilci*it<Jm0/ (icf)e CORPORIS CHRISTI.
i)Dn Dem iLobe '^O^axid 3. Q3. 89-
S. LUCiEim!^Dm/t)cvmrt^Urunt)^lafer i.^.48^«
S. MARGARETHiE im!^Dm i.Q5.2 5r»
b. MARiiE im 3^Dm coronats ju^enannt. fte^e (Sv6nutt(j O^lavta.
ju<S.^etvi 1.^.251.
ju ^iCDlai / (]e()e Cr^mmg , unfev (ieben ^r^uert fleben grcuDem
5U mhC^rm j . ^. 6. 699. conf. HOR ARUM b. Marise.
ju3Df}anni^, mitt>cm3unaf;menS.Georgii 2,^.662.
t^or tQfin^ I vide fupra , unfev IkbmStmtl*
t^O bem Qcfertre i . 05. 25 2,
S. WARliE M AGDALENiE in ^>etrDt)abei) eine Commende 5* $S. 642.
in«J)JaviaO)?a0Da(.jut»everpenmifle 1.^.228*
AtiOerti tflijlc 1. 05. 229.
S. M ARTHiE 5u (g. ?0?ar. 50?a(}ba(. t)ev Sc|>ortf<i&rer 2. 05. f 74/ ^90»
S. MARTINI im ^Dm ;. 05.^78.
in ^ctrit)ev9}?5(enSiit)e 3,^. ni^
tn 97iCD(aD 5.05. 89»
in ^acobo vid. gei(l(. (Scf;D§bu^*
bevevmartvrer imS^Dm i.^^. 225*
s. M ATTHiEi Dcr ^ijcfeer tn ^acobo , eine \>ot\ btx DbenerhJc^ntcv uttferf(^i'ebetie a. 05* ^ii*
S. MAURITII in Catbaiinn, ^aben bic Vicariiuntevftd;aufscvic&tet 3*5S. 32*
ju t)ev evjlen miffe in ^icDfaD i . 05. 224,
in9??av. C9?a.gt)a(. Oef)e Dben in MAR. MAGD.
jubevfc^tenmtfle in ?a?av. ^agt). fDttjl t)ie®db(e})er\Wi|Te u^.22^. 2,^,s72>
Dev niebev m«^Ie 2. ^, 692.
S. NICOLAI unt) Catharinae im !45Dm 3.?^. P3«
SS.PETRlunbPaulitn^etrD i. 05. 237.
S.PETRI, in^etVD/ bevevjuraten, i. 05« 228, hodieWeOSro^Dv&nun^.
jum 3^eiftebe(f e i.^.i^s*
ber 2^eiten^tener» fle^. GEORGIL
IC4 ILZ^til$ LPeriodtis LCap,
bcr Scfeiffbauer iniSat^rina i.^^ii^, ^Q5.2j.
Der ecbiffleutcjut)crer|ien?D?iffein9^ico(at ^^.89-
bcrQcfeonfa^rer, f. S.MARTHiE.
i)er Qc|)rot>er ( t). i. ©c^nciber ) in ^ef ro i . ^. 2 5 u vid. THEOBALDL
tJcr @cfeu(!er. vid. THEOB ALDI.
S. SEBASTI ANI irt ?0?ar. 9}?aj3Dal. Dcr Zvmh^flct 2. ?S. y^i»
t)er@cacie« in^acobo 2. 03. 634.
s. SYLVESTRI in 07?ar« SO^afltial. u ^t 227* 2, 05. y ?*•
berCegcler ?.^. S9»
s. THEOBALDI in^ctro, bcr23e^er, Sdbufier unt) ^ifcber ^!^. ^42»
S. THOMiE Apoftoliim4)Dm 5.05. 57 r*
Aquinatis in €atf)arina 5.^.269. 25.
in3of)anne2.?5. ^69.
Cantuarienfis in QD^anhe , t)cr igrtgeHatt^efa^rer 2. $S, ^72, i . ^. 222*
SS.TRINITATISin3acobobcr25^treri.^.224. 2.654»
S. VINCENTII in Cat^arina ber 25rauer5rtc(^te 1.O5.223. 5.05.2.696.2^
S. WENCESLAI in^acDbD 2. 05. 6r8i 826, 827.
bcrfun(fWMrt&efiC(;ri|liin?O?ar.Si}Za0Da(.ber^eirieMwebcr 2» 05. S7^^
IL rottbenMEMORIEN. a)
Memorien (bie) (inbflnb t)oncr ?[)?igbrduc[;c ti?erbcn f;cute nict)t mc^r diftribuirct IIL
unb ^(bgotterei. IL ^f;. i.?^. p. 1 1 w 665
Q)cf. ju Qt. Cat&rtr(rtctt) A. i ^47. III. 2f ♦
t>ie) f auffct^inricf; J^ibbejlorp jum ^cl^uf y 94
feincrVicarieadAltareS.Cypriaciim follcn |d5r(id) 80 ^Hmt flir \>\t ^crfon
^omunterbcr^Iufft. 11.526. tvagcn. I.^().3.Q5.797
tru^cn im S)om A. ifji.aufbie ^crfon juBt.^acob) A. 1400. IL670
3df)r(id; 5 9» ?^arcf . II. 5 8 r ^ercr (^inf unffte. ll. 8 5 2 fqq.
genielTet ein Canonicus glcicb im cr(lctt f)abcnfiirjt\toberanbre0cj]ifftct:
ber?n£fulL7eic,c( unb^riefe, t.cr. "^^'^1 Ju ^ambur,. ©raf .on
bcn in bcn baju t)erorbneten @d)dppc« ^ ^ *^ ^.7 * ^cCT,, o- t
ober ^aflcn bei^cic^et. II. 797 3of)ann ^(\)erbm0, f){atf;mann, 3ac. 2 Jun.
|u Qt. peter) bcfommen a. hh* eine . ^^- 884
neue Crbnung. llL9y ejusd- 2^ Jul. ll.g^S
beja()Ien bcr (^M A. 1 nr* «" ©cjog ^r.^inricl) 5(rcnbe^, ^atftcr. 2. ?S. 22
40 ^Qxd 9 (^cbifl. r^fcnnin^. in. Theodoricus^lrnbe^, 03ifc(}off |u £u()ecf im
110 " im!^om A. ijc6. I11.489» II. ifi
05crn^
a) 2ganI)e(5(n9toraifc^en3ar)len ii.HHt)iii.fdH25eilj?e[)ct temercf(;niie&cn55anl)Dc3erflf-H2f;fi(«.
Q5crnharL> tton 2Irnhefm A. 1 2f> ? . II. 3 8. i o j- Dn. Hcnricus Budonis, tm S)om , Circum.
3o5annQ5ant)Io, 97icol. III. 88 Dni. III.488
jpenricl) Q5aren, 3:ac. s Maji- ". 8S2 ^ilfen Q5utenDincP, 3ac, d. 8 unD 10 Maji
£utrc^:^art5o(t)/3ac. 2fNov. 11.898.87^ 11-8?^
s)??e|]er ^^ecfer, ^ac. i Aug. II. 890 ^orb ^abbelow, 3ac. d. 16 Maji. II 882
JohannBernardi,im5)om. III. s^o 3o5annt)On(Zampen, ^rObfl, Dom. i}Sh
3of)ann ^^o^cfer, 3ac. 8 Nov. II. 897 H. 620
^^ibbefc '^SoDcn , 3ac. in O^. Corp. Chrifti 5;)cmc di&t , 3ac. 6 Jan. II. 877
II. 884 I^"- S'^^)- ^^<^i^/ 3^1^- 28 ^^c- ^^•^«^^
4)tnricl) Q^om^arten, 3ac.i6Jun. II. 884 '?)inricf)€racl)t, ( velCvafft) Dom.A. 140»
ejusd. 24jun. II. US ^^- ^"^7* 670. III.488
9vut)o(f Q3om(}arten, 3ac. ©onnta^ nac^ J^tnricf) !I)abri(?, 3ac. II. 881
Petri PauH. II. 88^ .?)enricf) JJDalin, 3aC.6Maji. II. 88i
J^err Andreas Q^ontncj^off, ^f^icol» III. 88 ^enricb ^c(fl)Olte, 3ac. am ^onta^e in&er
3of)ann ^^^ennyn, Decan. 3ac, 27 Jul. unt) C^ai^' xlBoc^e» li. 879
ben i Aug. II. 889 ^(>\)m\ 3^iineman, ^rieller 3^c. laMaji.
9SBo(fer^^erd)ReL)e, 3ac. i Apr. II.879 H. 88i
S;>im (oDer Jf)inrid))t)an bem JSerge, 3^^» Gallus '^wu, Dom. A. i ^20* II. 541
A. 1406. II. 8f 8 Ricmar. ^bbefe|brp, 3^<^' i6Dec. II.899
fieiauf .f;)immc(fart[). II 88? Reinerus unt) Johannes fon Stf. Dom.
HenricusdeBerga, 3^C. i8Dec. II. 899 II-f55
^itlm Mw Denr^ercje, 3ac. 22 unt) 50N0Y. W^tx (gcf^orf! , ^rfefter, 3<JC, II. 88 1
II. 898 q3aul €cff)or(l, ib. g Dec. II. 889
9iinefe»anbem^^er^e, 3ac. 16Dec.II.899 ^inricl) ^oa^rt^e^, Dom. A. 14^2. II. 14;
Johannes Bernhardi , Oom. An. 142$. 3of)ann (g^cjer&e^, ^robf! in Dieinebecf,3«c»
11.194 . II. 881
(5)er(ad) j^crnin^, 3ac.28 Jul. II. 8!^ 9 ^ur^enS^^erbe^, feiner bei^en Srauen unl)
Q3au( Q5a*(]en, 3ac. in t)ev Cfiei: ^ ^1<xi)U ^inDer, S)om unt) 3ac. Anno 1447,
II. S79 II. 801
3^fper^ei)5a,3ac. ^Not. II. 897 ©erf)art) €ifeni)orp, ^rieller 3«c» A.i4o6»
$err5}?artin^:Sifc6op, 3«c. aufgroiifeic^tt» II. 854
II. 884 Q5icfe (2(ebccfe, 3ac. 9 Apr. II. 880
$f;oma6Q5ilJenborp, 3ac. am 5}?onta(j itt .S)err 3of)ann €f(]er(torp , ^<xu i^ Jun.
t)er ^{[kn ^od;e. II. 879 • II. 884
^a(b, ^^(of ed , 3^C- ^oji^"- Il^SSf ejusd. 24jun. 11.885"
^c.n ^^ern(]orp, Dom. a. 1444. II. 1^5 5^crnf)art) gaber, Vice - Reftor unt) Vica-
^Oerr <55crb ^^orhufen, 3^c. 25JUI. II. 888 rius ju (gt.3«cob.
^iit)efe ^^remer, 3«c. d.4 Apr. II. 879 3<^ ^-^5 unD^^Maji. II. 885
N. ^rccfbercibe, 3ac. A. 1588* II- 666 Everhardus t)on ber '^ii^tt, €atf). ;.^. 22
Bruno Canonicus Cantor.Pom. circaAn. ©Imon ^^S^^pt, 3^om A. 144^. II. i9f
1322. II. 147 SinDre^ Sorfle, 3ac, d.^Maji. II. 88*
II. 3:&ctl$ 1. 25<;r)^ O Soa^fm
jo^ n. C^eifa /. Feriodm T. Cap.
3oac^im gorfle, Vicar. jm S)om,, 3^Cr d. j. CO?ctfe ©rounjelmaiiy 27 Maj. ^cic. II. 8 5 5
Maji. II. gg2 • .^'^ineunb^ang^ulfotxjen, am^)3[am'<Bott{5
ejusd. d.^Maj. H. gS^" taoeju^t.gacobi. II.878
Dii.Thomas grancfe/ S^^C, I f Maj. A. 1 5-07 m oaavacorporis Chrifti. ibid. II. 884
II. 882 Soljann ®u(fo\v, d. 1 5 Apr. 3ac. II. 880
Nicolaus granjoifer, 3acob. i f Apr. If.. ^err .g)enricl> mx J^adjet)?, im S)onn IH.
5(nnefe€pperter, 3ac. 2^ Jul. II. 889^ 07ico(, 5;)at)e(er , ein^riejler d. 8 Jul. ^acob.
^ittmer gre&eboli), 3ac. 9 ^ov. II. 897 ^^- 886
Stlcfe 5reDcrid)iJ, 3ac. 27jun. 11. 885* @el>et)e oDer ©cfecfe t)an .?)abe(n, ju^^tSaCf
Dn. Cf)rijlian grobeien , 3ac. 29 Jun. fqq. d. 1 7unt) 30 Maj. 11. §8 j
II. 88«. d»i8jun. II. 884
J^err^arten(55aMr, ^lc III. 88 ' d.^Jul. n.gs^
3o^ann@erbot)e alias Werneri, S)Om. Ah. d. I f Aug. U. 890
14^4. II. 26? Johannes .^afen, Viearius JU ©t> 3aC0&
©raf ©erbart) t)er Ifle fiir feinem J^ru^er Jo- m befagter JlirdK. II. SS i . 900
hannei)erIlle2)om, A. 128U II. 44» Wilhelmus Jg)afe. II.
60 .^^err MatthiEus J^ale, Cat()ar. 5 5^5.22
Bartholom. ©ejlman JU^f. 3v^C. A. 147 5.. Meinardus Halma, JU @t-3ac. 9 Decemb.
II. 809 II. 899
9?larquarbA)am ©Iint)e, ^mr Anno i^^C^ Mein. Hama, Vicar. im ^mi, d. ? Jul, J«
II. 18 1 3«C. 11.886
5ilbert ©^ofman , ^robjT ju Dieinebecf unb Henrieus t)on .^amme , Canonicus unb
Canonicus JU Jpamburt), 3aC. 1 8 Majl Thefaurarius A. 1 3 30. im S)om» U.
11.885 241
i^ernbart) (33o(boutt)e, Dvat5man, ^ac. 12.. 3of)ann .?)arbtFopff: II. 24?
Dec. II. 899 Dn.3of)ann.^arfige^, 3ac., igDecembr.
Catl^nn@o{5man, 3ac. Laetare. II. 876 H. 245
Jg)enrif ©ogman unD ^Dne; fi^ner Sr» 3ac.. Q5erharb .?)at)eman ,, d. 2y Maj. in 3acobf.
11 8?6 881 11*885^
Q:^oma^ ®ottfviet), in^ac. 3 Maj. II. ggr J£)e())vat), Decanus Ann.. 1298. im S)om.
3of)ann@rabon),^rie^er(J!n3ac. II.881 11.89-
«53eter ©rabom, 22 Nov. 3ac. II. 898 Jpermann JE3erbor&, d. 8 Jan. ju ©t. 3acob.
^ermann &xi{k, Vicarii m 3ac. ju 3^c. II. 878
A. i?74. II. 6f 8. 871 M.Reinerus Jgiermen^Oor^ , An. 14621^
Sobann unt) Nicolaus (^refefe. im ^om, !45om. II. is9
A. i3f8. II. 6 H. ^^errCor&J^ieOei^ber^» ^11-88
©efe©rintpe, ju^ac. d. 12Apr.II. 880 Thomas .g)it)t)c(lori3 im!^om. III. 489
^iL)e!e ©rimpe, ju3ac.2? Jul. II. 888 ^ufsfe .5fDi)e(Iorp) im S)om. III. 489*632
3o,^ann <^xm^f, ^riej)er p ^etri., IIL ©cDefe J&itfe(t),d.iaNovemb. jnSac. II.
. 641; g57
©5efe
Be(^f!c 35eil4ge, loy
Q)f)cfc Jp!6muinn, d. 2Apr.ju(^^3^<^^^' ^cvmaimy;)i#rant), d. igNov.iuSacoCu
n. 879 H. 897
Jfpinricf? ipoepd , Q>uri3crraci|]cr ^u ^t (laf \>ain bcja(;ffcn t)ie (!cicf)namd;®efc()tvovcif
tf^arincn. III. ii in^cncnad^t^^a^cnMartini. II. 876
SDf;ann Jpocp^, ^Pricjlcrd su @t.(Sat^arin. Conrai) i;)uftn(3 , ju ^.97ico(ai. III. r».
ni- « I ^crr C^erD Dam.S)utIcn <Sonc, ju(St.O?iC.
?ifc Jpoaf^c^rc^ 2Gaf|en f @c&mib , d. 1 5 III. 88
Maji 5U '^. 3ac. II. SH2 Johannes I. ©rafi^OU JS)Ol(lcin, A. Ilgi.im
2Iff)Ci& Dont)erJpt)ia, d.Jul.juQac. 11.886 ^owh II.44
5Iibcrt Jpoi(}cr , d. 10 Maji ju ^» Sacot). Sifbcrt Su^cn, in 3ac. II. 87 f
n. S82 ^obbefcn3uacn,d.if.JuI.3ac. II. gss
3o5ann JTpicjer^torp , ( Jg)oier^Rorp ) d. 12 2©obbcPe3un()cn, in^ac. II.87J-
xNov. ju (5. 3acob. II. 897 _ itajlrop, in ^iibccf, €atf)arincn 5.22
Dn. ^lfbert ipolbenilcDc, d. 6. Jan. ju (^t J&cinc ^fufjc, d. ^yMaji in3ac. fo abcv m
3acob. 11.878 lof)rcn ^egangen. II. 8S;
im()feid)cn d. 6 Jul. II. 88^ d. 12 Novembr. ib. II. 897
Dn. 3of)ann ^offdnber , d. 31 Martii ju J;)einc ^fincf fparen, d. 8 Dec. in 3ac. II.89f
et. Sacob. 11.878 ffroe|}cr3o5ann^^fot5, su®t*9^?ic. 111.88
SSefc S;}oi\]t, d. 17 Apr. ju (St. Sacob. J£)inric() 5^oc&, Presbyter im2)om unDm
11.880 et.g3etcr. III.94
Hincmarus ^olf^mt^ , Presbyter d, 20 ^immcfc ^ofcr^, d-iJ.Jan. JU ©t. Sac»
Novembr.ju(St.3ac. II. 897 II. 878
3oac!)im .^oman, d. ^Maji ju ©t. 3acob. M.3D6ann5^cr5c, im ®om. II. sS4
n. 882 III. gg
$lffc ^poppcncr^ , d. 7 Jan. ju (St. Sacob. @efd[)c Dom ^ro^c , 3(}fr. im Convent.
II- 878 A. I f 2f. ju (gt. Sacob. II. 8fo
€fifabet5 ^opncr, d. 15 Jun. ju (5t3oc. SSefe 5tro5ng , d. 17 Apr. ju e. 3aco5,
»• 884 IL 880
3iff)efm S^oxbotd), Decanus A. 156^. im .^^evr 9??arquarb ^ro^nc, ju (gt. 97iCo(ai.
^om. II. I f f. 646 Dn. Johannis tofen, im 5)om. HI. 6r8
eanber can Jporcn, cin ^ricfler d. 2 Jul. ^cnrid; ^func, Vicar.d.« Mai.iuet.3ac»
ju(St.3<^c. 11.886 11.882
M. ^mxK^ ^otna^cf, a. 1437. im :^om. 3ffabe ^an(je, 3()f. im Convent A. 15-2;.
II- 190 juet.3ac. ll.Sfo
tDbefc upDcr .^otjc, d. i j Jul. ju ©t.^ac ^txt ^lam^ ^angcnbccf , ju ®t molau
if. 886 III. gg
(55otfrit) ^umfcfifi), Vicarii j« (St. (?7ico(a» ^err Oveimcr bci; bcr £inDcn, ^atf^Min, j ?^.
III. S7 22
Nicolaus .g)u3e, Q^urgcrmciffcr im (Ixmpt, J£)crmann^ang<nbccf, 35ur^crmei(lcr5U ©t.
A. 1449. im S)om. n. 17« 3acob, 11. 88»
D a ?25ercn&
log * Il.Z^cile I. Pertodus I. Cap,
^mnt) £eman Dcv dltere inQacobi, am^^-^a* Qoi^ann ^i\mx\m, Ann. 1426. im 5)om,
ge feiner 3abr^3eit, unD avf Philippi- \l II. i 7 i
Jacobi- ^ag* II. 840 Cut)oIf g^^elflng , ^at^mann^ ju St. Nicolai
^erenD ^eman terj 3un(|ere. ib. fq. lll. ^7
SOBommele ^ema^, in^ac. II. 88 1 9H5ort)efe?Q?erten^, ju St. Jacob. II. ggi
©f;efc i)an ^eflen, d.26 Jun. ju (gc.Sacoln ^ajerner 9}?e^2e]f enborp, im!4)om, II. 6f 6
II. 88f Margaretha Militis , An. 1426. im 5)om*
*Bernf)arb ^awenborcj , d. 1 6 Maji |u St. Jac. II. 1 4 f
II. 88:^ .?)an§t)an«J}?tnben, d.7.Apr.juSt.Jacobi.
Ludeldni, ^ubefen, (t'ef)e Wen^. II. 879
Catharina ^iineborjj, am folgenben ^agc nncf) ^o^ann i^an 57?inben , d. 20 Jul. ju St. Jac.
beneneiiftaufenbSungfraucninSacob II. 887
II. 876 feine grau ai Dec. Jaco^. II. 899
• im9leicf;en amSO^ontagc t^orLuciie. ibid. Mauritius tjon ^inDen, ju St.Nicolai. IIL
II. 899 88
go^ann ^unebi^rg; Q^urijermeijler A. 144^* ^err ^nbreq^OT^oIler, ju St.Nicolai. 3 $8,
im!^om. II. i8f 88
Soi)ann ^iineburg, Canonicus im ^om. JPDerr5lrnt^o(Ier, €atf)arin. ^05. 22
\\. \G^r€€6^ .f^enricf) ^J^oder , unD 2lbe( fcine grau ju
3o5annl!utton), d. 28. Novembr. in Jac St. jacob. d. i Jan. II. 878
II. 898 Sof^ann ?0?o(ler, Viceplebanus JU St.Jat.
f^ur^erm, Thider. ^iinebur^. im !^om. inSt.Jacob. 11.881
''11. 898 d. iSApr. 11.880
Joh. B. Mich.Nativ. &anniverr. III yoi Dn.5perm. ^??JoIitnfi(), Jacob. 1 f Decembr,
©ei^^rDlWen^, Vicar.d.^Dec.inJacob. II. 899
II. 898 !45anie( i)on CO?ofte, in Jacobi. II. 87 r
©5tFc ^iitfcn , d. 13 Apr. {w St. Jacob. ^ibbefc S)onS}}?o(6en/(a]iasS3}?oIi^in0) d.ij.
11.880 No V. m aucl) d. 1 . unD 2 Dec. ju St.
J&crrSo^annCutfen^, juSt.NicoIai. m. Jacob. 11.898
88 Jg)erman ?D?o(^in9, Presbyter d. 24 Nov.
Johannes Ludekini , Vic. fiir feiUC €(tern unD 2 Dec. in Jac. II. 898
im X)om. II. f f4 D^«Defe mn Der 0)?onnife, A. 1416. ju St.
fiir f?d)fe((>|l, ib. II. 248. f ^4 Jac II. 87 f
^ant^ ^Ut()Di\)e, d. 7 Jan. ju St. Jac. II. 878 mx^ d. I f Aug. f^i%0\tm. II. 890
<gifriD£utfenj>, amTrinitatis^onntascin m\\x Dic ^eiitnam^ ^-(5)efcf;n?ornc d. t.
Jacob. I!. 885 i2vgcl)i(lin^ reicf;cn mufien. II. 876
S;,m Johann Marquardi, ju St. Nicolai. 3of)ann ?0^oren|?et()unD feinegrau, d.ijan.
111.88 juSt.Jacob. II. 878
Martinus ^}}?atrute, juSt.Nicol.II.^S. 88 So^ann ?)3?unDen, d. la Apr. ju St.Jacobi.
.?)trr;^j)rce?0?eiger, juNicol. 11.35. 88 II. S80
S)anM^fisV,d. iJan.JuSt.Jac. 11.878
Sojnn»
Se(^Pe 25eil4gc» 109
3of)ann ?>])?un|]cr, Anno 1388. in Jacobi. Dn. Henricus ^obacjel,, d. i2jun. ju S.Ja-
il. 666 cobi. II. 884
WcfK 9)?un|ler, d. if Auguft. in Jacobi (Slaufi ^ovte , nm ^D^Jontage tu bcr (^(inm
II. 87^.890 2Sod[)e'3U@t.3flcob. II. 879
Jribricl) unb ^Htt ^mf^j ju ^arien ^Uc^f Sof;ann ^riille, Vicar. ju ^t. Sacob, m
Mtmn, n)eidt?e if)r @of;n ^o^anu An. ^onntage QLiafn-nodogeniti, ju (St.
1568. flifftet. II. f7f»69i 3acob. II. 879
N. N. im :^om. II. 818 t^ ^MmDefcI^e / d. 23 Maji io ^u 3acobi.
in Jacobo e. a. II. 8^8 11. 885
3io5ann ^'^ienborp , Canonicus fiijf feine d. y Jun. ibid. II. 881
(gltern, im ^om. II. f f r Dn. Ludolph Quafter , d. 10 Jul. ju ©(♦
fiir ItcOfelb}!, ibidem. II. 24^ Sacob. II. 886
d. I f Auguft. ju Sc Jacob. II. 890 5((f;eit diM , d. 3, Jul. ju (5t. 3acob.
Nicolaus OlDent)0rp , JU St. Nicolai. III. 11. SS^
f 2 ^inxi^ Oiabicje^, d. 29. Jun. ju S. Jacob.
JE)crr3o^ann CIDenfen, j« St.NicoIai. III. li. 88f
88 ^anf 9vam, in^acob. II. 881
3o5flnn Ofenbrii()gc, Vicarius ju St. Peter ^ermann D^a^eburg, in bcr Ollern f 97a*t
A. 1390. im ^om. 11.667 mit anvjejunbeten unD f}erum getrage^
Hermannus deOfta, Canonicus im ^Om» «cn ^id;tern JU ©t. 3acob. II. 879
II. 7? 8 ^ol^ann wn OJeain^qe , Vicar. An. 1386.
©<fc6e Ollermann, d. i s Jul. ju (gf.Sacobi im ^om. II. i $-4. 663
II. S86 53efc Dvefe , d. 3 Auguft. ju ©t. 3ac«6*
Dn. Marquardus Otte, d. 9. Auguft. ju If* 890
©t. 3acob. II. 890 3o()ann x>m diim, ju @t 57icofai. III.
^err^aul/DeCapeilan (o^i^c&onje. III. 88
88 Dn. Rudolphusde Rode, Presbyter d,2.
Dorothea «Peper^ , d. 30 Novenfibr. tn Jul. JU ©t* ^ac. 11.886
3acob. II. 898 fm ^om. ill. 490
Johannes ^^iil, (^vi) JuSt.NicoIai. III. 2)icteric^ DiOfe , Canonicus An. 1484. Jl|
88 <St. ^?Dricn ?i:)?agbaicnen. 11.692
Softann ^innebcr^, An. 1444. im ^om. d.21 Junii ju St.jacob. II. 88 f
II. 20 f M. J^enrid^ Dvufie , Canonicus, d. io«
Epiph. Inv. Cru€. Joh. B. & Simonis Ju- Auguft. ju ©t. ^acob. II. 890
dK. f o; Corl) @ant)er, d. 1 8 Novembr. ju (^t. ^a^
Marquard. 5)3innenber^ , ^om auf 0}?(cf ac^ cob.^ll. 897
(i^ unD Ol^ern. Iii. fo^ Smmclc vs:;ct?acfe, d. i f. Apr. ju ©f. 3a^
©efd^e ^(ucfbarbc^, d. 6.Decembr. in Sa^ cob. ii. 880
cobi. II. 898 Dn. 3o5ann (gd;acfe / d. 27 Maji in Sac»
Dfl.Henr. «PottfoW, d. 6.JuI, |U ©f* 3a^ H. 883
C0&i« II. 8S8
0 I NiGO-
na 11. C^cil^. /. Feriodtis L Cap.
Nicoiaus ©d^acfe , ^nejtey d. 6 Maji ju ^panjj Vi)printf unD &hu feine grau, d. 29
(gt. 3aeob» II. 882 Jun. su (^r. ^accl), II. 886
d. i^Decemb. II. 900 St^^ann ©pnucf, in 3«col>» auf Petri Pau-
alius Homonymus, 0?at{)mann/ d. 12» li. Ii. 87f
Maji. JU St. Jacob. II 88^ 3o^ann (gpvincf, Jun, ib. Feliciani. II.
d. 9. April. II. 880 876
Homonymus O^nc bem^ituf .g)eiT, d. 8. ^ernf)art) ©tafff)OV|!, Vicarius JU St. Jae. 4
Dec. in Jacob. II. 898 12 Aug. in ^acobi. II. 890
©mon (^d;ele, in Jacob. 11. 881 Dn. Theodoricus ©teen, d. 14 Majijtt
.!^inricf) ©djepel , d. 26 Maji in Jacob. St. Jacob. II. 882
II. 88? ^; 4'Jul' ib. II. 88^ |
50?afe ^d;(ufe , d. 20 Jun. in Jacobi. d. 50 Maji. ib. II. 88; ^
II. gSf d. 10 Jul. ibid. 11. 88j
Jpifle ©d}ma(on) , d. 15 Maji in •Jacobi d. iSjun. ib. II. 884
11.882 Theodor. ^uttoxp , am ^onta^ m bev
d. 6Jun.ju St. Jacobi. II 884 €f)av^20cd?eju(gt.3acob. 11.878 ' i
3o(>ann ©djoneiDeibe , Canonicus, d. 1 9 5peri* ^afm ^((eman , (latl)axmm 3 . ^.
unt) 22Novembr. in Jacobi. II. 897* 22 ,
89§ ?0?arquav&'^f)im, Presbyter. d.;ii Jun. gU
13. Dec. ib. II. 899 St. jacob. II. 88f
Nicolaus (^cf^omenbov^, Vicarius A. 1402 d. 1 1 Apr. ju St. Jac. II. 880
im 2)om. 11. 1 9^ 5ll{>eib ^obin^ Q5ecjuine, d. 29 Jul. in 3acob
t\)irt)C)et)ad;t, A. 1421. II. 176 II. 889
Marquardus ©c®e , im iSom. III. Sotanne^ ^a^tt , ju ^t. ^kolau III.
494 88
fym ©cf)n)avte]^op , An. 144^. im S>om. ^cfe Q}avenbefe , d. 30 Jun. ju St. 3ac.
II. i9f n. 886
^txx ^imid (Senbenfeovj! , ju @t. 5^icof. .&an^ QSavenbecf , d. i Apr.ju(St.3acob.
III. 88 n- 879
Gerhard Seghewini, An. 1227. im!5)om. 3of)ann Q5ct)t)ev , Vicarius' ju ©^. Cat^ar,
II. 16. d. 1 2 unt) 1 3 Aug. ju 0t. 3acob. il.
Sofiann (^nettevbing, Clericus , d. 2 j- Jun. 890
jU(g)t. ^acob. II. 885" Petrus Q}enf, Plebanus JU ©f* ^Vtev d. f
©efc^e €)ingelmann^ , d. 10 Jun. in 3ac. Apr. ii. 879
II. 888 5??ic6ae( \)on s^Scrben, d. 6 Nov. in 3.acobi.
M. Joh. Socer , d. 4. Jan. JU ©t. Sacob. II. 879
11.878 4)ebe(e U(enfaten, d. f.Apr. in^acobi. 11.
3acob (gonnenfvdmer , Vicar. An. 1486. 897
II. g27 d. 28N0V. in 3acob. II. 898
d. 8 Aug. iu <St, 3acob. n. 899 ^ernKm Ulenfaten, d. 7 Apr. ju ©f. 3ac
d. }0. Juiii, ib. II. 889 "• S7»
^eimer
Qe*(fc53«l4ge m
(^t[d)t Unforuevt)e , in Jac. 22 Decembr. J^eim WtQt , d. 1 1. Apr. ju (gt. ^acobu
II. X99 II- 880
Dicfmer Q.lo^efer,, d.25 Maji ju ^acoSf an- So^ann ^JGie^e, Jac. d. ij-Deccmbr. II.
tead. f Jun. II. ^S"^ .900
5i}v()en Qjoijet, in. ^avijev&e^^utie. IL Sof^ann uan ^iefen , Presbyter d. 4 Julii.
26 SU©f.3acob. 11.88^
N. Q5or|le eonf. Jovjle. «ud? ju(8t. 97ico(ai. IH. s7
«Pet. QJovjlenoW/^vielle»: m St.Jacobi.. Sut)Olf ^ittini) , Canonlcus unt) Cantor,
IL 881 An. rjg^* im l^onir II» 156. 666.
d. 4Maj. II. 882 m.48g^.49f
d. 17 Jul. II. 887 ^>'« Sirc!?ev ju et. ^acobi d. i;. Jul. II.
Dorothea <^refcn , in St. Jacob. II. gi» 886
^erv 3oacf;im QSvcfc, ju et. O^icolai* III. "©^^'"If ^^'^^^ / ^- ^ Auguft. ju St. Jac,
gg II. 889
Petrus QSvefe, 2U ©t. 97ico(at» III. 88 ^^'^ SCvcbifcte, d. 19. Mart. ju St. Jacob.
II^ 878
m^^mm^,, d.4jan.Sue.3aC06 Dn.- Nfcoiaus^Uif, d. 6 Auguf^. ju ©f.
J&evv aobann 2Ba(jev(fett , ju ©t. ^icct ^^'^l 'l^'/'''' ^' '^^^' ^''^'^''''
xTPr^ec.t •. CN Tf 95ecfe2Bu([;arc, am(^04mfagenac&5vonf
N. 9a3acfevbavt5 , mi !^om. II. f rr (eid[)nam, in Jacobi.. II. 884
£utPe ^eoe^ovn^, d.20 Jul. ju ^Sf.^ac. So^ann geo^ebev^, qjvief^ev tn Jacobi. If..
II. 887 8gi
Joh. Werneri, alias ®evbot)e,. An. 1454, &'d; »on 3e\?en, OTatOnTanrj im^om uul)
im!43om. II. 26J ^u©t. ^eter. III.94
^ang '2I3icfbortT , d. f Apr. ju ©f. 3ac. ^ev(]etr 3e((e^ „ Jacob. dl la. Decembr;.
II. 879«- II. JJ99
JDie
112 ' 11. C^cil0 /. Veriodm l Cap.
S5ic ©iebcn&e Scilage ju t)em etffen ffapitteK
0tte§^Sa!tctt^i§rt)nung.
*** V V
^nfltng bec ^tfrett / fo t()o UnbtaljolbmgOe ber ^cmen
tn 6unte 9?icolaug ^tcrrfcn binnen J^amborct)
gcrfellct i^*
in bem 9?amm t)er n?efbi()5en ^!a(^en^reuoIbic6«i)f 5e&6enbe?3iM'^r)ei't)nb3tit*i)i>#
nei* be^ Carfpel^ @» O^^icofa; blnnen Jpambovc!, t?tf> red;ter ^ericf^rtngf^e be^ ®obt[r?i!
fen ^orbed, barbord;fjegeIertf), batf; fje be ^^orben ered 0'?e,(jeffen , borc(? €f}rt|l«
li)lc £eue iiKbe tl)Obra,gf)enbe 53Drplt'ii;tef ftm, tnt^ 3ar v>offtevnf)unbert5 fjouen fenb tvDpnttd^
ben fioflei)nben ;t)acl) be^ ^antf^e^ 2{u(]^ufnan(!l)efan(}f^eii, be armen nottrojfttgen ^uefj^
feten n?onajfrt(}en , ocf be bi; fratnen £uben t n bcn f^ufut'gf)en ^arfpefi gf)ebenet f)ebben , t)nb fjun*
bero^rei)orfjatt(}e mtbaetf), bord;©f)abe^ Q3orf)encfnt'(Te tn 2lrmoetf) (jefaff en fi)n , t)tf) epner
^f)emenen 5\i)fte, betf)oQ3orfjamefin(}eber€f)rt|ifi)l:en mt)lben9f)i)ffte, fiot5oi)nberf)ofbt'n;
ge ber Slrmoef f) g^f nen njerben , in ber fjufuen 5tarcf en aiT()^ertd)t , t>nb t)oro()f)en gbeflcffet i)^,
t^obefior^enbe. ^f)0 ber Q5ef)off feebben befiufuiacn ^or()I)er t)nb 3nn)aner be^ ^arfpeUd ^.
9?!Cola;, tmoipebarne ere CO^^be'^or0f)er , nomptf)f!)cf 3od)tm m\ Der 'ioed^te , 3od)tm
SS<c)f)eborn , J^anc? 2^0etfen , 5rcbcrtcPC|lra,€fatr>e^ Jperti^e^, ^Cernef e i?an ^^ar^^cn,
3od)im^?o((er, (Eorbtjvampe, i;)an^@d)rober, €orbt ^0??ci)ncf en , ^t;tf)mcr 5Tocf t)nl)
Jpan^^aefl, t)tf)e ben af)emtnen ^pupen gbefaren, bcnftului(}en ^nb oferem ^J^afomeling^en
t)ulfcnfamcn9}?ac^tt)nb@f)en)aftf) (if)egeucn, nofroftivjf^e 2(vtif effe, ff)o t)nbcr^o(binj}he ber
Slvmoctf), ff)obe(]e[fcnbc, i)nD bcf^ufui(}entf)o(cn5ent)et)nbt()Dforfenbe, njo ftc be na feobfi;?
fer @nabe, \it ^^oftrofft al(entf)aluenbctracf)tcn mogf)C!i, t)nb m^ bct)orfd)reuen Q[>Drficn#
berc t^nbor^eO^lafamcfin^^^e Snbolt bcr, i?nb bilfjcr na bcfc(;reuen 21vftl:e({, aifjo t)or oHjw^Qt
anfieen, tJnbna©obt(t)ferin(}[)euin,aebenred;ten2ivn]en t()Dm bcfien i^orbevcn, fd^ici^cn ))nb
^anbe(en , \>qX\) fc!)a(f bar bi) jlcbe i)afte t)nb tjnuovbrafcn b(t)ucn ft)0 en?i(}()en *^i;ben»
^t) mmt l)c 6IoteI t)cr ^iffen tn t^ortDavingl^c %\\ f(^olcm
3nt^ er|]e fto fc^oKen uor fiobane5\!)!lcn t>cer i)nbevfd)et(i)fe (2)(ore fpn, bar f()0\)ecr
m\ ben imhm , De bord; be © f)emene beg €arfpe[({5 bart[)0 c}()cfaren (^)n , bc (^lDfea in Q}or*
t\)arin(3()e f)cbben , tmbaiic^antf)eei;nma?[(, tt>e&'Den2(nmntn De JlDjlcn unD Q^ccfcn, be
tarff)ODcvorbentf), njcvfti^t^e^eum/ \\\ 3?:^emvavbic^e5;tberanDeren 9}^^Dc>Q3cr|]cnbcrc be=^
|d;riuent)nbantcfcn
SBo
&uhtnbt^cilatit* u)
^
SBo &e ©cfi4)tin3^c t>nt)c S^cfd^riumge l)er Slrmen g^e^
SDornoti^el^fcD^fffni^e nvo((f ^eifiomn inftiifuen ^arfpeff, bord) affc ©trctfen Dnt)
^ivif c , t)ni) bp t cr (gtabt 5D?nrtn i?nmie(}f)flen , Dnt) ben 5lrmoetf) beftc!)tii)en , ber 5f rmen Dnt)
5?rancfcn07ottrofft, ibt fi)n!>9?flnno(ffe5run)en, SuncfoffteOlDt, antefen, mit)/t)erma#
m na©f)cfegcnf)eptjfioi)efemo(jeficf, t^o^efpcnt^c»
?3an pitigcr ?8pfid)t t)et ^Sotftcn&er \>\> allcrlcoe ^up^^2(rmeii
vnD ITlottroffri^fn iit Dtfi^cm SeifpeU.
^nb tvanncr men epnmaefl bcn 5(rmoetf) affjo benc()ti(jet i)nt) f>cfcf)reucn f)e(ft , fjo fc^o^ii
fcn bcnnocf) aftc 9??awtf)e De ttDof(f Q}or|]enber »p t)at5 ni)gc Dmmcflf^aen , /Dcrman^ ©f)efegcn*
f)tt}t, ftnDtvolicfDcfjufuen ftofbcn, n>i)t)cr tf)0 irfarenDc , Dnt) na gf)cfe(ien5ei)tDe^^ant)cf^,
ben men bi) t)enfiu(uc fporet , cr)ncn ibercn tf)of)e(pcnDc , t)nD fjunDcrf icjc^ ac()t 5el>ben , \)p De
S(rmenDen@oDtetIi)fc^cDc(]6efrcncfet6cflrt, o/ffcDcfiuft mi)tf>JpenDeno(ffc^otf)en na Qf)tf
lcgenbcDt Dc^ .^anDef^ , t)m ftc in crcr geftunt ^cbruf ct h^bbm , De ^ojl t)orDcnen , m\> 0'cf crne^
rcn PonDen , Datf) men Denfjufucn f)cfpe t^o Den J£)anDef Den fje /ummerflf) Docn mogen , mb mn
fjcDarbi) t)f!)tiitbefunDen, af^Dcnne fcoffc en De'^or|]enDer(leDft)feutro|]ficf DnD bef)u(pc (i)m
• 3mc)f)el^fcn ocf i>p Dc ^anDmercf cjJ ^ ^uDc DnD anDcr £uDc De ftcf in ec^ten @tatc tn Dif*
fjcm^arfpcff ent5o(Den/ DnD in^bcbrcfcfpn, o(ftcmi)t^5vi)nDereafftobefaDcn, Datf^fjevan
nnDcren guDen Dorfaten , ni)c^t mofl^enDc fi)n, cre ^S)anDtn)ercf o(ffe ^mnQf)t tf)emef))fcn w^
tf)oricf)tenDc , Dcfiufuen fct)o(fen Dc c5or(lenDcr t)p '|)a^5eti)Dt Dorf Ci3(jcn , i>nD ane/cnnicfe '^or^
tccUDanof)nct5ocPcnDc, t^oforDercnDc, o(ftctboentf)fan}]cnDe, Denfiufucn f)cfpcn.
2iBorDeouerjlf) Darne^efl^ befunDen , Datf)Dcf5Ufuen5uDc, mpt^ cren trnmen ^irbcoDe
DnDDorcjen)anten^:Sli)tf)c, fycf l)armi)tf) pom)cf)tcrnerenfonDcn, fiofc&offcn DcQ3or(lcnDeve
famptfpfen Darinnc raDcn , womc mpt^ Den ^uDcn n)i)Dcrf)anDcffcn mog^i.
53an ben 5(rmen bc eren e^ten©l)a&en t)orIaf^em
® erc iemantf) in Du(fjcm Carfpcff intf) ^iffi^e €cl)te begf)cuen , DnD \t)d mot5n)t)flic5
i>anfj)nenccbtcn®I)aDcn9&cuc, Denfc|)affDtl)Dcr^D|]ennenerfci)cJ^ufpefcl)ccn, tf)OX^^\>t\>t
Ji)cf tf)0 fi)ncn ccf)tcn ©()aDen ^^eue, DuD mt)t() cme (jl^'i(lfpcf feue»
^an elcnben 3uncfrou»en »n&e ©eenflmeg^ebem
5lrmcefcnDc3^cen(]mc3bcDc Dcft)cf trunjcficf unDcrficf oc^ofDcn, fc&offcnbiflicf Dan bm
jtnm, Den fjetruivefitf gbcDenctf), tf)oDen^rengctufpcnn)crDen, Dartbomcng^cbrufcnmad),
^e(]amete DnD anDcr ®f)t)(ftin(jc in Den @(cc()tcn DnDc anDcv^ De cfcnDe 3uncf froun^en t^obeva*
iJcnDc 5f)efti)(ftct fpn , ^iOemc autr(] Dcg aach g^ebvicf t , Dcn fcjjoffcn Dc ':Sov(lenDev na gl)c(e#
gen^ci)t m\)tt) Dcn ^c(Ien ^cfpcn »nD vaDcn»
?Qan SBcbuwen ^Saber mb SWoberlofsen ^on&erem
(5tovueninunftcn£avfpea33aDevel)DcvCO?oDev, DnniunDig^e SynDev nfllflfenDe, De
1 1 4 //. Z^tiU L ?eriodm /. Citp.
t)an 3rimt>en ncnc J&u(pc 5ebbcn f Dnnen , ocf armc "-^SBctJcn^en in t)ujT;em (Xarfpen, t)c mcn trolb
loe^t)nt)i)angrunt)e»or(at5cnbcfunt)e, t)efsu(ucn fc^oOen ottcntbaluen t)an t>cn QSortlenticreii
inacbtjjbenamen wcrt)cn, fjo DatbDe Uimmnbicjbe offte 3uncfbaren, De 3nfanfe gbenomct
n)crt)cn, tbo ©ot)t(i?fcr ^n&erbo(t)(noe , t)nt)tbortet»edgennen, barmutbfjcfncf er(vKfencr^
neren mo^aben , m\ Den Q3or(lent)eren 5^el^o(&cn t)n& bi^iM ttxr&cn , i)nD De armen 235eDun>cn
ocf tbov 9)ottro(ft »orfiorgbetK .
?8ani)m^mncfmi5emt)t&©pittalc/ 5)odcn/ t^nfce »allent>^ct
©ufc bcla^en.
^or&e ocf icmantb mt)tb ^rancFbeDt)en be(at)en , t)e in Dnfjem Carfpcn bucff^eten , ^ha
tvanefb/Offtc bpframen£ut)en truroe(icf (}bct)enet, befunDcn, t>eme na@bflt)c^^eue(c, ocf
gbemenen t)ied;ten , i)mmc*^ar{icbej;t i)cranf(euet)enfjufc, mancft ant-ercn l^uben m;cbt bc^
boret tbowanent)e , t)c fcba(( me ben QSornenbcrcn anfte^gcn , \jmme fto De(e mc()be(icf t()OUor?
arbci;t)cDcn , W^ Dc in Dcn (gnben , Dc Dar tbo ^ororDcnt , cntf;o(Den nocrDcn mo^bcn.
?3an t)cn Svancifcaner Sro&etcm
^SoDennc DeQ^eDDe(ere De^OrDeniJ grancifc/ in matc m Dc betbcr tbogbc(^Uetbt)nt)
t)nDerbo(Denm»)tb®oD(i;fen '^orDe*, m;cbt fanbepenDicbftn, n)0 t)e(e Deffjduen OrDcniJ a^
pcnt(icf i?ora(fjn)emett)o((befennen, DarDcnneDefsu(t)en ^roDercfi)cf bejjbcucDenjcrDen, nene
«jierfionen mbecr , in nmtben m M)ix tbo.9befd;cen in Dafb €(o(ler tbo <Suntc 9}?aricn ^idp
Da(enenfbof(eDcnDe, oef De/ennenDefi;cf evii;fenbutben€(o|}cr^ tooDen fonDcn, fri;gb(«tc, De
Jg)anDc(( tbo(}ebrufenDe, Darinnc cn ©oDt cr(t>fc Q[jnDerbo(Din()c tbouoflcnDc njorDC/ Darne^
gbcjiDen auerb(i)uenDen , nu)tb 0{Den)nD *3}ntvettenbei)t be(aDen , De Da()be(»;fe^ ^iMr)t,
Darup Deftu(uen betbertbo()be(cuct, ocf t)orbaDen, offte t)an iDcrmannc \ia^\)i\\)hi ©bplftc,
Daruan fjc f»)cf entbolDen f onDen , Q[)im\)C^ixih t)nD cntbta^en ivorDc , tt)e(f c nab(r)ucnDe fpcf
t)pDc ^orfienDere Der 6Ti)|len t)orbefd)reuen bedagcn, fjo fcboden Defju(uen Q}or(icnDcr, De
nab(i)uenDen^l3erfjonen t)an Den ^bemencn $i(mt(fjcn a((e07ottroftt, Dc cn t)an noDcn , t)orfori>
gen ,Oi\)i\\)tix matbe ti^o Dc t)0vbcn t^orfjoraet ()bett>e|l fi)n , !^armt)tb Den fiu(f ent m)cbt tbo a(to?
bogcr ^efttteringe Der (ibemenen 2(rmcn refen mogbe, ocf Dc Q3orllenDcr ttjc^ tn Denfjuiuctt
€(of!erouevi(3be6 t)0, an ft)ef nbemen, t)nDDc fpcf Der $^eDe(pc begf;cucn, aflemf;a(ucn Dar^
mt)tf; Ww »»^Den.
?3an @tifftin3l)e cnc^ nigcn ^ofpital^ m\) J^ufc^ m tjc ^ran^
cfen m ter ^cftllentte.
S^ett>i)fc auerjlh na mannid)fo(Did)e!)t De^ Q3o{cfed al(e J^^ofpitaff t)anO(Din0ci!, in
Duffieri6taDtaeb.un)etbt>nD an(i()ertd>tet, mt)fb 5vrancfen t5nD 97otrveffii()e t)orfu((ctb, fjo
Dorberfb De CbriiKt^fc i\nie, Dafb Dc 'Q]or(]enDer tbo ei)ner ^\)i\t^in ©fcDe trad)fen, Darme
t)DrDc^cnnenDeDord)0(Der tjnb ^rancfbci)t in t)tificme €arfpe(i gi^ef^mefctb, nicbt^ tbo crec
*y)otfrofft t)on\)eruen fonncn , e!)n J^ofpifa(( anridbten mo(]ben, t^uD foDaner 5tvancfen ^hp
toavDen mod)te, fonDemenocf ei;nf;unDer{icf J&u^offfe ^(af^auerfamen, Dar/Derman fjpne
©eenllc / w>an« Dc mDtb ^eliiientic eDDer Q^\)i\\)Ux 5\rancf bcpt, Dc mcn s^emcen(t)f en p(ed)t tbo^
mt;
^tcbetibe Bctfage. nf
mp&enbe, beuaden, J&ant^auenmccfcre, fc!)o(bcmic)l)ehvpuelf5Dort)nfjeSaiipenuuttcfon,
t)nl)baniDcrraanet)cmi;r5gvouiven, jrpn^efcn, tjnDt?eIen^f;efpnbebelat)cn, ti^Dt>nDci[;o(^
feincje Diffjuluen mi;I^Dicl;lpfcn kQl)mtt) totxUih
^an t>m ©^uberen be (n t)e werc ber Strmen be t^o tefiebigenfce
atia!)cnaincn iveitcn (jcfunt^cn^
®e(cf 9}?ann , grunje , 5?necl)t cDbcv ^aQijtt , ^uncf e(ff c 0(bt , fi^c 9?ottro(ft borc^
©obt bi?bi)et , Dnb na biUiger ^unfc^upp ber ®be(etjcnf)ei;t borcb be Q^orfienbev ber 2lvme an^
gfjenamcn, tjnbalfjo an()l)cftcen merbtb^ t^c^tf) befju^uen begf)antjen ^t)bt ere^^euenbe^ t)t5
ben <555emenen ©f)efbe aller ercr 9?ottro(ft fcf)0(len ttnbmo^etDorfjor^etfpn, fjo fcbollen be^ ,
ojfteberfiuluicjben nottrofftig^cn ^erfionen ©f)ubere bemc5)Iicf o(ftet)nbeivecf)licf/ fieen Dub
grotl^, nicbte^ butben befcbebe , er|]5mal^ bord; be Q}or|lcnber in guberacbt S)nb betvarm^f^e
gbenamen tt)erben, be 57ottvoffri()en baruan , t)nbfiu|]^ wn bem g^cmcncn Q5bc(be bet^ ere
flerucntbtbobefsor^enbe, b(cue ouerflb i;cbtcttt)e^ ouerig^c^, tven be ^Dcbam tf)0 ber ^rbert
beflebicjeti)^, batb fcl;an bord; be QSc.rllenbcr tl)0 tDt;berer QSnberboIbing^e ber^lrmen Ql)ihf
rct , gbeivenbcr^ unb cjbf bruf ct tDcrben , be^ be Q}or|]enber allentf)aluen , trume ^icbt i)nb gu^
be Q3ppfid;t bracjen fctollen , ^pp bat^ fie fjo t)ele bequeme(j)f er ben 5f;all ber anbere 2irme b<*
feorcjen n\OQl)m.
"iQan €rn?elin9^e U6 ^arcf^eren / Sapellan/ ^nbiQtx/ 6(^0^
lemefici; \)nbe anDer ^arcfcnDcncr.
^f)0 be(]ent5(»)fer Q5nber5o(bingbc be^ t)or()5cfc5reuen mt^fbeti ^ercfe^ , p6 borcT;
©ob(t)fe (gcbicfinge fiunberlirje^ beratbfla^et tmb btmQf)it], Mb be grote(]c t)nb bo^^ff^e
©iorgtcbar bord; bat5 flantjeg^cutene ^^ef]()e, buffjer t)nb anberer ©|ubern, ©tcbe t)nb
©bemcDnbeiben , gfee(i;cf buffjetn €bvi(](Dfen^ercfe9f)eforbertb, t)nban05uber€t)nbracf;t
tnberbolben werben mo(jte , an rect)ter belerin^^c ber ®rif]en C9?Dnfcben , 3uncf t>nb OlbC
^be(e()cn, tt)elf ent befunbcrlv)fe^ bp t)orovbenitige t)nb bcRellinge be^ ^arcf ()ern , ^apeflaen/
^rebiger i^nb (Scbolemcjler fjamptb t)m gentten bc ben ^d;oIetncf]er tf)0belerin^e ber i^vnbetr
telpenmocjben, ocf ftoDele t)bt ben ^arcf enbeenf] bclan^et, be^ fof]er^ t)nb Organif]en am
neminnbe allent^aluen t)pp batb t)lJ)ti(je|]c tnoet^ bef]eiret unb g&eacbtet tt)erben , fjo tt?i;I ben gbe^
farenQ3or|]enberen, 0beIi;cfbcnCarfpelDf;crn, jtercf firaven , gbcmetien^orgbcrnmibS^n*
tDcmeren bc^ Carfpel^ fanct/ 9?icoIai, inbeme bat5borc& ^obtfi)feQ3orbencfnt|Tjc t)nb fiun^
berlittg^en Q3Iptf) ber gennen , bc fjulf enc CSeflellin^e am mci;f]en !^ele tt?ebberumme t)t5 b^n^
Un M t\>erbi()bcn (Sapittcld t)nb (Sd;o(a(]erf5 tvebber an batl^ Carfpell ^l^ebrad)t , gbcforen/
j)bart?It)tici) t^pfjecntf) tbobcbbenbc, bat5 tfto allen t)orfd;reuen Stmptben, na lube bar aucc
gbemaf eben D^eceflje t)nb '^ororbening^e / fiobanc ^erfonen ^^ef cn^en t)nb txmktf) tverbcn , be
mDtb '2Borben wnb^ercfen t)t5red;ter (^Jbrunbtbec^ f)i[\\Qf)m ^Dancjelii /berman ^uncf imt)
Olbt beleren , t)nb in J^arcf enbcenf]e flcf alfjo ernf]Iicf t)nb cbrifllicf ertosf;en onb ^olben , bat^
barborcj) (^obtlpf e gre t?nb /berman^ bct^cringe fl^eforbcrtt) njerbe»
§)2 fSJD
1 1 6 II. C^eiU /. Veriodm I, Cap.
SBo WQ woruan mw t)em ^erd^eren Sappellan/ ^^re&iger t>n^
De Scner Ccr ^tarcten Ocf^orcjen tcOuIi.
^arnf(je(^ mot5ent)e5farcfen, fiampt€appenanen, ^rebiPeren imt)t)c(ennen iJecme
^ef)>en be ^f}r j{t!i}fen (^acramente j)ort)e(en/ lonb/Dcrman^trijKicf t)ni)red}t lercn, t)ord;D<
^orjlcnDer, mr)f ^ 39Saninjje t)nD atler erer 57ottro(ft, bt) ftuntf)ctt ocf in francfcn ^ageti
jDerman m (incr @ele0enf)ei;t t>orfjorgct ^nD ^orfjccn tuerDcn , fio Datf) Dc cjcnod^fsam Darup lc^
«cnfonncn, t>nDerc^trurocn!^ccn|lc^()5f"cfcnmoge, Dartf)o mcn t^orcrft ade Daf (]cnne Dat
tfeo \^nDerf)OlDinge Der ^arcf 5cren , Capellanc , ^^rcDef cr t)nD anDercn, Dc Der ^arcf en Dencn ,
t)an framen ^uDcn gcffeuen , ocf in ^c|kmenten , Memorien , Confolatlen , i>nD onDer^
(]e|ii;fftetonDDororDenti;^, gcbrufen, t>nD Dar Dat f erctf) , De^lrbeiDer^ in De n ^i)nj)arDe»
be^J>i)crn, fiampt eren ^ufpercn , noftrofftigen t)nD alfjo t^orfjor^cn , Datf) Dc a|f(junOi^e t)m
c6ri|lli;fe QSoruolger Der ©oDflvfcn ^:y5arf)ei)t , Dc ()enncn Darup ^oDt fi)n Crutjc \i%m\>t
tverDc , \x\ crer 97octf) DnD ^lenDe , Dcn?i;le Dcfjuluigen b\) crer :2Bot(mac!)t Dat hi^n jjcDan , nicl;t
tt)oiiora':|)tcnDcf)aDDen»
?8an ?3eIonin9e De^ ©d)oleinerter5 m^t fpner ^ulper^
3n()eli;f en motf)en ocf De(Sd)oIcme|lsv ^"t) fi;ne ^ulpcr tjorfjorget fi;n, beneucnft tt)Ont^
li)f cr borin()c m\ Den t^ormo^enDen 5v^nDcren , ci)nc tf)OuorIatin()e thof)ebbenDe , Dar m fje De«
^rmen t>or()eue^ Denen , t)nD De auDercn nid;t boger Dcn n^onDtlicf gen?e|] befjnjeren , tjnD Den#
nod; ne^cf^ el)rli;fe Q}nDerf)oIDin0c ered l^ccnftcg t^oflcnttcnDc tcbbcn,
SBe6t)eg^arcf[)eren/ Sappellan/ ?)rebi9er/ @4)6Iemerter »n^
De ercr J£)u(pcr recbtc 2lmpt(> fl^
S)ari)e()en fd)oUcn ocf De gemeltcn 5?arcff)ern , Sappcnaen , ^rcD(oer t)nD ©cfcofeme^
Per fsampt ercn ^uipcrcn ficf bcfli;tcn , \:>o,i De recttc ©oDlt)f c Jpini^e igd)ri(ft t^o fselidbevt erer
t^^of)orert)nDDircipule Dord)fiec)cfert^, nid;tt)prorige^, eDDerDattf)OfcreDen/t)nnutte,fiun^
terge^Fabulen, irDid)tcDe s)??i)rafel, ^rome, t)nDt)nd)ri(iIpfct)ortrun)tn0e,.De icbte^tvor
imDergf)en, Den t)p Cf)ri|mm t)nfjcn igaIid;maFcr t)nD Q^^orlofscr ivi^fjen, Dcnfjului^en inj^e^
bnlDet, DcnDe rccf)te ^:a3cd; tf)oQ3or(]enteni(fje Der ®oDr{{;fen ^iflige @c^ri;(ft, t)nDt)nDer*
5olDin()c©oDt(i)fer ^:3aDe, aIIentf)aIucngeIcretn)erDe, Dc ©d;oIeme(]er mptM^ncn ^pulperetl
iball (icf ocf vid;ten na Dcnie tat qefd^rcuen ^iii \m Den^ct)olen in^of e Dat Duffsen ^i;tel feefft,
SSnDcrric^t Der Vifitat:orn tbo ^jajfjen,
?8an ^orbi&binge t)erjjului(}en t>e orem 5(mpt|)e ii^i t)Oem
^dfer5?arcfl)er, Cnppelacn, ^vcDifer offte(Sd)oIcmeflertnDenfjului3en®f;runDe,
t)nt)nfd)tanDcr^, tjfpticf bcfunDen, Deme fcbollen tJiiD itplle Dat 0ai% darfpcH , fjamptalle
beneuen|]t3nfe^afomeIin<K"/ Daraucrsor /Dcrniane t^ored;te t)orbDDDen, t)nD Daruor fi)n,
^at Dcni nencrlet)e Q}nf5e(i;cf , ©bcnjalt, o|fte Q3orDrucfit]0e but^cnForme DciJ apenbarert
^crJcOr^, fio lan^c De Dord; ©oDtlpfe t)nD ^iWm ^cjvpfft t)nuorn)unnen , tvcDDerfa^ren
©traf«
Qicbcit^c 25eiU8e» 117
©traffe bcrgljcnnen t)e orem 2(mptl)e nic^t gl)cnoc|) Oocn-
5a>orbc auerrt Knianf t)an benfiului;qen ^arcf i^crn , Cappellaen , '>13ret)i()crd offfe (Scf}0^
lemefler, Clt)c offte ^w, ^ormarfct, id;rc^ wciJ anbcr^ tt)0(erent)e , ci)Dcr t[)oforDcrenDe,
t>cn hat tho @a(id;ci)t Der ^?}?i;nfc^en , cnt) 2Bo(fart5 i)c^ m^mn ^^c|lcn , nutte m nobicl) ,
t)nt)efi;cf Darnanpd;tn)0(bc mi)t()@oi)t(vtcr J£)iai(jeriSc()rJ?fft (arcn hefcvcnmiD t^nDcnDDfjen
Mn Den sSorDcc^tigen '^c(}l)cn tf)ofcrenDe, Dcn fdbaa ncmant l)ant)5aucn, men &cfju(uige
fd;a(( na ^i)(f or t)e(> ^rbarn OJaDe^ »nt) t)cr ^emcncn '^orcjcr t?n& 3nmaner t)tl^ bujfjcr (gta&t
t)orrDpfct \vcrt)cn»
SBo mcn t^ofumprtigen t^o rc^tpnnigl^en gl^riftlofen glju&en
Q3rcDtcil)crcn tJiiDe ©ct^olcuicftcrc fonicn uioflbe»
'^^te fcboHen t)e Q}orllcnDcr ocf ad;t ^cbbcn Dord) Dcn i^d;o(emc|ler t)nt) anDcr <^or(?cn^
ber t)p fun()c @cfje((en t)nt) Q5orgcr 5^v)nt)er De Dar t^o ^cfcbicfet fi)n moc^ten , t)at fie t()0 fi)nei:
■^^i^Dtt^or ^rcDi^cr offtc @d)o(emef]er bencn fonbcn, Datf) mc iD(i;fc uan uen ^()ot^ef)o(f cre^
Studii, butbcn ^anDcsin t)cn Orbenbar De \>tf) Den Q5ofen, Dc ort()fpruncf(icf tn .S)ebrcifd)e
t)nt)j3rccffd)er, offte anDcrer (^pracf e befd;reuen , &ered;tc©runbti)nD "^Garbcpt, Der ^i((t^
ge ^d;ri)fft (ercn mocjen , tf)0 ercr *2i}nt)er()0(Din5c , na t)ormogc Dcr ©c^rpffte Dc in bcr ^pflen
bcfunDen , J&u(pe mb '^hoiagt Docn , fto Dat l;i;rne0efl De 5^af ome(inge selcrDcr ^uDe t)nD ^rc?
t)i9cr9bccn!)}^an5l)C( fccbbcn Dorffcn*
?3an Sntl)0lt)in9t)e U6 SSebcIcnen i>nb ber ^nberl^olbingf^e b(X
it?an^crenDcu 5roml)en mu tnfauKnt^en 5(rmcn.
J^Drnegefl fd)0l(en ftcf De t)mmc{opcnDen ?^eDe(cr^ i?nD Q5eDe(crfcl)en 3uncf t)nD OIU
be^ beDe(cnDc^ tn Dcn 5?arcf en up Den ^tratcn , i)nD t)or Dcn !^oren in Dcnfju(uen CarfpeU Qin^f
licf cut()o(Dcn.
Ccf De 2CanDercnDe t)nD beDcfenDc ^i(c(jrlme , ecf t^nbcfanDc fromDc t)mme(openDe ^xf
mtn , t)nD fjunDer(i,oe^ De auer ^e(tl) tborcDfcnDe , tnD orc 5?o|l tf)ouorDenenDe , gcfcbicf et f^n;
fd;o((enanDu(yjem(Sarfpe(Inj;d;t3cbcrber(]et, nod; 0e()anDf)auctit)erDen, iDt tverc facf e , Dat
;enn!cb gromDcftngf arm n?cre , Dc h\}x offte in anDcrcn bi)(ig^cnDcn ^anDcn t)nD ©tcDcn , rcDe^
licf 2Gerff ()aDDe , De^ h Dcn Q5or(]enDcrcn , cDDcr erem CSororDencn (offmerDid; btxid)tm fon*
De , fjo (]ct)t i;Dt bi) Den Q5or(]cnDercn , m^ fje Demfju(uen na ^5elc(}enf)ei;t finicr V^ottrcfft mU
lcntia^cuen, tt>olDeauer(l;emant, iDtfpDcnnegroumeeDDcr?0?ann, ?0?ag6et <DDcr^ncd;t/
ftcf in Di(f;em Carfped tbo Deenile (jcuen, t)mme;Vnntd) ^anDeroercf , offre anDcrcn er(pfen J^an^
Dc(tf)0/erenDe, DarupDebDniatiiaf^ f)Dr (cuen, t?nDft)cf t^om (>e(lcncrnercn mod[)te, Defpnc
5^ottrofft , tven 5e bi) Dcn ^uDcn tn Du|f jem Carfped pruberet t)nD »orfocbt tt)ere , (offtioerDigen
letbc Den Q3or(lcnDercn angeuen , fjo fi^odcn Dc Q3or(lenDer na t)ortno^5e De^ gcnncn Dat in Der
^Dllcn t)orf)anDcn t)^ , fjoDanen fromDen 2lrmen Dc ficf nne ^-i^eDe(ei;e , erltcf gcbrufen tf)C tvf
ncrcnDe, ^:0?ac5t t)nD ?3eueai^cbbcn tf;o l^fpenDe, op Dat ficf Dcfju(uen(2(cnDc^ t^oD^iroj^fop^cpt
«Dc&t^ebbenttobccfasenDe.
1 1 8 /7. (C^etld /. Feriodm L Cap,
SSan wreucligen Se&dercn»
® ere nu /ennic^ t)c (icf nicbte^ Dc a>ei;ni()ev ^cv $Bet>c(i;e in t^nfjem CarfpeH ttnberjlaert
wolbc, Denftuluenfc^allmenbord) bcn5)encrDcr5{vmenmpt5&oct)lic6eptanfe5genlaten, jlcC
bejfjuluen beDeienDe^ m t^nfjem Carfpca tf)0 cnt^olDenDe , ^iOor toor eme t)nt> aUcntf)a(uen m-
f^ne ^T^ope DnD ^eenj^ Der (jemenen 2lrmen tf)emelicf £ocn fcf)an befjorget n?erl)cn , tvorDe &en*
ne|ennicf)^et)efern>reueIicf;3efporetI), Denmacf; menber Ouericf)eDtanto.c)en na Q>efegenf)ei)e
ber(^jafe, DcDartbo, crenQ5rucfena, int)emt)att)efcanDerQ3nDat^{>i;ftuIcfcn32>vcucferd
pfcdl)t befunDcn tf;o merbcnbe , [\d ;cgen fiuff c ^uDc m\ njerDen n?ctcn t|)o6oiDcnDc»
?3an armen ©cboleren»
^ar ocf (cmant0cf)o(er in fjDnJ&u^ f)o(Den tt)i;(,Dcfcf)a{f Denfjufuen be^ofl tjorfior^en bp
pcffu(ue|l,ojfteinanDern€nDen,f5oDat^fieb{)J5)ufje(ani)fal( 9^?pnfct)en t)an iDcrmane tf)0'.
bi)DDenDe ni;c|)t t)an noDen f)ebben.
?8an ^ammclinge fcer Sdmiflfcn i)or be Slrmem
Q}p Dat ocf De 5f rmen n>en De motf) cren ©ebrefen /Derman ni)cf)t t)or Oijen fe^gcn , ^n^
uor^eten b(i>uen mo(3f)en , fjo fttolfen tbo fpner ^i)Dt iDtfif e t)an Den Q3or|]enDeren , \\d in i)tb««
jjijnj^eDe^^^oicFc^t^anDer^reDcfen, t)orDer jtarcfen, ofltc bi;nnen Der tecfen, bi) ei)nem
^ecfen, t)mc iDerman^2t(mi|Tientf)0 5Sef;opcr2lrmen, tbocnifangenDC/ t)nD in De ^^l^en
t^ofeuercnDc, perftonlicfirtOijfKn.
SSo be 23orrtcnt)er mx)t\) fKcnt^e v>nt)e J^ouctflole ^anbe^
lcn fcboliciu
S)ar ocf (emant (^cncnct worDc , t)an ^:>^roDerfcf)uppcn, ^ejlamenten, Commenbcn,
offte anDcre £encn , Den ^ouetiloll , offte ;ar(i;fe ^^orinjje rbo Q}nDcr()o(Dinoie Der armen ^ot^
trofftic^cn in De(fiu(uen !^i>fien tbugeuenDc , tp Dar Denne Defju^uige bp fpnen 0}?eDc?Q5or|]enDe*
rtn, ^}?eDe*^atroncn t)nD SrunDen , Denfju(cfeQ5e|le((in0emeDe be^angenDc i;^, t)nuovDacbt
b(iuc, fio fcf)o(Ien De Q3orjtenDereei;n Jpouetboecf boiDen, Darinnc men egentiicf befcf;riuen;
tt)e^jDermanaff^ot)an^ouet|lo(feo|ffeOicnt()en, iDt fi> Dan ^c(lamenten, ^roDerfcbuppen,
CommenDen offte l'enen , Dorcf> ere i>mDe Dcn 5Irmcn (legeuen tvevtb , fjoDat ci)n /Dev t)or «Bpcf
!)nDf^nc€rDen, Qinboft DcfTjufuen Q3ofe^ mo(je quitmt, m]DDeif;afuen)?anafftn)cme Dmbc^
fprafcn bfpuen*
?3an fHentlje t)nt) Jp)ouet(locll bcr 2(rmen t^obcleggcnbe t^nbe
ittt()omancnDe.
2BorDenuDermatf)cicnnicf)^ouet(lon, Deiarft)fc^ 5Kentf)cbe ebbcrt)an /enni(^cn Wf
fcjreuenen^rtifeffen DenOSorflcnDeren auerge^eucn,Dei5 mo^en fte b!)((icf Der tt)onti)lifen Q3orinif
getboQ5nDcrbo(Din^cDer2(rmen(5ebrufen, Darouerfl fiulif JDouctjbn (jeiofjet morDc , a(f5*
Dcnnc fc^oflcDc Q)or|ienDcr t)p tbeme(i)fen ^^Dnnd Dcfju(ui0en meDDer beie^cien , t)p Dat^ me Dc«
Ocmbcer ^So^c ^cbben fonne , Degennc Dc fjoDaoc ©cfDt Den Slrmen t^osetcfcnt/ fcj)aDe{o^ tf;o#
iWU
©f cbeif bf e 23(tf 4Se. t t ^
cntl^auenbf, »nt)\t>e^DenQ}orflcn&eren nlf50(>ct)a^etn)ert5, fc|?onenDemptl;Q}Dget5nDQ3i(<
(ic&ept anfovDeren , \)nt) t\)0 Der ^lrmen ^c|ie fcren.
^orbe (Uicrfl jemani)c fjo (jclegcn , De&c t)tn 2lrmc59?cnff)e fd)ult)id; mere , &af b fi)n wnD
fpncr ^t)nDcr O^otfrojft t)or4) '2lrmoct5 \)nuormot)ed O^aDecf^ toororfiafct, M fee fpjie fKmtht
aneQ3ort)er|fni)di?t bctalcnf ont5e, fjofd^onen t)e Q3or)hnDer mptf) Dcnfjuluigtn m (^elc^Kn^
f)it)t Dcr (Saf c f)anDc(cn , ^cnthc ttor ^aDc /ummai] "Pd^t befiaci^ mad) , Dat^ mc Den gcnmn,
Dcn^oDtan ere»orjjeuenOrfafe 2(rmoct5tf)ouosct, n?i;Derb(ot^ent)nDanDer£uDcDejJt)c(ic&v
tcDelTjufuicjcn t^or'<^!;Dt bct^ cntbercn fonDen DarDord) f)anD()aucu fcoflcn,
?3an t)cn ©l)u&crcn t)c t)cn Slrmcn \>\> £t)ffrcntl)c glxgcucn vnt^e
t()ogctffent tvcrDcn.
©jo lat\$t Detiiic ©aDe uan JE)cmmc( ^bclcuct fpn @oDt(t)f e ^euccfl ijnD QSJercf in Dcn
^crfen Der gennen , Dcn ^e fi)ne (^JnaDe mcDcDcfctl) tl)o^eucnDc , fjo Dat Dc ere c^ene @uDer , anc
al(cn ^mancf ))nD gorDcrinvje tt)0 Den ©oDtitjf cn 2((mi(Tjen , DarDord) Dc rcd)ten 97otf rofftigcri
S)nDerl)<>(Dcn, tbocjcucnDc, gutmi)((id),gcfunDenivorDcn, fd;aUiummer|]Den s^or jlenDcrcn ,
Dc f()o sBortDcftcrcn Dcr 2irme gcfaren , bdrcn, erem ^lmpfbc na , m^s alfjo \>(\n cj)ncm /Dcrcri
0ufn)i;aicbDcnarmen^J7oftro(fti3cnf^O(3efcfcnt, i)nD \>\> ^i)ffaeDinge Der®bcuer t3orbcfd)eDcn
vocrt^ , na ©eic^cnbcpf Dcr t)ormorDc , fio Dc @f;cucr bcfprcf en , »nD i)p orc l'i;fffi)Dt bcDornior^
Dcn, inei;ncn(ofn)erDi(icnparijamenf^*:feoecf,a(fjofbot)ern)arenDe, DafDe^beucr, Dcngcm
nen , njcd fic »or ere Si)ftf i)Dt bcfebcDcn , De '$t)Dt erc^ ^cuenDc^ t)nuern)oren jj^enefen mogc , t)nD
De '^^rmcn Darncgef^ Dcrftu(uiijcn ©f)i;(ff c fpcf t5obcfrutt)enDe ^cbbcn.
53an (!at)tk)fcn &Mtm.
©ar ocf iemanf i)an fpncn tgm , cDDer anDcren bufl)cn ^anDcd, Derfloruen ^acjcfc^upp^
eDDcr 5)encrcn ©uDcren id)fcd tvcd jiaDipfc^ tf)0 Q5nDcrbo(Dinoe Dcr 2lrmcn , offtc ocf totb t)ngc>*
fcbcDcDen i)crolDeDcn ^])Iei)f fjaf cn , m^ t)nDcr ft)cf ()aDDe., Daf tbo Dcn rcd;tcn (gruen ni)d;f (angcn
fonDc, ff)oDcrfiu(ui(3cn57offro(tt(|cucnn)0(Dc, Datfiuluigc fd)o((cnDe ^^orjlcnDcrincpn J^o^
uetboecfocfn>arcn, t)iiDalfjoantcfcnen, DafDcc|eniienDe foDanf t)an ft)cfg()i)fft, t^mmcfto^
Dan @5e(f , me alfjo tf)o Der ^lrmcn ^e^off gf)cf amen , a^pDcr t)nbcfpraf cn t)nD fd;aDc(og b(i)uc»
moQt)i.
SSo t)c 23orf!cn&cr 9ieFcnfct)op l)olt)cn fd^ollcm
Cff fd)o[(cn DeftuluiaenO^orllenDcr ci)n (o(ftDcrDtd)^:^occf f)o(Den,Darinne fje arie ?9?aem
t^e befc5r!)uenfd)or(en, n>c^ftet)an2l(mi(yjen fiamcr€f)viflcn£uDc j)efammc(t, vnDinDe^i^
|ien()cucn, .befunDcn bebben.
^arjc(}cn fd)o((£n ocf DeQ5orflcnDcrDaf ♦*)ruDDe^oecf bcbben, mi fje fl^otf ?D?aenff}e
na ercr alfer OiaDc DnD ^en^pllingc tl)o 07ottrofft Dcr bcfd)rcucn 2lrmcn t)nD noffrcpjjen ^er^
fjonen t)tf) Dcr ^(ien (jcucnDe ivcrDcn , Darinnc anf cf cn.
SBatt) ®!)ciouen t)c t)orort)cntcn 356fc l>cbbcn fcboflcm
(^jO D^ ocf beleuef t)nD bct)u(borDet n^e^ De Q3orf{cnDcr a(f^o in erem ^erorDcnfen ^SoFert
Dord;
lio 11. C^Cild T. PeriodmL Cap,
t)orcI)evevci)ncn, offte ftutl^ ei?nen bePanDenlofftt)ei:t)igen@ef;rvuev Danentfanginge, ^i;|fj|c#
Nngc^, ^pouefflold/^enti^en, ^oringeebbev^b^e, cc^Dar;e^f)ent)anQ3tl)0auefxonn;tf)
QJulbovbe bev an&even Q}orRent)ev gefcijcen , fcl;rDuen offte tvarcn latf^en, \i(kt fiulf ent anentl)a(^
ucn(jant5cn®elouen^ebbenfcf;a[r, gelpcf tt)ercl)atftu(utgei)or ©erid;temiDOjat)e, ebtievnipt^
^orgf;en, @it(jel(en, Q^reuentjnb^anDfctjrifftenbeuelliijef.
Ccf fcf;afl 5t)vnc0e|l/ tven be QScrmo^^en &D t)cv 5?»;|lin gef))avct& tvcvbcn, dov affe
baff)©e(t, Dat() nicDan Dev O^ottvoftt bev 2lvmen entbeven fan, ^Brotforcn gefoft tverbcn,
i)mme Datf; t^o 97ottrofft be^ ^arfpea^ na 0e(e5en5eDt Dev ^i;t)t t)t)b ^evfjonen , ttvi([cf;en Dctt
beDavuic)f;en t^nnne ©elt>t(; , tl^ouevfopenDc , t5ot?er(enent)e eDt)er tf;ouer^euenDe^
?San enem g^cmenen ©ener f l)0 biflfjem ff l)rtrtlif)f en SBerue.
^p bath af(e2lrtife(t)orftl)veuen t)e(Te bequemli)fev 9efort)ertf> t)nD t)f5(jericf;fef tDcrbcn
ttiogf)en , fjo f(^o[(en i)e Q3ov|ient)er ann^emcn enen beDa(j()eDen CD^ann , De Da<ili)fe5 Dev ^van?
cfen t)nD5ivmenacf)ff)ebbc, t^nDDenQJorl^enDeveme^cmbeiegenf, bevicfcte, t)nD fjuf^d in cven
225evuen ti^ot)u(Ienforingeafler i)orfci;reuen^rtife((, Den|lbttv fi).
SKat)tl)flac^ t^o beftcntlofer Or&eningl^e t^obel)Ol&ent)e»
Ocf fc5o({cn Dc Q3ov(]enDevc tf)om njcDnigejlen in Dev ?D?aentf)e c^nmae(f , (xWt, offfe
t^om met)|len De(e bi; malf anDev f amen , a((e 07ottrofft Dcv 5ivmcn \n Dcn ^avcf fpcU , t)nD ivor
m)t\) Denfiuiucn f()oraDenDe t)nD tf;o5e(penDe , tf)obefprefenDe , t)me Datf) Di;tf) 2Berflrt()0 (5)oDt^
lt)fev (gve, t>nD €f;rij](pfev ^eue, m\ ^yDen tf;o *^yDen fi;cf bettf;cven t)nD npej^t affnebmctt
mo5f;e.
SBo men ber 5(rmen ©l)clbt toorgl^euen »nt) toorlenen mog^^e
cDDcr ni)^)t»
S^avummc fcOafl men ocf Dt5 Dev ^pflcn tiemanDc ©^^(f fenen , offte cj^fucn , Dc in Q:6a^
febcr 5lvmen t)an Den Q)or(lenDeren ni)d;t befcbreuen g.VtiDorDen i;3 , offtcDenDe^ t)t(; rcc|)ter
5^otfrofftDcDcnfju(uen ^Qor|lenDeren tDi;t()licffi;ni;d;tt;ter(icfalfie Den SfrmoDc t)nD trojKofe
i;an noDen t;g tf)O0euenDe , Dtl)3f)enamenDcn^(3f)eiincn, De DenSirmen DnD j}f)emenen (I^arfped
Denen, ^[)tm cDDcr(enDe /emantf)t)an Den QjoijiciiDeren id;ted jeni(}f)cn 'Pcrfionen De f)i)r m
bulfjcm onD Dorfd;reuen 5lrtif e(( n!)d;t begrepen , m\ De^ 5lrmoDe^ ©()e(De , f (cen offtc groffe ,
!^aruor fd)an Defju(ui(|e, fjamptf) a((e Den De ftu(fent beropHen t;nD tui(borDen , t)orp(ic^tctt)nD
0()c()O(Den fpn , De 2BerDe in Dc Ofef enfd;opp Dcr 2(rmen fd[)aDe(o^ tf)obetf)alenDe , t)nD fd;a(( fjo«
mv fi;ne an(}5eta<}()en (gnffd^uIDin^c "oan Den (]f)emenen ^ntvnncre DujTje^ €arfpc((i^ nic()f »ov
nocl)fam cm()f)eftecn na Dcm I^ac^bt ni;d;t mf)eer auer Dat^ (}()emene ®f;e(t tf;oraDenDe l;ebbcn,
Den De ©f)eitKnc fd)0Hen anDer (offivcrDigl^e frame CD?annc offte ?D?enne in Dc ® tcDc Dcd offtc Dcr
jcnncn Dc \n ^^adc t)orDecf)tlicf t)nD fcbulDid) (^cfunDen , fefjen t>nD flcdcn , t)p Dat5 DarDord; De
ar.(j5e -^aen t)nDbofjc Q5eDencfen, fjo/DermanDcn^^orjlenDcrcnt^o^c^^^enmoc&te, De^N^
Den
i
BkbcHbe 75ci!ia^t at
Dcn 5int)ad)f Dcr gOenncn , De ti)Q Q)nDerI)OlDi(je Der reci;tcn 2irmcn t5ogf;eucnDc Qf)ttmt , npcW
j)Dr()inDcrc , Deu Dc arsfie ^acn gcntjlict t)tl; Dtv 5(}?|?nfc6cn ^crten entfc&lagcu werDett
nio0f;e.
SSati Smeling^e t^et SSovfien&ew b^ Scuentie ocf im ©aHe
€(p nu /cmant^ tjan Dcn QJorilcnDcrcn nba Dem ^Dftcrt ®abcd DoDc^^^aluen affj)5tV
ge , fio fcf)ollcn De Q}oiiicnDcr ^')M)t I)cbben cyncn atiDcrcn framcn Q5org5cr , ^ocppmann cD^
Der 2tmptmann , in Dc^ i)or(toruen ©tcDc t)tl;e J)n(Tjem CarfpcU bynnen ac{)te $^a(|f)cn, t)nuoi*^
t03crt!)t5ocrn}cncnDe.
QJoranDcrDcocf /emantl)Der<33or(!cnDcr f^ne^^Banmge, tnb wofDc 6«;rne()c(! m m
anDcr€arfpeItt)af)nen, fiofc^aIlbi)De»ianDcrcnQ}or(lcnDcrcnllacn, cfft Dc Dcnftuluen uorla^
t()ent)nDei)nenanDcren framcn ^Bor^I^cv Di(fjc^ iSarfpclI^ in Dc (StcDc fcfjen, ofrc Denftului^
jjen in fynen t>ori3en^cucfe befeolDen, i)nD mpt^ fycl uorDe ©afc Dcr 51 rmen njpOeD vaDcri
iatf)cn.
2BorDe ocf /emantDan Dcn 9cfarcttQ3or(!enDcren t)ord; et;mn S. 0?aDt Du(fjcr ©taDe
th^ DiaDc gcf aren , Dc Du|Tjc Dorfc^rcuen Sfrtifef tf)0 Q3nDcr5o(Dingct)cr Slrmen ()eft)cf Dcn anDe^
rcn^^^or^lenDercn tf)oac^tcruolgcnDe(tcf DarnegcltbcfsttJcrDc, Denfcf;anmen frunDt(i;fen bt)D^
Dcn , ©aDe^ ©^cboDt in Dem ^afle t^obctrad^tenDe , t)nD Datb angebaucn mi)IDe ^crcf in aU
lcfencn Q3ormo(^cnf)e(pent)orDeren, wovDcDenDcfjulucanDcr^Dcn t6oforDcrtn(jf)e Dc^ ©oDt*
l\)hn ^mtt^ QhtmQtt bcfunDcn , fio fcbaU men in fi;nc @tcDe bDtincn cDncn 5)?antf)C, Darin*
mDefjulucfi;nbeDencfent DenanDcrcnsOor(!cnDcrenfcbaUinbrin^cn, t)nDt)orf!cnDi()cn, ei)nert
onDcren framen ^orgbcr in Dijucm ^arfpeU fefjen, Dc aUe O^ottrofft Dcv 2lrmcn mpt^ ^l\}tt
f)c(pe bctracf;tcnwnD»tf)rtd)ten, fio Dat Dt(fiegf)uDc€5ritl(t;fctiicnt)ttgf)ct)mmcr fiunDcr (cttin*
0c @aDe t{)0 ercm t)nD Dcti Slrmen ^^^ottvofftigcn tl^oiH be(!5en mogf;e fl^efovDcvt ttJCvDen»
SCannei: be ^SDrftcn&er fce ft)(f beclagen t^ouoriouen&e et)t)e«: .
nic&t tl)oiiorIoucnt>e fp»
^o(]cf/emant5DcvQ3or(lcnDcve', OiDcv^, £tuci>, ^vancftept, eDDcvanDcvcvOvfitJ
!e , in Dcn 2)ecn jle Dcv 2lrmcn bcfjtTocrcnDc njorDc , DnD ftcf bt) Dcn ^or(lcnDcren Dc^ bec(agcDe ,
mi)t5bc^cbringc, Datf; be ftu(fer Q3crp(id;ting5e t)nD S)eeH(!c^ Dcv 2irmen mod;te tjorlati^eti
ircrDcn , fjo f(JoUcn De Q}or|lcnDev bp (tcf Dc ©ebvccf c bcDcncf en , t)nD ttjcren De ©ebi-ccfe alfio
gcjlalDt , Dc De man Dcn 2lrtnen nic^t raDen offte DaDcn f onDe , fso mo5l;cn De Q}orflenDcv Dcn^
fjuluigen tjor(atf)cn , t)nD infpnc(5teDe epnen m^tnn fvamcn 0}?ann \>tl) t)nfjeme (SarfpcUe
Dnuortogert fcfjen DnDcrnjcfcn, fjo lattge mx\i /Dcrman x>an Dcn 3tt?o(ffcn Dord; ©oDtli;fc
©naDc fjo (jefcj)(cf ct i)^ , Dat5 5e t)i)t5 ©oDtlpfe €5ri(](t;f c mi)lDe 23Scrcf mpt^ DtaDc cDDcr S^a^
De , na (uDe Dcr t?orfd;rcucn ^lrtif c( forDcrcn f an , fcbaU tnen ncmanDc t)or(ouen , ttjcnt^e De am
DcreQ3orfrctiDcrfoniien mi)tf) @oDt(i;f ev Jpulpe, Datft ©cbvccf Mn ei;neti eDDev ttvccit/ tvol
tjorfullcn, fjo Dat5Dc$lvmcot)avb!)n9ct>t ^ovuent)ovftumct!)tvevDen.
, j^ J^- <C^cil0 /. Periodm l Cap.
5230 De g^cf aren SJorftenbei: fc^olen angl^enamen n^erben*
«^Belcf fmm ?D?ann bc alfic tfco ct)ncn COorpenbev bc r 5lrmen gf^ef nven \mt\) , ben fcl)ari
nic perfionlicf in ;e,genwarMcf)et)t t)erant)cren '^or|!eni)er ijorbagen , ^nb tjormanen cnc fjul^
cfen 5irbct;t t)nt) d)iot)e , na ©obtIt?f cn ^iStuelc antf)onement)e, barnegell afle t>orfcf?rcucil5lrti?
fcl Icfjcn, mt) en Dcr @afc g^enoc^fsam t)orftanDigcn , Q}nt) m ^c in t)ev t^oncgingc t)nt)
C^rijllpfcn ^ewag^c befunt)en , barup t)ifi;e 5(rtifeff ^an 5f nbegbpnne 0!5e(jrunt)er f^n , fd;afl
^emi)t6f)ant)()()euen^er^^run)e inflebc Dcd(^t)c^fj;cf /c3cnbenant>eren*Sorfteni)ev t)orfjei)j}en ,
f5UlfentafIc^€f)rij]{\)fent)nt)brot)erft)fcn,. naaflcr @nat)ci)e eme@ot)t t)orIeneni)e mtl), na
$uDct)er»orfc^veuen2lrtifefItf)oac[)tciaioI()cnt)e, mibDerbaluen^?i;Mfd)en©unjl, ct)t)cv Un?
gunfl, Q[}ort)eeno(fte5runt)tfcl)up, ocfQ5orac&tin5f)C o(ftc97at)eanid)t tl)ofd)Utt)cnt)e, Dcti
Davbt; fpcf t!)of)OlbenDc , tt?o f)c m ^aDc lonD i)ov aften C)}?i;nfd;en tt)j;I beftenDcd; fi)tu
5Bo men alle^al^r entlt)fe 9\efenf(*op boen fc^all»
Q5p Datb Dennc nemantf) icnntgbe Q^orbecbtniffic /e()ben bc jjcfaren qSorflenbcv, be
fiulfe ^ercfe ®aDe tf)0 cvcm mb Din 2(rnKn tf)om bcjlen, ^tb sSorDeringfec bcj5 gl^cmeneti
CarfpeI^i)pficf#IaDen, in /entui)entf)ofameDen^i)Dcn, antbcen, DenfjuIucnnod)erevafIcr
Crucn i)nnutte (Ssaac mogbe tbogcmctcn tt)crDen , fjo fd)offen Defiuluen tttjofff ^orjlenDcr i^j)
e^ncn ^^Dacf) , t)et)an cn Dartbo bcjlcmmetf) tt?crtb, afle3av ijufl.cnfamen CKcfenfd)up Doen,
l)cmenncnDet)ant)etifjufuen5)f)efarenQ3or(letiDcrc, ^nb cren 97afomeIin()en Dartf)0 gbefarcti
»nt)0cfovDevt5tt)Cvt)en, \)nD na fjot)anev D?efenfd)up, De Sfvmen t)nt) O^ottvoffttgen »ovt)tf)att
befiovacn, affc^ truttjclicf ^nDwt^ferlicf tf)0©aDed€rcn, t)nD97ottro(ftDcr5lrmcn, Dorcf)
©oMIt)f e ©loric , utii) ©abc^ ©nabe Dutb j)!)ui)e ^crcf t)mmcv t)orDcv tjnb m^ccv na ©oDtl^^
fev©f;cbaDet)t5vict>tcnt)e, 5imem
S)e etfte SJor^racfet auer ^eftefling^e &er ^onefftjrten.
^itlid ft) affen ben/ennett bcn buffse ?;!5rceff tjorfumptb , fio tf)0 ©ot)tIt)f en ^'(ti, Dnt)
<Sef;or(iinne bcr rcd;ten 5lrmcn in CarfpeU eanct/ ^icola; bonnen 5;amborgf , tnt ijav ^pi;»
^e^lo!!et)nt)en!^a9he^t)cg mntht^ 5(u()ufi;, ct)ne sf)emcne j^ajlc tbo QJorfsameliiige pct:
5lfniillunt)n&@bauc, ftompI&cCWcn«)cvtetbot)evq3cbofrgbeuenDctvevpcn, m Ogbm
Mm, mb t)avup t)an^en gf)emencn JSovg&cven t)nb 3ntt)anevcn Deff|ului^cn Wpeff^f
Stf) Dcm Wunbe @oMIt;fe^ ^orDc^ , ttblpfe 5(rtife( , tbo '^n&crbolbmge bc^ .^.^^^^fr
Aord)uol&iacnt)ororbet, bebarnabc^ ad)tet)nben ^b^ge^ t)t6 ?0?antf)cg2)eccmbrt^ m bt)tf)^
fUifucfi;ouent>nbttt>inti()ej]e3arbi;bcn€rbarcn fRa\)t t)nb gbemcnen Q3orgI)crn t)nb 3ntt)a^
mrcnaf(ert)ecv Carfpeae in J&ambord) , t)pbem Diabtf)upc nicbt aflenc bclcuct^, bcn ocf t)ov
«hubc anabcfiecn, batb mc gbelpfc ^atlen, tbo g3nberl)0lbin()bc ber 2(rmen, bcr anberen
irnen Carfpefle , tjp befjuluen 2(rtif e( (icflcn fd)oIbe , bcm , (5)abc gebancf ct alfjo mi;tt bcv S)act^
gbefcbeeni;^, tjnbbcfjuluigcn bDvnamaf;!^ alfto ocf i)ovberen, aUc^ na £ube ^n^ 3nOoI ber
lerUrbtrorbenSfrtiM, fio bcbbcnnubegbemencnqSorflenbermaUewcvCarfpeacn, bct()o
ad)terfo(mnabcbeg S)onbe^ t)anbcn96e«ienen^orgbcren t)nb3mt)anere, t)^; qjulbovbe et;^
m^ grbaven Ovabe^ , g^ef aven t)nbevtt)e(ct6 fvn / bi; fi?cf m mttt t)nb nottvo(rtic& mmm
©letcit^c 25cii4ge. ^^ j^j
t)fltf> mcn barbauen nocf; cnc i)c QJofftc m\) principacl ^afie , tf>o t)cn ^ouctbocfcn , t)e aucv be
@jafct{)o5i>ft)cnDe/»annci)cnfr^nn)i;[Ie, vororDcncn motf)e, t)nt) i)t5 itfpf en €arfpcfle , bc»
Drccn ^iucrolDerluDen beuelen , Derftuluen alfjc ber Jpouctf t^j^en , Mxntb Mn aflcn ^ouetflolen
&cl)en5frmcn tf)oal)etefenti)nt)auer9beseuen tvertf), ftampt^ t)en antieren QSorpenDcren enett
€rbaren 9Ut)e t?nb Den ^:^or()f;ercn , t)e i)an Den Q)or(ient)eren t)artbo .geforDcrtf) , t)nt) t)en t)atf>
fiui]^()f;eleuet>emeDeantf)of)orenDc, iavfi;fe ^^efdxcDt bocn , t)nD tvonDtlicf fd;oDt ijf)clDcn
mogben , i^orDer i;d t)or bequcme an^ibefjcen , ^ntf) ftoDane ^ouetf |)|]c De t)or O^en i;^ , m Dcr
I)anDt in De ©arn^efamer tl)0 (^unte ?>??arien ?0?agDaIenen in t>ovn)arin()l)e ^f)e(lellet vve^De ,
bar Dc SluerolDcn , Den t^or ^i;Dt Dc @lotel bcualen , famptb Dcn anDcren 51ucroIDen t)nDcr (lcf
bt) De ^pllen t^om n)ci;ni(jeflen cpnmabl in Der '3Cef en , alfjc Dc^ ©jonnauenDe^ t>or acbte ©le^
ncn tboftamcnDc famcn , t?nD tvor Dcd pan noDcn , et;nem iDeren Der red;tc 21 rmcn in ^ambovdD
iia ()belc()en5ci;t fpner ^ottrofft , bcfc^ccDtgbcuen t)nD bef)ulplicf f^n fd;oIlen , tvorDc ocf f)prna*
maf)[^ epncanDer (il)e!ec()li;fe@teDe bcfunDcn, Dar menfjulfen ^anDcl bcquemcr t)tf)rid;tcn,
t)nDt5oDcrQ5ef)ojfDcJE)ouctfi)(len bcfteaen, t)nD t)ortvaren f onDe , DcS fcbollcn Dc ^orflcn^
Deralle?i??ad)tbebben, i)nDmitfiameDer€i;nDracf)tDcn 2lrmoDe tbom be|lcn in Dcm 2lrtifef,
m in aflen anDeren , De t)p Dc 5v!)|lcn t)erorDent , alfio l;anDelIcn , Datf) (55oDtIi)f c €rc , tJuD Q3ov^
lerincjbe De^ €f)r i(lli;f en aui^bc&^inen 2Gcrcf c^ , Darutf) gbcDpen mo^f)e , ^f;o Dev ^ef)ofrfd;of^
fen ocf De gbefaren jjbemenen QJorftcnDer , bencuen(l Den tn)0[(f SlucrofDcn tf)Om tijepnigijlcn
epnmabl in cner iO^^antbe ^i;Dcd t)p Dcfjuluiijen offte anDer gbelc^en (^fcDc tf)ofiamenDe f amen,
t)nDtf)oa[Ier ^f^ottrofft bclpen r(^Dcn t)nD Denen , t)nD tioc^alfio bi; Dcn Q3ov(]enDercn t)or nutte
»nD ()f)uDt an^cf^jeen , Datb /Dcrman fjuff cnt txumiid ml »ovDeren , m\> fpnev ^erplic()tin(3f)«
na, Dorc&£eucoffte£ei)Dt, ©[)un(lo(fteQ3n9bun(], ^d;aDen offte QJorDecfl , nic()tt)erbli;*
iicn latf)e , tjp Datf) anenrf; tved alfjo ,9f)e(laten onD befeuctl) mcrtf) , Dorcf; Den enen offite Dcn anDe^
ren , De Dartfeo bequem \)^ , ad;tcruol()f)et n)erDe , t)nD Dord) De/enncn Dc Dptl) mi;iDe 2Bercf Dev^
folgen , nu t)nD in naf amenDen '^i)Den t)nuevf;i;nDertb bliue , nicf;tc^ Denjcpni^er fcJ)oaen Dc Decv
^i)l]eninDen5varfpelfarcfen, tt)ofienu|lacn, tf)oQ3erfjame[in3eDer5i[mi(Tjem,bliuen, fio
t)ocb,Datf)mena[lentb n^e^ bctf)crtbo Darin ()l)C5eucn , DnD f)i;rnamaf;l^ t^o affcn ^ijDen Davirt
gl^e^cuen werDen mad) , allci^ ^ctrutt^cliff , in t)nD bi) De J^ouetf p(len prefentere t)nD aucrantfejf
irLvDc , t)ppe Datf) men De(]c bequem[i;fev De vcc^tcn nottvoffrigen 5ivmcn , fte ttjancn tt)Ov Dc tva^
ncn, offteintt)atb€"t)en Demod;ten bcfleflctb fpn , bcfjor^cn t)nD i)crfjecn mogf)e, Dat&Deii
Dcf t)nfie5[^afomeIin()c Di(T3e\)nfsej)buDe^cni)n0b^t5o ett)igf)en ^aQhtn De(]ebetf) tf)0 ad^tcvjs
uol()cnDct)nD tbof)0[DenDe tt?ctcn mogben, fjo bebben wt) (Bmetc tViolUv, tllevrtc »<»rt
iJz^^t^iHf ^aite ^crtmatirt , ^ocbimtnoUer, 'J^dioim mn^ev Vtibte , ^atfiin
KeOmcP , i^^jirtriif £)auor&e, <?>erm4fiQoItOtt>, iDct^Ieff Qcfeul^orp , jDiri<^25ot#
Uv, 3ocfc)imXX)ulUmvcrter unD^att6»4»t23crg^cit, alftc SlucrolDen Du(fjen ^rcfftba
ett>igl)erQ)eDe(^tn!iT^et)ort)ne5t)nDi)n(y^e ^^afomelin^c mi)tbt)nfjem tt)ontf)[i;fen 3n3f;cfte()efe
t)erficc)elt, De ocf Dord; De ()btmencn QSovflcnDcv aflev t)ccv SavfpcUe tbo mcrer OrfunDe DorcJ
crcn5^amcnt)nD^f)onamcn t)nDerfcbreuen i;^, na €bvill/@ebovt^ t)offtei)n5unDevtf; Darnf;a
intac|)tet)nDttt)inticjel]cn 3avam:t)ac)^eC0?id;aeli^ 2ivc6an(jef*
O2 ©ie
i»4 ■ «|0e( IR>
S5i« a^tc SScilaQe.
V *** V
titf
burg/ auS l»cm Original.
*a.* *j.* *u.*
* * *
Unfeti frut)Mifen <0m toworett;
€rfame tvtfe ^ewn/
unfet>Dn3en©c5nffrcnan;u\Dc€*®. Sebal^n, f6(^m m) 6mr\ giirlic^ 3[15efen,tiat
t)at be ^ei* ^ifd^op mit famtDem C^apitel in ut]fer@tat>i4)om^ j?erfen , mi gtmlUgtt
fj;n, tven fe atlentf^aluen tom Pravincial Concilium t>om J&erren ^r^e « $Bifc^uppe
tl^o^Sremen, wo fic[)i)atgeb(Jrtantofetten3efur^ettt)ert)cn, al^bennetofamen, unbfcbicfen
u)>,c^ele()enen^alf{et)e, aldbefd)et)entlicf, binnen£uneborcf)in^emet)oc(), l)att)e Jg)er gr^e^
^if(^opperfi3nIid;t)arfuIuefierfct)tenenn)Olbe, n?owol fe privilegirt fp, auer t>e €*Iue nid^t
gefort)ert f o merben , :c. Q35o auerj] t>c ^Dcr Sr^^^^ifcfcop tiord) crer g.©. f53orort)ente t)e 5^0;
fcOicfunge t)o6n , batal^t)enne De^alflebe to*:9^oIIcn QikQt wMl SDarmit nu fobann to>
f)Ope f umpll &e(lo furberlicfer unt) fi'uci)tbarlicfcr gefd)el;en mod;te ; ©o t^ bi; obne unb un^
allenbalucn m gut>t angefebcn. ^at jmt ^. 3B. wann obrer g» ©« iHgtxm leten , Dat o^rc
g.^.al^utftftc^, un&eant)er^WMsn/ ocfeigenembcwage, bamit/utDe €.^, bt;t>en6rcti
ler gurt)erin<)e unucrmercft bleuen, einen 3>i5 crncnnet, unt) t)ar to be icnncn fo to cfc^cn&e ^*
fort)ertI)ft)t)en, up9}?al|lct>e, ttjobauengcmcl&t, ummet)anmcrcflifen@afcn tot^anDelen,
oIfot'atmant)erSuttcvfc&cni)crfd)i\)e(]cnbat)tie, t)t)t t)od; up ^e^agcn /un)er €.^. Datocf
filfe^i>5opcfum)>|]()efd>c()c a(Ieinetot)eme€nt»e,tiatmen^craI)tfc(?(asen unt) fd^Iuten mocfe?
te, mitn)atRemedienunt>s))?it)i)efen, DeingeiDuffen^QJi^bvufingebt) DcnCcremonien :i^
to red^te tt)ct)t)er to britt^cn, unt) bettfulucn t)at fe nid)t ttJiDer inritcn , \)ortofamen :c. unb nid)t
tanben^ingcntodirputcven infuIfer^er()at)DenX()e, bcnalleinc be^eoc, tt^obcrorttofo*
f ct% ^en aucrjl m) Mn beme fo in in fulf en Concilio bef latcn mxt t)orfientii^et , al^Dcnne
tttillenmi;unfe^^cle^, bp ac&terfol^in^e itnt) Unberbelbinge beffelucn, na^ unfer ©elcgen;
htit, un(?aacr0eborric()ti(3boIDcn» 3utt)c(Sr.^. tt)erDcnbt)(tcfocf bct)encfen, oftrat^^
famfi)nm6t)e, t)at€apitteIt)cr:5)om^tofcninorer®taD/ up l)en !^ad; to 5eifc6en, :c. unt)
fcjt aUe^ m m$ fluDcr sajolmeinin^c in ^nfe^ent De^ semencn S5clicn gcfd^rcucn upncmcn, al^
m
tvD me mf)am f o bcnfiiloen /u»)cn €r» ^» ©a^c t)cme ^cren bcualen. ©c^ret)en «nt)ei:
Itnfem Signet am ^lUcnDe Decollationis Johannis Baptiftx anno XXXVII.
btv &tab JliiUct.
©en erfiimcn, ©efltcngcn \m\> mfcn ^mw SSowrmcfftcccn un^
^aDtnmnne to J£)amboi:d; unfcm bcfunOcvu flunftiflcn unt> flu*^
Dcn SvunOcn.
JDjeneunt)te?5eiIa9^
*** *** ***
Sac^rtcl)t
m Im miKungenen ^nfc^lag Ut ^apj|?ett
tPiber t)te Sut^eraner*
Anno 1528. &en23. April.
(^^ti biilTemSarc, 5efFt|tcf cencjruftcf Upro&rfoJ&amborc&(o<)ct)ragen,b«n, mbemtiaC
rA^ Suangelium Dord? Dod. £ut5cr ()eri>o,r gcf amen , imbe i&t to ^amborcf; ocP anjgefarvf
^^ gcn, ®oD5ebbc£of,, fo5ebbcnt)ate(IiPeut5t)cmDvaDeunt)t)cn ^or^jern nicbt llfceo
fdncn, untifimbup (gt. 3ur()eng^!D«ge tn ©t.3of)annt^€(of!cr 68. Q5urgcrtofamcnge#
noefl, unt)e ai)crt)en$anDe(()crat)fcl^Ia(jct, unDcrdmenDenftcf bt;Dcm9iaDe toblitJcnDe, fo
M ncmant) t)am Oi aDe gemcf en , fun&er crev Ct^r igbcit @c(;orfrtm to {ciflcnbe, amft De (^um
te 3ohmm6 £iit)e, (De men to Der ^pDt fo pla^ f 0 ftetcnDe / Darum t>at fe eren d\a^ to St. Johan-
nis pla^cn to 5o(Den&e ) 5at)t)ett ocf cnen "^Serbuttt) mit etltf cn utb Dcm 0{rtDc, unbe tnfonDerbetf
mitcttcnJSorcjcrmetller, J£)crr^ittricbQAl6b0rggendmet, uni)ecrc50?enung»i?rt^, Datfe
oae ^reDtger Dc^ €uan()e(it entboDet tvuflen l^ebben, unDc 55(Jrgerg . t)c iht mit De ^n^me ^t$
€uangeIitbee(Den, ut]Defc5anD5rtt)ei]De, tventcDcSt.Johannis Sut)c5a&Den7.^oDe(ertt)ef)#
let, DefericStenDcfc^Dflen, u;iDcDe^(ocfrepeti>iirDctJ>St. Nlcolaiupgefacien, Dord; ^efef;!
encd t)onDenbiat()eni'icbttrtm5 @cf)i\)aren Zlbttt ealsborg (jcndmet, De^ Doriigen ^^or^
^crmci j]er ^pcrr ^titric^ Qolsborg Q5roDer , unDe i^olDen in Der 07acbt ii^ mt OrDen mt
(lecfcn , utiDeDan ecn DJumor in Dev StaD mrtf cn , Drtt DrttQ}olcf naDcm guer lopcn fc|)u(De,
ttnDe nict»tn)efcn m fe tvefen fc|)o(Den , ocf tDeren rtfle DiiDen*!^cneT^ up De^ ^dni^^^^afe fo
tHKgegebrccbf, mtfcrerDoflcr^Be^r, unDe tvanDat Q}o(cf na Demgtier(opent\>oIDe, femit
J^em^iJerDentreDenunDeumbrm^en, unDeDarnamDetfDorncf;mPen^:S^rgev^.S)uf<r fallen, De
Q i iDt
T^€ II. Z^eUa L PeriodusL Cap.
._■'''■ ■
xU mlt bem ^ucmgedo (?eelt)en / iinDc fe up bem ^tW ebbev m man fe 0efun&en f;ai)De/ cnvdr^
gctf)ebben, auer(^&attt»urbevucf)ti(junbe(uDtbavDord;cnen©D(bfd;miDf.5eri'^ - - gcnd^
mef, t)atit)t@oD(ofna b(ef. 3t)tn?a^Guerin DerC^acbt fo(cf bifler ail3eDi)er, m\ ^(i^acn
unD^Donnern, t)att>e£ui)emenen, t)e3QBer(ttt)urt)e een€nDe \)thbi\\, auer be €uanoeiifc|?en
Q3orger f)at>&enftifDarupgeru}lct, in.cren^ufenmit@efdl)uttunt)ant)ercr2Be5rc, unDc ct^
Iife()at)t)en4/ itHt^^i etiifes, ocf ro^ogmanngmit3^e()re in crem^ufen, unbe t)c ganle
^'^ad^tere^uci^rmitbarrenben^ici^terneor crc S^drcnup i)er @tratcnf)angent)c, aucrjl ($5o&
n)0(t)e iDt nid)f, bat cf)r bdfe dio^i fort gacn fd)u(t)c, t)at ibt Q5(t)e^ unbc nid)t 5}2enfc()en !^oent
m^ , t)at it)t an ben 3)ag fam, unbc cre bdfe^aet na blm, t)at ©at)c ^of (^ebbe 5imcn»
!D£n ne()ent)en !6acjoucr(l!barna, a(fe up Philippi jacobi-!^a^, tvart cnecjrote
Q}erfamiin0eDerQ56r^crupt)en(Smbfd)enJ&uje, unbe t)e ^erorDnete Q56rger, (cfcn t)cnOJat)
to9?at)f)ufebi;crem^t)cunbe bi)^er(ufl t)cre)tat)2[Banunjj Derbaben, bar fc at>er|t bamit
cenant)er rodren, n)urDen;.^rdt)icantcnt)eg^uan,ge(iiDorm d\ab unt) t>erort)nef(n 556r(}ern
0efot)ert up t)at Diab^ug a(^ »an ben t)ren Cafpe(?5tarf en , n6mcHf(icf J&err Sobann Seflcnf)a*
gen t)an St. Nicolai, ^err ^feffen jl^empe t>an St. Catharin. unb .^err M. 3of)ann gri|c i?ari
St.Jacobi, foSt-Petrin?a^nod) neen gefcffef , tt>entc be ©etvaibitijien t)er (^fab n)a5nt)cn
unDe()6rent)et)arim(Safpc(, Defonben Datarm Suange^ium nid)t t)u(Dcn, a(feiDta(lc^t?Df
mit ben @et\)a(t)i()en in Der ^eiift 5eff gegcn ©at)e oDcr fVn ^orDf ^tQm , unDc me ocf St.
Peters ^afpci Daf (c|te ^afpc(, Dat Daf €uan()e(ium nod; mit groter ?0?oie unDe nauer ^otf) cnu
nabm, unDcn)crDcnocf t)orbaDctt?anDcm!4)omc/ unDc utf) Der5l^(ufft, t)an St.Johannis unb
^i((igem @e|le, unD aUc DcttJcDDcr ^aDc^ ^orD preDi^cn, f o f)6renDc , m\ red;t cDDcr unrcd)t
^aDDc, unDcn)c(ferDenanDcrnat)crtDunnenb(it)cn, unDc mif fi'ne.r ^evc af(laen, S)o nnir>'
Den De anDcrn mt\ Den Drcen utb Den (Safpe^^iterfcn at)crt\)unncn, Darum ntullen fe afjiacn , Da
n)OrDen 2 Doftores aife Bartholdus Moller, TheologusunDDodt.^Wendt ufb St. Johan-
nis ^(ojlcr unD Magiftri noltri unD nod^ f . anDcvc Dc^ fu(t)cu ^a0bi fci)incnDev(2:)unnc5ctt)i*
fet ut() Der <@taD ^amborc}.
3m fe(bcn i f is. 3arc , n)orDcn a((c ?f}Ji§brucfin0c Der ©acramcntcn , unD Q3cfd)tve*
run() Dc^ ^ater^ , (^oite^, ^a(men, Juv^/ ^i^H^, 5l*ruDe^unDanDerc!X)ingc, DaDorc^
Q50^^unDcfpn5ittt'c}5^amcbcf)6net, micJbrufetunDefo^oDcriegcbrufcttDarD, to ^am^^
borg t)crbaDen , unDc nnu'Dc na(3c^ci)en a((e ^acic im &mmt g(eefd) f o ucifopenDc , unDc oct*
De^ JrciDa^jc^ unDe De Q3a|Ien Dord) , unDc n)orDcn ocf a((c Vigilien unDc e)ec(mc(Icn, unDc an^
DcvefremDe^aDcg.^!^ecnfiafgcDaen, famf Dcn t)c(en unnoDicjen gierDa(jen, unDc m^ mn
S^iftcnbcrj) Doft. Johannes Q5ugcn5asen gefoDert cnc rcc{)tfcf;apenc Ordonance, at)cv Dcn
njavcn @aDeg^!i)eenil tomaf cnDc»
3mfu(t)cn3a5vn)UvDcnDe9}?6nnicfeto St. Johannes toDencn to St.Mar. Magdal.
intC(o(^cvgcn)ifct/ DcDartvoiDen, Deaoerftnicftn)OlDenflin0cnf)en, unDc crncbrDcnfic^erci:
^dnDc^ercf, Defun(!nicbtinQ3orraff)feaDDen, Dcat^erftDarinnc^ingcn, Dc tvdren n)o( 7,
cDDer8»unDett)arcn o(De^uDc.
Anno ino.tDOrDcnDc€(d|lcvD?cinebccf unDJ^avt)e|lc|)uDe gepfunDcvt DanDer ©faD
J^ambov0, DavumDaf De Sungfruwcn, Der ©taDtom^ro^/ iienen ^'}3vcDi()cv Dcj? ^tJangeiit
liDen, fonDevn cvc ^u4)c{ci DviDcn tDOiDen / unDe m ;eDcr in ^ambovcf) , (cctf) ftnc ^inDcv unD
guDe-^rimt)e^ariitf>ba(cn, unt)ett)flrb9ieiiiebecfi)am5?dni^eSvi^cric() tbo DennemarcP, t)e
Den 5^6ni(j €i)v\ilm (jefan.oen na5m, t)an bcn ^ungfrunjen , bocl; mit ^^ollbort ^(g. Ovabe^
to JP)amborg <}ef offt, unDc f)eft ii>t im fiiloen 3are beralet.
!^en ant>ern auerjl to i;)aruel]ef)ut)e njurb jjebaDen, fc fcf)Olt>en enen StJangelifcben '}>ret)iV
gerbolbcn, fo fcl)0lt)enfe bi erer ©erec^tigPeit blii)en, fe molDcn at>er|t nic&t, ba rucfet)en be
Q3or(jer ut5 , unDe brecf en e^nen t)at Clojlcr bawen t)en 5?oppe Cif, ba fe bat gefef)en f)aDt)en fe iDf
t\)oI antierd (}enamen, DomadibttofpaDe, tvelif at)er|13un0frun)enbli\)enn)Olt)en, benjorD
tnc@tet)etoSt.Jobannis(jen)icfet.
Anno I n » ♦ 5(m iPafcb^^Ii^enDe fpn J^crr Clas 25romfe unt) ^err^erpmati pi^n?
ities allc beit)c be^ ^abri^ i\)ortd)ebbcnt)e Q36rgermci|1er to ^iibecf utf; Dcr (Stat) bcmclifen gelo^
^en, unt)eum)er(jnt5(jetgerucfet, berCrfafe, batfeC^abe^ 'ilBort unj^en^agen n?dren , unbe
erjllif na ^artog i?llbrecl)t to ?»}?ecfIenbor(3, t)o aiDer|l er bofe QJorncfemeht» nicl;t fort(}aen tt)oIDe,
rucfeben fe na *^ru|fel Da be Jvaifcr Carolus t)er Vtctiamal^ttjar , men feci)te t)at fe ben €f)rge^
nannten J^erjo^jen De <Stat)tubecf gerne gedpnct ^aDDcn, at)erfliDttt)olDeDat malnict)t
tvcfen»
3mfult)en if?i*3a5r, tt)arD&e^orc)ermciller, ^err ^inrit^ Qrtiebori^ genof
met uf 5 Dcm DiaDc gefettet, unDe qucmc Dar fy n im ^age ocf nic()t tt)eDDcr innc, tt)ente f)c quam
gan^inDcr^inDf)cit, unDenocf;ecn9vatbmantoJ^amborcb ^rn. B(tlatert a) up Q5erfle^
Dorp , Darum M fe Dem €t)an(|eIio feinD mvm ; S)er diatl) ^crr f)cte , Jgjerr ©ert mn
•Jpiitlen, f am tvcDDer to ftnen miQtn (g^rcn , Do f)e Mn ^er^cDorp f am. b)
^ier ttJtrD in DerQamlurtg iCvangcIifcfe^unt) papi(lifcfeer(0>efcfei(^t'.Qc|)reiber
Ddtt ber ^amburgifcfeen Reformationnad)foIgcnDe^I)iniU9etf)an, fo tcf) bei) Diefcm Q5e^
ricf)t jtt)arnicf;tgefunDen, an|lcbfeIb|laberaUerDin^^0efcf;ef)en ifi:
Anno if5f.imMajof;at (£€-9iatb Durcfe ^rn. 'J^l^ann Kobenborg unD J^tm
3oad;im sxndller 9ial)t6'^^errn, unD M. 2foacbim BommerfelDSecretariuiii nebjlDcncti
^iircjern ^ric^ri^ (D|ira, Claua KoDenborg, Cole 2(rt<f elmann, C^Oroae :&op^
pert, tnicbacl partrtmg, ^artgDOrtBergen unD ^ermartrt Co^eDcnen Deputirten
€€. S^om^-^appittel^ , ^^a^mcn^ M.NicoIao ^uiitn, ^o^rtnCBarleffforp, Hico^
\ae Tbiifloxp , unD ^acob ^ertnins« fdmtlic&en &oni f ^ttm i^re ^lenoDien unD Do-
cumenta ju (letlen laffem
53on bcr Reformation fdbjl.
<!J|5ac()Dcm, glefd; 5icbct)or t)ermeIDet ttJorDcn, Dem^reDi(jer?a?dnc[)ert ju'©t ^o^annt^
}^ ^enricfe^ensborgcnDag^reDigenttjarunterfagettvorDen, (^cllefcn Dic fo e^ mif
"^ i5m«nDDem^ab(lt|)um5ieIten, unterfcbieDIid;3ufammenfiin(ftein ^f.^o^anni^
CIo(ter an, tt)ie (te Dann nacf) Bfcp^an il^empcn oben beic;ebrac()fen ^ericbf, fo ml m
2>0nner|lag m Mifericordias Domini , al^ an Diefem Q^nma^t felbfl f;dufi(| jufammen
(ieffettA
a) Torte ©(^l0t bowmdfin al. wuflcn al< Slmtmaiiu naci) 55cr9fcwf gc^fit.
S2% IlX^iiX&lVeriodmn.Caf,
liejfen, iin&nac&l)emi)amaf;(d(auffen^etiQ)eruc5te, n)e((;&eg bie ncunfe ^eiiage ju bem erflcti
^apifc( bcf([)reit)ef , i5re Slnfc|){d^e jur Unferbriicfun^ t)cr S0Sa5r()cif unD 2lu^roffung Dcrci:
^eipflid^f cr abfajTefcn. 5i)ie5 bemocj t)ie ^icbbaber Dcr © df f (icf)e ^e()rc , Dag fte
(jmtnpm«genacf;befa3fem(gonnfa0e, auda((ent)ier ^ircl)fpie(cn i)crfamm(cf €€»K4e(>
t)orfru9cn/ Oaj^fie^cejwifligcnprcWgertsabctbrilflig warcn, prttema^l ^4r<»us
eilglKi^Urtrtt^ccrttfiiirtbc, Ocro^^lbertJvowic&erdSmtra^c jeirtfohe, fomuficfi
au"^ crrtcracfetige prc^igcr fci«, Unfere i)ama(ige QtaOe # X)rttcr waren mif i&ren ^m
0erncini(}, unD be(iebfen Da§ Dcn foi^jenUen
t)iert (iag at(e ^rcDi^cr foffcn m^ha^ Oiabf #J£)aug (|efot)erf n)crt)cn, tljrcr IJcbr au^ t)cr f)ct (t^ctJ
©cbriftt @runt) ju (jebcn , unb bafj ber fo \mt @d^e au^ t)etu 2Borf e ©Off ciJ nic[)f bc\Debren
fdnfe, nicbcrfd({ig unbDen anDern ju tteid}en , fcbulDig crfldrcf tt>ert)en fo(fe. 2(((c O^acbricf^^
tcn(1ti&()ieubcreiti, t)aSc^t)cr2)icrt(iagnac& Mirericordias Domini getvefcnfci , t)er ^a^
aber im (iEa(cnt>er tvirt) unferfc()iet)(ici) bcmercf ef . SDer fo Dic ntunfc Q^ciia^e ju t)cm tjorf^ergc^
ftenbcn (2^apitc( t)erfcrti(|ef, fajefcdi^iaufPhiiippijacobl, foaufbemiMaji fd((t, jjefcbebcti
Btcp^. ^cmpe abcr unb Die ncuerc fo i()m foigcn , tuie aucf; D. ^Jo^artrt tVTollcr fe^en Den
28 April. '2i3ann nun Da^mafci Der ^onnfacj^ ^ Q^ucbflabc e. d.j n?ar unb Cfiern auf Dcm
1 2 Apri! einf raff fo n?irt) jugieic^ auj?funDig , Dag Dic (e^f ere Den rcd)fen ^ag bcmcrcf ef ftabem
5ln bctiife(ben nun crfcf;ienen auf^rforDcrn vort pabfiifct^er Sciccrt Dod. 2&are^oIt)
tTlollcrLedorPrimarius, ot)ern?iei()nfein^ruDcrI.c. ncnncf, <Dbcr(lcrfi,cmci(lerim
^iMu, Doa.iJ>crtricl?(al.3o(?0 WcrtOt, Priorju©f.3of)anni^/ 3obartrtCal..g)inric())
^^ertsborgSub-Priorbafelbft, Fabianus t)0rtil6bccf ein^iprcDiflcrO^^iincf;. M.^ribri^
mif Dcm Snna^mcn lOnUgreve , mcfcbe^ Dabcr, Da}] i^n tvo(benic(Dferi&cmpeDen53otn?
QJrcDi^cr nenncf,crrt)ci(?(id[) n)irD. M. /^crtricfe Qc^roOcr 5(eid;fa(i? SDom-^rcDi^er, M.Mat-
thJEus^farrcr untcc^er2^lufftim !§om unD Jodocus 0ofl) SifFridi Paftor jutn Jp. ©eift.
!DOrt <£»artgelifd^er Beite (;ingegen ftaffen flcb cingcflci^cf : '^0\^cim 5ege«^<igcrt Pa-
ftor ju @f .5^iC0(at, M.^Jo^artrt ^ri^c Paftor ju @f . ^acob , Stephanus iJ^cmpe Paftor JU
(Sf»€at()arincn, unD Conradus ^urt^rartrtrt Paftor^u@f.9}?arien?0?a3Da{encti, Dcr an
^\i\^ \i%i gcDacfjfeii 2^empcrt @fc((c gef otnmen n^ar, ivann abcr Dcrfe(bc aud Diefcm ^cben %v
fcf)icDcn , oDcr ob er anDerroerf 6 f)in bcruffen morDen fci \ unD im i\>c(d;en 3a()r fein 97ad)fo(^
gerPetrusBorchardi(25orcberOc8) feine^feKcnjieDererbaffen^ijhiiir/aflcf^O^acf^forf^cfjen
iingeacbtct , bigfjcr t)erborgen tJcrbficbem @o featfe ftd) ox\(\) Die (6b(id)c Q^iircierfci)a(fr um fte^
benU^rini(jrcrgem(^5n(id)cti^rac()f, nid)f0en?apnef, nod) mit@pic([cn unD5Ccu(en, n?ie
Dicaudocrfcbdmfc^iDerfad)cr Dama^i^au^flreuefcn, nad) ^^enipcne Q5crtd)f in anfe()n(t^
c&cr^nja()(cingefunDcn, unD jtt^ar DerDornebmerc ^f)ci( auf Dem rot|jcrt (@d)aumburser)
SoUcrt, n)c(c|?eraberf)crtiad)mitt)orOvatf)crfcf)ien, njieau^befac^ter €rjc(){unfi crbcffef, af^
njcfcbc (tc hi\ Dcr UnferreDutig ^e()enn?drtt(] fe^ef, Der anDere aber auf Dctn t£mbccFtfcbcrt S^m^'
fc, unDjmar, njiec^Docb.^o^dnntllollersjBerid^tobenp.j^-crffdrct/ aufDimncucrt
BaoC ()inter Dcm Jpaufc , n?e(d)Cg \)ii\Xi Der <^errert>Baal jjenantit n^irD, Dcr aucf) Dal^elbfl h\^
an6 (gnDc bficb, angcfcbcn ibm Der 5'.i^ifcf)cn D^af^ unD ^itrj^ern gcmacf)fc®d){u§ Durd) Die oh'*
gcorDncfe affDa funDsemac^t, unDif)ieOTcin.ungn?icDerDurc!?Diefe(bciurucf9ebracf;f wtrD»
S)cr
Ddn ^er Refirmation A, i f ig. ti^
^er iCort'baltcnt)ei'^ur()crmei(ler ^crr Dictencb ^ofyufktt, fot)amald m aul
benen Faftis ju crfel)tn/ bereif^t)a^t)ritte3af)r praefidirte, macfjtc ben^lnfan^ ber »orfeicni«
ben ^anMunci unt) cr6ffnete t)cn €nt)5wecf ber befcf)e5enen 3ufammcnf unfft, l)ag ig (g. Kae^
fiicbee bic Swifligteie / bie man jum Ocrbcrb bie(er guecrt Qe4b , ciitc ^ctclattg f^et»
gcjpu^ree, rvo immermoglicfo $u (lillcft, ttiib ^agju^emCgtibcOiccifigcfanbteilc^r^
BaQcbicemtgeumeri^tteti foleettgeprcbigee^abett, 3U)>crIc|cittv4lrett/ Oamicetil
leber, Oemedatigietigc, feitie 2(mn;)pre Oiirauf gebcti moge»
^i^ mm abcr biean(l6|Ti(jc £c5ren :
I. Wiber bic 4>eiL Qcbriffe.
I) 3n t)em St^anaelio (lunDc nid^td t)on t)cr ^cif. J^^reicini^fctt, unb man mii(Te (le bocf;
gfauben. ^i^ Mte Dod. XCetibe 0epret)i()ct»
X) 3u ber ec()ri(ft miiffc man ju fe^en , fon(l f onne man (tc nic&t »er(Ie5en ,'tm,qfcic5en
}) -^iefanman^ie-2GorteDer(]el)en^ 5*8«« ^e» <»J^cn Qaucrecig aus , fo man bet
@ct)ri(ft nic^td ju fe^en foQ, cjJ tvdrc bann , ba^i wir aflc «Secfcr n)<jrcn. S>icfer bci^
ben^unctenwarbFABIANUS von ililbccP bcfd;ulbic)et.
4) JDagi^Dangcliumfet benen €5ri(l^n ^euten juft)i(Jcn nicbtnii^c, (lcmocfetcnbarubcriti
3rrf)um fancn, unb bcr ^eufcl m6d!)tc (tc baburc^ i?crfu5ren *) tve^balben e^ aud) HIE-
RON YMUS in (Sapitel abcjet^cilet , ^a^ man barau^ ne5men fofte iva^ bcm '^Solcf e
nu^n)dresur(SecIiqfcit. *)
II. 3n bem 2lrticf el voit (SiDiLC ^attc M. ^ertricfe Qcferober ancje^loffen, tn bem cr gcfcO*
ret, ^ai man
0 nur im ^cmpel, aflwo ^Ott ju fiuben , t5n im ^ei(l unb in bcr SOSa^rfeeit anru(feit
fdnne.
III. 2BiberbieM)rcD0tiberetDigeitX)er^4mmm'g ^attc Matthasus uiieerber ^Bdufft
t)or(}ebracf)t, t)ai
. 6) i^it (geelen ber ©(dubigen md) biefem £ebcn mit ^euer ^epcinigct, unb au^ bemfelben mit .
Vigilien, iSecI? ^D?e|]enunbanberngutcn^:a5crcfcncrldfetn)urt)cn.
IV. :^ic £cf)re »oti Oer f^rlofung burcfe C3,riflum Ocm.eitiQigett mieeler, feattc Doa
XVinb iixittig mad;en tvollen , in bem er gelcbret :
7) !^c?6Mariaunfere^offnung, ^cben unb :^orfprec&erin fet, ivefc&eaui^ ber ©e&fau^
gen bcn ^op(f jertrcfcn battc.
V. t)oti ^cm <S»e(eQe Ief)rcte Fabianus t)on Ciibecf»
8) ^a^ niemanb fontt feeli^ tvcrben o5nc burcf) ^oflbrin(|un(j bcr ©cbot^e ^Ottc^
VI. ^ibcrbic£ebrct)0nt>em<?)eil.2(bcti0ma^l, mv burd) Doa.tnoKcr, Fabianum
unbMatthasumuuecr 6er :&lufft, unbCmic Dod. jfo&amt tnoHet; obcn p.7t
berid)tct) Jodocum SifFridi geprcbi^aet tt)orbem
9) !4)ag bic Communion untcr eincr^ci ©cjlaft rcc&t unb wa^r^afftiij fei* 2GoJu Keris^
borg gcfe^et
llZ^tileu^^ant)* di io)baJ
*) ©ifff&fi&cetcBcR um^n ftc^ taDoft, gojann Vnollere ^JerKftt/ |icpre5enpag.7j.
;j 50 IJ. C|)eil6 /. Terkdm 11. Cap.
10") DagbcvJgxgrrCHRlSTUS aicd amlc^tciitxe^apen^oniSnipfan^im^De^^futdau^^
gefd;(DJ|en ^abe. UnbDoa.^cftricbWcnt>t5at
u) MeAbfolutionunb^o^fprecl)un9»oni^iint)£nDcmt)erfa0ef, t)crba^©aa'amcntum
terbciberlci^ej^alfempftng»
1 2) ■Der Canon Der ^Ht^i f dnnc aud; nacf; bcr ^ctl. <Sci)ri(ft m\)\ bel^e^cn , Da^ t(l Doa.
tnoncr6 3rtf)umgen)efen, n?clcbencrauc{;in feiner Q5cfdnntnuf?, fo cr an Doft.
^crma«il4ngciibccFinIateinifc()er(^prrtcI;e gefcbrieben , gc|ldnDig \% fle^e obcti
pag. 7 1 . unt) Matthceus uticcr Ocr 2^luf)-t \)at binbei aefu<3et :
1 0 3)a^ ^acrament wdre ein Cpff er fiiv bie (^unDcn ber ^ebenDigen unb bcr ^obent
VII. 3n bcm ^rticf el »om (Sebct^ batte man '^k^t an(iD|Ti|3e ^ebren an()etroffen :
- 14) S>ad Ave Maria fei nicbtaHein al^ ein fcbIccbterQ5ru§ fonbern aucb al^ ein ©cbet^ ju (jc?
braucbem 3}ii? W^i D. tnoUcr (jepret)i0et. Cben p. 7^. erFldret cr pcf libcr bicfen
^unct bcrmaffen : €r \)0^hi biefen ©ru^ nicbt fcbIcc|)tcrDin()J^ m ^thit\;) genannt, fon^
t>ern nur, bag Die 5^ircf}e if)n al^ m ©ebetl) ^orcjefcbricben ; Sall^ er e^ aber gefaot \)C(t'^
te, fo gctrautc cr ficb fiir benen ^3Idubi()en ju crmcifen , mnn Dicfer ©rup Dci5 ©cbc^
betbe^ ^ralft babe.
1 f ) !4)ie 5lnru(fung Dcr .^cific^en mdrc (EcI;ri(ft^md^iiJ , W mx ^cneburge unt) Mat-
tbxi umcr bcr Klufft ^ortrag.
VIII. 3nDem^lrficfeI\?onbcm^ci!.prcDig^2(mtcr;atfcnDoa. Wcribt unb M. VvMt
grc»)ean(]e|b|Ten ; 3ener, bacrc)epreDi0et
16) Daj^ auf Dem(StuI)Ictno(ie(l'|cn, aucl;^^cicf)tfl'^enunl)?;BeicI;t^6rcnfei: biefcrabcr
innad)foI(3ent)cn(5d^2en:
17) (gin^ifcf;o(fin6(}c\t>oIeinc5rau r)aben, aber aldbiinn fonnc er nicbt 5^ifcbo(f feim
PAULUS tcDc I Tim. III. t>on einemgei(llicbem ^eibc unt) Don seiiHicbcn itinbcrn,
1 8) ^it ^lpojlel \)dttm il)re ^Beiber unb ^inbcr Dcrlaffcn, unb nacj? ^mpfal^uns De^ ^tilU
gen ©eifle^ feinc njicDer {jcnommen.
19) SS3annaucf;()Icicf)PAULUSfcbriebe, ba§ein^ifcf;ofcine3raubabenm6cf)te, fobdf^
ten Dod; Dic anbern (?>I)?dnner ©Ottti) bayon nic{)t^ j)efd)rieben. S)arum fol^
temannur[^lcibenbeiDcn@cbrifffenber crjlen 2lpo(lel. S. PAULUS tt)drecr(t lange
nad) if)nen cjcfommen. !^enn Dieanbern Slpoffel, biefe^mirt) beiDoa. tHoIlcr
(1. c. binsu()etban ) \)Citttt] i)en 5peili()en ^tifi in feuri()en Sungen cmpfani)cn , barum
^atten (lc i\)n grauen unt) S^iwiitx ^crloffen.
20) S)!C f)eilisen Q}dter f;dtten lim Der 5?eufd;()eittviflcn ibr ^lut Dcr^ojfen»
^nDlid^tt^arDnocbein^unctcin^efla^et, Der nid;t fon^ol Dic £ef)rc anc^ien^, fonDcnt
i)idmef)r emc fd;n)crc Q5cfd;uIDi()un3 n?iDer Die€t)an(3elifd;cn tuar. 2)anH t)C[ tattc^cweborg
gep**eDi(3et:
^ 1 ) S)agDic neuen ■PrcDi^cr Dcr £a!?cn ^fut tvlDer Dic (^ci(llicf;en cr^i^tcm
5^acb Q^crfcfun^) Diefer @d^c iii Doa. tnoHcr mit Den (gcini()en ab^etretett, unD nacT;
tincrfleinenUntcrreDungbof cr jur2fnttt)ortf)interbrad;t, Da(j rocil ftc Diefclbc jum t\)tii scrne
i)#iiDcn, pntM(^bevni(|)tfon)ic(ie«bc)elcfcn, ^cpveDi()ctf;dttcn, fomoltcn jteumSlb*
■ fcl;ri(ft
DOtt ber RefQrwation A. i f 2^. i^ i
fd)vi(tt feiefer ^efttul^tgun^ gebet^en f)(^bm, bamtt ein leber babel fcbreibcn f 6ntc, me er Qtxu
Mf)cittt, unt) n>ad iftm jur Ungebiifjr aufteburbet wur^c. ©ie a^dren erbdtf)i(jnicbtnuv
(l^idlatl), fonDern^enen^dupternberciani^jenCbrilienbeitfDfcbe i^re <2vf(drung jur ^eur^
thiiim^ ju uberantn?orten, unt) Don itnen Die (grf dntnii^', ob (le recl;t ober unrccbt gelebret l)dtf
tcn, jugenjdrtigen; bagaberanDere^eute, tvoburd; er obne gweifd Die ann?efenDe ^iirgei;
m\Wt , Dat)on urtbeifcn folten , ne^men pc Durd; au^ nkljt an.
S5)cr()utc Doa. tnoller, twer»oni)icIcngead)tctn?urDe, ba^iEquilibriumber^a^
c^cn gcbcn ju f dnnen , fudXe mit bicfer Dvcbe t)k i^ortvebrenbc ^panblun^ ju binter treibcn , unb
mmd) il)m unb \)m (geinigcn Btk jucjetvinnen , ciiUin mi &Ot'^ unb t)k "3Babr[)cit nid;t
bei ibm, foivarerbie^^'aj3ejubaItcnnid;tim©tanbc, fonbern fiepelnad; ber anbcrn (gei^
U , unb \:)it 5cilic5e ©cjrifft that t}tn 2iu^fd)Iag* ^tm \)a er ijcrmcinete bic ©einigc t)on bei*
Q3erantn)ortunjj ha6 mal lof ju mac(?cn, licjTcn bie ficl; bamabl^ outtvillicj cin, unb
JODOCUS SIFFRIDI Paftor jum ^etl. ©eijl fieng an (td; ju cntfcl^ulbi.gen, ivieerbanrt
oud; an St. Georgii-^acje ^tn 2 5 April. itacfe Doa. jfo^aiirt tnolkre Q5etict)t (oben p.7 ;)
bereitd m\ offcntIid)er Canfjel jjctban ^attc. !5)og er alle (gonntacje m (gDangcIium dou
SiSort ju '333ort erf Idret , unb ftd) in f eine €>treit;gra()en eingelaffen habt , t)dttt aber /cmanb
wibcr ibm ctwa^ ju erinnern, ha^ n?oItc er (jcrne 5oren unb annebmen, Dod. J^l^ann tVicU
Ier(obenp.77.) fpottet feincr be^n?e()cn , unbfpricbt, bag cram^aacPhilippiunbJacobi
feine ® orte n>iberruffen unb jlcb be^ ^rebi^en^ btQtbtn t)abtn, unb besucl)ti()et ibn fcincr 2i3c{#
fenac&fd;dnblid)cr5)in^en, biebi§aufbiefcnunertt)iefeni3eblieben(l'nb. ©on|] fan id)au^
(jcfebcnen <ScbiMftten bicfe O^ad^ricbt geben , ha^ er Vicarius Provlfor im ^om unb A. i f 46,
bei Laur. ©ibef cn ^^eilament ^en^efeH fei, unb A. i f f o. t^a^ gcitlld^c mit bem ^m^tn i)evn)ec&^
felt f)abc, ftcl)c be^ I. ^5- ^» ^* P- 7*^6. 727»
:t)e$5c)Icict)en gellanb auc& Dod:,VOcnt>t, aufbefd^efjenc 5tnrcbe bc^ ^ort^f^altcnbeit
?Sur(jermei|]cr^ , bcr burd) Qifprtbefreimiaicjcigrndrunc), bieUmfia(|canjMIefe, t)4gcr
^ievcrlcfciie Q^x^c, t»ocfe fo nicfot ttJic riet>j» f?unt>crt, gcprcOigcc ^actc, cr^attc audy
nicmariOcrt oon t>em ^cil. 2(bcitbma|>l abgcwicfcrt , auflcr cirtcn cirtQigcrt, t>cr UHCcr
t>cm X?orttjartO,Oag cr Ocm i^yJr^Kn C^rifio gcbcicfe>tct ^htte, i^m nicbt bcii^tcit
ttJoUcrt , Oa^er cr i^m bie jur 2(rt t wort crt^cilct : ^aft Ou C^riffo gcbcicbtet, fo
ma3^icfc>aucfe(£<5>riftu9 abfolvirert.
Kcrteburg (3c(knD bie @d^e m bcm ©acrament , unb i)on Slnruffunij bcr ^eilt^en ,
fonjieobenflebet, geprebi(jctjul)aben.
FABIANLIS erf Idrte ftd; liber ben Ort Luc. 24, ba(?crbaDonnicf)tfcinc, fonbern an^
bcrcr gclcl^rter ^eute ?>7?cinun() Qtfagtt f)dttt* Q5on bem 2lpo(lcl Paulo aber bdttc er nid;t (b ,
tDieibmbcigcIccjetroerbcnrooIte QtxtM, fonbcrn nur, ^ag er fcferyer ju mfic^cn ivare
acfa(3t. (^o f)dttc er bk ucrlefcncn 3lCorte (iDon ber (Scelii)feit burcb hk QJoIIbrincjunc) bcr ® e^
DOtbe ©Ottc0,) fo nid;t geprebioet, fonbern , bag cin jcOer, ^er ju fcirtcrt ^a^rcn Qctom«
tncrtkv^re, <S>(Dtte0 (Bcboc^^altcrtmuPe/ n)artrtertt?oIte|ee(igrk)erOcrt.
M. JriOrid^ ber ^om f 'H^xt^igtx, ()e(]anb t^k m il)m seprebiijtcn ^et>reu , f)tx^ti
gcn Idugncte
M.ijenricb Qcferocberba^, n)admanif)m befcDuIbi^ct , obcr
M. -^^//rto/f Urtter^cr^lwf}cn?arfcirte2^e^cgcgertic^ermrtrtgeff5rt^i3.
9v 2. Doa:.
x^i //. Z^cild. /. Teriodus II. Cap.
Doa tnoUcr f onte feinen gcrn liber t)fefc Sluffubning feiner ^lnfjdnger nid)t mber^
gctt/ fDnDernbrac^inbiefeSBorte, Die ober hi\ benen ^iirgern m ©eldcl)tert)crurfac^ten/
^erau^; TOtm\}^t{0\^ant>i\nxcc\t, fo mag tcm reMicbcr tnanri mit cucb ^m^mi
^flbeit. 3cb befcbwere euer (0ett)iflen , ati5u fagen , cb i^r mir mcfeit alfo jufpre^
c^ett/ ti^tetcbget^ati^abe, oufgetragett ^abet/ tvarum venmOert i^r t^ettn tiuti
cure Bttmmettf
Ob nun g/eid) ber Wort^^alteitbc Burgermeijier barjmifcben gerebet, baf? e^ h\U
W^Ycm, 5cfud;tcr majjen/ Sibfc^rifft ber iiber^cbenen ©d^e, t)enen ^efd^uIDigten ju tcm
€nt)ejufommenju(a|Ten, bag|tci5rc^^cinun(j oberaud; ©elldnbnig babei fe^tcn, unbfo;?
bann SS.25^at^ jur Q5erfd;icfung an anbere ber@ad;en ^^erjidnbige noieber uberrcid;ten ,
maffcncvnict?tin2ibrcbcfeinfontc, bag if;m bic ©ac!)c , lim 9Jid;tcr barin ju feinioici ju ^oct?
tvdrc.
©0 5obcn bod; bic Q3urgcr (S€.3^at^ »or(}c|lenet, i ) ^ic^'^ ob ftc bencnQ5ef la^tcn ^lcicf)
gcrne 5lbfd)rifft jujleben fdnten , fo wdre c^ bod), il)rc<5 SrmeiJen^ m^i \\M{)\q, iveilen (te me^^
rcnt5ciI^5(fcntIid[)fd)ona(fogeprcbi(}ctjubabenbefanbf)dtten, nunwdre 2)n6tf)i3 S" tviffen,
tva^ in bicftm ©trcit recf)t obcr unrcc^t tt?drc , aucb tvurbe c^ 5 ) ju oroflcn ^ibcrtt)i(Icn QixiU
cbcn , tt)ann bic gan^c uerfammlcte ^iirgerfd^afftc in einer fo tt)id)tii]cn @ad)c ungctt>ig tt)ieber^
um foftc nad) JE^aufe geben. @o begcf^rte aud; 4) Q^^icmanb miter if)nen, \)a^ cnttt)cber ^ S,
Kat^ ober aud) bic ^iir^cr barin folten .9? id)ter fein, \i<x^ mxt \\)\tt> '^f)un^ nicbt^ , fonbcrn
tnaii folte ©OttciJ S[Bort Dvic()tcr fein laffen, \i<xt ttPiirbc balb cntbccfcu / tt)cr bci \[)\x\ scbliebcn
obcrnid)t(jeb(iebenfei.
21(0 nun J^od)bcmeibtcr J^crr Burgcrmcifler t)on bencn ^rebi^crn bc^ fyW. ^tjangcdi
ju ttjijfen t)cr(angte , tvie man itbei: bicfe ile^r<>@tu(f e o^nc ^icbter i^fknWn t^ntef
Q^CjOnen X>\i jtc^ Wif^c\^ n^a^bie ^^^iirjier bereit^t)orsebracbt batfen, unb t^aten (^inju:
xtAi €S. ^rtt^e obne gtJDcifef unt)er(]effen fcin itiirbe, ba§ cr bcnen ^rebigern (A. i f 16. (]e(^e
p. 17.) fe(b)]eineOrbnun9t)or(}efd)rieben, intt)e{d)eri5nen((}(etd[)im5lnfang)0ebot5entt)or^
ben, bas XOw (BiDeteerein mX> lauter $u preOigen. ^em tt)drrn fte bejidnbig m<i)Qt9
fommen, unb tvo(ten bic ^ad;e t)crfo5rcn f)aben, tt)oflecine(^anbcrnmt't^eflanb bcr ^m
})i\i f onten libernjiefcn tt^crben ; Ob aber i)on if^rcn ©efinern befaj}ter ^S. Kat^s Q3erfu0un0
gc(ebett\>orbcnfei, bai)onbraud)ee^feine^ groffen ©treit^, nod)fonber(id)cr 9iid)ter, fon*
bern man ()dttc nur bic ^peif. vbctriffr aufjufd;{ai3en , au^ ttjefc^er ha\'^ au^fiinbi^ tverbcn n?ur^
bc, ob i()re (^eprebigtefe, unb jum tf)ei( geflanbene £c5rcn , befieben fonfen obcr nicfct.
2l(g nun bicmuf^ig^. K<it^ mitbenen Q3ur(]ecn \\\ ^^eraf)tfd)(agung getretcn ivar crdff*
neteofffrubmertt?cf)nterJperr»ur2ermermciflerbenc)emad)tcn@d)(ug: Oagt£f>£.^at^
uno Oie Burger {id) t>erctniget ^accen , Oa^ n\an t?on ^tnm htiAnttn \^nt> gefianOe^
nm ilc^r^^QtitcFen l^anOelrt folte , ob fte Oem (Bottlcfeen tPo« gem^^ tvareti
ot>er mdbt ^ aud) bem , tt)e(d)cn e^ juf dme anjufangen, ju rebcn frcigeflctlct.
!43arauf 5ub Dod. 25art^o!t> tVToller an, bagttJciI i)bie^eilige ISdx^t tinz
Scule m^ (Brunb fefle X>zx tX?a^r^eit, felbige aber auf Oem Concilio ju Coff ntQ aus
iJEingcben tJce ^ctl. (Seiflcd tim ^eflalt Oee Sacramente eingefcQct m"^ gebot^en,
mic^ 2) nid^t not^ig , ti^eil em lebenOiger ^&i^nc^m aucl) }^lut ^obc / bcibcrUi 3u
gcbrau^
^OW ter l^eformation yf. i f 28. \ 15}
gcbraucfectt, fofcicsbiUig, i>r ju gc^or|4mctl, wcJcbee cr , o^ngcfl(t)cct w>a6 am
^tet^arctt, gcrne unt) njillic} t^un wolte.
S^cr Unfri(3en ^lntn^ort ifl oerocfen : ^cr ^^anbcl warc jci^t mcfet »011 t>cr bcihgcfi
2^trcbc, fonOcrrtoberunbbieQcimgeCBa>ttc0tX?ort, nact>ie^>£.Kacl;9 DtrorO*
tiung uno Oem (S^ttlicfccn ]&cfc^I gcprcOigct ^^tten. tTlan tonce untcr bcm Citul
^er 2^ircben urtt> Dca/^jciligcn (Beipee viclcd be^Cif cn mb fcl)mficf en, tt^elcbee ^ocb
fiicbc a\Uq bie ^cilige S^ircfoc ware. 2(uf Oie ^cilige Qcbrifft tomme es an : tX)er
t>on (B^Z^ x\i t)cr ^3ret OCDttce XPort. Joh. VIII. ©0 ^cifli aucb bie ^ircfoe
ttidbt Dc0tt)cgcn cinc ©eule unO (SrunOfcfie Oer tX)a^r^eit, Oa(3 fie eignes C0?efaUen5
ctrt)ae ncuce erOcnu <t\\xnX> fcijcn mogc, jonOcrn tveil fic (5(Dttc0 tX)ort empfangeti
^at, m^ Oas t^vangcltum le^ret m^ preOigct. 2(U8 bcni VPorc ^^ctcn |te i^re pre^
Mgten ju bcrtJa^rcn, m^ bavort fci jcij bie <^artblurtg.
QBienun Doa.]^art^olbtnollerauf fcinem^^inn t)cv5arvcte, unbbeibcrl&irj
c&en 5u (ocrblciben ftcb crf (drtC/
^c()tcnunfere£c[)rcri5mau^, n)a^&annt)ie^irc5ewdre , beruffcnbc Itd) auf bic Mebctor in
2&u(iorp0 @aci;c , »or €€. 3^4t^ gepPogcne ^anMunj) , unD jcigetcn , Oa^ rtur eirtc 2Rir*
cbe, eirte ^ecrbe urtb ein ©cfeaaf^QtallfeirttOrtte, urtD Oagbae Bcrtrtscicbcrtfol^
ci)cr 2^ircbc im XCortc (B(Dttc6 Oa^irt gcgebcrt njiirOc, bag bic Qct)aafe C^ri(li Ocs
cirtigcrt ^irtert Qtimmc ^ortcrt urtt> terttt tcrt/Oa^er, tt>o cr $w Wcfcm Qcbaaf ? Qtall
gc^orte, m^ct>tecrOocbbe6^irtert@timme^orertlaffert, irt igrmartglurtg bcfleti
wurbe cr $u Ocs Qatarta :&ircbe gcrecfertcc wjcrOcn. Doa. tHoUer fcfctvieg fcicriu
fiiUe. ,
5)a^cr ficncj man fortDoa.Wcrtbtcit ju fragcn, w?arum cr bcn tnanti, ter
Kcue ilbcr fcirte Burtbe ge^egct , urtb 3u bem ^(£rrrt C^rifio ^ufluc^t genommctt,
artgefe^crt, ja Oic X)ergeburtg Oer Qtinbcrt auf fcinc t^rlofung bcru^cc , iibgctvtcfeti
tOii\ cr rticbt bctcl)tert tt?olIert,tt)ar fcine 5lnttt)ort,unt) al^ man crn)icberte,ob aud^
firtc artbere Beicfet urtO AbfoJution al6 t>Ort tvegcrt urtb irt bem namcrt^igfuQurtbe
juvcrgebcrtrtjarcy CDcr, ivo irt ber ^etl. Qcbrifc ff unbe, bag(0(Dtt^teX)ergcbung
^crQtlnbcrtauf|oIcbc(OI)renO 25ci4)tgegriJrtDet^abe, fo bag Ci!)n(?u6 bcfoJ^lcn
tie Abfolution rticfot xvzxttt al6 mart bcicbtet ju fprecben ^ Obcr ob cr mc^r von Ocr
^^eicbce bie mart i^m tbue, al6 bic Ci^riff 0 gefct^c^crt, ^alte ^ iJtx mocbtc (Bxmb
MrtO War^eit aue Ocm XOorte (B>(Dtte8 bat>on gebcrt , blicb cr bet ben corijjcn , nur Da§
tr biebci fugtc , rticfet um bc6 Qacramcrtt6 retllcrt , (t)ai cr Daffclbe unter beit)cr ©eflalt mt
lancjct, Itebeobcn p. 150.) fortbernbagerrticbtbei^tert n?oUcrt, ^rttcccri^mOicAb-
folution verfagct.
® ie Dic ^cibe Den9}?6nci)cnKcrt6borg trafffinc) cr an Htm 5U reDen,unD al^ Dte Q^iir*
ger Da^ fterbat^cn , Odrcf te /enen Der J^crr ^-^ur(]crmei|ler ^crtricb Qaleborg Dcr Dic ^dbjl^
licbe^artf^eibielte, untcr Dem QSorroanD , Dag eg ftd) nid)t fcbicf te Don Q^Iaubcn^^^acbcn in
©ccienwart Der £at)cn im '^cutfc^cn (gpracbe jti trcd)feln. ^nDlid) liefi man ibm ju in \o.tm ju
banDcIn, unD er brad)tcDrauf t)or (i ) ttjeil im €t)an.oelio befd)ricbcn fWnDc, Dag Dcr , tveldf)cr
tic ^irc^e m^t f;6re, ivie ein ^ciDc unD 36Uner ju acbtcn fci Matth. XVIII. imD abcr Da^ @e*
0{ 5 bot^
1 : 4 J^- 5!&ei'l6 /. Veriodm 11. Cap,
bet5 «nb bie Sinfe^ung Der j\'iid;en m\ Denj l^eilt^en ^aa-ament Da fei, fo fei e^ h\\i\Q f;tevin Qt^
f)Drfamjufein, DaabevDa0®e0enf5eilfol($e^nicl;ttbdte, fomdreDarau^abjune^men, iva^
x>m ibm ju fealten fei» (2) Q^ermd^e Rom. Xlll. foa man untertf)a n fein Der OhxiQltit, Daii
e0iflfeineC5ri()feito§nci)on@Ctt; 07unf)dttej?diferlitte^a;e)]dt inif^ren Ediden unt)
auc&€S.S^at5 *) an^ierbefofelen, DagmanbeibemaltenunD gemo^nlid^en @ebrauc& blei^
benunDfeine(Seremonienabbrin,(]enfolte, Detobalben fei e^recf;t, DafimanDenenfeIbenfol(je»
Smubri^enabenwif (5)bie9ieAteoerb6t^enmiteinem^e6erjuf{reiten, tt>dre evnic6t(^inj5
ne^ |ic(? mit il^nen iveiter einjuIajTen»
Unfere^e5rerf)abenaufb40 crfie ^eanttt?ortet , Da6 i()mDei' ©pru(^ au^ Matth.
XVIII. nicl)t su patten fomme, aticjefeben Darau<? nicf;t ju erbdrten , Dag Die ^eili()e 5tircf e t)ort
Dem Jp(2rrn (5;,^ri(]o ^C{i){ empfangen \)ohi \\\ feiner ^ebre etroa^ ju dnDern , vielmebr fiiinDe
gefc^rieben : Die ^irc&e fei (£Jpri|io glcicf; mie Die gvau Dem ?0?anne unrermovffcn ; guDem
^anDIeMatth2eusDanicf)t»onDer£ef)re, fonDernn?ieDerUm|]anD Der^ovte ed (jiebet, x>m
Dem Der jlraffbar ij] unD it'c() nicf;t njill einreDen lajTen , mit Dem folle man alfo umcje^en , iDie Dct
pefcf;rieben llel)et» 2luf ^as ^ivsvtc (jefiunDen fie (jerne Der Ohu^ttit @ef)ovfam fcI;uIDi<} ju
fein ; ^eilen aber Diefelbige aucf; ©Otte^ ^Dienerin genannt njiivDe , fo f dnnc (te "^Oi^ m\ if;^
nen nic^t foDern, mi man offenbar voiDer ©O^^ ju fein , bemetfen Unk. ^enn allDa {)aU
U Der @ef)orfam fein (gnDc. ^r folte billig t>(ki mi Petrus Aft. V. t)on Der OhxiQMi fa(]et,
neben Dem ^eborfam gelernet babcn» ^titttm wdve Da:^ f eine 5?e|evei , \Denn man Dad
m^ man fa^et^ lebret unD preDijjet , mit f)ellem flaren 3eu0nif[en auj5 Der f)etli(jen (^cl;ri(ft be^
fe^enfan, fonDerni^aQwarcrt^eijcr, OwOafagcrt, Ict>rcniinbprcMgcnb46|teinl>cr
^ciligert Qcfenffc teiricrt (Srurtt) ^abert , n?ie foIci;ed aud; Dad 'iBort hcerefis mit fld; brin^
ge, unD Daber mdre er unD fein '2lnl)an() unter Die 5vef3ev ju fe^en. 511^ f)ierauf t)on if)m feine Q3c^
tt>e^run()uberDa^n?a^erDo'n5ftmiffun(3t)er.5)eiIi{}e'n ^epreDi(jet f)atle ^eforDertmarD, naf)nt
eril in ^eDencf en , unD al^ ^it unfrisc if)m foId;ej5 jur ©cbiibr aufriicf ten , itiic libel Da^ jliinDe,
ev|] le^ren , unD. Dann ficf> beDcncfcn n?oIIen , entfranD f)icruber iiw (^eldcfeter. Ii
^emned;|] rcDeten Die ^t)an(}elifd;e ^i)reDi(]er X)tn anDcrn Dominicaner 07af)men^ FA-
BIANUM an, mt fte feine (gntfd;uIDi(]un^ m\ Den fd^meren !^in()en'Die in Paulo |]c[) ftnDen
(jerncannebmen, obfie^leid)0en)i§n?u|ien, Da|]erDieanDcrn^orteaud)5efa()tf)dtte; ©0
0eben(teaud)su, DageinfO^ienfd^DersufeinetjSabven^efommen, Die(5)ebotbe ©O^^e^ju
l^alten fd)uIDig tvdrc, allein er f)dtte, iveil t^ f)ieran |ef)r fcf)Iet anbangcn follen , mt man cjegen
6ie UbertrefunjDurd)Den ©lauben an €.S)viflum tvieDerum ©naDe (inDe. Sr Qab f)ierauf5ur
Slntnjort, Da§Die^unDeaud)t)urd;Dic'^5uiTet?er,qebenn:^urDe, a^oraufjene Q3en?eig fovDev^
ten, unDevjogEzech. XVIIl. unD Luc. XIII. ciih 5)ic (5)e(}en-' 21ntn)0vt mx. , Da(j Die
©pvud;c jn>art)on Der 07otl^n?enDigfeit Der Q5uffe f;anDeIten , aber, Da^ in Derfelben W
Q}er(}ebun^ Der (SiinDen (ief)e , Ief;reten fie nid)t '-^[QtiUx bejo() cr ,ftd; auf Jerem. XXXI.
2>4rrtccb({, ala Du rttic^ bctc^rct ^aft ^abt icb 25« j]c gct^rtrt ; 3I)m \t)arD aber gewie^
fen, Da§auc^Der@prud;if)mnicl)tl;ulffe, ftntemal;Ierm'cl)te^anDer^, ald baf^ t>ic ^ij(]c
v^tt (^(£>ZZ fci im 0)?uni)e fuf)rete, tvorauf er Dann weiter nid;t^ sur 2lntmovt gab»
l^af;evo
*) 2)icgtvilleroI;nf3^f<ffdflu^^nti fc^Iifffen irfl« pag.iy.num.^. bcigebrflcljt i(l.
i)0H ber Jteformation A\*7i^\ i ; f
SDa^ero \mmi\\ |tc|? unfcrc ^e^rer ju 5rict>«*cb IDuUgrcveri t)en 2)om?^rcDlc)er, unt)
fruacn \\)\x\, tvo mit er fcincn @a$ bcivcifcn molte» ^r fagte au^ Pauli €pi(lc(n , unb ald fie
thmanfivortctcn; ^a|]t)afelb|lnid;t^t>om ^eifKicJem "^^tibi unt) ()cijllicl;en 5^ini)crn gcfacjcc
ircrbc, fonbern t)ic(mef)r t)cr ^cjt-t au^briicf (icf) be/af)efe, c^ ()ciicmctc einen ^ifcf)o(f ^eib unb
^inDcr ju fiabcn , ii^ujlc cr nicf;t^ af^ t)en fenfum myfticum uni) t)a^ 5infcf)cn t)cr ^ircf;c Jjorju^
fiii^en, t)af)cr cr aucf; tveitcrcr 21 ntn)ort mc^t tDertb (3cacf;tct tvart), unt) man f am cnt)licl;
5iuf M. Mattlixum Dcn q^favrcr untcr ^cr :aiu{f t im !Dom , t)er |tcf; aber nicf;t auf De^^^r^
rcn^:B5ort, font)crnaufDief;ei(i0e6^ircf)cbcrie|f, unt»obif)m()Icicf;ein(|crct)et ivurDc, *oa^' Die
f cine 5ei(i()c ^ircf;c fcin f onte t)ie \)on ©Ottc^ 2Gort nicf;ti5 tvullc , a(ti o^nc tx)efcf;cm nicf;rd ()e*
tviJTe^in W unD ©taubcn fcin fontc , fo b(ieb cr Docb auf fcinen fiinff '2lugcn*
€nD(icf;| tvart) M. 4)«uricb Qcferocbern Dem Drittcn S)om ^ ^reDi()cr jucfereDef,
taOman, Da er feincn Q3ortra() t)on t)em ^rcDi^t^ @tuf)f ^iwii ()cfdugnet l)dtte, c^ j)cfcf)cf;e»
faiTenn?o(fe, obman()(cicf;^arget\)ifnvu(le, Da^Dic»er(efene 28ort m\\ ^cmpci au^ feinem
9:)?unt)e am bcfa()fcm Ortc gc^ansen tvdrcn»
57ac& Dcm a(fo Dic UntcrrcDun^ f;icmit ju 6it)e tvar unb (tcf; Cg^.Kat^ bcfonbcr^,un5
t>ic ^iirger bcfonDcrd Dariiber befprocf?en f)attcn, l^abcn Diefc i)on jcttem tjcrfangct ; Da^ ivciieii
e§.Kat^fe(b|] t)crnommcn, i)agt»ie:^omnmt)(2fofletv^rct»iser, tDiDer fcincm au^gc^an^
j)cnem@cbotf)©Otfc^^iCortnicf)trcinunDfautcr()cpret>igctWtten, eri)ocf;n)ie fte De^tDcgctt
anjufc^cn tvdren beDacl;t fein tit6cf;tc : 35rer unt)or()rcipict)cn ?0?f inun^ nacf; n^drcn Dic Uf)r^
j^cbcrDicfe^^^picf^, naf)ment(icf;Keii6burgticr^rcDigcr^?0?6ncf;unDa) X?at^«uer b)eiii
.gcmeincr ^riejlcr unD Vicarius ju (i:)t.^atf)arinenauc& Commendifta ju ©t. ^icoiai (1^5.
3 . ^* 708* 22. G71. c) Dcr ©taDt ju t)ertt)cifen ; Doa. Barr^ol^ tnoHcr unD l^ABIA-
jVWtOrtililbecF f()ntennacbbcfd;e5encn233icDerruff, t\)ann e^ i^ncn be(icbte, fernerpre^
\)'\Qtx\, Doaor X^ciiDt aber, unD Dic Drei) ^ora?^reDi()cr M. ^ric^rict), M.Qcferoc^er
unD MatthJEus f)dtten (ic& nacj) Dem fie Den ^iGieDerruff offcntiicb t)erric&tct , fernerf;in Dc^ ^res*
Digen jucntf)a{ten.
0}?ittfern)cif mar in Dicfen, auf Dem DvatO^^^aufc befd;cbncn .?)anDef an Dig auf Dcm ^m^
bcff ifd;en J^aufc wrfammfete ^Siiv^cr Crjac^rid^t gcfan^ct, n)C(d;e Dann t)00 S€. Kac^ Dic 21b;
flraffung Der fc()u(Di(3^befunDenen @cifi(id;cn iw(an()et.
5i(^nun^€,2^at^cf(ict)cJg)errenunDQ3iir()crneb(l Stepham *B^tm^zn Paftore ju
©f.€at5arincn m fic mitDem^lnbrin^cngcfanDt, Daf^ftc in 9iuf)e (]ef)en, unD ^^. Katl^
imD Dcnen auf Dem Ovat^^^aufe t)erfammfeten Q)iir()ern Die ^<^6;)t anbcfc^fcn mdc!)fen , (l'e
nooften (td; Darin a(fo bctragcn , t^Oi^ t^ ibnen nid)t libcf gefadcn fo(fe :
J^abcn fie Durcb if)t^en '2Gort5a(ter ficf) crffdret , Dag tvie fie bcrcittt)dren bcl ^S. ^t^
@uff)unD^(ut aufjufcfjen, unDfeine^erfiigungcn if)nen gerne gcfaacn lieffen; a(fo ivdrett
(t'eauc&cntfd)(o(i"enbeiDcr2Kabrf)eit jut)crb(eibcn, begc^rfen Dctbalbcn, H^ S§.^att)Dic?
jeni5c(]raffenm6d;te, Die(tea(dcinfd(ti(]c£cute, miti5rcm2lb(a|^unD ^egefeuer fo fan()c5erjj
uin^cfubrcfunD betro()en l^atfcn. !^ann mt, \mm\ t)\i ^t)ange{ifcf)c ^reDi()cr tvdrcn Mbcrnnm?
Den TOorDcn, (tc loon Dencn ^api(len t^eil^ flcfacf et, tf;ei(;^ DcvbranDt mxttn tvdrcn, fo tvdre bif^
a) Bart^olb.
b) 5tug ©ottin^crt gcbfirftg.
c) ©(f|)j auc^ Doft. ^oUera ^crf^f pOcit pag.75
ijtf II.JD^tiU L Feriodus I. Cap.
M^, bagauc^pc, DalbveO^ieDeifagfam^^age, iiH:gebuf;rlici?cn@fvaffe,faa^nicbtmct)i:Dar^
auffolgcnfoltc, qcjocjcn tvuvDen.
Cbnunjtt)art)ic.S)cmni)c^^atNfowo5^ al^aue5t)cv J^erv Paftor ^Bvempe buvc^
aflcv^anb^ovpcaun^ensubcfdnfiti^cn fuc!;ten , bc5avrctcn pe t)od;Darauf, Oagm^" P«
praffen folte.
€nDItcf>, nac5^emMc^errenbe^?)vatf)e5ab(jefrctcntvarcn, fiejTcnftc ficft burcf; 0)rcn^
0cme(t)cten Bempcfie ^itre unt) t)er t)om Dvat^^^aufe an (tc ab^cfci^tcf ren i^ur^cr <^crma^*
nung beveben, t)a§ (tc in t)ic ^ivc^fpicle tvatcn, t)ic iSacf;e ovbcntlid^ anfpva^cn, ubcrlegien unD
Davauf t)iefen (Sd;lug mad)ten ;
2)a^ n«i£ig.^at^t>te@rtct)cj5ermmbic <5)5ti^e fiellett n>oIteit, tmr b4s
fjgrtf perfoncn »on i^nen t>er QtaOc m<5cbeen mrvicfefiiverDefi, na^mencUcb
5iatl)auet unb fKcn^burg/ berer bereitd vor^m melOung gefcfc^eM, ^em^
ficcfc»(l *?JiCOlag ?5urfOrp welcfeer big Oa&er feinen ^rt^um , fo xx>u x^m be^
fo^Icn , m^ er |td^ aucb x>or fj^ig. ^at^ Oa$u Derpflicbtec {^atu, als oben gemel^
Det, nocfenicfctwibcrruffen^atte. XJierbtens 3^^d)ini5ifC^bCCfC/ ivclcbcr
aUce, ivaeen70r^inmitgro)]emi£i(ferge|iraffet^atte, umeinererlansten Vka-
riewiXUM, prebigte, tvieobenpag. g.fq. bericfetet, ttnbenblic^fwnftcndiWtf///;^»»
Untcr t)Cr ^lujft/ tvelcfeer mit grofler 23itterteie »on ber Bact)cn gepre^i^
get, m^ mancfc>en&aburcfo 5«»" 2(ufru^r gerciQct \^am.
<Diefen@d)lut^brad)tent)icabflefd;icfte^evrcn unDQ^ilrgcrn nad; bcm lKatf)?JE>aufc
juriicf, unt) (S€. 9\atb fotvol oi^ bic Dafelbll »erfammlcte Q5urgcr bcliebtcn einfecliiglid; /
Oag tJOrcrtve^nccn fijnftcnbieQcaOc»erbot{)cn fcmfolce.
Doa:. jo^ann tnollcr befcbmerct ftd) l;ie jjenjalti^ , unD befcbulbiget M. ^Jo^ann
XX)ecf crt0,t)cr im ijoricjcn^a^r ju Diatf) cra>ef;let mar,a) t)orf;er aber Da^ Protonotariat jjcfub^
rctbattc unD yotfc/w7;//wBommcvfcI^ oIeid;faI^ Secretarium , bagt)iefeaI^J^duptcrDcr
^ut^crifcbcn , tDcUtccrDictTTarcinianifcBenScctenennct, t)urc() getrieben f;dttcn, tt)0t)0ti
evabcr, feiner^etrobnbeitnad;, fcinen ^eweig fiibvet : O^icbt tvcniger cjiebct cr tjor man
5abemil)ert)icMferIid)e9icd)tc,ocI)atiDeIt, Da^manDieDrci IDat^aucr, 5jf*be<f en un&
2&uPorpen abtvcfenD, unDaIfouni)erf)(5rct DcrDammct f)abe, pag. 7f» 5UIein abtvcfcn^
fein, unt> nicbc tjcr^orec ttjorbcnfem, |tnD;a jroei unterfd;ieDlid;e S^in^e* €€• DvatO
\)C<tu ja ane^eiftlicbe, fo Da prcDiiitcn t)ovIaDen {offen, unDalfo aud) ftc, a^arum tvarcn fte
Dannnid)tcrfd)icneny ?Q?an fan /a aucf) ex contumacia n?icDcr /emaiiD banDeln. !Doc^
Dod. tnoller tt?iDcrfprid)t if)m felber, in Dem er n)cni(||len nv»i^ 23u|torp anbetrifft ju^
flcf)Ct, Da§ er fci gc^orec tvorben, er l^abe fcmen ^rrc^um nicbc erfennen tvollen,
nocfe (icb bcte^rcnlaffcn, fetn mi \\m geprebigccr 2lrcicul fei tJorOvatf) unDQ5ur^
gcrn Durcb Dod. }&ai:C^oIt> tHolIcr f tir eeocrlict? erf annt it?orDcn ; (2r f)abc nid)t tt?oI^
len auf Dcm 9fath*.g)aufc befennen , fcaf^er ^afiicblifeti mt> imbebacfccfam folcbed
gcfproc&cn, 5abe ^ocfemijt^iglicb geantiroscec , Die(^utenid)tbc()e5vct, l^abec xnti
iDill^Orec,
a) ©0 befin&cf fi.1)g jn bcnf n F^flis , befaa^cr Doa vTlolkr abcr fc&rcibct c§ bie fcm i528jlem3aS)r/ ttitt» fa»
gct e^ fv'i t)ic aCa[)! ju dcv Safjcn am Im Grcgorii gcidje^cn. Dbc « pag. 74-
\^0nbev Reformation A. i^i^, 157
wilf^m f fobanc Kcttcrtc offcnbar von t>cm prebtgfluel tm 3^om j« tvteberruffeti^
er ^atte Dwrcfo fctrt ^ocfemi^t^igcsiS^ro ttnOQttttt, Oie X?eriveifurtg Ifclbfl «^erurfa^
cfeet. (Sfef)ep.7famb 76. morau^ Dainijugleic!?, tvic unsereimt D. tnoller alf^ievfla^e
uuD befc()u(t)icje , cinuafam erf^edet*
£e^tlid)i|]nocl;t)icfed ;u crinnern, \)ci^{)it ^dp(lifd?e ^eijKicfe, fo biefer Q5erfamm^
luwg auf ben diahth^uft bcicjemo^net , t)on benen t)orncl;m(ten '^urgern, cin/e^licfer uon jtt>eert
^u i^rer ^-Sel;aufun() ftcf)er [mh begfcifet n)ort)en.
5)iet)or^cmcIt)ctc fiinff ©cijllic^e 5«ben nacf;5in bie <Stat)t rdumen miiflen ; t)on Nico-
lao 23uf{orp imhtt e^ offtangc fiibrter D. tllollcr p. 77. t)od) mng er tviebcr beimlid; ftd; 5er;
ein 3cfd;lid;cn baben , majTcn er iiacftmabl^ / tvie an gef^origen Orttioirt) gemclbet n^crDen , mi#
Dermutf)ct auf t)ie €an|el trat , unb feinen ^rrttium mieberrief, M. ^ettrict) Qd^ro^er fof!
burd)5?rancff)eit, antvcIif)ererfo(jarbeftld()eri(j0ett)orl)en, anfeinen 2fufbrud;Donf)in't)tr#
I)inDert tvorben fein , vok befa^ter tnollcr fa^ct , njie er aber tvieber au^^egantjen , Odtfc man
i^mDie^fniregewiefcn, f;ini3e(jenfcf)reibett)erfec(i3e StephanusJlcmpe, obenp.66., crfei
tm()e/a()et , blof] tvcil cr uttgc^ulttg gctvorbctt , imt> mc^t ivicberruffctt wollcft bavon
gejogert. '^tn ^farern uttter ^er Klufj-t Matthceum hat D. Bart^olb tnoller burd)
gurfd;nf tan M. ^o^artn Kot>e a) Paftoremju^.^arieninilubecp,befor&ert, map
fen cr i)afelb(t ju einem Capellanen an^enommen n^orben»
?8on t)em SrfOlg ber Reformation big auf Anno 1532. t)a ii( Su-
pcrintendentur all)ter angericbtet
jbtt?offen tv(e0leid;ie^f gemel&et, Dag (St^an^elium m dW unb j^tlr^ern c|rentfic5
mv angenonmicn tDorbcn; fo ^eficl baffclbigc boc& bem ^roflen Ifytil ber Clerifeo
burc^au^ nicj>t. ?>J^a(fen bann au^ cincm
bcn I r.Majit)onbcmCAPiTUL au^gefcrtii)tem unb bem ittn Q5anbe bc^ ijlen ^5eif^ p.
HS.cmgeleibfcn^^nefccrbcffet, bagba^^cgfcuer, im^Icicben ber j(rrt^utti , manfonne
tmdy^iiteXVtvi^e, unbinfonbcrbcif burd; ©tifffun^en ber Vicarien unb @ccl ^ ?0?e(feit
bieSelig^eiccrlattgcrt, feine i)6(Iigc ^od)ad;tun5 unb Q3eipfl ic^tung bebalfen f)abc, pro
fua, f)et(yete^/ fuorumque progenitorum ac benefaaorum animarum refrigerio 6c fa-
kite. ^^eil^ btmttn ibren Unmutb unb Q}erbrug , inbem ftc un^cpungen au^ ber <^taU
gien()en. €^ erbedct au^ bem ^apferlicben oben p. beigebracbtem Mandat , t)ad Ut
^<>m^^c(^ant M.aKcmcrtsCSrot^e, ftd>felb(lnacf;0peier c)emac|)t, unb^efftiac^la^
Qt tviber hit (gfabt jjefubref habt, ^tegkid^tn that D. 254rtM^> tHolIcr
\)tn 1 9. Maji, tt)e(d)cr, mie :aempe fa()et/au^ Ungcbuit Oicrcr gc^abcert nteberlage^p. G^,
t)at)on joa,ti?ie auc^ fcin Q3ruber D. Jo^. tlloller nicbt in 2Ibrebe ifl, m\) babei binjufc^ef, ha^
ihm bcr ju()emuf l)cte ^OSiberruff unertrdglid; c^tmftn fei , babero er auf feinen diaht ficb n)iebcr
nad) Kofioc^ bctjeben , aln)o cr bti bcr ©riffr^^ j^ircf;c ju (^. ^acob Decanus aemcfen / (tebe
II. cLbcile i.Battt). @ 'nJ^gll
a) 23on (pm Pfln «4ne ^ccjNnans $ii5rcf [(}« Spronicf p. 131. %. nfl(|flcUf<rt,
tjg II. C^eile /. Periodus lll. Cap.
^m-^-^mm^^mmtmmmm^am^mm^mmm^mmm^i I ' ■ I I— — »1»— II I 1— _ '- I
obenp.78. atIciii5iefa&cert>a^^Pcibntf;um, t)cm crbic ©fangcjuf^altencifrtgfl i^mangele*
gen fcin lie(fe , in t)en (e6ten Sii^cn licgen , ban oh mi bie ^o^e ^cj;ule unb ber d\(^\)t nocf? cifri^
^dbilifc() maren, fopj!icf)tete bocf; Die Idblicf;e Q5urgerfc()a|fr , Durd) M. Joachlmi ©cfeia^
lerr» ^jcfcgncte '^mfi nicbt mcnig eifrig Der ©dttlic^cn ^ar^it bci , fo gar, Dag Anno
ino., Dabefagfcr tHi^lUrin Der ga|lcn, alg Reaor Magnificus, Da^ S^itlic^e toerliep,
gleic^am if.©onntagnacf)Tnnitatis Dcr^^oan^elifcfKunD recbte ©Ottc^Dienjt tn Dcrfelben
^.3acob^5vircl;e, njoniber oJttbcmeiDeter tnoncrDecanusgcn>efen, an(}ericf)tet,unDDa^
f)eil. 5(benDmabI untcr beiDer ©ejklt , nac!? Dc^ ^^rrn ijinfe^ung unter Dcm ©efanci tcutfcl,)fr
^falmen , au^cietteilct njarD. ©ielje De^ feel. Jprn. Doa. ^a^MiM (Br<jpcri0 Stjan^cli*
fct)e^ KoflodJ^p. f 9.
^xt D. tnoHcr gicncj aucb M. jrte&ertd^ , unD , n)ie o(ftru6mern)ef)nf er 2^cmpc p.
€6. beri^tef , urtge jagee , o^tie allem Oa^ er unseOuIet^ tvar , utit> ntcbt n?teOerrute>t
wolte, ton^ier. 4^iebeii|in>iDer Joh.POMARIUMjucrimicrn, Datl Diefer M. ^rteOrtcfe,
nicf)t Der Vice Paftor ju @. ^etri, njclcber \>in gunabmcn^eumngefuf^rcfe, n?tcer jwav
tnfeinerQacl)fen^C^rom<fep. fg;. fiirfliebef, gcmefenfci, Dan Dicfern^ar bereif^ im Dori^
gen Sa^r , oDer njcnigjlen^ Dor Der fjeiirigen UnferrcDung Der @ci|}Iicben auf Dem Dvabfboufc
mitAuguftino»art(SoeeIcri, ( al. (^eteleri ) Dcm ^'PreDitjer ^?i5ncfjen cinemcifrisen^api?-
f!en , t^ie Dann foIcI;e^ im iten Q3anDe De^ i Oen ^bcil^ p- 170, crnje^net n?orDen , i>on bier nacK^
i^ilneburs abcjereifcf. !^er M. Jrtet^ericb n)irD t)erftanDen , Dcr in Der Disicibricjen Q3erfam<
Iun0, feiner ^rcDiijfen mccjen , njarDernommcn , unD jum ^icDerruf tterDammet worDen ,
i\)ieDannfoIc()c^ au^ Doranfiifjrtcn iRempifcfcen 3[Borfen faf tfam crbellef , Der ttjar aber Der
S)om«^reDii)erV)uIgret)e, Deneinige Vilitations- 5^ucbcr unrccf)f tCulffgreven ncnncn.
J;)iejufommtD.3o^anntnolIcr6 3cuc)ni6, Der ju9{eicf)berid;tet, \}0,^ er De^ SDroffcn ju
pinnenbcrg ^^rcDiger ^en^orDcn fei, nad^mabl^ aber cine.Vicarie, unD^ernaci) auc() cinc
U3reDimr^(^teIIe ju X?erOen erlangef habe. ©ie^c oben p. 76.
Um pf^ngfien ^at Diefen FABIANUS von tubecf , ^reDi^icr OrDcn^ , au^ jjlcicf;ctt
^ei^cgniffencjefolgef. ^^ . ^ ..
SDe^<3!eicf)entf)af D.\X?enbt. !^iefer bc()ab|lcl; nae&ilfil)ecF, afln)0 cr cmc^rcDiser
©tcaeerbiert. ^ ^_
•^Bie nun Daj? liebe ^c^mhm^ t)on Dencn Dvdmifcf;i}e|innetfn ^rcDigern , Durcp ^VU
fen :^rmcn^2!^af!ert0 , i)nDt)ier unD 5\t>an6icj mt> jcglicbem 5lircl)fpicl ern?eblfen ^iirgcrn , Dic
QSolImacbt ()ab, (unDmitbinDadCoHegiumDcr 1449«^'/ f)«ute/ DaDa^5?ird;fpieI@.93?i*
cf>ieIi^Da;u()efommen Der 1 gocjer j}ifftete ) Dagfiemiteine^^S.9vaI)tiibermfommenDei?ir^
d)cn.<bad;en, unDanDern Der^toDt Saicieiegenbcitcn, banDcIn, ra(}f fc()la0en , unD hi^ auf
©enehmba!fun()Der^:^ur5crfcba(ft fd^itelTenmogten, DaDanninfonDerbeif, juunfern gn?ecf
Darinenff)alten, t)4pfie|'tc^bcp£t|igcnwoltcn, bcii£(£.Kat>t5u»erarbetten, t>ag
aUee xkxxq ®(Dtte6 Xi^ort , bin Cmnmnim , l\irc^.enOtenfle , Clerifev , allerlci ttl^m
^e , nonnen unt> pfaffcn tn t>iefer ©tat>t mX> t>itm (Bcbiet^c belanget , nacb 3m
balt Ocr jwifcfeen iJbJt. 2^a&t3 gefcfetcPwn unO ^cnet» ]S)urgerrt vorgefd^lageneti
«n^
DOft bcr Refermation A.\$i%, i J9
utt^^tcrubervorgetiommenert^vticfulenf aUertt^albett foablauffeti utf ^ geetttigee
irerbertmoge, r)a|^&ierecfctet£^re(5(!>tte6, uu^ Oieferguten Bta^t 25e(!e6 Darj:
au8 etttfle^e u't^ befoOert; aud^ ntemanb o^ne fetne Sct>ulO tn DerOerbltdbeit
Sdba^en gefu^ret tverben moge. ©ie^t t)ie i fle Q^eila^e ju biel^m ^(xpittl
Um 3acobi njavD^o^ann 25D9enl)agen, mWx tn bem ttorigenQafcr fein sunfirn;
berg aud^e()an()eneeJ ^ucf) >, tjon l)em (S^vijllidjen ©lauben, unb guten iBercfen, unl)»
ttJie man foH anricl;ten mit ^uten ^vebicjern , bag fo(c()er ©(aube unt) "^Gercf gepreDigettvcr?,,
t)e , ,, an \i\i (^taDt ^amburg ^cfcl^rieben 5atte , t)on VJOtttenberg ju ^rvic^tunj) ciner neuen
^ivd;;cn^0vt)nun3 an^evo t)evfd;rieben. ©ie^e \iii ^te ^ei^ajje jum i (len €apitel p. 26» unt)
D. 2(&am Cra^gers u ncjebvucf te €5ronicf e. 34) [;alte biefe '^tit au^ bencn Um|ldnt)cn fur
t)ie tra()re geit , obgicicO anDeve anbcv^ (Sinned (inD» Melch. AD AMUS feblet gar meit ijom
3ie(, tvannerbie Q^aufun^ c^vcngcDacf^ten '&\i^in\)a^tt\& ixM 1^22. 3a5v fe^ct in vitis
TheologorumGermanorump.m. ; 14. l)erfee(. ^crr D.Sam. POMARIUS faget in Dc-
dicatione Commentarii inEpift.Judas.AqoftoU jC.^i.t^icQJerfcI^reibungfciiJOri^en ^717*
3a^r^ gefc&e5en- 2l(Iein, i(t eiJ tt)0( ju ^(aubcn , t)ag man fid; fc^on um cine ^ird;en^Crt)nun0
folle bef ummert babcn , t)a bcr ^unct »on ber 0?e(igion nocb nid;t au^gemad)t geit)cfen ^ !^tr
feel. J^err D.^rie^ericb tlla^er red)nct (ic in feincm (gvangelijcben ^amburg p. 50^.
^um I f 29. 3at)rc. 2I(lein aucf) Diefe^J ge^et nid)t an, angefe(;en befagte Ovl)nun(j in bcm
3abve fc^r fvufec , ncm(id) im Febr. ob fiie gicicO nod; nid;t t^odi^ fevti^ , t)on d{o,\)i uttb
Q^iir^ern in Dcm J^aupt^Recefs beiiebet , unt) am ^}?onta^c nad; Lxtare befage De^ i)on be(ob*
ten Theologo angcfiibrtcn ^^riefed unt) t)or5cro fc()on ju Snt)c gcbrac()t geroefcn. 3w5tfc()tt>tt^
gen i)ag LUTHERUS in Diefem i f 28» m Wenccslaum ^tncP mit au^t>rijcf(ic^en 3Boi'tcn
fd)reibe. HAMBURGENSES exemplo BRUNS VICENSIUM EvangeKum receperunt
<5c POMERANUM quoque vocant. ^iin @a^ n)irt) Durcf) D.^^^y^am moIIer5, al^
cineiJ gegcnwcivtiacn geucjen^ ^erid;t p. 79. bcfidtiget; tvien)irauc^6it^«lt)e t)crnel;mcti
tx>crt)en. .
!^en 26. Augufti ubcr^abcn ^S. Kat^e bic neu(ic5 bcDorimdcttf^fc ^Siir^cr , bic 1«
bcr i (ien Q5ei(a()e ju biefem €apite( bepnb(ic!)e 5lrticf el , (kw^ n)c(c()en tt)ir ju unfevn gwecf ju bc^
mevcf en f;abcn , \i(\'^ ^ii
Art. 4. bic ^e|ldti3un9ber©0tte^^j?a(!cn, unbbcrCeremonient)on€€»3^4|>e
t)cr(an(jcn
Art. f. bie 5lbtretun(|be^ 4>ofpieal6 5um^.(B>eifi, unb©. ^lfaben ^au^neb(t
if)ren 5lnf f unfften jumfSebue(f ber Slrmcn. ?D?an f an bicr , ttja^ @. ^ljaben ^am bctrifft
in bc<l I . "i^beil^ 2ten Q3anbe p. f 72. fq. n)eitcr nctc^iefen ; t)on bem ^ofpitai jum ^. <S>eijJ/
njclci)er !n;ipdbjlifd)en 3eiten in 5lnfel)ung bc^ tSlifabet^en obcr (g.^Jlfaben^aufce ber grop
fe ^. (Bti^ pHegte genannt n^erbcn , {^c^iMi bcr ungenanntc ^apifl in fcincr ^rjebiun^ p. 84»
(ccjet cr biefc Q3erdnberun0 benen Q^iivgcrn ju £a|icn, ob cr gicicb febfl 0c(}ef;et , Xia^ (j'c bur^^
2lbcjeorbnetc hii\ii (g(g. :j^a^t6 a(^ bcr ^obl. 2&ilrgerfcfeafft , bic mit 0^a&mcn jjcncnnct wcr^
bcn, gefc^eben fci.
Art. 12. crfud;en (te^(?.Ka^e bic 1B^ircfe&ofe5tnfiJ6rom'd;t mebr mtt Simmcr^cfl
aniufiiflen, unbju fo(c()em^nbe, auf^orgefd)(a9ener@tetIcbcn5Sauf;ofansunc()ten,
Art. i j.ba^ bic 2iuffiiri(ftc t)cr beiben (Sidflcr So^anni^ unD tnmw SO^afibafencn,
© i famrae
1 40 //. Z^dle l ?eriodm IIT, Cap,
* «I
famm t if;rcn ©icgeln , Q5vicfen imD €(enoDienc t)enen Q3or(lct»ern t)er Slrmen mocf^ren au^fje^
^icfert tverDen.
Art. 14. Dag nuc& Die Vicarien unt) Commendif^en in bicfer ©tat)( i)em scmeinem
€5ute eine |lattlie&e 3ulage t^un mogcn.
Art. I f. Dag aud) Die Privilegia Dcr !oom^Jpcrrcn nic^t mcni^er i^re ©icscf unD Q5ricfe
in Diefe @taDt micDcr .gcbrad;t , unD Dann Diefelbe fammt i^rcn ^(cnoDien in gutc ^ctt^abrun^
gcnommen n)erDen mocl;ten.
Art. i6. Da§ man aud^ Dem €(oflcv ^crtjefic^itbc cinen frommcn ^iir^er mit ®e^
m5m5altun3€S.3^at^«ounDDcr^or(lcf)erDeri)icr5i:ircbfi)ie( ju einen Q3or|le(;er fc^cn md
JC; njeii^er Denenfelben idbr(id!)e9\ec^nungab(ce)cnmi5{}c.
Art. 17. 5lud^Da6 Demfe(bcn(5;(o|ler mit ^cminicjun^ (2S. Ovatf}ed unD Der hi\<k^XiXi
Q}or|lef)er cin guter ^rcDigcr unD m ^apcKan mdge ^efef^ct tverDen , auc() f einev Der Prxben-
daten Dafe(b(l , oDcv auc{) ein anDer ^riejler Dafelbfl ^Mi^i (efen Durffte,
G£ 9?at()C^ anttDort tft d. 29. Augufti ^xoz^kw.
Ad art. 4. Dcn i^icvten 5(vticfe( i^on \ii\\ @otte^?^a(]en unD i^rcn 2(rticf e(n n)i( S^.Ova^t
tnit Den be(len beforDcrn , Docl) a((e Dinjjc obne Stvang unD Un(u(! f)e((fcn audrid)ten
Adart. j.Dcn funfftenbdltS€.Diaf)tgenebm, Dagman in De^ ^. QJeiflc^ Jtirc^cDie
l^rancfcn (egc, unD uja^ Dabei i(? ju Untcr|)a(un9 Dcrfe(bcn ciebraucbJ/ m^) tta^ fcrncr i>on
^f^dt^en i(l beforjje. ^a^ aber 0. 3(f«(>^n -5«"^ t^f^i''ff^ / fi^K^" ^ J^ ^?^^^ ^*^" ^^^ ^^«^^^ ^J^ s»
iJes^-^S^M^^f^^i''^^'^"^^^^^^'^^^^^^"/ mitet(id;en mrorDneten ^ur^ern ju f;anDe(n,
imD ftci) , tt)ie man ed f)ernad;maf)(^ ba(ten foll , mit ibnen tDcrg^cid^en.
Ad 1 2. Der jmdiffte 5lrticf e( tvirD t?on €€• i^a^te unter setviffev Q5eDinsun0 , tvie i»
t)tvQ5ci(agejuerfef)en, nac^(3e#en.
Ad 1 5 . (?S. Oiabt tvi( gleig tbun , Die €(enoDien iniD tva^ Dabep ge^drct , m m^^ ^er^
wal^runc) brinjjcn ; bidsuDergcit, Dage^stvifd;en€€.Ova6tunDDentoerorDneten ^tirgcrn,
m% man tveiter Damif ()anDe(n folle , tijirD au^semacf;t fein.
Ad 14.& if. Die5lrticfe(t)on3uIa0eDerVicarien, unDt)onDenSDom^JE)erven unD
if;rer 5[)?i§&anDeIun,q tvirD €-(5. %\oki mit allcn gieiji beforDcrn.
Ad 16. ac 17. Diefe Slrticfel tiJoUen mit reiffen Oiaf;t angefan^en unD DoircnDet fcin,
unDjtvar Dnrd;.freunDIid;e ^^anDIuncj mtt Der Slbtipin unDsemeinem Convente ju -^arx)«<'
2)en 31. Augufti ^abcn W v?ovci*onetc S3ur9cv enuicDcrt:
Ad 4. & f. auf Diefe beiDc 5irticfc( Dancfcn Die t)erorDnete iSurDev , njcl^e Darau^, tag
€<S. Otabt Dem5irmutf) tvolgenei^tfei, t)evfpuren.
Ad 1 2. & 1 4. auf Diefe Slrticf cl beDancf en \i\i tJcrorDnctc Q^iirger Dem (Sftrfamen ^^0X1%
Da(? er ju Dem ^cmeinem Q5ef]en , Diefe^ nad;ju(]eben unD ju bffdrDcrn i)uttt)inig f)at fein
Ad 15. tvotIenDieQ5iirsev, Dagt)orcv(!anc^erfonen, Dieficbe^rltc^Dencfcnsucrneb^
ten , Dat)on t)erfor()et tverDcn m6gen , auc^ vaf)tf(5(a,aen , tvomit man Die anDere , Die \\\ Den €(d^
jlernbfejbcntvoncn, unfcrbaltcn foll , unDnja^Dariibrig ift, bcjjcf^renDiej^urfler, Dapman
Daffelbi(je jum ^e(;ucff Der ^i:men ne(;^ien «nD ^ebrawcf;en m6j)e.
Ad
bOH b^r Reformation A.i^i^. V4 1
Ad 16. (Sc i7.bittent)iet)erort)nete?^uv3(r/ baO MefenuS)anDeI, cilfo, ivie ocroeftcllet
iR r 5«>f5f <jefci)e5en tnoge,
^en 29. Septembris [)ttben bie fcinimtlic&e Qjorflefyer ^er ©otte^ f iCaJlert , in affen wx
^ir($fpiclen beliebet, t)fl§ ju Dcnen oier ©otted^5ta(lcn, nocf) t)ic fun(fte unt) Dorncbmftc^angeort)?
net n)ert)en folte , bci Der bie J^auptj^udjcr , libcr alle bie '2Irmen * ^^flcge an(}cbrni)c ^ad^ert
ju^aItertDnt)jabett»abren, trekW t)eneu n.Oberaltcn (Die in i)icfcm 3abr ibren ^lnfang
genommen ) aufactvacjen \i)irt), fic^e bcn 2(ri^<tttg ju Dcr ©ottc^-^ajlcn^Orbnun^ oben p.iiz
€iJi|tDicfe Q}erort)nun() nad)maf;I^iri Dcr ^«5cn^<jgifcfeen 2^irc^ctt*(Drl>tiu!tg,
(autl)er40.b(j5jum47ften2lrticfcln, bcjlciticjct tvorDcn , ahvoju()(cid)ju bemcrcf cn ift , Dag
biefcr funfftc Svaftcn , Die v^aupt^^^ijfc, imglcidjcn bcr Qcbat^Safleti gencnnct, unt)t>ag
SCercf fclbj] auft)em »or.(3cfc|?ricbencn gug Dcnraltct ivevi)c.
5lm ^a^c Dionyfii , t)cr t)amabl^ auf einen 5rci;ta() ficl , unb ivic befant , Dcr 9* O£lob.
ij}/ iTjart) Dor tvof^Ibcmcfbf er^o^atitt Bugettl^agctt burd) t)ie.t)§rn. bci^ TRc^ht^, (Dtto ^vc^
mcr unt) M. ^o^atitt VC^ctf ctta , roie aud) t)urd; ^crmatt Qoltau , £)et(cff @cfeuIt>orp
unOCJaus Kobcttborg, fammt i^rcnJpauiJfraucncmpfangen, uni) in Doa:. 25av(:l?olo
lHoUcrs ( t)cr foId;c^ fcbrifltlid) ju (tc^ebcn ) J»;)off unt) Jpau$ jur ^crber^e cinoea^efcn»
CO^an babe i5m t)en 2lbent) eine prdd;ti^e C)}?a5ijcit angericbtct, Dc^ anDcrn ^agcd babeu
bie i)rei ipJJ^rn. ^urgermeiller 2)tcbcricfe ^o^ujctt, M. CBcr^ »ott ^ctti i^ofec , J. U. L.
unt) 3o^atttt ^itlpc , 07al)meni^ €(£. '^<it^c , ibm ju einer freunt)fid)en 51nf unfft ©Iikf ()e?
ti?unfd;ct , unt)t)abe9 cine 05m ^dn^ , cincn fctten Od;fcn unt) jtvo "^ionncn Q3tcrd t^eref)rct»
^icrau^ crbcffct nun t»ie gcit unD fo c}ar ber "^a^, Dcr ?(nf ufft ruf)m^'0ct)ad;fen Bugctt^
^agctt0, iveld;e^ um fo t)ielmcf;r ju bemercf en ill, Da t)on ^roffen ^dnnern ein anDer^ tvilf bC'
vic^tet \\)erDcrt.
S^er^crr i)OttBc(f cnborff fii^rcf irt fcinemCommentario de Lutheranifmo Hb.IL
pag. 120. cincn^ricfjoh. POMERANI ad LUTHERUM an, Dcr Dcrt g.Oaober h.a.
^t0)mbm fein foff* fe^erf)cffetabcrau^Dc)JcIben 3nbalf , t)a§ biefed datum notbivcnDic) m
5^rucffef)Icr fein mulfe. l^ann ba crjef;fef er : " !Sag ob erglcid) qu glmtl\d)m gorf(jan()"
Dcr Reformation allbier ju jtDciffcIrt Urfad^ ftrtDe , fofpurfeer Dod; bciDem.(}emeinen50?ann''
einen fcbr (jrojTen (Jifer , maffcn M s^olcf nid;f nur ttc^ (gonn ^ fonDerrt aud) 22Sercfe( # ^a**'
ged feine ^rcDiptcn befud)te. „ ©0 lobet er aucb " Die 03cnei^bcit ber Orbend^^cufe jum ^;'*
uangelio. 5)ie Jrancifcancr tvdren fd)0» mebrentftcil^ jur @6ttlic()cn ^Babrbeit (}etreten ; "
S^ie^DomiHicancr tDiDer|lrebtenaucl)nic[)f, t)ic f^laucn (Scf)mcfler,„ OvoDurc^ ti^ Die Be-
guinent)erilef)e, tt)eld;e fmif pag. - - im 2fen $^knt)e De^ ificn^beil^ eine bfaue ^(eiDim(j
trugen,) " Uttm bereif^ ibre OrDen^^^feiDcr ab^jcfe^ef, unt) Dcrcn iSxetrtpef bdf fcn bie ^cnc^"
tictimx O^onnc n in Dem jmo 3}?cifert »ott ^amburg itt ^oipcm bcfeacncrt Cfoflcr (Kciftc*"
be<$) rtad>^cfof(3Cf. Scfif it>dre er auf<lk. diathi ^txlatic^m mif Sinricf^fun^ eincr ^d^m'''
(en befd;d(ftigef, tvoju cirtc fartgc 3'if frfoDert nnirDe. ,t ^er Jnerr Philipp Juiius 0\ebtmei^
tr faget in fciner 5od)3cfct)d^ten 23rauttrcfettJciBifcbcn 2^irclbcii#-Siftortc im III. Q:f)eif p.7 1
qf(ft^bemclt)fcr2&ugcn^agcttfcid.28.0dobr. airt^age Simonis unD Juda^ t?ort Braum
f(dbttjcig rtrtd; ^amburgabgercifef, affeirtauc()Diefe^fanrtid;t feirt, mil Doa. ^o^antt
tlloflcr Dcrt (Sonnfa(} rtad; Dionyfii , D.i.Den 1 1 O6tober, tvieaucJ fcinem^ericfet i. c
trf)iM, fc()onbeiif;mjw^a)ieaf(f;ier(jetvcferti|l.
142 TI.Z^til&l.PeriodusTILCap.
S)cni»Novemberfc|?neb(g^.3?^at^t)icfei'(^ra&tan Doa.Martin ^uc^er, bajjec
h0nf)tifftnm6i^tt, ba(] @- €buv^gur|}{. !^iivd;(. Johannem }5uge»i^(jgen noc& cttva^
bei un^ Derf)avren Itcffe , an^efe()en tPutcrtberg , t)cm e^ an bva»en ?>)^dnnevn nicf^t feblte , ibn
e^eval^^ambwrg, DafeineS^ienjlenuvfjavsuni^t^igivdvcni cnt5e(;renfonte/ t>avaufLU-
THERUS.
Den 1 1 ♦ Nov. an POMER ANUM fdmb , ba^ cv ju i^rtwburg bfctbcn f onte , fo lan^e , hii
t>k 2Bi>f)lfavtl) feinev ^tvcbe etnant)cv^ evfot)evn n)uvt)e ,' Dod; , t)ag ev babei , fo »te( mdglicb tU
(cte, Da^aUe^su@tant)esevicbtet, uni) feine SuvucffunfTtbcfcbleunigettiouvDc, fte&c©ccfe«^
^orfr^-c. ju
ben ?o. Nov.c5e^6vctbiejtt)citemcvcFtvurt)i^c ?^cilanejubiefem€apitte(in n)e((^cvS€. d((iht
in v^acben 4><»n6 tnoller voibcv bie Vicarien unt) '^ornjefev in bcv 5)om*^ivcbe , ilbev cinen
^o|l tn t)em 0}^6ncvifc()en €vbe, mpm ^Oinfevbaum ctn Urtl^el fdflet, unb 1. c. fan nacj)^
gefcf>en njcvben.
!^m ?.Decemb.i|lnad)be^uitgeiiattntenBericfoe p. 85.rq. bcv bt^bevi^cje ©oftc^btenfl iti
ber CapeHc jum grojfen ^3* ®2i(^ aufgeboben , ctlicbe 5iltdrc ab(|cbrod)en , unD ju Q3erpf?cgung
ber 2lrmen suc}erid;tet morbcn. Sben berfclbc lla^it , Da^ am \ao,t bc^ ^lpojleli^ ^()Omd
bcn 2 1 . Dec. Don ctlicben bcr SKtar , fo mittcm im i)m\ gcjlanbcn , unb i)cr CO?e(jiit0 , fo auf
bem©rabcbercv (^•afenoonScfeaucnburg, ju biefetti Sltavc gcb^vic) gcfunben , abgevtffcn,
mit^in f)icbuvd; bcv@otte^bientl, fi'ntcma()l bic Vigilien unb Vefpern an,(}cfan0cn ti^^aven,
gejiovet tvorbcn fei. ^ingcijen ivud)^ \>\i ^13rebij}t be^ (^cangeiii , t^a \\\ biefcm 3abr \i\t 3af)(
bcr 'ilrbeitcr ttcrmebret n?arb , unb ^o^ann j^olOettjan, ^iw Steph. IQ^empe eincn tre(f(id;en
£ebrer unb^rebigcr ©dttiicbcn -^Bortc^ nennct ( oben p. 66. ) c\t> crjlcr €oan^e(ifcber ^a|]ov
^u^^^etri, nic|)tn)eni3ev3o^<inrt(Si4|lrotp, al^^rebiijevju^^.Catljavinen, basufa*
men» S)aiJ foigenbe
t r29.
3a5r fteng (tc^ htUnht fiiv bic €»an0c(ifcbe ^ivcf^c ju ^CLmhnx^ m , angefe^n
am Qonnaben^ m gabian (^cbaftianQ^uv^.evmciilevn unb Ovabt , aucb ^ivcb^efcbworncn
unbgemeinen ?Surgevn ein Svavlerlicbes Poenal- Edift libcvantwovtct, n>e(cbe^ bev ^vobfl
( i)cvmut5(ieb ) ^oacfeim ^iliotng , unb bev !Ded;ant M. Clemend CSrot j^e , Ut in wif
gcn3<*5v2^augbcv(6tabt ijcmidjcnnjaven, au^^cnjt vcfet batten, unb \iit\ lo.Deccmb. a.
pricteriti gcfcbvicbcn tvav, in n)cld;em bti foo. tTIardP I^tigen CSfolbee gebot^eti
marb ^iwzn ^f^^ern ^ie entn^enbete ^irc^fpiel ^itrc^en, unt> t)em Sttfftc unt>
benl^ircfofpiel Bircfecni^re25ri<fc, Qiegel, '^^ijixiinHnta , Sxti^^titm, ^ari^i
fefien, (0>erecbtia;£etcen , 25ucber, Kcgifter, ivteOerum ^u^ufiellen unb aue^uliei;
fcrn , 4ucfe Oic pricperfcbafft tn ^cbung t^rer Sinfen , ertaufften Kent^en , Se^en*
^tnvM^ 4nbern (Siefallen nicbe be^tnbern, auc^ Otefelbe ttint Bc^a^uns auf^u^
lccjcn, nebjl Q3ov(abung m ^ai)fev(icbcm €ammevr.^3evicbt in 4i» Q:agen ju crfd;eincn,
2im Jreitag t>or Invoacvit, b. i. m\{ ber ©onntac}^ ?Sud;f^ab bamab(^ C. gemefcn
unbOl^ernaufbenaS^Martii^cfaKen, anii2,Febr.a) mx"^ bev fosenannte langc Recefs
») 3(1 alfo t)«S datum d. i6. Febr. fo geHicintfflicl) in tem Rccefs {lcjcf / tint» otttc Snjctfel 6ur(|) Unttilfe m
|)cit Ocr 5lbfc^rei&cr cin9efcl;ltc|)cn / iu anDcrn.
I)0rt hcx Reforwation A, i f 2g. 14;
jmifdjcn €€. Kat^c unt) &er I6blid[)en 535ur()crfcf;afrt , unb bcm igtat)t?^uc^c gleid? ju acl|)ten
fecliebet unb berDilliget , in tvelc^em fid) einige artlculi finben , bic 5ief)er ^e^oren. 511^ nem*
(icD Dcr4;.»oti0emgemeineit (Bottcs^lNaPen , in a^efdxm t)ie obcn p. i ji, cincjerud^te
(Sotusf^Skaftm-Ormm^ , Dcr beuonmdd;ti(jfcn ^iircier Srinncrung unt) Q5erlan*
5en nac^ bc|]dti()et mirt), (^eJ tt)ert)cn aud; ant)ere t^crfelben^^orflenun^en , t)ie ju bclTcrer
5lrmen * ^fle(]c abjielctcn, juibrert)cflcnfommcncn 9iid;tigfcit(jcbracbt, &crgciieigteile*
fcr f an bie ^ortc fe(b}] in Der t)ritten ^^eilagc ju bicfcn ^apittcl fint>cn. ^tx folgcnbc j ^fle
Slrticul banbclt t)on »crfapptcn ^crfonen , ml(i)t croi^c 3un9fraufd;afft, t)ie bod) nid)t in
ibren 0}?dd;ten ill , (jclobct, ibrc Conlcientien Dat)urcl) befc()ivcret, tvic i^ncn , m\m ftc auJ
bcm Cloiler oeben , ot)cr fid) tjerbcuratben tt>oItcn , frci flcben folte , aud; auf Dcm ^all ibr ju*
f ommenDev^ ^rbcjut nicl)t foftc mmgtvt , font)ern , tvann it> fogar na^ alten ©efe^en bercit(J
ttnter t)ie ^?it^€rben \?ertbeilct wdre, i5nenau^0e5dnt)i(3et tverDen.
!^er f f|]e2lrticfeIt?erorl)nettDiee^mitt)encn Orbcn^ss^eufen unt)CO?e§*^rieflern foffe
gebaffen n?ert)cn , t)af fle , &a fte unter un^ irobnen rooften , hi\ ^lbtragun^ '^iirserlid^er ^ljsf^x^^i
auc() ^^ur^erlid)er gret;beit (jenielTcn, aucb ibre cttt)an bf^benDe geitJ^ebcn^ gcnicJTcn foftcn,
9!GurDen ^ii fid; abcr in ben ^W^^nt^ ^i^ihiK^ , tvdren fie Der ^c()ne ocrluflij) , it tvdre Dann Dag
Dcr Patronorum julafTcn , unD S€» ^^\)it> unD Dev t)erovDneten Q^ur^er ^rPdnntni^ , ii)nen
cinanDereJ erlaubtc*
3m f 6f!en tt?irD Don Denen J^auptfliilen unD Dientften Der li^m\ m ^om , b. i. von
^rdtJCn, Vicarien, Commenden, unDim
r7» ^on Otreit Der Dariiber entfle^en fi5nte , ge^anDcft , Dag tvann fold;er nici)titt
greuttDfc^afft fdnne beicjefeget njcrDcn , man '\\)X\ Durc() ^. (?. 9{a5t mit IXecttc fd;eiDen laf^
fen folte*
3mf8.tDtrDDic23ugeii^45ciir*c Brrcfecn^C^rbmmg, umaffeCeremonien,
^irc&enDienfle, (gmsen unD ^reDicjen Darnad; cinjurid)ten , beiMtiget unD anaenommen
^pierbei fdflt Die|c^ ju crinnern , Dag befobter 2&ugcft^agcii an 5}?ontase nad; ^dtarc Don hm
Ob an Den feef. LUTHERUM fd;reibc : Ordinatio mea ante hac Senatui oblata hodie offe-
returpopulo, utvideatur, fiquidin ea hisincommodum fortevifum fuerit (^einc
entnjorffene ^ird)cn^OrDnun(} n)efd;e l)iebet)or (^e 0?atl^ liberaeben morDen , njcrDe aud) fteu-
tc Denen Tmcjcrn , Damttaud)Dicibre?D?et;nuncj Danibcr entDecfen m6d>ten, liberanfiDor ct'
fiehe D. nirtTera, (2oan(}cfifcbe(5 /^«mburg p. 507. -iBorau^ Da im', Da^DicfeCrDmma'
jur 3cit De^ bcttjtfltgten RecefTus nod) nid)t \im% fcrti.0 gcmefen , fonDcrn nur m eventum mv
gcnommcn iDOrDcn fei , erbeflct. ^obin Denn aud; o5ne 3tt)eifel Dte ^orte Der 2^irct)cft (Drb-
tiurtg felbfl Art. 5 f . ju erf f drcn jinD : '^iag DicfcCrDnui?^ am^i3fi'n^fl'^5lbenD \x\ Dtcfera ^c af^v tjoti
D?af)tunDq?iur(jer an^enommen tt)orDcn, unDDaf?man ftcb foid;ed,3d5rfid)am Mi ^xiwl
t(xi\t erinnern folte- ^t> i|l Dicfe Bircfc»cit.(Dct>rtung mtt Dcr ^ubedfird^cfi ebenfaff^ Dcrt u '
ferm >3u3«n^agctt t)erfcrti(jct , A. . f 5 r . in ililbccf Durd) 3ot>anit Brtll^orn im 9)x\\k
au^cjeciangen, gfeict)cn ^inbaft^, obnc Da^ Derfcfben De^ <;:Dcrfa|Terg QjOrrcDe t)orqefc6er ifl
tmD tn Dem ^nfanc) , Da er Don Den @d;ulen ^anDcIr , nacf) ©cleaenbcit eine^ iealid)en €^nLk
eini(jerUnterfcj?eiDan(jetroffentDirD. ^ ' ^uvi»
€nD>
14+ //. Z^dU L Venodm I. Cap,
(IxMii) fiubDle&rci^dticfel 128. 129. no.jfjier ju bemevLfen, a(^ njefc^je \)Oft ^cr
t^Ollmacbe ^erXJorPe^cr t>cr gcmcmcn Bapcrt ; DOiibcrt iJcrortftctcn 25wrgcrcft|
imt) vort Sufammcnlfunffc mtb Ka^tfcfclflgcit&cr X)orfie^cr ^an^clrt.
5lm s3)?onta5 Dor ^etri @fuf)Ifcier , t). i» n?cil ^iefed 3e(t «uf eineti ?0?onta^ in bicfem
3af)r fiel am i r. Febmarii , f)aben t)ie t)erort)nete ^Siirger €€. Krtl)e et(ic[;e ^uncten , t)ie iit
l)er erjlen ^eiia^e ju Mefem €apitte( mitgetfjciiet tverben, uber^eben, q,\x^ tvelcten f;ief;er fle*
^oret.
S^er fiinffte , in ivefcl;em ftcf; bie ^iir^er uber t)ie Oaf^flarrt^c 3of)artni^-'£eute , (Bicorg
DOrtSevert, )PbiI!crtt KoOing , £)etkff 4^rpc, ^arteQ^ccfcr, ^attsQtael, unD
ani)ere , iDc!cl;e ficf; luc^t efnmaf)! entfc^uIDiget, befct>n)eren , unt) t)ag in t)enen EKecfcten n?iDer ftc
t)erfa&ren tvert^cn mdtje , fucl;en.
3m(}ieicl)en ber eilfce, baj^ in bem Recefs ^efe^ef it)erbe , ba^ t)ie ^faffen \n l)er ^tabt
unt) if;rcm ©cbtetl)c feine ^incfelmeife f)infuiiffci() f)alten follen.
2Uid)ber3u?o!ffcc, Xia^W S)om .S)erren , unD gemeinc^rtefferfc&afft, if)r^f)ununt)
Sef)re.mitt)crf)e![t(]en ©cf)riffrbcnntfcn, ot)er aud^cjan^unt) ^ar i^iit il)retfi (^ingcn unb un*
ent^et|3licf;em ©ottej^bienji einbaltcn folten. '2Boju D. ^ra^i^er^ Q5ertcl;t jufe^en ifi, bcr un^
i)ermelt)ct , ^c^^ S€. 0^af)t \n biefem 3al)r \:>m !4)om 5efcf)Io|ycn f)abe , ^am , \<\o,t er , ale mari
ttocbfi-atemtfcfeOarirtrtertfartg, urtO ctlidDcaltcileutc^irtcirtgiertgertUrt&bct^etett,
tuurOen fie bieryeiiett v?Ort X>im (ofert (SfefittOc ubcrfa^rcrt , Oarum t^at Ocr IS^a^^i ^iz
X?cr(c^ung , txi^ t>ic Birdbe gauisljcfc) vcs:fpcrret tt?arO.
5i(fo foll aucf; mit Dencn ?}^6nd;cn ( art. i j .) albtciveil fi'e ifer ^fjun am^ Q5Qttit 2Eort
nid;t beiDcifjIid) macfeen fonnen , t)crfa5ren n?erben. S^ie ju (S. 3oI)annid tDiinfc^cn fte an
eincm bequetnen ivolberoaf^rtcn Ort , ^a man fie unter 5luffi'd[)t verforgcn fdnnc , tva^ s?on ^cr*
for()imi3tf)rerinbeiben€Idfterniibri0b(cibenm6iitc, mei;ncn bie t)erorbncte ^iir^jev fonne jit
untcr^a(ren ber armen (^cbudneil^ere unb anbcre ^J^ot()bur(ft angen)cnbct tverbem
^ann aucf; (14.) ^it ^farrern unb '']3rcbi()er of)nc ^^eitraj) c^w^ benen 5?ird;en^03u!«
tcrn nid)t f onnen t)crpfleget unb unterf)altcn tverbcn , t^erlancjcn fie anfanc)^ bic Q^eftdtigung bcf>
fcn, roa^t5onbenenQ5urgernbi^faU^t)or3efd;Iagentvorbcn, barnad;, bagalle bie5vird)en«
©litcr , bic nid;t jurn Q^c^ueff bcr 5lrmen gebraud;et tviirben , baju an^ctvcnbet tvcrbcn
tw6d;tcn*
3m I fbem5lrticuIn)irbbenenQ3orf^ef;ernsu(S.57ieofafbic 5(ufiic{)t libcr bfe ®d;ule
bafelbfl bejlermajyen anbefoblen.
Art. 1 6. erinnern bic Q3ur^er , \iCi^ nid)t , tvie bidf)er \:>k ©efd;tvornebev itircfen , fon^
bern bic Q3or jlef;cr bcv t)ier ^ird;fpielen , ^k an W ©emcine (autenbc ^riefc ju cntfieseln berccj)^
ti^etfeinfoitem
17* "^lBeKcn Vm ^faffen mit offenbabrcn Untvar()etten m Q5efe5lJ?'®d5reiben beim
^avferlid^en €ammer^©erid;tcrfd)Iicbcn, unbbaburd;S(S.Dva()t, fammt fetncn ^iir.()ern
unb (2intT5o()nern , in @d;abcn unb Unlu|l , \m ibre Q}orfa()rcn \\\'\\:f fie f)iebebor auc^ 0etf)an,
jubvingenfud^cn, foiflbcr^Siircier^^caebv, ba^^ftc, bie^faffen^aacnbafjerentfprin^enben
^d)aben (£€♦ %f;t unb bev ^iivcjerfc^afft gut tfrun unb biijTen , unb bic '^erorbnetc Wmi fc^
l^cn foacu»
S)tv
»>OII btt Reformation A. i f 29. 14^
$Df r ^vticul t)Dn Den Ceremonien unt) Der 5lrmen^^flene wirt) noc^mal^(^ N. i $♦ €€.
0?a()t jur @cnei)m()a(tung unt)Q5clTdti(}ung bejlermatTen befof)len.
3m(jleid;en N. 1 9. t)em €(ojler /^amff e^u&e cinen ^rebiger fotvol af^ Q3onvefcr ju^
fe6en ., unD Daf] Diefer alle 3abr €^» Ovaf)te unb Dcnen tjcroifbnctcn ^ur^crn Dcr i>ier 5^ircf;fpic(c
^"ecf;nun() abjulcgen , gebalten fcin mdcjc,
5im ;^onner|la() nacf) -^^ftngjlen, Der bamaf)f^ am 20. Maji, faut oben p. t 42» anjjefiifr^
terDvectnuncicintraff/ ^aben €^. ^^W ab^eorbnetc ^htglicDer peeer uon eprc^elfeti
unt)2>u^mar2iO|>I,tonetIicf)en^ur3ernbe0leitet, t)ie^(5nci)eju ©♦^obannid au^ t)cm
€IoRer binit)e() , nacf; @. ^mtw ?>}?a()i)afenen , almo t)ie bi^berijjen €inwo5ner \>\t 5^appeti
au^(jeiO(ienbattcn, binaefiif^ret, mitt)emQ3et)eutcn, DaO ftc 5infun(fti(j if)re ^erfor^^un^
Q3erpfle()im(|, enttt?eberinie^t(jenanntenCIo|ler, oDeraucbroieSteph.aempeberidXet, itt
bem ipofpitaljum .?).@ei|lant)e^ J&ofemeilter^ ^ifcfec, finDen ttMivDen, mW ctlic&e altc
^eute, funffanDerSabl, nacb^^emperte, mollere unt) CraBigcrs 3cu()nig , (i\iv:\x\M
gcnannte^apifl fagct 7. oDer 80 beliebten: 5lnDerei^abenDie=OrDen^;^IciDertt)e0geIegctunl)
$Dicn(ieinDcr^taDt(3enommen: 57odi)anDercbaben ftcbtiac& (gmpfan() gc^en ©lilDen (al.
9}2arcf en ) jum 3ef)rgeIDe uon f)ier be(jebcn. SDer Prior jn)ar \)<M jtd) anfanji^ Dencn 5Ibgefd)icf j
ten ent(te()cn gefe^ct , aucb Den ©cbdiffel nid)tt)on|tc&#entt)oaen, fonDernSpDunD ®ett)tf^
fen toorVfcf^u^Kt; alletn er \^m\ Denen S)ienern binau^ gefe^et tt)orDen, unD [)^t ftcf) nac&
D. ^o^ami m^ller0i)erme(DengenSpeieraufDen i)on^ai)ferI.^a/e(?»au^gcfd;rieben?ti
Dveic^^^^a^ begcben, fiebe oben P'82. . « ^. ^ . . •
2Im ©onntage Trinitatis d. 2 3 . Maji M mx\ tn atfen ^trc5en , nac& ber am 'JJftn^fl^
SlbenD befcf)ef)eiter 5tunDmad)un9 , Dag Die Don ^o^ann Bugeti^agett nunme^r ju SnDc ^n
bracbte 5^ird)en^CrDnun(! Don di(\ht unD ^^m^tx angenommcn tt^orDcn , fur \ik 5ierunter er*
*^i\Qtt ©naDe Deni liebcn ^i^it oftentlid; gcDancf ct , unD Dafi Te Deum Laudamus ^efungctr»
(Selbi()e OrDnung beilcbet au^ nac&foIsenDen ^auptftucf en :
I. QjonDcr^cbnlcn.
a. ^on Dem Urtbeil Ded @cbuf mct|Ier^ , D. u Reaoris \xhix Me ^utlflem (@c&u(er)
? . !^a(3 Die @d;ulen mogen bel^cinDi(j fein.
4. Q}on Dem Ledtorio.
j. Q3onDcrLiberle.
6. QSonDcr teutfd;en @c5reib<<Scf;u(e.
7. Q3onDer3uncjfrauen<^d;u(e.
8. Q3on ©tuDcnten.
9. <33on Den ^13a|lorn utiD Capeflanen oDer ^rebt^erm
10 QSonDcmSuperattendenten unD feinem Adjutore.
I I . QSon (2rtt)cb(un^ Dtr ^ebrer oDer Prxdicanten.
1 2. Q5on 5lnne5mun(} Dcr 2)iener De^ ^CBorte^ in Der ^ir^ett.
15. Q3onDer2lrbeitDerPraedicanten.
14. QSonDcn ^onn^unD gcfltag^ ^reDi(jten,
1 f ♦ Q3on Den sD^ontac)^^ unD @onnaben^''^l>reDt()fett.
1 6. QSofl Den qjrcDigten an Den mer anDern ^ercf cita^ett;
17. Q3on Den wx fonDerlt^en3?it?n W £atcc!)ifm(» ^
1 4^ //. C^eild / Veriodus IIL Cap.
1%. Q}ont)er^a§ionunt)0|to3cir«
1 9. Q3on Denen &ei(i3en ^ijlorien aufanbvc Seitcm
20. '^Sonber^re&iijtinDcrS^ailem
2 1 * Q3on Q5eic?)t f;5ren unt) (^acramenf ^thm.
22» Q5on C^efuc5un(j Der ^rantf en un& 2irmen»
23. SQom €betlanDc.
24. Q3om ^Sannc;
2f» ^om ^i\)hin.
26. Q3on ^efuc()un^ ber ?(}2i|Tet5citev. !3>ic CD?ct;nun(^0e5tt)a5in, &a§ bic^eic6f^Q3dfcv
nicl;tnurt)att, tvann bicfclbc i5r ^obc^ * Urtbcil cmpfancjen ju i^ncn fommen/ fonberrt,
ba§(?caucb, n?cf)renbcv3cit/ c5eber^anbcl\)or®ericf;tmiti()mnju^nbcgcratbcn, 6fff
^ Uv$ (tc bcfuci)cnv unb au^ ®Ctf e^ "2Bor t untcrricbtcii , jubcreitcn m\) troj^cn folten. !^em
jufof^c ^at ^i^. ^rebi<j?5lmt a(()ier auf (td; genommen, a((t 2>ontTcr(f4g burc^ bic Dtec
3ung|len^rebigcreine Q5ct|}unbcunb€atecf)i^mu^dlbun9 in ber gronerei mit bcncn^c*
fancjen 5a(ten ju iajTen , tDC(cf)c ^emu^uni) im 5T:a5men €§. Ka^es , unb im 53cifein bcr
J&^rn. (55eri(^td'.Q3crn?a(tcr JoJ^ann vori Qom J. V,D. unb XX)<>It^« 23ccP^ofr,
A. T7or. t)ier ^oc^en i)or 2Gci5"«cl^ten ii^rcnSlnfanjj^cnomnm ^icer(]cnt)ier^rcbii=
gcv (tnbbcr fecl. .?)err pctrue ^^cnttmge ju (S.^acob, bcr fecf. .^err2trttofMnaIt^a^ti
. ju: (S\ Catf)arinen 7 ^err^ac^l^^^^cw^/^Jicicljfai^Su^.Cattarincn,, unb bcv Ven
faflcr , bcr am ^e»)nacf)t*'2lbenb \ik ^lrbeit tterricfXct , ^cmcfctr..
27. Q}onbcnen^inbcrnbieimJ^aufe()ctaufft(Inb.
28» Q5on bem i^inbcrtauffcn nad) bcr f)ie(t^en (55civonr)eit. €^ tvirb f)icmtt aufbic gmif^nlh
c^c 2lu^()ic|Tung bcd ^ajTcr^ liber bicitinber in t)cr J^). ^auffc (}cjief)(et, n)e(c^c jivar jugelafs»
fcn tvirb , abcr boc^ babci ^tn ^i>rcbi(jcrn eirt(}c5unbcn , \)Cii (ic mit ©iimpf bie Sintdu(Jun^
ber ^inber foitcn fc^cn cinjufit^rcn. ^d gc^orcn l^ic^cr bir ^orfc imfcr^ 23ugctt^aacii0
ou^ feincr 21u0lc0utg tibcr bm 29. ^fa(m t ©a \d) ivac Jtt f^amhnvQ Anno Do-
mini 1529^ ftuiiD id) ©cfattcr , Da mf^m Dei* Jduffer M^ Sinb ju ftct) tn Deii
^KIciDern unb Qa3icfclcn, unD tduffct^ aftJne oben auf DcmSopf*. ©a er*
tcfevactic&ftrc, iXjcilic^^mcgcfc^enunDsct^orctf^attc, auct) ^attc 14)15 tii
fctnet* J^ilocten gclcfcn, Uat] e^ jc alfo gcfcl)c^cn tDare, aufTcrbalbcn Dcr
5RC)l)t, ti>ict)cnbcnClinicis,5u\)Drgcra9tift, Dafobevrc icOalic ^fiut^cr*
rcn, imbbiefurmbmftcnPra^dicantcnjufammcn, Drcfagten, Da6foId)C65
alDa cinalfc^ JDcrfcmmcntvdre. i>afprac^ic()jucinenuntcriOncn Mag.
Johannes.5ri^e: 3()r fcib5ailiibef!i)3rcDt(jcrflcn)eft, tt)tetduffctiitanDa?
<£r antmortct mit eincm (Ernft , tvtc cr cin frcmmcr aufricljtigcr 931ann
tvar, man tdutfct jueulKctDic^inDcr nacfct, tt)tea(lcrtt)e(|en in 'Xmtfc^-
lanDc, tvo cj^ aber ficreomnict, Datt manaUclne mit Dcr ^aufe ()icrein fon^
Dcrltcf^?^ macl)ct , f antc^ md)t tvitfcn. ©a bcfcblotfen tDir , Oag toit t)Ort
Der Sa<t)cn fttafc&tt)cti]cn ivoUnv , Dag nid)t c(n 9(crgcrnig Darau^ f dme.
©cnuDicgcnte, tDenntvirfobalDfoIttenS)iit3braucOanfecOteten, moc^tcn
fc&r
^Cn ber Reformation A. i fi^. 147
ret)r i}cfd^i1ic() gcn)cf}ncn , tia^ t»te ^intcr, Dfe mUx^ mit rolc^cm 9!)ltg^
braiic^tnllmptt]cnbe<runt)Doci^9uter5DlcinunggctaufritnD/ntet)(Dlerc^^
te ^aufc c^f)rifti ^abcn cmpfangcn , m^ f onncn Die armen StnDer Daruitt
tt)un? ©icn)crDcnt>a6:t)riftoju(jctra.qcn, Dafifrfietvoac annc()men, unO
iverDcnDamitQOBadcrgetauffetimnal^menbeijPater^, mb bti^^oly^
nea m\> bea l^etltgen (0cilf e^* 93]ii(Tcii tDiri? Doc^ in Der 9]o()t aucl) fo ma»
ctien, iDenuDa^SinMctnbe(^innetjuftcrben, iuDen^Sl^ictcltt, unDit)urDeti
freilicDOaeJ^tnDlcin fur recl)t cjctauffet U\tn\, ©a^ abcr \)U au(fer 9]o6t
^if^braucO tft , DaeJ ift nicOt ©c^ulD Dcd ^iuDcjl , fonDern Dcr Die tauffeii
follcn , unD tdutfcn laffen, €6 gebexu tt)t(TcntIic{) oDcr unn^tffcntltcb, fo ifle?
f in iSdigbrauct) , Darum tvollcn wtr fc6tt)cigen / bi^ tvir eine S(ntit)ort erte-
flcn t)on unfern lieben 93ater D. MARTINO LUTHERO unD t)on Den
Theologen Die bet feincr (E^rmitrDen ftnD. Pater LUTHERUS aber f^rtcb
uub^qen^ambure, DatJfolc&c^cinSDIigbraucetfl, Denn)trfoaentt)eatt)un,
foDaf|n)tr un^mit &ffentltc{)en gebren bcmal^rcn, t>a% fcin Slergernifj Dar--
itit^ eomme, cDcrbofer ®al)n, gletctjobDIe uortgen^inDer Dte rcceteSauf*
fe CHRISTI ntcCt Wtten gefricOt, it. mt tcl) jut)or Dat)on gefagt, Dag
tMetttt)trDar/ tt)ieDie^ambureectt)Oltt)t|Tcu, mt9]al)mfnDfeff)2rrn.
19. c>3^,^5^efol&ungDerPrsEdicanten»
50, QSon Den ^iiilevn.
ji» Q3i>n Den Orgamjlem
32. QSon Dcn ^ebammen oDer 55at)emuttcrtt,
3?. QSonDen^JlDerm
34, Q3onDer$Sct|)fIocfe.
35* 9}on Den gejlcn.
3 6. ^ie man ^irtW^afft <m i)en ^cilt^en ?:a9Ctt auf &em 5D2ttta(j meibctt foae.
3 7. Q)on bem @ingen unD ^efen Der (Sc()u(cr in aaen ^farr^^ircfen.
;8. Q}onber^i|Te, D.t.i)onDcmrcc()tctt @ebra«cbDc^Me^utti)^(ute^€6vifli.
5 9. Q3on Orbnung Der ^iffcn , D. t. Dc^ ©ottc^bien|le^.
40. Q3on Den cjemeinen 5^aften unD ^iaf en oDcr "3Jor|ic6ern Dev ^flflctt.
41. Crnun(j&er5(rmcn?^a(lett.
42. CrDnun^De^@c[;a^^^allen^*
45. ^onDcn^i^iafcn, oDcraflenQ^orflc^crttber^affcttf
44. Q3onDenmcrDva5t^^erfonen. .
4f ♦ Q3on Der 2Irmen 4)iaf en SufammenfunfTt.
46. ^on bcn ©c^ate^^al^en ^iaf en.
47. Q}onaacnS>iafen cberQJorlle&crttin^gcmeitti^
48. Q}onflnt)ern@(ucfctt. -
49. S)ei: ^:Scfc&(ug,
[148 //. Z^dU /. Verlodm JIl Cap,
2lnt)emfb(gent)en^a5e (d.i^.Maji) unbjw, tvte D.tTlolIer l.c. p.82.5insu^
fe^et, ^e^s3}?ittoc}55um la.Ufjr, 5flf^5i*«iSc&ad;tev3o^4ti»t26u3cn^4gcrt naf)men^&c»:
©taDtt)iedflFentItc&e@cf;u(ein@*3o()annld€(o|ier, unb jnjarn^te Steph. 2^cmpc l.c p.
67. unbCraQigcradh.a. Mmclben, in t)e|TenDvefenterunt)Q5eid[)t5aufe seleget unt) ange^
rjc^tet/ t)erube(^geftnneteD.tnolIcrfe^etDerfe{ben5ii?areinub(eg Prognofticonl. c. a((ein,
t)em ungea($tet ftnt) i)ie(e red^tfc^affne ^dnner aud t)erfe(ben her»or jjegancien , unt) ©Ctt ^at
fie hi^ auf t)iefc @tunt)e , wiDer De^ ©atan^ l'i(l unt) ^ogf^eit 0ndt)tg(id; ^efd;u^et unD erfjai^
t\iU ^rn?a(teferner!
2lm ^ Junii , auf bem (Sonnabenb nacT) ^er oaava Corporis Chrifti , erfc^ienen Don
tk^egcti fJE(g.25^a^t6in berDoaorie, t). i.tnDem ^ugcrt^agilcfeeit ^avi^z, \\\ tve(c()em
teute, t)a6id;t)iefe^bei(du(fig bemercfc, t)er ©tabt Phyficus njobnet, t)ie J&J&rn. ?l^urger^
mei(iere^crtric^Q4lgborgunt)3o^«niiXJ(?ctfert, tvteaud;t)ie .?)Jprn. t)e^ 9ia(;t^ ^O"'
^artrt35^oOcrtborgunt)^it&m«rBo^r t)onn)e(ienber(6b(fc5en ^^urgeifd)a(ft abcr €ort>
<0olbertcr , ^4rt6 25locmc , tnatt^ms Jrioera , 2(nt)rc<i8 }3roy6 , XX^arnctc XOaxf
mU, unt)et(ic()eanbere, ummitDencngefd;icftcnt)e^€apitte(^D.^crtrtirtg :^ificrtbrug!J
ttc unt) M. jo^artrt (Sarlcflorp , Die (id[? aucb aflba eingefunben ^atten , Unterrcbung su pPe^
gen» ^iefen f)at be(obtcr 25ugcrtl)agcrt in /ener S^la^men an^ebrac^t , ivie man in ©lite unb
greunt)fcf)afft »er(angte t)te ^(bfc^affuti^
1« t)er 2lnru{fun(j unt) bie geflc a) ber 5pci(t'^en , tvte auc&
2. berVigilienunb@ee(me|fen, unbenb(icf)
; , ^c^t> ?J}Jc(]finc)en^ unb (cfen^ , angefe^^cn biefe ©tucf e ntc|t nur aud ber beidgen ©cf)ri'fft ntc^t
jubetDeifen, fonbcrnauc^berfeibengan^entjjegenwdren, unb ba§ ftc benen Communicanten
t)a^ ©acrament unter bciber ©cfia(t rcic&en fo(ten*
D. Si(rcrtbrilggcf)at ftd; entfcbu(bt'jjet, m\ bfe^om^^tri^e t)on ^apfer CARO-
LO I. gellifftet , m\ \\)\\\ unb feinen ^i\)mx\ , aucj? feinen ^ac{)fo((]crn ^crtricfe unb ^ric^?
ticb mitgrei()eiten be()abct, fteaud; sum ^bei(ibre Vigilien unb ©ebdctjtnijfebarinnenjje^
fhfftct , aud) ^ik ©acbc ivegen sSerdnberunj} be^ ©ottc^bienfie^ a(f)ier , t)or bem .Stat;fcr(id;eu
(^amnKr^Q5ertd)te ju Qpcicr , \ia ftd; if)r ^cd;ant cntbie(te obfcbttJebte , fo f dnten fle obnc (kw^i
Drucf (id)en ^ai;fer(ic()cn ^efeb( ntd;t W ()crtng|]e ^ienberun^ mad)en. S)cm jufo(^c \)o,t mn
tn bem ^m »or a(^ nad) gefungen , 25ugcn^agcrt aber \)QX fte ben ©onntag barauf l^icriiber
aellraffet, ftebe D. tnollera »:Sericbt p. 85.
e^erbc((etf)terauiJ, ^o.^^^it oben p. i44.i3onD. STraBiger bci btefem Sabr bcrtdjtete
©perrung unb @cb(icffun(j bed 25omg nacb biefen ^ao>m , ( unb t)ie(ieic5t nad) offtgebac^ten
^ugcrt^agcrt 6 ^ibrcife ) er|l mu|Te aefd)eben fcin. S^iefcr 5(bju() gefdjac^ am
9. Junii, t)aerimMajoauf LUTHERI grinncruns t)on bem €burfur|len ju ©a^fcrt ^w
rucf berufen tvar , ftebe ben ^errn vort Qc<f enborf I. c. ^mx faget ^evr ^c^tmcyer i. c. p.
a) Skferwarcn cfnc groffe SJtenge/ Ux^mti^tt ficfcr be(te6el)ie93wrc&ejut)em2fen55anl)et)e« iflen
2:beilgnad)iuf€()en/ unDDeiiim^ten^auDeeinGeriicffcn .^etligfn»(i"nlcut)er&afaeiju Ijalfcu; mx*
Ud) fotticlegefiefDnfcn nidif anDer^ al^ jum a)iu§ioa"9 tJJfnen/ M)ix humbertus de roma-
Nis Der ^reDtger OcDenf COJciller a. 1274^ beccitg an Ui Coticihum ju Lion crtnnerfc: Non fint
tot fcfta, Ycl, cxceptis majoribus, licwt jn cis opcrari, (ie[)0. ECHARDI, Script.Ord» Praedic, I.
146. b. ^ -
DOtt btf Reformation /f. rfig. "^ ^4t)
^tmfmm^» ———————— ^» ■ ■ ' i i i ., i mmtmm^-^mmm»^^mmmmi0»mtmmmmmmmmm- ■——
80. €^ fei unfcv Bugctil^agcrt um .5)trtiniclfaf)vt tt)ieDcv flci? Braurt|c^tt?cig jjefommen ,
aflein i)ev 9. Junii , flellte (]d; ^a^ ^a^v , n>ie au^ oben gefiibvtev Dvecf;nun() evbellet , ubev einen
?)??ona5t nacf; ^immclfaf}vt , unt) D. ^o^ann tTToUcr t»ev afle^ mit feincn Slu^en angefe^en ,
fa^et, e^ fci am O^^irteilJOd^en am 9. Junii auf bem ^acj Primi unb Feliciani Martyrum gcfd^e^
hen, t)iefevJ^eiIigen@el)dd;tni|]abevn)avt)ambefa()tcm^acjc bei unfern Q3ovfaf;ven ^efeivet,
ficbe bie Q[}ovvet)e jum 2ten ^feant)e be^ i |lcn %^i\\^ unb p. 3 1 y , im 5 XiK\ ^anDe. €15 Ijaben
if;n etlid)e au^ Licv Q^uv^cvfd)afft nabmcntlid; CUue^cDcnborg, 3oacfcimtX)uUcnttJc?
ber unD £)f etcrict) 2&ot>cter Dev ^iebem' ein W^w^ \\\ @. 3o5anni^ ^loflcv jum '^SKtim*
bec? (jea^cfen roav , nef;e D. tlloUcr 1. c. p. 8 1 ♦ Q}on t)icfe(J VDcvt^en ?Q?anncg , t)ev |]d; , n>ie
um fo i)ielc ant)eve , aifo auc^ um Die ^amburgifdK l&ircfee fc()v i?evt)ient gemacf^t, ^eben unl)
©d;vi(ffen ubev6aupti|lunfev:g)evvD.FABRICIUS, mein ^vojfev Q)onnev unb ef)maf;li(3cv
\\%\>tX Prsceptor in Memoriis Hamburgenfibus Vol. II. p. 847. fqq. nad^SUfcf^Ia^cn» ^X\i
fonbcvbeit (xhix finbct man '^^i)x\^){ t)on feinem Q5evuf nac5 2)an^ig juv kivct)emKeforma»
tion A. r f 24. bei (C^njiop^ ^art^nocb \\\ Dev ^vcugifd?en ^ivd;cn*Jf3i|]ovie. Q3on fet^
mn^evvid^Iun^cnsuilubecf A. if 3o.Den2{?.oaob. bi^ if 5 r.imMaji in GE. SPALA-
TINI Annalibus Reformationis \([ D. (£rnp @alomOn CYPRIANI 2tcn '^bcilc JU
Wil&. igrnfi JncrtQcln , f)i(lorifcf)cn ^evic^t p. 289. G. LUDO VICI Hiftoria Redorum
1. 98. fq- ^ixxw ^Ci,S^<»>\i ^enrid) QtarcFen/ ^iibccfifcbe ^ivd?en^.?)iftovie p. i ^ fqq. f^ic^cr,
ticmlid) oon feincm '^^bun ju ^tibecf unl) aud; jujjleid; juluncburg geOovet mt> l)cv feef. D.LU-
THERUS ex Comitiis Monedularum d. 8« Maji an WenceslaumLmctim\^Xi\\>ii\ Nova-
rumrerumex Wtttenhrga nihiihsibeo^nUi quod Poweramis fcribit, Evangelium etiam
Lubecenf. 6c L.uneburgenf fortiter impetere , fatisque pacifice &c fideliter in illis urbibus
proced[t. Deogratias. ApudBUDDEUM Supplem. epiftolarum LUTHERI p. 89.
©0 fan aucb t)on fcincv Q5emuf)un(j ju $^vannfcf;n)ei(j Anno 1^4. SPALATI-
NUS loc. rit. 247. unt) Anno j ^42, ibid. pagina bfo. nac()(jcfeben n)cvt>en; nic{)t njc^
nigcr finbet (td; 97ac&vicf;t \>m feincr ^ant^fun^ in 2)ennemar^ Anno 1^7. unt)-
1 f 42. bei' J. MESSENIO Chronologiae Seondianse Tom. V. pag. 79. fq. uui) p. 90. Q3on
fcinemDodtorat, focvA. I f ?}.d. i6.Juniimit Cafp. Cruciger unb Johanne iEpino ev^
(^alfen f an ^ottfricb SVEVUS in Academia Witehergenfi ad h. a. t)on feinem ;df;vlid;en
Subel^Seji (EbrifJian3un(fer in VitaLUTHERlnummis ifluftrata p. 104. uuD eni)Iic&
jjon feinem^obe i)Ovan()ejogenev SVEVUS adan. i f ^ g.naitgefc^cn ri)evDen.
QSonfeinemCommentario inPfalmosifl D. LUTMERI QJovveDe nacbjufe^cn, bie
mic& T. II. operum Jsleb. \\x finDcn ifl. ^a^ Exemplar auf bicftciev ©. Catljavinen Biblio-
theque if^t)on t)em.gct)vucften untcvfd)ict)en , icb ^flbe fiegegeneinariDev nebalten. ^ie tcutfd^e
Ubevfelun^ ift ju nilrnberg Du vc&^of^ann »ort25erg unt) U Iricfeneuber A. i y 6 5 . in f bl.
jjeDviicft.
5fufbefa^tev^ivd;en ^ud;er'@aalfinbet|t\i) aucf; Codice 192. in Quart \i(x^ MSS.
DOnbenen AnnotationibusinEpiftolas PauIiadEphefios, Philipp. CololT. utramquead
ThefTal. &Timoth. Titam, Philemonem 3cHebrasos. 3" t)emfelbcn ^SanDc ifl aucj)
fein Commentarius MSS. in Efaiam.
A. I f 28. ijl D. LUTHERI ge(l^Q3o(lia mifSummarien liber ein /ebe^ ^tJan^efium
^ 5 gc^
I f o //. Z^eilB I. Periodm L Cap.
ftoriam BibliotheccE fuKpt. II. p. 2^2.
(^cinc ^iu^Ie^un^ ilbcr Dcn XXIX. ^faf. t)on bcn un0ebof;rn«n ^intJcrn , fo in ^mtxt
(cibe gellorbcn, i(! A. i f f a. in 8» burd; Uofcp^ ^lugcn !^rucf J?crmcbrter au^^egangen, tvo^
bci ficb ein 5lnfang finDct voti Dem ba^ Oie Caujfc Cl>ripi m Ocr ^«il ecbriffi cin
XX)aflcrba^ gcncnnct wirO , 2C. 9lGe(cl)c D. G. G. 3e(f ner feiner Differt. de merlione Apo-
ftolicalargaproFufionereftauranda A. 172^ . bei(}efu^Ct»
^r f at aucf) &e^ J^errn D. Hut^ere boci)feutfd)e Q3ibe( in W 9?icbcrfdc&(tfc&e ©pracje
ubcrfc6ct, tx)e(cbemitfeinen2(nmcrcfunijcnt)urc^(3^<^rg3^^utt)cti^rben A. if6f,juX30«^
tenbcrg in fol. ^cbrucf t fint). ^^^acjjmaf^id iji fie ju tnagOcburg A. i f 78, mieber aufge(e?
^actuni)manbat VITI ^icbcricfesSummarienDajugetf^am SDeriperr W>t FABRICIUS
fpric|;t, bagbicfc Ubcrfc^un(j Duvd; Dav. VOolOere A. i ^96« \r\ fol. ju Jg^ambur^ »crbe(fcr#
tcr l^crau^(3cfommen fei, Hift. Biblioth. fuae Pt. I. p. 28.
^nblic|)f;abeid;bic2lbbi(l?un() &iefe^furtreff(idKn?)}?annc^, t»c(c&e^ mit bem Origi-
Tab.II. nal fo in bcm Auditorio ju @rei(fdn?aiD aufgcricbtct i|} , gcnau libercinfiimmct,
f)ierbeige(e^et.
^m ©onntacjc i)or ^etri unt) ^au(i n^art) t)on afien Cani^ein ab^e^cfen , ba§ (g^, 9var)t
unt)bieSob(!c(;e ^urOT"4)a|ft (Tcl? &af)in bcreinbaret, t)a^Dic unn%n JJci^tdgc f)icmit o^bQi'*
fd)a(fct, unt) t)ie 2(po(ic(td5e auf Die ned)(Ifo((}cnt)c ©onntdge t)cr(cgct fcin fo(ten ; bcrunDcr*
id)dmteD.moUcrentbl6t)et (id) nict)t i^icrju fa^cn, t)agt)icfc QScrorbnunjj auf ^cfej^ Dc^
^eufcliJ ()cfd)cf)en fei , fiebc oben p. 82.
Um Johannis Bapt. ^im^ ^o^atttt Bolbcwait, ^ailor ju ©. ^etcr , tvicbcrum t)Ort
5ier , tvcilen webcr er nocf? feine grau Die f)ic(i(je ^u|ft ^crtra^en Unm, unD Daf)er jlete^ francf
unD fcbnjacb traren , vide VARIA THEOLOG. auf f)ic(lgev Bibliothec ^lnDcrc ttjoKcn
e^ iti um ^fingllcn c)cfd)c5cn , fo ii) jur Untcrfucjung au^(]c{(e.
S>cn 29. Junii am ^a^e ^ctri unD q>au(i liej] (S€. Diaf)t Dic ^an^e Clerifcp auft fXaftt*»
baugfoDcrn, unD(ii'lletci()rt)or, Dafj(teibrcMemorienunD Conrolatien-^elDcr, tDannfte
{iil^^^t ^iii Sebcnj^ in DiU^e (jcnielJen njoiten , in Dic ^lrmen^^iilc nad) if)ren Q:oDe su.ocbcii bcroK^
(igcn nn5d)tcn. Ob nun ^leid) Dic ^lirieflcrfcbafft Durc^ M. Henricum Vafmari (td) cntfcbuf*
^i^ii I Dag folc(>c^ nicbt in i()rem ^?dcbtcn (lunDe , fo \)ai (i'c (id) Doc() nad)maf)(^ Durd) De^ ^rn»
^^^ur^crmcifler^ i5>ittricfe ©al^borg na(i!)Driicnici)c SurcDc, jeDod) proteftando bequemet,
tt)ic 3^^afirt tnoder 1. c. p. g 3 . berid)tct* Um »)}?id)ac(ig warD ^o^ann S\amm \\\ cincm
«jJrcDi^cr hti <5. 3acob be(leaef.
^lm^onta^e t)Or Feliciani ( 20. Octob.) tm'D Johannes iEPINUS, n)e(d)cr an
25o!&c»»art0@tc((cjumPaftore ju^.^ctrit\)arerti)ff)let, ju folcbem 2(m(c eingefubrct , cv
bic|]fon|il ^'y^zd^ww'^ f)attc auf Phil. Melanchtonis (ginratf)en fold)en ^^aljnienin -ffipinus
(t)onDcm^i'icd)ifcf)cn AWt]$fobod)bcif|ct)t)Ern?anDelt, unDinDcn crflcn 3al)ren Hxpinum
ficf)()efd)ricben, tvelcbcr (gcbreibart ftd) fcin @obn ^ric^ricfe A. i; f4. nact) Dcmgeugniffe
Dcr&oPO(fifcbcrtUniverritdt^Matricul, beDicnctc.
^cgen fcinc^ ©cburt^-Ort^ finDcn ftd) unterfd)ieD(icJe ^D^cinungen. Jac. GRETSE-
RUS^dltil)ninNotationibusin vitamS.OTTONISfurcincn pommcr, ncnnct oberibn
unD^o^artrt^&ugcrt^agcrt, fammtDcn itbri(}c« ^cfenncrnDe^ i2i)angelii in pommern
fci*
ao' pcLg: ISO .
DOrt ber Reformation A i f 29. i f t
felnein blinDen unbunbdnMacn ©fernad), vili(irmosApoftatas<5cquisquiliasnationis Po-
meranae, ttjelcbe^cm {)i\\\Qin Ottoni , bcr biefeNation cl>c^clTen juui (Ef)vil]!id;cn ^5(aubcn
jiebrad)t, fo undbnlid; mdren ; al^^^ecljebub &cml)ei(iaen tnidb<:cil, 2&elml Dcm ^ngcl
Kap^ael , unb Asmodseus Dem l^eiliijen (BahxxA alpud j. ?. ^u^xx>i^ Script. Rer.
Germ. T. I. p. f6f. Melch. ADAMUS gicbtil)n fiir einen ^«mburgcr aui?, alicincaug
RIZENBERGH fcinc^()Utengrcuni)eJ)ibm ()cmad)ten Epitaphio (in Memoriis Hambur-
genf.T.Lp.87.) er^eUet, ba^ereintllarcfeer^ctoefen.
€r \)(xi 5lnfanc5^ ber (Sd)ulcn ju (S^rypewalt^, unb ^crnad) ber ju Qtralfuttb al^ Re-
6loruor(]el}ant)cn, fjcf)e Jo. MOLLER Ifagoge adHifl. Chcri; Cimbr.pt. IV. ^70. V. L.
aSECKENDORF Hift. Lutheran. Lib.lll. p. 140. b.
^Bar aber bamaW^ ba er bcn ?^eruf nac& .g)amburg empfteng auf t)em mit Melch.
^ofFmansu^lefieburgancjcllcntenColloquio, ficf)cMOLLERUM l.c. nad^^err^o^
()aimtneIct)iorlUafftcfi^cric()tabcrin bcr .S)ufumifcf;tn 5tird;cn?5pif]orie p. 108. fd)ei^
neter , Dcr t>orbeme(L)ten Q}crfammlun(} bercit^ al^ ^ajlor ju ^amburg beiacn)of)net ju f)a*
bcn, n)eld;e^id;t)al)in(jefienctfein (affe, meilfeinerDonbei&enbi^fall^^eitJcrggefubrct, nur
muf)icf;biefe^crinnern, t)agint)iefcm3<i^ri)erofft(}clobte :R<mp€ nic&t mcbr^aflorju (g.
CO?arien CD^ag^alcncn , n)ie woIbcmclt^eter^errBrrtfft hix\^)tit 1. c. fonbern bcrcitd jmci 3a5r
^aflor \\x @. €at5arincn ()cn?cfen fer. 233ir trcrben noc^ fe^r offt in unfcrn ^irfcl^en^©cfd)ici^^
tcn t>on ibm ju rcbcn f)abcn , in&c|lcn gefiebe t)cr gcttcigtc ilcfcr unfcrc QJorvet)e ju bcr '&v
thmtni^ urtfci; ]&irc^cit nac{)sufcf)en , almo aud; feinc '^ibb\{'^\xx\^ m^i^ bem Origlnal , fo bie
©acriflci; \w (^.^acob in |tc& 6f (}ct,tt)eld;c(f t)urc5 (|uti(je Q5efot)eruiT(} ibr J^oc!)^f)rn)urt)en be^
S^ixxn Paftorisncumei(lcr0mcinc^f;ocf)5Cc5rtcn@dnnerfJ, n^efc&c^id; f;iedffentlic^jurut?
mcnf;abe, tnirmitgetf;eifetift, fef;rtD05funt)d5nfic|)cierat5cn, ju 'ftnt)en ifi.
©. Catftarincn ^irdDebefam in biefcm 3af)r stvene ^rebicjcr t)ai)on bercine 2(rtiolb
*)Ott QcrQctt [;iep , Der antere aber nur nac^ t)em ^ornatmen lHic^acl befannt gewor^
l)en ifl.
'^at Paftorat an bcr ^cif. ©eifl ^ird^e crfanofe ()feid;fafl^ fnbiefem3ar;r3o54tiii
DOtt ©alQwebd. '^k (jifftige unD jum ^feeil ldcf)erlid; Pafquil ,. mefcje t)ic ^api|]cn in t)ie#
fcm 3af)r ttibcr t)ic (Stjangclifcbe au^gcflrcuet , f^cbet obcn p. 8 f . fqq.
Snt)(icf)i(lni)c[)beibiefcm3af;rebcisubrin,gen, Dag jof)attn 23ugcti643ctt, jivcnc
braoe £D?dnner , ber ^ugenb \\i t)er neuen(Stat)t ®c5u(e ju (g. 3of;annij5 ju bienen , an^ero
J]efd;icft5abe, Dameiner M. Godfridus Hermelates Theophiius fonf^en Q,\\<i) M. Thco-
philus Hollandus (^cnannt/ftc^e Oben p. dj. ba^Reaorot, t)cr anbcrM. Matth^usDelius Da^
Con-Reaorat gefiibret \)({t. Untcr biefcn beibcn [)<xttt t)\i (Sd;u(c cincn folc^en ertt>unfd?tcrt
2Bac6^tf)Um , t)a§ MELANCHTHON in epiftola ad Frederum fi'c|) barubcr affo hiXdW^
lic§ : Nulla eft frequentior fchola in ifto littore , qua in re gaudeo vos veterem pofTeftio-
nem hujus laudis retinere. Nam & ante hanc setatem aliquot doaros vlros ea urbs ha-
buit, ^/^^m^w Ow;2/z & quosdam alios , <Scbonam fpemde fe praebent plurimi ado-
lofcentes y optime jam inftituti partim a Theophilo , partim a Matthaeo Delio 6c horum
coilegis, quorumutriusquefingulariseftingeniidfexteritas. Vid. Memor, He^nhurg.
I. p. f .
3n
ij-i II.Z\^z\\e T.Periodm LCap,
SnDemfolflenDen
Sa^rben lo^Febr. iltnac&Cr^^fQerageugni^Da^ dov &er(^tat)f befegene €(6jler ^«w^
jlel)abc niebevgerijTen unb ab^ebro^en tvorben , ba ^atte (g€» d\<xhi oxx^ feinem 9}?irtel t)ie bet*
De l)iaf)t^iberren ^irtncfe Ka&cmacfeer unt) 3pf;<?nii 3^ciiqcI t»ie c^ dirigiren folten ucrorb;
mt Q}on Der Sur0crfd;afft aber tvaren tton Dcmfelbcn ^:^am x>on Bargcn, tntc^aef
Prtrtttmg, xrarrtc^e ^arnc^ctts , Armus»otttninbertunD4>atts2)rc»ee crnannt»
gg 0cfcl;ac|? aber folc&e ^?icDcrrei|Tun(j Darum , mW bie 3ungfrauen Die altcn Ccremonien nic^t
obftcllcn, unD Die i^nen laU^cfanDte ^rcDiger nic(?t annc^mcn boltcn. ^an man auf Dcm
«)3Ia^2DorDen2[Birt^^5aufcgrdbetfinDctman nod) miQt^ CD^auertvercf in Der Otefle, Daf^cr
l?ermut()Iicf) noirD , Da§ Diefc^ Clojlcr c^lDa feinen @tanD j)ef)abt»
2)en 22. Febr. itarD 2tttt>rac6 ^crttarO ein bi^5eri(}er ^eg^-^riejler , ©cjrcibcr,
(nac6 ^cuttijcn Styl J£)ofmei|]cr ) ju ®eor^ , tt>ie au^ Dcr mxtm ?SeiIa^c ju erfef)en ifr
2lm CnDeDc^ Maji licg Dcr ncue ^aflor ju ^. ^cter Johannes iEPINUS fein Pinaci-
dion de Romanas Ecclefise impofturis &Papifticisrutelis, adverfusimpudentemHam-
burgenlium Canonicorum autonomiani , im ^rucf aud^C^cn. €r f)at C^ €^. O^atl^C SU
gcfcl;ricben , Die2lbf)anDlung felb|] abcr \{i anDie Canonicos ^cricf^t.
Q3ierscf)n 'tm n<^cf) Cllern gicng auf ^rfoDcrn S^. ^^a^cs Der ©taDt ^uncbur^ mv^
ferStephanus:^cmpet)onf)ier, eine3citIan()Dafclb(]juprcDi(jcn,unDeine5?ircf;en''OrDnun0
aufjurid[)tcn, Der^crrBcrtraiti nennctif)n Dc^tDC(icn Dcn litrteburgiTcfecrt €Dangcli|tcn^
^r l;at Daraufctlict)e5frticfclaudunfcrer ^ugcn^agifctjett ^irc&cn^OrDnun^ jufammcn QH
SO^cn , unD bci feincr anDerma5ligcn Ubcrf unfft in Diefcm 3af)r €S. X^o^h^ iu fi^ilrteburg liber^
xi\i)tt , tvie er fclbj] in Der ^orrcDc ju feincr Zmwoxt up Oae pr^ueb^d?, fo in Dcr funfftcn
$^eila^c 5u Diefem €aii>itti mitgetf)cilet n)irD, toermclDct.
5im grcitag nad; ^artd J5immclfa5rttt)arD3urgertC<ir(!eti0,Der ttiDcrDicDerorDnete
^ijrgcr unern)ei{]licf)e ^inge au^^efprocj^cn ^atte, jum offentlicjen SlGicDerruf t)erDammet,unD
al^ cr Darauf gcgcn Dic ^erid}td^55cDientcftd;n)iDcrfpcnfli(} beiei()ct, 5cit€€ 9ial)t befo^lcrT,
if;n ju ^auj^ unD ^of ju fucf)en,uttD jur gcfdnglicbcn^afft ju bringen. ^iefte Dic fcd;(tc ^^cila^e.
S)cn io.Sept.fpra(i)€€.S^af)t in &ad)cnl\urtQcBocFs tviDcr Die Vicariosunb
Provifores Memoriarum im ^^^om, cinen ^of auf Dic ^rtboyfeti betrcffcuD, wnD ^tvar fur Die^
fc Sc^tere > tvie Die (tebenDe '^cila^c lef;rct*
A. ifjr»
2lm ^age Antonii D. i. M 1 7. Januarii (iarb Dcr .?)ambur^ifc()e (gi)an0c[t(T , unD ^aflov ju
©.9^icolai3obartn5cgertl)flgcrt. S^ it)iiDfonj] fein^^oDint)iclen2lbfd)ri|ftenDe^:acnt^
pifc^crt n?ar5afltjgert ^^eri^ts bereitd in^ 1 129. ^a^r s^fe^et/ ctlid)eabcr ( vide fupra
66.) lefen i f 5 i,tt)0 mitDcr auf f)ieft3cr@taDt Bibliothec befinDIid)cr^rie(]crCata!ogus MSS.
tmD HaMMELMANNUS 1. c. itbcretnjlimmcn. 3n einigen Exempjaren fd)einet e^ al^
mnn Diefe sBerf linDi^un^ De^ ^oDc^ auf 3of)artrt ^ugcrtbagcrt ()ef)e. S^ann n?ann t)Ort
i^mgcmelDcttDirD, Da^ feincDcrfertigte ^ircbcjj?(DrOrturtg »on Dcrganf^en @taDt beliebet
unDangcnommcntvorDen , fott)irDpIeic^5inbei sefitjict, A. i r 5 i.arttCagc Antonii ie^c
gcporwen» a) ^ie m6Qm aber Diefe ^orte i)on 3o!)artrt ^ugcnf^agcn i)er(lanDcn mxf
Den,
a) Scr ^rr pon^c^cnborff fagct/ t)fi^ aa t>icfetn %m ^i^ I>cf«9ic £)rt>nung m t)«r ©taOt bclte»
IJOrt t>tt Reformation A.i^^i. j*-
l)(ii i)cr erjl A. i f f 8. d. 20. Auguft. m 7 5 (^cn fcfncd 5llferg McfeeJ gerf licje ucrlaffcn ftaf . Q>er^
mut()l!cf;^atl)crfDi)icfe^orteange5eicf;nct/ aui5 cjrolTer ©(fcrti^Peit ein unifec^te^ ?^Iater*
griffen, unb t)ie 5lbfdl)rei()er f;aben fcine Q,x{ mxt^im Ort ani)e(>rad;te S^^acf^ricfpt, auf Dic ^f^acf;?
mitfort^cpflan^ct.
2I(i5t>iegrancifcancr?!}?6nc&eau^ bem ©ofler ju (St.9}?aricn 9)?a(3ba(cncn in biefent
3a5r()erauiiJgefcf)a(ftn>aren, batmanDiejtran^ic) ^crfonen, tvcicbe in Dem iSlifabet^ett,
(fonjl ^irabecrt) .^aufe auf t)em Burff a^e bifi^er i^ren Unterf)a(t gcf^abt , bafur tt)ic&cr ein*
genommenit>obeificf) bann Die tl:rbj<Dber^2Jlteii a(^ ^or(^cf)cr m bcibcn Ortcn Dcrpflic^tet
i^abcn, 0ag$uett?igenCage»)3W4HQtg perforteri, rowoltt^itttjenafejfuttgfrauefl
t)eb(leitter tncifleriti uttb jweett tHrtgbeti , 6ie i^tteti ^atibreicfcuttg e^uti |oUe»f,
«ufberagtetiiClo(ler, miecgfleri utib Crin<feti, nacfe not^t^urffe x)er(orget uti^
«neer|^alteti, uttbtiacb&etiiCobe 5ur^£rbeti befl^eigee roerbeti foleeti; !4^ocf) f)at
man jlcf) t>oht\ i\x\ Qmi^ti @c(l) jum Sintrit audbcDungcn. ^emnecbfl i|i ba^ oben^beme(btc
2tritien^4au0mitaacm3ubcb5rt>erfau(ft, unb ba^@e(& jur 2lufrecbtf)a(tun(j unb^^^erbcfi
ferungbicfcr@ti(ftunj)be(cget tioorben, (tcf)e W Urfunbe inbem ll.^anbebe^ i(]en ?^ci(l
pag. €^%.
%\^ bie Teftamentarii *) t)on 2t(bre(fetWultafeti etmattCanoniciafl^icrft^tctt
^iflcn, benen ^crorbnimgen (Sig.^Katl^esunbinfonbcrf^cit \n ^fnfe^un^ anbefof)(ener ^r^
tvel)(un3cine6ncuenProcuratorisanbc^t)crflorbenen ^oMtiti Kv^ttiatitts ©tefleflcbwi*
t»erfc6tcn, fpract)S^. 3^atf) «m 9}?onta^enac&Reminifcere, badif^, t\)ci( bcr @onntag(J;
CSud;ilabe a, unbOllernauf beng. April, aucf;baf)erReminifcereben f.Martiifief*
d.6. bcfactten^onat^, bagfa(^fieinncrf)a(bac&t^agenftc6nicbt be(|uemcnn)ilrbcti
incontumaciam toi^^ix fte tcrfa^ien tvcrben fofte, fautbcra4)eeii}5eilagejubie(imSa*
3u ber '^iit mm Executores tton 3o5<tttti 2^efetl **) cf man Viearii su (gf. ^m
faiQ:c(lament: berfcitA. i f 29.ab0e(lanbcner?^ur0crmci(ler(B»erbarb»oti4olteti J U L
bcrDiatf)^>'?)crr3obantt^uge, imgfcicjen bie Vicarii ju ©t.0?ico(ai jfobattti ilouwe
unbtHattbiae t)Oti OerVt>ortbunb?)}?e(^er3of)atittS^ume5crben)efcf)er jum Untcrfcbei^
De bed ()(eicf> cjcnatmtcit ^ric|]cr^ unb Vicarii ber ^ai)e iubena^mct tvirb. ^an bcfiebe ^\M$
bieneunte^efage«njufef;en*
d. 2 1 . Martii mx bcr !:Dien(Iag nad; L^tare , tnacjtc Zxmh tHoUer Vicarius tm
S3omunbju@t. €atf)arinen, feitKnfe^ten22Qiflcn,fofubNo.io.bei(ieact, unbffarbbar^
ILC^eifa i.25ati^. U bed
betworDeHfei/ in tetn 2fu6su^e / fowl.c ou^ Scmpcn 55eti^tsctna4)t/ miiMtn au«l)fc«
fenaCDmnf^tiiterganfle».
*) A. 1525. tDaren Henriciu ®al«&or(5 J.u.D. unt)^arflcrmei(Ier/ tt)ie iiuc^ (5cr^<trb ron ^urtctt
«KatNann Executores, ttte au^ bem Vifitations-Sgu^)? tm Dritten S5anl)e t)e^ erften Sbeil^ p. 647 er«
teUet/ aUn)oabert)tcaBortcfo()eij>on^fitlcn(ic|jenitidemProconfui. ma(Fen er nicfit 55uraermet«
tler iMr no<f) geroor&en gean&ett werDc u muffen» €« giebet nber biefcr UmRnn& ©eicflenbeit iu mebrct
ren Utocpjianen,
**) fx f;at A. 1475. d. 26. Maji ctnc Vicarlc ju ©t. «nicoiat gefiiiftet / unb uo(^ A. 1 4«©, aut circa M\m
^e^ep,Si9,tm3f?n55fln&f/ «nt»p.7o^.iitta|i?eit»n^flnl>ci){«^r|l^n2[)ff(l,
j ^^. // SC^etla /. 'Periodm III. Cap.
«uf d. ;. Aprilis, jn Der $db|ltf(^en dit^m t)evmutl)li* \m <mt allen Umfldnben (eine^ ^e*
pament^ er^eKet. ^ ^ . « ^ . ,
Um pfiiigffcrt i(l 3o<icfeim Jrancfe n>elc{>eron feedijen Bcgcti^rtgcwe ©fclle
t)agPaftoratju@t.5^ico(aiuberfommen \)m, lufolc^em 5Imte ein^efu^ret n^orDen, fie^t
VARIA THEOLOGICA citata.
2I((J ^tnriif (6»ert)e6infcinem^e(!amenteaIIefeine®iiter bem grofleit ^orpital
jttm^eit (B>eipejum^e5uef&erelcn&eii2lrmefit)ermacl;t, unt)auffeine (e^te ^eimfartf)
i)a§erfeine€rb^®uterempfan(3en(jenommcn [)atU\ me(Deten ficb nacl; feinem ^obe feine €r*
ben, unt)befummertenben97aci)(ag mitibrergoberuncj; (S^I)abenaber)tcf)t)ieQ3or)leber,
ti^ie mt tier d. 2. oaobr. gejcicbneter ^lnfugc fubnum. XI. \\\ ^age (icget, mit brci unbticr^ig
S!}?arcf£ubfd^, mcbtauaQcbulOtgCeit fon^crnau3CB>uiiPeii, noie bie 23Borte (auten,
»onanenr2Infpruc& freigemad)t.
d. 1 7.N0V. tt)irb auf '^efel)( be^ JE)errn ^^ur^ermeifler^ ^o^annt^ctEcn ein biebeDor
A. I f22. j\i)ifc^ent)en<^ormunbcrnn)ei(aRb(SggcrO tnctcrs ji:ini)ernunt)^cnrtcb ^i^?
^eflorp n)e(t(i(|)en ^rie(lerd unDVicarii im !^om ubcr cin SrbeunD ^ojf in t)cr Ovofens(^trap
febeiegen, erric()teterQ3erc)(eid;/ iw S^.Oiatbce 2)cncPcIbucfe eingefcbriebcn^au^welcbem
n)ir ju bcmercf en / t)apbefa(3ter4)tOt>cf!orpeinen^bei( Dicfe^ i)crfaufften ^rbe^ unt).S)ofe^
junr^ebucffeincr geiflii^enCommende im ^om, bie bamabi^ M. jio^ann 2Mocf ^ g g.
IXat()e^ Protonotarius befa§, an(jen?enDetn?ijTentt?in. f^a bencbenj] jiebet ju bcDencfen,
Jva^t>erCelIer^Q3robcr^^offmOcr9iofcn''Btra(|cnacfe ber Dv^^boyfcn ju fa^entt)0({e,
^er gcncigcc ilcfcr gcliebe inDeffcn Die XII. Q5ei(age anjufe ben»
d. 24. Nov. erf)a{ten Die XJorfrc^er ^cr 2(rmcn f 2Ki(?cn i)on ttjcgen Jttjan^ig ?(??arcf
©c{be(JJ£)aupt(lue(^Dcrc!cnOen^rilOcrfcfeaf)rtjum^.(Bci(le noiber *:^crcnb D^oueei<s
cb(te(3(id;e Urt^ei f. t)ic XIII. ^^^eiiage. sSon Der obenanflefuf;rtcn XlPul^aprcfoen Slcfla^
mmte ©a(^efo(c)etf)ien)eitere5^acbricbtint)erXIV.$Sei(a^c, Dann a(0 fid; bie Exccuto-
ren, unDjtt^arM. 3o^4nn2vloctf)perfobn(id),l)ie anfeern aber ^ur(jermei(Ier ^cnricb
Glnfgburg, unD^iatbmann <5er^art> Don^utlcn t)urd;ibre@evoUmdc|)ti9teentfd)u(t)i#
()en(affen, 04g(tet)onivegenOc6<E^e(iAmemo ntct)t6 empfangcn, gc^on^clt noc^
8crk)an0clt&atecn, t^art)
«i. ^o. Nov. Dennod) t)on ^€. 9\atf)e;au^^fproc^en , bag bie Teftamentarii t)on tcnen QH^
fern t)orgeDad)ten Canonici , Die jle empfangcn unD nacb feinem ^oDe DerbanDcit batren fd;ul#
l\Q tt)dren famt unD befonDcre Dvc^nun^ 5utl;un ; Der aber ni^i^ empfanflen Der Ddrflffe aucf)
tiici)t^t)on(tcb^eben.
-SnDiid^ftnDeini^e^inge, DaDon ic& aber Den ci^entlid;en ^ag , tt)ann |ic gefd)e6e«
fcin, nicbtentDccfenfaii, in Dicfem 3abn>orj}cfaI(en.
€^5abenOvatbunD^ur(jernac!)^ratotr^3^w5tu'ff«t)enen W^ften Da^©ini)en im
JDom ()dn^(id; Dcrbietben (affen.
Nicolaus Oiambott) ift ^rcDiger ju ©t. ^\c(>\<x\ 0ett)orDem
t^uf Stephani ^empcn ju Suncburg Dem ^. d\<M\)t itber,^ebene 5lrticfef , fie§ Der 5fbf p\
©t.«X)?!d;ac(igDurcbeinen un(}cnattnten cine^iDeriegun^ (ieKen, tt?e(d)ett)ei((iejum 5^ac()?
tf;ei( Der -^a^r^eit m\U aemilbraucfeet n^trDen , fieg tt)o(bem«lDter j^empe mit 3o&ann ^u#
8t"^
f^^nbiX Reformation A. if;r» ij^
gmhmn^ Q3orrct)e ein Q5ucf> Driicf en fo biefc ^luffc^rifft ftat Up De^ abbate^ tJOnSftrp!
U m^aii t\)o guncbord; unD (inc^ $i-5uc efcl^ Q3t:6ucbocf/ 9(nt&n)ortf) ©tc^
pbant jlcmpcn qSrcOigcre^ m eDangcHt (EJP)5l3ftt tbo ^ambovd^.
5DelInunbicfe@cJ)riflrtnfd)tnur ein 5iugju(j ber SSucjen^agifc^cn Crbnung unfcr5l"ircl;en/
fonbern autii^ tim ^cf;u$^9iet)e fwr biefclbe ift, ^abc ic^ folc&e jur funfftcn Q^eilage 5emac6t»
SSeilagen sum briften ffapifel
1) Q5oflmaci)t ber ^urger bcn i2,Q3or(lc6ernt)cr 5(rmen, unb fonflben 24. Derorbncfett
f^urgernaud /cbem ^ird^fpielA. 1 5*28, 2|. ante PetriunbPauli jjegcben/ famt berofcl*
bcn crflcn nnt (^^*. Diatb()epfio0encn Untcr6anb(ungcn.
a) €^.2^<it^c6 Urtf;eil in @acf;cn ij^atig tnollcr wibcr bie ^orflc5er ber Memorienim
!5^om , cin bci bem ^lBinfcr^ Q5aum bctegene^ €rbe betrcffenb.
I) 5lufJ5U()caudbcmJ£)aupt^Recefsi^onA. 1^29. g.cif]licbcimb^ircjem@ac6en befangenbf»
4) Q)e)Mlun9 Andi-ex^emar^e $um ^d^reibir su 0t* ^urjjcn» A. ino. «^ tiadb Ca-
thedra Petri.
0 @t<pl?am^cmpeti 5(nttt>ortupba^^r5ucbocf.
6) ^S. Kabe0 OrDed tvebbcr Surgcii ^arflctis if ;o. $ poft AfTumt: Marisc.
7) Ejusd. Urtbcil tn@ad;cn5?utlQexOcf6contraProviroresMemoriarumim^Omi^^
ren ^off auf bic Dvabopfen betrcffcnb. i y ? o. fer 2. poft Natlvit. Mar.
8) €(S» dic^tf)^ Decret in ® acbcn 4><xttg XOttl^afkm ^inbcr tt)ibcr 2(bcrt Wul^a(c«a
Weifanb Canonici Teftamentarien if;i. D poft Reminifc.
9) Q)crg(eid; jtt)ifcbenbcn Executoren tjon^o&atiti 9ve(cti ^cf^ament unb ^<^«g DJobe^
tt>Olt>. ini* D poft Oculi.
10) 5lrcnb?0?o(lcr^ Vicarii ^eftament. cT nad^Lsetare. ini.
I I) QSergleict) bcr Q3orflc5er bc^grofTen Jg^ofpital^ jum J&eK. ©eifl mit ^ittn*c& <8cx^c$
iErbeti liber beffcn ^eflament 2. Od. i f 5 1 .
1 2) Q^cr^icicb pifcfccn i^itiricfc^ib^cfl^rp Vicario unb igggcr^ tncicra ^inberti i f j i
17. Nov.
1 5 . Urt6ci( in <gad)en M Q5orf!ef)er bcr 2(rmcn tvibcr 25erctib 2)&0W. i n ' * ^4 Nov,
1 4) <5e 9vat()^ Ur t^eii in @ad?en ^ang Wul&afctia ^oc&tei; n?iber 2tlbcrt ^uf^afett^
^eflament^ Executoren.
U2 ©tc
5f5 IlX^iils ITeriodm IILCap,
©icerfie 35eila3e ju t)em t)ntten Sapitel
V *** ***
^mi2.^Drf!cnber« ^cr.^rmfn untfonft ^cn 24.^ci>
ort)neten ?3iir9ern aug je&em ^irdjfptel gege^en Anno
1528» ^ ante Petri & Pauli.
*** *** ***
(omcf t6i>bijTcr ^t;bf tjcle ©or^t^wfbfgf e(f , bar^orcf) mff ©cf f fff er ©nat)e ^tviWlzm
licpeft a) gefc()n:>fnt)cn , ^rotcn Q5o^l)eften fccr '^t^bt, Darfnne »cfe ^iiDen, me^vDeti
Q3cmioDcn, nfcf)ta(lcfnefnQ3crfuninu(Te, fi>nt>crnocffrt fcf;dt)Ifcfen ^ornemenDe
iint)?^f^brucf, fogarunbei?ac^te^Q3erfa5rcn, ndt)f() f^, fn i)cni i)attI)Ot)flfcr^i)Dtmcbr;
l)en fn cfmcjcnl^agcn tbo betrac|)tenDe , m mcn be sSorbefe t>or6gent)cr ^o^beft aHentbal^cn
fo utl) rab^ert , b) unb t)cn lenen t)c fcl;dblicf grucl;t Darutf) fobbcrn , t)aDord) aflcrlcf Upri>r,
^m , unD l!tt(U'|} f n biffer {)ut)en (Stat) Dororfaf ct, ^emcnc grcbe, (gcntivacbf unt) ^olfartl^
^erivrt^ree , c) unDfntcnbenfcbtdanber^, ben, befcrt@Ott, fn ctlfcfen bappern (Stet)cn,
\si fn Diffcr ^i^btfobaner ^i)fe , f» en?f(}en Q3crt)art)cn jjefamen, i)ort)ann fo ti)t)tlicf beacgntf
jwbcn mod)tc , batft)ermantf)Ott)cgenl)erQ3iIIicbfcft0emffct, apenbare Utibaet, na^iibe be^
^fab^^ocf^unbRecerse(|cfiira(fet, unb belcnf^e, ben ef)r C[>?oetnjt[Ie IcDcrf^, ben cre egett
^bi^^^^ve-ipui^fromenutibJ^fnbcr, buijcr cjuben (^fab , unbicbertiian^:3GoIfabrfb mt> ^t^it
i)cr 4>cmecnc ^eflcn^ , allerlcf baf f bo ^i^crfabrfno ere^ 0}?otf>mfIlett^ ^erccfcn mdd)fe , tjcrbin*
tiert, xx\\^ mt be ©^mene "^onmad^f fobcrf, naallen bejlen, f^o '^ercfe ge|leUet njcrbm
in6d;te.
^^Darummebegemenen^ur^erbcr^fabJjJambore^ An. i f 28. be^3)onner(?a(je^ dou
Petrr unb Pauli be 1 2. Q3orilcnbcT bcr Slrmcti unb fiinp 24. e^rlfcfe ^or^cr \x{{) f^Iicfem €ap
|)d ^f arcn , unb benfu!t)icicn alle^ , waf rbo €enbrac^t unb 2BoIfarfb bii|fcr gubcn (^taX) (jere#
f en mag , mftutib bf bem^S. Oiatl) fbo fobcrnbe. unb mft bejlenbfcjer 9}?anncer l^anbelnbe.
!♦ '^5omerl]cnbfbbcnunbbcgef)renbeacmencnQ3or(jcr, baf be ^efarne unb ttcrorbtie^
U ^oroer ftcf bef^ff cn bf bem €. Ovatf) fl)0 \)cravbcibcn, \i([t adc^ , mt ^M ^orb, be (Zcre*
ftionfcn, 5varcfemT)i'cn(l, €lerffci), allcrlci 9??dncfe, 97unnfn unb^apeninbu|[cr^fabunt)
©ebfbc belangef, m ^ubcbenocv^cjcblagcncn 5lrtic. be tmffd)cn bcn ©efd?icfcben be^ €. 9iatr)
imt^-^Draerupfobaenfttdr^jenommenfDn, allcnfhalyen fo d^o^^fin mii enbfgef njcrben mdcje
W^i rccbte ^hn ^cinti itnbbiiffcr (juben @tabQ5e|]e^ barutb gcbfe unb n)erbe/ unb nemani>
«ne rme «©cjjulbfn oeybarfIfd;en ©cl)aben mose gefof^rct iverbem
;a.!^ar#
a) acmefnlft^cB. fc) roftnt c) Um^xtt^
Cgr(i«25ctl4«e* irr
2. !^arncd)|l fd)6(en t)e Q3ererl)netcfi fort)ern unl) ()elpen betrac()ten , tvo men aHett
qiiabcn'2Gaf)nunbb6fcbe^encfcnD,bat;cni(ji&erQ^6rgerupDen9iat5cbDer9v^^^^^
eDt)cro(t, umetdcfcr.^Dacte^Dcrea^eroillen, be|icfbttl)()crtr>ogc9etten,^ef)ai)t, et)&erinne
^ebbcn m6ci)te, fo t^o ©runbc Dcrt)ra(tcn, l^at nemauD, (>e tvere arm et)t)er ricP }lcf bi) .^a^i: eiJ^
Jicr 9?ad)t, cini()cr-:iBaIt;tt)0 bcforacnt)c l)am , unD all< ^^or^er et)&cr 3m\)abncnviUcu
Darncd))lDem^vatb, unDDeniencn, DenDat9?cd>tt()or^:^i>Dtbefaf)(en, bi;)]enDi() unD fovDcr^
Iid;fDn, aKcrlci Unart, Q5cma(tunD(lraf!icPeeafc,anDc^?}?itJf)anDe(cr, na£uDcunferetaD«
^Sofe unD Recefren tl)0 jlrajfcnDe up Dat lcDcrman m unfer guDcn @taD b\} Dveci)te, €f)ren un&
aColfartb (jcf)anDl)at)et, bcfc^iittet unDe befd)irmet blmn mdd)te.
^ !7)e(3efarenQ56r.gcrfd)d(£nbctiad)tenunDfoDDernbt;Dcm ^,9taDeancnt mt<im^
brad;t, -IGolfartf), De^ ©cmencn ^^ejlcng, ^uDcPoiicieDclangcnDi^,
4. !^ar befunDcn ivorDen , ^at cD(icfc OrDceUDDcr ?irticul unfer @taD<9iCcbte ^ ^of etf
ffftcDcrltece{ren)erenndDi(jti^oDerenDcrnDe, fcfedlen femit Dem ^. DvaDe befprccfen unt>
j)ulfdren.
f . (Se fd)o(cn ocf bDDem S* IXaDe DorDcrn affe M^t 5frficuf^ , fo Dormaf^Dem (S.9i«*
Debi) ®eef. Joach. Wegedorens ^yDcn, ocf fug mmi)l^ i)orfleDra()en, tf^o Der i2nDfcl)0|>
fopenm6{|cm ^ ^ ^ r
6. Q>cft'nDeftcrin^crfof^De^^anDc{d, DatDeJ^anDefer i)orptanfe0en, Datfeerett
^atf minDern eflte oci-mef)ren fd)o(Den , unD mo)lcn, ummc Dcflo bctf)cr tbo Dcr ^nDfc^op t()0 f a^
inenDe, Datfd)afDcnframen£uDeH, DeDartf)Oup()efamcnfi;n, up(3c(c0tunD bcfalcn «^crDcn,
DarinncntbobanDelnDe, alfeef^ncn na^innc ttnD ^BittcunD b6rlicfc^piic^ttvcrDratf}fani
tinDnuttfam bcDuncfeiu
7. '^arfeDenn, De.aefarcn, DorDcr^nid?tenDIicf mit^€ OvaDc fd)fufen, (lanDefn »cren*
tcrnunDenDigen, ef)efcupallc'2frticul, Dc man t^otJcrenDcrn (jene^jf, mitDcngemenen^dr*
gern ^iu^aefpracfe (lebolDcn, utiD Darnen)} irat tn?ifd)cn Dcm (J. Dv^Dc unDDcn \ScroDncten af^
(entf)alt)ctioor0utl)an(iefef)cn, fd)a(l ilcte bliocn , Dod)Datfo, tvcnn tf)0 Dersan|cn©emene
(jpenbar t?erllenDi(}et , unD cenDrcd)tig m\ /cDermannalfo unDcr^olDcn merDe,
R. Q5e,(TegenDeocf inDcm^anDelDcniDcrorDneten^orgcr^ famt effte fonDer^Dc^cJfvar^
^ett , DarDorcf) fc utb gemenen ^Vfcbl Der ^orger nid)t roullcn tf)0 raDenDe, fo fd)d(en fe Dariim<»
me tbo rugge fprefen, De 6I)ti allentbalDcn fd)dlcn unD i\)illen belpcn raDcn, tbo Den -^Bcgcn De
tbo goDer^nDfd)op Denen, unDe roatalfo geraDcn unDc bcfub en, f&al /cDerman Dencn, De
DemVemenen ©uDct^onr^^ejienarbeiDet, ocf m4t^tt)eunD©uDef;elpenutf)forcn i j28.2)on^
lurflag^/ iDorDena^.Junii.
Aniculi ati fecn !Katl) begel^rct / Anno 1528*
&en26*Auguft.
T. ^af J5crri?)ittricf)S<»fQburgftd)Dcr(^tcDe fo tan(^t cnf^ofDen mc^ge, Daf f)tna
pnemegcnenQ^cgebr , De jencn, Dem Dat df;rc lim finctttjiam, butenunD bimm Dei'^taD;
Utf)f)i}i atfogenamen, betaletunD tf)0 grcDen Qt^ilkt itgt.
I f 8 //. C&eils /. Periodm IIL Cap,
i,. S)arnec&j] ©e^el unb Q5ret)e t)an tmen^eren tj^o er(angen, t)at ()e |tnent5a(i)cn nemant)
6efc()cDigenmi(/ binnenunt>5uten^anil)orcf;n>anen^e, a(foIofn)ert)ig, Dat befSiJrger^unt)
Snn^aner^ Daran bend^ent auerDracjen fdnnen , unt) &atbe|]ne^(2t)e^f;a(i)enfo\)er(aten \^i
t^iaent)e?Sor5erunt)3nn?aner, n)annfet)e@cge(uni)^ret)e, t)e Jofp»erWg *) fiin, jjefe^
ten,unDe 0e[)dret,unD ein iei)er,t)em W @ine buten unD binnen .S)amborcb genamen, to Srebeti
gefte((et i^, mit Dem (g, 9?at)e barumme t)ert)ra()e» , m it)t mit eme n?iber f(^a( ger)0(t>en n)ert)en»
;♦ 2)e^n5iaenDe^drgerenen^or()ermei|IevDe ofemn gut t)uncfet,t>or Der J^anb, U(
fen, offte i» Q3erfonen , Dar §(g* Diat) enen wth f efen fc(;a(, t)or|ie((em
4. 3)at&e2(rticu(, be(angent)et)e@abe^^i|lenun&e(2!eremonien, tvobor^ De ^^(Jrger
t^or^e^etjen , a(fo md^en mit ebrem 3nf)0(t)e, ane gnfage na Qt^mn n^erben.
f. 3mg(icfcnocf Den .S>i((i(jen @<e(t unbe ^iint 3(faben J^pug, t{)0^ef)oefDer3(rmet?/
mite5rer Upfun(ftt)o(gen md^en.
6. S)at men ben 1 2. Q5dvc)ernt)et)artf;o fc[)6(en t)erovbnet n)ert)en, t)en)i(en bat bat^eme^
nc ©ut5 to ac(?tern i^ , Oiefenfc^op t)an a((er Upfunfft unb Utbjjaue , t)eferguben(Stat)Doeii
mdge, unt)t)atfeocfa((e3af)rmannc(>rbemO?at)e D?ef enfcbop fcjutt, umme W t^obdrenbe,
ofrebcDvabtt^oDornofftetboacbtevn fi),. bavjcgcn n)avt)ig famen mdgen; fot)at be555drgei:
na biffem 3^a.()en barbovcf) (^(g, 3^abe ncnen bdfcn 2Babn t^ott)ent)en t)v6(fen.
7. ^at ben t)erorbneten 33dv3evn be (geb ber ^dr^evmeiflcve unb 9ia()t^^^erfonen mos!
ge 9e(efen wevben , bavnec()ft M ^dvbcf en : !4)e Kece^Tc fon)0( t^o f)0(ben a(fe bat (^tabtbocC
in bem (5cbe m^Jjje be^repen unb gefcbret)en werben.
8. '^(^t men ocf be 5(rticf e( bed t^orgcndmbcn ReceiTe , fo tf)0 enem €nbe t^orbrage , W
fe^^.(!Kabeunbbcn^dr()evn nicbt t)ovfdn0{icf ft^nmijgcn, bann n?an be t)Orbragen fyn up
^cl^a^ unb 97ai)et)en ber Q^dv^ev mit bem evf(cn mdgcn c)e(efen tuevben.
9. '^Oi.i ocf (J(S. dio^i n}i( (at)en unb t()ofe(}oicn, ocf mit $Sret)en «nb ©e()e(n t)ortt)t(fen,
\i<iX fe unb ere 5^af om^in^e , nabiffer S)agenunfc(fetabtboecf unbRecefsjioibcn tt)i((en, unt)
nemanb bat)en rec()ter ^rf entniffc , na ^ube unfe^ ^tabtboccf ^ unb RecefTe t!)ertt)c(bigcn , offtc
(Sc()abent5ofdgenn?i((en, unbc ticx ;ene t[>orf)engen , bar enen ibern ©cfcaben unbe 57abeel
.t)anentflanm6d)te.
I o. 2Ban fobane^ (jefd^eben , t ^ be d^M mit 6. ^erfonen a((ererfl t()0 t)er(en9enbe , up
bat(S€.Diabtmiteren^drj3crnbeflofrebfamerfpn moge, bocb be /enen tbo fefenbc, bar be
^drger md^en mebe tt)0 t^reben fpn , fo bat barut^ unb ber()(icfen ©ebrecf e, nene n)ibeve Un(u(l
mdgeernjecfetttjcrben.
11. S)artbo mm een ^orgermeifla* offte 9?abt^mann t)an bem ^afle , tt)0 o^btng^
tt)anf)t(icf)t)erflerDet, eenanberfram 9^?annup.neci)f]fo(genDctt^etri, efftc ef)er m6ge flefa()^
ren tt)erben.
1 2. "XaoX ^crr (Bfcrt) »4« ^oUcn De^ Q5orocrmei|lerd ^of , unb be J^of be^ Jg)« ®ec*
flcd , unb fee(i|)en (Bcrb t)rt« i^ilf t(eii fpn ^of , Dar Dc 20inbm6b(e geflaen f)efft , in biffer ^c^
fcnm65cntt)e30cbracfent\)crben, upbatDe^drger \iOi ^immerto(t mdgcn (ei)gcn, fo Dat Dc
5Karcf te unb ^ercf5dt)en in bcr <^tOiU nid)t md^en bef (emmert n)crbeti.
i?» ^at ocfbeUpfumpilber beiben(2:(dffcr3of)anni^ unbC9?ari(n sj}?(jgDa(encn famt
c5ren©ege(, 5Svet)enunD(i:(enobien, t^oe()rer^etocf, unDDcDe^Danif^flbeDarDcn, ^m
SHor^
*) fl(au&tv5t^tg.
igr|!e 25«l48«» if^
Q5oi-|lenl)crn t)cv 2lrmcn folgen mo^e.
1 4. SDat Dcf Dc Vicarien imi) Commendiflcn (n blcfer <5tat)t fccm gcmencm Q3ut)e cne
(?attllcfe ^f;oIa(}e Doen mogcm
1 5". ISDatccf bePrivilegiaber^om-^J^erren ocf cfcre^egelunt) '^mt in t)i(Ter ©tabt
mojjen mWv gebracf^t wcrt)en , Darnei)|] t)c fammt crcn €lcnot)ien in ^utie '^ctva^tun^ mogen
genamcn n)ert)en,
1 6. !^at men ocf bem ^ioftcr tho Jg^erijefle^ube encn framcn Q5orgcr , mit Q3u((>ort5 be^
dia^bte unD t)er Q3or|]enl)er Dcr 4. Carfpcl tf)0 enen Q3orflenDer fctten mdge , be Dcnfuluen jdbv^
Iicfbcfct)ccDt)5onm6ci;te.
1 7. ^at men Demfuloen €Io(ler mit «^ulbort bcd Ovabe^ , unbc ber '^^or (lenber bcr 4,
Sarfpel/ enengubenPraedicantenunbcnenCapellanenfettenmdgc, unbanbere^reiler, be
bar up bem ^m mdc^tcn ^r(5i)en gefoft f)ibbtn, ocf anbere Q3rc|]ev ba nenc^^^elfc ()Olbcrt
md^cn.
I g. ^at na bi(Tem ©age neen ^Sorgermeifler offt Dvabtmann ^anbcle offt (tcf feretvcKcf
fette mit ^orben offte ^GSercf cn gt^tn be ^orgev , ocf nic^t jjegen ©abcd 2CBort unb ^ercfen^
ben(t, ocfnictt^cgenbatgcncbatbeQJabc^isJtiffebcIan^cnbei^, bavwillen be ^Sorger benfl^
licf) umme gebebcn ^ebbcn» S)enn tvcvcn cni^e Diabcgj^erfonen , 'M unniittc (^acbc gefegt,
offte 6ernama5Ie> fes^en mogtcn , M €€♦ diaht alfo njil unberroifen unbe (Irafen , bat ncnt
tvlber Ungcno^teunb Unlufi tn)ifd;en bem Srb. Dvabc unb ben Q3orgcrn crnjaffen mogc»
5Di(Te^ aflc^ fo ene 5lntn)ort t^o erlangenbe ocrlangcnbe ^orger M bem (0 am !^onncv*
f{a9ct5of«menbc9efc{)eI)enmdse» A. lyig^bcnafi^l^aijcgbc^^anbc^Augufti.
antttjott l)ce? Dlflt)^ nuf DaeJ SJorfge.
Adart. 1.2. 5, dc 10, bencr(Icn unbanbcrnSIrticfelbelangebe^erfon ^erv ^t'tfri4>
©alQbcrgeunbcftneiSacfe. S!)cn5ten»an^6reene^Q3or()ermei(^er^, unb ben loben btf
langcnbcben^^adber 9{ab^?^erfonen t^o t)ermef)renbe: ^IJTe 4. Slrticfel noil €€♦ diatn na
5f)otbur(ft bctracbten unb bavin mit ®i)ttlicfcv 4)uipe alfo ()anbcln, M alle $Dins cvbarlicf
fcbalgccnbi^etnjcrbcm
Adart.4, bcnt)erben5(rticfelDanber©abe^?^i(Icnunbeeren5(rtfcfcIn tt)i( €€*Dvabt
«lit \)tn beflcn fobbcrn , bocj) alle bing ane '^mnQ unb Uniu(l ^elpen utbricbtcn.
Ad f , ben fdfften t)uIborbet €^. dia^t M men in be^ ^ell. @ee(lc^ Jvcrcf en be ^rancfcii
lecjge, unbme^babci i^tbo Unber5oIbun(j beifiiltjen ^ebrucfe, unbe tjcrncr Q3cforge, tta^
bann t)on ndbcn i^. Umme ©lintc ^lfaben J&u§ fc^olcn be Dvabe^ J^erren t)om ^at)e be^ J^*
@ec(!cd ?Set)e5I ^ebben , mlt ctlicf cn t)erorbnetcn ^orgcv ftanbcln unb t^crbrc^cn , tvo ,mcn M
f)txnmal)l6 (^olben fcbal.
Ad art. 6. t)an bctt ^orjjcv be bi ber (^tat^t DJecf enfdjop f amen fcf;oIbett , 2C. ^erb
<2€. Ovabt be gcwabntlicf e ^lfe I)oIben , M foban Dvfcf enfd;op in ©c^ennjavbigf elt aOcr Ova^
be^?^crfonenunbSecretarien0efd;ebenfd)aI, fonbenbe/enncn/ foDor^etri moc&tengefa^
renmerben, cinl()e2Infd)ldgemafen, baborcbjjemene Q^orgergebetert, unb ttja^ntlicbe Ut^^
gifft toerf ortet , unbe fiig mt fruc^tbave^ rat^en , Mvin fd;al enen goct ©e^oer gegeoen n>erben»
€€.9vabtacbtetocffu§nJc()tt)or9oet, bqt Iber 5^aber ftnen ned^(]en 3*^abcr 9(ecfi'nfc!?op tjo
intdgenbc fc&oIDc ndDlgcn , Darum n)crD mcn Dcn art. n>oI bcbtncf cn»
Ad
;^3 lI.JL\)ti\9 LPertodm IILCap.
— ■ — ■ 1,111
Ad art. 7. i)c fdi)ent)c %xtkhi 'ociin be^ Oiabed SDe t^ tvebbev afie ©efc^icfdgPeff unt) t)tfi^
fei: (Stabt 35e(!e , ^edcf ben fdf^en. '^(nt men ai)er ji na OtaDt^OiCc^C unDe t>evt»ra3enen Re-
cefTcn ricl)fen fc^all / t^ nc^f^affti^ in t)en Receflen bejlimmet
Ad art. g. It. Dc ac[;te , 'cim QSullenDin^e unt)e ^efefiin^ t)cr RecefTe \$ (2(5» Oiabt un^
i)e eren QSerorDneten in bagelicfe ^lrbeibe*
Ad 9. ben nei]en&en 5lvticfe( i|] ^€* Dvabt ^oebtmini^ t)orc& (Segef utit) 5^ret)e t5o 6efe*
Oigen, bart)C4.CarfpeIgelicfenReverral.?5rei)e, t)atbe@emene nemant>Dern?eI&tgen,o(fte
forgfoli)i(|e^f)o5opefump(}, Daborc&^iS^OiaDtbedn^lli^et, offtc, bauen Diecbtc , genobi^et
mrDcnm6gtet»arge(ien.oct)cn, Docbtt>i(becDe^artcn, Den5lrticfe(n)ieDer bi ItefbcDcncfem
Ad 1 1. De elftc 5lrticfe( [)cfft (^ti^t , tt?enn een ^or^ermcifler ttcrf^creet cfte unbequem
tvirD, Dc@taDtunDDatgemene Q3e|let)ort()OjkenDc, a(d Dan jlraf^ cncn fonDern bcDarDcn
CO?ann utb Dem OiaDc fefenDe , m\f mn OiaDe^^-^erfoncn t)er(leroen VDcrD (tcf (J*^. DtaDt m
©e(cgcn()eitDer^iDt, biQJermehrutii^De^^^an^Dcr^crfonenwo^tveten tf)0 l^oiDenDc,
Ad 1 2. Dc^ jn)0(ften 21 rticf e( ba(t>cn bejft (2(S. dUU MQtgmn , Dat mcn up Den bctben
©teDent)orDcn?i}?i(rcn ^f)or, DarDc^f)i((i^en(5)ee(ieg^of up De ene, unD De^ €rb. DfoDc^
^ofupDeanDrc0iDcbe(e()en|>tt, enerume(SteDe macfe, DarDe ^orcjer *$immerf)0(t unDe
fonflen (^tenen fcgfien mo()en, amft Ded ^iCtnD-^^^Zodcr^ ^of mot^ bi; Der QCinDmi^f;(en
b(it)en»
Ad i;.DenDartteinDcn2(rticfe(na, tt)t(f€€*9iaDt5(i;tr)Doen De (s:(enoDien unDc tve^
Dabi })6\'it , in guDc QSertvabringe tf)0 hxmc^m , beti^ tbor ^^i;Dt iDt tmifcpen Dem ^. OJaDt unDe
Den t>erorDneten Q^orger t)erDragcnlDerDe , ttjo men Damit fcanDcfn tt^if.
Ad i4»<5£ I f.Dcn i^.^lrticfeit^an^^^^oIacjcDer Vicarien unD Den i^ tjan Den !4)oim
Jg)errn utiD ercn ?Dlidf)anDc(un(), tverD(5:€.fXaDtmita((eng(t)tbfoDerti»
Ad i6,& 17. It.Den i6,unD i7.2fvticfe(tt)i((entnttvipcnOiaDc ancjefan^en unDcac&^
terfofget fptt/ Dovi^ frunD(ic(; ^panDel b^ Dcr %bt\^\\\ unD jjetnenen Convente t^o S^(kxw
Pef)iiDe»
Ad 18. De 1 8. 2frticfc( ^efft ftne '^a.tt , t\)enn /cDerman Dc enc (Sa^e mx Den anDcrn
jj)i5ref ; Daritp nid)t (Iracf^ fortfabret, fonDern a[(e 5)in() in gcboriicf ©ebor ^iM. It. De ^W.
^tmx 3iirgert»rtn5evertunD2IlbrccbtBalgborgmit eren Slnl^an^efi) utb^cfle((et bctf)
tf)Or€tiDfd)opDcr(^afe, Defcl)5(enDe QJerorDnete ^(g. IXaDc unD De 4. (£arfpc( Dart^o tnit
t)en be(]en trad;ten. SIHe anDcrc ©ebrecfc fci)6(ett t» Dem RecelTc ^uDer matcn remederet
wevDett.
Adbam r f 28. d. 29. !I)a3 Augufti.
afntwott f cr SSorger up M^ 25c>H5e^
©oDet)erorDnete^:Sor(3erupcret)orge.(}et)ene fd)rifft(icfe2lrticfc[t)on ^€. OiaDc beant^
itJtvDet fvH , feebben fc h\ ft'cf t)or goet an(}efe[)n , fo(cf 2(ntn)ort Dem (35emcnen ni^^t eortfepbriti^
gcnDe, unD biDDcn Dc gefcbicf eten Dei^ ^brfamen DvaDc^ trincn Defc feier nafo(0enDc betDcaen,
crO(icf b\ (tcf bcDencf en , unD Davna (tcf fotviDterenDvaDtfc^^agcven, Dat men aflev(ei Un(u(t
.vevf;6Den m6^c. Adl.
1 1 ^i Dem evften 5ivticfe( / J£)cvv ^wtri* Qolgberg befanjjetiDe, moet IDt Davbt b(t^
t^eiT/
(grfic ^etl4g€. i^c
m I ftcf ^ix ©tei)c fo \m^t t^oent()olbenbc , f f)o t)af 5e be ^erdmmge boi'c& (tne ac&tbare 2QBi§#
f)eit / tjor Dem Oiobe uuD '^or^ern \x\> Dem 9\abt5ufe sefcf;el^en , genocj beit, unl) &arna ^e @e#
menc Q5Dr(jcr unD 3ntt)a5ncr mit bcm (S. Dvabc ficf Darumme , ido oor^en , Ocfpracfett f un()
fcf)ri(fc!icf at^crgcgeycn , tJcrDragen tverbcn , m men \f)t mit cmme tvibcr Jol&cn fci;aL
Ad 5»<& lo. up bcn j.unb lo» 5trticfel, 5cIan^ent»t)orer(lt)en ^ad t)er IXabe^^^er^
fonen t5oioermef)rcnDe , ieJ , uiimic Der gemcncn ^cficn tvidcn , fo mi h'\ i)cn ^^orgcrn un^3n^
tvafjncrn, al^5tDem€.OvabtDornutteangcfeben, t)oc?)t\)iffcnfe, l)at mcn up Ntmaf)! nid[)t
miniier a(^ 6. frame ?D?cnncr , Dar fc mct)c tfto fvebcn ftnb f cfcn iltx^lcn. ^w^Mtn ocf t)an ^or
t)e^^^or(}crmei|]cr(; ^ord)t)c ^or^cr t^ofefcnbe, cfftc t)ord) fe, 2. ^crfonen t)c^9?at)c(^ bcm
Shrf. cKa&c »oitf>o|le[IcnDc , f onen t)c Q5or(jer o^nc funt)crlicf en ^^Setvod; , nid)t afgaf)n. Q5it)^
t)ch bcrbaftjcn (£4. Ofabc^ , (Tcf in Dcm ^or t)cr Q}crmcf)run() t)cr Q>crfonen unDt)efJ ?Sor()crme?
Ocr^ftcf nid;tt\)iHcnbefc&n>eren; fiipmdc()tcn be ^or^er unb Smva^ncr^ (jcndbigct tDcrbcn/
be 5lrficf efc , be ^6xt bcfanaenbe , t\)0 bord) unfe Q3orfaf)ren tf)0 ^ocfe ()cfd;rct)cn/ tvcbbcr m^
tf;oncmcn , tt)e(cf e^ m , m unfc ^Pcrfonen un^ern fcgcn.
Ad art. 4» <Sc f . up bcn 4- unb f« 2frticfef bancfen be tjororbncfe QSor^er €€. 9Jabe
l^5c{)(ici) , fpdren barut^ , €S» Dvabt bem 5lrmobe tvof ^encget i(5.
Ad 6. & 7. up bcn 6. unb 7. 51rticfef tverbenbe sSerorbnefe ber ^orger mif \)tx\ 6c(I<n
annebmen , toicber bcbcncfen , unbe barne^ii Uw gemenen Q5orgern anfcg^ca , n^c^tnen bcn be#
gcijnct, mitbe^ Ovabe^ <^erorbncten e^entficf bcfprccfen/ vcpW mcn \)mt\) tviebere Unfu(!
nic6ttf)Ot)ermobcnf)cbbe.
Ad 8. upbcn 8.5(rticfcf i)€r5apcn beberorbnefeO^or^er baf men bem fo njff nafamert
Uttt)erf(5gerf , aife in ^lntmort ocf bclet)et i^»
Ad 9, upbcn^. Sfrticfclbegercn bcn ^^or^er at)crmaf)(^, €S. Dvabf benfuft)en (tn<«
3n5o(be n)i( gcno^ boen, 'X^c^t be Q^or^cr mx^ tucbbcrum Reverfal- ^:;j5reDen unbc QJcrfcse^
lin5e€ig.9vabtbocnfd)0(bcn, i^buteneretvetcnt, tvat Orfacfefobanc^gcfd;e6cn, bcmiiefe
nic^t aiiber^^ ai^ 0cf)Orfame ^orcjcr ^e^en €(S. ^abc 3ef)anbe(f , m fo(cf c^ m\ €€. d{a\it^ m
©cgenmcrbigPcif ^emener ^:Sor^crn up bcm Dvabtf;ufe , be^ 1 9, S)age^ be<J ^m^^t^ Augufti
apcnbariicfbefanb, berbalt^enSig.OjabetJbibbcnbe, fe barin nicbf f^obefc6tDercnbe, mnfc
anc baf , fel^cn be t)ororbncte Q^orger nenen Snbfd)op gemcne^ gitbe^ f ^o criangcnbe unbe fl^o
unbcrl^ofbenbe.
Adii, upben ii,51rticfef/ n)if se Ovabf alfo bebencfen , affcfe mngebunbeber
©fabf?^ej]eieff5ebben.
Ad 1 2. <Sc 1 4. up ben 1 2. unb 14* ^irficf ef bebancfen be t)erorbnefe Q^or^er bem ®rfa«
nicnDiabe, batbet()Obfm3enunenQ5e(?cn/ ^oefmiaig fpn, baifiiftje nafOogetjenbe unb ff)0?
fobcrnbe.
Ad 1 5, upbcn i?.5(rficfeftt)iaent)orer(iarfe^erfoncn,be(tcf e^rficfbencfenf 60 ernef)rem
be, \)mm bcforcjcf tDcrbcn mo^cn , ocf raf)tfd^(a.gen, wormebe men be anbern, be in ben €(o(]er«
b(it)mtt>i[fcn, f(5benfcf;a(, unbebc^bardDcrisi^, bciierenbe^or^er baf metibatfiiiDigcfl^o
Joef)oef bcr 5f rmen nemcn unbc (jcbrucfcn md^c,
Ad 1 6. & 1 7. up bcn 1 6. unb 1 7* 51 rf icf ef biWn unb 6c5e5rcn bc t)$rorbne(e ?Sor()er
baf bemfuiDcn^anbef, a(fomo(jegof^e9<fcf;e{)en, foDorgefleaeti^.
II. (C&cila I, »4«^, ae Ad
^i II. Zbiil^.l PmodusIIL Cap.
Ad 1 8. up ben 1 8* 2lrticfel fegen Dc Derorbnetcn ^^Sor^cren , Mt nm nenc Orfate ge»e
1^0 l)cm Ouaben , fcbal ocf crentfeafi^cn mol ^erblittcn,
(* ©obil)t)cnt)ennoc&Dc^emenc^drqcr,i)att)cQ5efc&tcfte giS- ISabc^ cgenflicf Q3efef)I
irlangcn mdgen , am De 2lrticfcl bc men na ©cfegenfteit Dcr ^pbt in i)em «^tabtbocfc unb Q5ut^
fpracfc tf;o mcnbernDc f)tfft , mit Den ucrorDnetcn ^dr^ern mit Dem erflen t^o Duacnfdl^?
rcnDc» ^ ^
^t )^on}t\' tt)iffcn (icf ocf Derftapen €€♦ d\aU ben J&anDc( »an M. ^rtcbricfe tve^cn
Wiebcv nic^t wiflen tjdrncmen , bcn up Der Q^drger ^^tgti-tn gdn6licb miacn blim lattn.
Up 3^^Q^*^ ^<^rt 5e»ert unD 2(lbcrt Q^lgborg fammf eren ^Uibange, mUtn De Q5or^
gcrinD\aun?e(^a[)nIatcn, tf)or^oDtDe€nbfcf)op^emafet, al^Denn millen^Dc jjemenen ?Sdr#
^crunDSnwalbncrDujTer^taDt, DcDiecfrt^njife, Darinncn, mobefpracfen, tl^oi^anDelnDe,
tornc^mcn.
Q5iDDen De t)crorDnete ^dr^cr, men ocf nenerfci <^aft ef)r millcn corncmcn , iDt fi) , tve^n
fc bclangen mocbten, bctb t^or ^j;Dt allc Sfrtirfef remederet , ^erDraacn unD afgelegf f^n , up Dat
mncOrfacfcgegcocnn^erDc, ^n>cDracf)tunDllnIuflin Differ^uDen^StaDt tbo ern)ecfenDe, Dc
tt t)crorDnete ^drger flcDe^ \)erf)inDert , unD Dord; ©oDtlicf c ^ulpc , na allem QSermdgcn ijcr^
tier t)erl^inDcrn wollen, Q^utven €^rf. ^i^f;eiDten (lcDe^ tl^o bef;a^cnDc willig.
Datum } I . Aug. An. I f 28.
5[)Trtnt)rt3^ m ^Hti 15-29.
^e eiemenen ^or^cr unD 3ntt>af)ner^ Dc^ Carfpel^ @. 97icoIai bcDancfen Den t)erorDne^
(cnQ3dr<jernDcr4. (Sarfpcf , fammtunD fonDcr^ ere^ flitigen ^lrbeiDc^ unD?0?oi)c im Recefs
unD anDer^vorgcwanD, gan^ bdd)lid;c^, fonDccin iDcrfoDane^segen Den t)crorDneten ^dr^
gcrnt)crfcbulDcn, DcDenfen)ifIi(i (icrne.
1 . Q3orcr(l b«bben Dc ^ox^tx unD ^nmatncr^ t^uffenf am Q5end0cn Dc^Recefle^ ; unD
pncn 3nbolDe unDc Q5c(jcbren , Dcrobadnn t)an Dcn i>erorDnetcn Q5drgcrn aDerma^f^ Dcm d\Ojbt
t)atfulDC Recels tf)0 praerentcrcnDc , unD tbo foDcmDc , Dat S^. DCaDt Datfiilvigc alfo annc5^
men mif , ^at iDf Dcm @taDtbocf c (jclicf ^eboIDcn unDc acbfcrfolsct n)crDc. S)ar fc Dc^ genc^cf,
fcbolen fc Dcn Wrtjern, mcnDe ^urfpracfe \>an Dcm OvaDfbufe gelefcn n^arD, Dcngcmcnen
fJ^dr^crnDaf tJcrtioitti^en; Darna fcbal S€. OtaDt mitDen Q5dr()crnin Den !5)om Qa^n, unD
^reDi(3en bdrcn , unD ©0^^ Iat>cn unDc Dancf cn fdr (inc ©naDe mit bcf en wnD ftngen , JC.
2. :^c6 fcbolen De DcrorDnctc Q5dr(}er ocf foDDcrn , Daf ^ij. OiaDt nicbt Dc Q5urfpracPe
offefcn miD 'T3ef rum boIDc , iDt f» , bat De Recefs unDe anDcrc (E)cbelingc t)erDragen unDc t)Ae#
ni()ct fi)n. ^enfe ^2. OiaDt Dat Recefs tf)o bolDenDc , unDe fonften De OrDnun^ De^ 5?drc^ ,
wounfe Q}orfabren tbo ^ocfe j)efc|)ret>en, up foDern unD bc^eren Der *^drger , fo Dci^Dan nd^
bcn, ad)terfol0cn fcbdlen , imDctvc^|ung(le^inQ>eDin(3CtjanDeuDef5o(2)tint3of)anfcn, ficf
bi^amenunD^^bonnmen, te(3en@faDt9ied)fc, unDaflefKecbtc unD OicDIid)fcit, unD^e^
genDeocmcncn^droerunD ^mioabner bebben befcbrietjen fafen, De ocf tbo nencn ^^Den tbo
&JaDeefrre 35ercfmei}]ern fcbdlencietbaaenwcrDen, unDn^at DartboaIIcnfli)«It)cnff)O0eDicunD
sajolfabrt Dcr ^kQtv unD ^nwa^ner bi(}er pDeri ©t^Dt m noDcn i^ , in encn ^xm mif
hix <^taDf ^egcl t!)Ot)erfegeInDc»
^S)c
CCrfle BetMge. i€(
9 . SDe gemeiicn Q36r()cv iinDe 3nn)al)nci- «>il!cn ocf , Da^ De ^cnml^rmgc Der ^erfo^
mtt, f5oOvaDet5otbccnDe, ttriWcnDitunDGregorii, tvoDanDemfXaDcnagegeuenunDbe^
fpracfen, gefcl>ebcn fcf;al , DocfeDat mtt\\ j. ^erfoncn \>t^ diM, Dc^ :^a^egmen manDt
^iirfpracfcafiefenwcrD, t)an Den DerorDnetcn ^drgcrn fc(?d(cn Dorjjeflelfet, unD Darutf>t)att
Dcm dia^t een tf)om ^orcjermeijier , De fort in Dem tveerDe ( tvorDe ) fpn fcf;aff , unD \>an Det
£6t?e gcndmet werDen , Darnec)!! fdt^ofe De becDe at)er5(it)enDe 9{aDt(J?Q3erfonenDemsemenen @u#
De , De tt)il fc fcDen , unDe Dartf)0 bequem t)ort5o|laenDe geflelfet merDen.
4» SlOe^ Darnegjl unD Darcntbat^en mit Dem (g^rf OiuDe x>an 9iecf enfcfiop , ScDe unD mf
Der^ tf)0 cntfangcnDe unD tbo bcftcbti^en , t^orgcnamcn ie , tviffen De ^orgcr in een Q3eDencf eit
bebofDcn, unDfoDc^DanndDeniei, DetJmanficf, mit@6Dt(icfcr^iifpe, nicf;ttt)dret)erbapett,
gficf Dem^ore, Denmanocf ineen^ScDencfengcnamen, t5oacf;tcrfof(jcnDebc5ofDen voiU
f. Um@eorat)an3e^en,^if(emOt6Dtn9f,S>etfefJg)or(!e, J^and Q5ecfer, J&aniJ
©tafe, unDanDerei)an3ol^anne^(!iiDen, De(tcfnic{itentfcbufDiget, Dafcbaffmcn dii^)tiif
tvifcbi)fortfabren, Dat i)an enen unD anDcrn ^erfonen , (Dat @oDtt)erf)6De) Dc^gfitfcn Un^
lu(iDarnanici)ttboDermoDenDel^cbbcn, fofcfcdfenfe, unDDeatiDern, De(lcfnict)tcntfcI;ufDij)et,
rect)te^j)cncten unD cntcjcftcn.
6. Ocf be()cren De ^orcjer een orDentf icf unD reDf tcf '^orbra^, up De^ ^oopmann^ (^m
Der, tf)0Detti9?ientt)er(fe, unDinDe^©taDt^*@ebeDc, Dord) ©aDe^ ^erben^nt^' bfit)en mtj^
9cn gemacf ct , Slrticf ef^tvife becjrepen , unD int Recefs gefcf)ret)en werDcn.
7» 3tt^fl^i»-*f c" J^cf ^<^» ^^" @c|)cpen De butm $Sotm^ (icjijen , tven Jiir bt; Demfiift^i^en/
umme ©cbaDen tbo DcrbdDcn , (^ofDen fc{)af.
8. S)cSupplicatiobefan()enDeDe"^5Dfct^e, DcDetboMecf , tbo^nipb^t)en^^o(]tng
fcfcufDi^e ft) , bcgcbrcn De Q5orger Dat De od nicbt in een t^er^ctcn mdge ge(le(fet tverDen,
9. 3m()(icf en ocf t)an Den J£)of (]en , Q^riig^e unD iSBercf toffen , m Defuft^i^e Suppli-
cadon t)ermcfDct , afl cntbaft)en m6()e ad)terfof^et tverDcn,
10. Ocf fci)aff De utbgef^cffctc 5frticfef befangenD M.JrtcDricf), unD Dc Secretarien,
fammtDcn^oren, Demen m Dem O^eDDerri $^o()m UQQtn fcfcaf, 0ei)OfDcn unD ad;tcrfofijct
tverDen.
1 1. Ocf fcf)af De ^rticfef , befangcnDcDc ^apcn , Dat fe nenc ^tncfefmeffc in Dt(Ter unt)
Der <StaDt Q)ebcDe bofDen , fcbdfen in Dat Recefs gefd)ret)en tt)erDem
1 2. ^t !Dom^^peren unD 9emenc^re(lcrf5)op fi^ofen eftr !^oent unD 2thn mit ©dDtf i*
cfer biff igen <5c&ri(ft bctt)ifen , cjft gar mit e^ren <Singen unDe unertt)ipficf en ©aDeeDeenil iiiU
If^ofDen.
M* SmgftcfcnfcJaftDtocf ^e^ofDenttJcrDenmttDcn^dnncfen, unD Dar fc Dat ttt'cf;t
bctt)icfcn f onen mit Der ©oDtficf en biffigen ©c^rifft , fo fcftaf men Dcn C5}?6nncfcn Man @* 3o?
banfen encn Ort , Dar fc De ^i)Dt e(^rcd£eDenDe^ innc km fcf)6fen affcbcDen , unD Den affo be^
nnircn , DatDar nemanD, Den De Proviforcn tbo famcn, De^ fct)af mcn enen Dc 37otf)Dorfft
Dcrforgcn , unD Dat Sfpfier famte tf;o (Siint ?OZarien ^aglbaltmn mnn Dc ocf na erer ©e(e()cm
l)eitt)erforgctfint, t)anDen^or(lenDern, tboUnDcrbofDingDerSfrmen, ©cbofmeflerc uriDc
anDcreingenamen/ uoDcDavt^o^ebrucfe(ttocrDen, ttjcfcf ocf Hm diaU affo fi^arna^egetjcii
tt)erDeiu
$3. 14, ®)
1^4 ' IJ.^l^iilelTenodmllLCap,
1 4/ ©0 t)cn t>ov 0()en bc ^avcf freren unt) QJrcbigcrd n jc()t f dncn tocrrorgcc tt)crDcn , anc
^5Dbott)cr^arcfcn'®dt)cr/ fon)iTIcn beQ5orgert)orer(i, bafmcn Dc i)orf)efci)(ai)cnc2(rftcfc(,
n)Otant)en ^orgcrn()efc5ecn, ffto ber ^c5oeffbepdt)igenfc()an, t)arnc(i(l aUc tofcmWt)er,
t)e nic!)t t^o ^ef)Oc(f t)er 5(rmen fie^et)en , t)ar t!)0 nc^mcn , unt) jjcbrucf en , De^ fc^olen De Q}or#
(!ient)crc up Der ^arcf cn ac&t bebbcn.
if* Ocffct)oIent)cQ3orf!enbert5o<^,57rtO(aiHpbcr©cf;olctf)0@.5^icolai, tvota^
t)i5rmal}I^ belct)et unt)e bctjulborbct i^ , anncf)men , Mnt)c Darup gube Up(l'cl;t bcbben»
16. SDc©cfc&n)areni)ertofcn, fcf;tonat)i(Tcn5Da()e, njennfeQ^rettccmtfangcn,
l)e an fc, cti&er t>c ©cmcnc gefcf;rct)en, nic^tupbrccfen , fonDern t)cn ^or(icnbcrn bcr 4. ^arfpcln
praefentercn»
17. S)at be^apencenMandat /cgcn bcm OJabc unbe Q^or^ern ^efbbbert l^ebbcn mif
opcnbarcn£(J9cn,:c» unbcben Ovabf mit crcn Q5i5r9crn unbc Snroabnern in (5d)abc, ijelicf
t»o cjre Q^orfa^rcn unbe fe fult)C(l ocf ^cbaf^n , gefd^rcf , unt)c rocg fon(]en t)i)rmaf)li^ jegen fe m
bcfcf;n)erlicfcn @afcn mag angcfagen n)crt)cn , batfcl;olcfe bem Oiabe unt)c ^m;qern betern,
m €rf entcnif? unt)e ^panbclun^ ber ©cmcnc , t)c t)artf)o ^ecfcf;et , unbe V)an bem 9val)c unbc t)cr^
crt)ncten ^dr^crn beropen tuirb , njclcf t)en t)erort)netcn ^-Sorscrn allcntf;ali)en ffeo t)er €nt)fc!)Oj>
l^ofot)crnt)c, fc&a(up9clegtunbbct)alcn(i;n.
18. S!)e5(rticfelt)ani)cnCeremonien unt) Unbcr^ofbin^ bcr 2(rmcn, t)iJrmfl5f^ t>«»
I)en0cmenen^or3crnbcntjcrorbnefcn5^i5r(}ernbcr4.€avfpel bct)alen, utf)tborici)tcnbc, tioil^
Imbc^^rgcrnocf;, al^upbcCJ^Jcnin^e, tvobet)Ulborbcf, md^cnt)anbemS.Dtabtna4)()cfle;
Dcn n)crbcn*
19. !^c^6r(]erbcaef)rcrtOcf, baftf)0J&ari)e(lc6ubeecn «|Srebi(|erunbceen55ov5crt6o
enenQ5ern)efcr mit ^:0?cbeti5etcn unb Q^ulborf bcr X)erort»netcn ^hx^tx mo^c ^tfnM noerbcn,
imbcbatfiilt)igc n^illcn fe ocf alfo gebabn bcbben , bartf;o n)t)l ^c^i €lo(]cr in bcr <^to^t ©ebcbe
t>6r ber ^fabt (jutl) t>erbebcn unb ^ebanbf^at^cf tvcrbcn , unbc bcfiibigc bc \>Qi ftt tJor ecn Q3crn?e^
fev , bc fcf;a{ 3df)rlicf^ Diccfeninsc boen bem Dvabc unbe bt tocrorbnctcn ^dv^evn ber 4*
Cavfpef*
20. !^c j)efcbrct)cne ^ulmac^t n)i(fcn bc gemencn-^or^cr unb 3ntt)a5ner bcn t)erorbn<^
im j^ovjjcrn tf)o aUen ^pbcn ^olbcn , unbc fo ccn ^bvf ^o:^t ^^t Recefs unbc bc ^anbling mo
^ovgcnamen, nid;tn>ulbeanncmenunb ac^terfolgen, fofebal g^. 9vabtbc©cmcnet)crbabcn,
flf6" bann)crben fc mit bem Ovabc tf)0 ber Cnbfcbop tbo f)anbclnbc m\ t^cr&ragen , unbe fo <g€^
?Jtabtbatnic!)fn)Olbcboen, fofcbdlcnbcQ3erorbnctcbc©cmcne fafent)erbebcn, bcal^banmif
l)cnt)crorbnctcn ^:S6rgern'afie®cf)clin(3c t\ioifc^cn bcm Ovat)c, unbt bcn \!<xx^r\ gclcgcn, m\
!)e?bra(jcnit)crbem 5)od)i)cr5apcn (tcf bc ©emcnc', W^^. fRoi\)t (icf in allen (gafcn alfo
f^icfentvcrbe, W bc ^oblfarff) unb (35ebic, bartf;o Svcbc unbe ^enbra^f in biffcr ^ubcn
^tabt blit)cn md^^e, unbc bei^ bcgcf)renbe (^cmcncn Q3drgcrunbe3ntvaf)neri5, \ic^t be QJcr?
orbnctcbev^6v0erbenOvabttviaenocrmabnen, batfefammt unbctefonbcr^ (lcf nic^fgcgen
be^dr(}er^id)tn?atanbcr^, bcnn n)at bcm ® obflicf cn '-IBorbe , bcm RecefTc unbc ber ^il^
ligfeitglicfmatigi^, t?ortboncmcnbc , unb fo fe ba anbcrd merben ^cfporcf unb bcfunbcn , \\)i
mx% fammt cbbcr befonbcr^, fd;al ibf na ©elcgenteit ber ^a^^oxI) ungcl^rafcf nid;t blit>cn*
5n. ^{)om5^cfd;(utcsct)cnbcijcmencn'^dr0cv vlnbc^nn^ancv ben vcrovbneten^oiv
gertt
(grfle 25«l4ge, , ^6f
0erna\)ermal)lcn\)uacnfamen^efe5luni)c^^ulmac&t mit Dem (grf). 0\at)et()0 l)anbclnt)e aHe
6at jenc M in Diffen '2irticule im Recefs begrcpcn , unDe fcn(len nu unt)c ^ernama^l^ Dijier gui!
t)cn@taDtV)Dnn6i)enfi)nn>i(, t^o t)cr5anDcInDe unt)c tf)o \)ert)ra0ent)e , unDe tv»at barinnen
i)dr,flenamen wart) unt)c t)crt)ra(jcn , Dat njiaen fe ficbe^ ()0(t)en, UnDc Dar ocf Daijan njot cnt^
(iurit)c , iDt rocrc ocf Dan ^apcn unDe ant)crn , Dat wiaen fe tf;o aUen ^»?Den mit l'i)|f unDe ©octf)
helpen utf) Draaen , unDe nemanD ocf Dari n mlatm ()cbben,
l^ilTc ^panDclinc) unDc Cefun^ Dc^ ReceiTc^ i$ (jefc(;e&cn ; Dc^ «jjjfluDacje^ m ^etri
SDarna ^cbben fc atocrmatf^ bcV)u(bort)ct , up l)c 53ct)c Dc Q3or|lent)cr, t^ai cen ieDer,t)c t^o
Jbamborq tvabnbaftig fi)n, unDc^roDerfcbopbiltcfbcbben, DcDcn«or(lcnDcrntf)0^e5oef
Dcr 2lr mcn prarfenteren fcb6(cn , unDc n?cr Dc^ nicl;t gcnocjet , Dar fc^a( men bi mf(^f)xm m Den
^orflcnDern aobtDuncfct,
2Be^ ^6rmaf)(^ Den ^dnnicf en ^e()ci)cn ii Dorcl; Dc ^ixQtx, iDf fp g(efc^, t^olt, $25roD,
mt , :c. wiaen fc ;df)r(icf Dcm ^irmoDc goctunUig gctoen.
OcfDe^in(anDifci)enJ£)ufe, Det()0Dcrgemencn5?aflcgecjct)enf»)n, unDc noc^ mod;te
t5oUnDerf)0(Din()eDer5frmen, ^ercfbercn, Cap(ancn, «}3rcDigerunDc(Scl)o(mef^crge0eDcn
i^erDen, fcf;6(cnane^fc()tt)crnigcrc^ufcl^eDen, unDeDegri()dt.\)an DemfiU^ic}tn ^pufcfle^
licfanDern^ruH^nscneten, if29.
©ie 3mt)ti ^iilm ju ^^^ ^^^ii^^ SimtUl
***
hxbmn mM mthtil
^rtlt^ If oHet: ft)iel)CC Me Memorien im ®Dm/ eitt
€vbe bci bem SBinftrbaum betteffcnbt
V V V
Ex Libro Memorandorum 1527.
' f)0 tt>CtcnDc Dat int 3a5r J^X^iiu ^ eria quarta ante barbare 3n Dcttl nf)U t)Or Dcfleiff ^r^
baren OiaDe ^ane tnoUcr ongefiaget Dc Vicarien lonDe Q)ortt)tferc tn Der !^om^
^crcfcnf)icrti)o5ambor5 Mn m^m i/c. ^}?aref 4)ouetpo6(^, Dc of)m ftn^aDcr-
ii^n)anJ£)an^?0?oacr fcbofc 5ebbcn 05efat)et DarmcDcaftf)o'oc(enDe, »nDc Dcr Q[)Orn)i|?inj)e tbo
tonDe f n fr>n Srtioc bcicgcn b\) Dem ^infcrbocm , Dcn)i(c Dat (^e in unmunDigen 3af>rcn , t)nDe
etjn ^i;D(an0d n&u ti^erc 5irtcn ^anDci^ gcttjtfen , ^eDDc fpn QJaDcr foDan ^rue t)erf offt t)nDe uer^
ktm DcrMemorieninDcm^mc/ Dcfrcf De^ unDermatet, t?nDc f)t Dat fcfle ®e(D Darinnen
5cDDe, fott)0(De()ct)crt)or(jemc(fcr Memorien, aaecrt)t{)3cfc(}tc©c(DDaf DeMemorienDar^
m5aDDe, t)nDefiot)c(eDarbitl^oaci;terDerMemQEienn)eDDerumentric&f€»/ tjnDcalfeo Dc(a^
3e ^ fc|le
i66 Il.Z^cilef.Pemdmnf.Cap,
tcjle fKmtmmx Dcn ©jcnt)om ^\m$ Q3cDcr](cf cn €vue^ antajlcn. ^arie^cnft uorgct)Qcbte Vi-
carien mt}t Q3orn?cferg borc^ M. 3of)ann DJum^crtcJ J^^ngfmann latm antmor^en, Dat
i|roanDcolbe^an^^oacr, af^ein miinbtcJ; ?0?ann, bprtncr^onmacj?t,Dort>eflcnDiat)c,
nat)c(terC^cc^teDcnt)or5cnanntenVicarien, Svente, Memorien, Dor dl)r^ttee(ec()tc(5)eiD,
ocfDpgefamcn3^ent()e, fo febi;t)em€ri)etboadi)fcr5ct)tfet)cr(ateninDer(Stat)ti£rff()ocf, \>n*
bc i)crfwi(tcf) t5ofcrii>cn (atcn ^tmn t)an &t^tn t^o trumer .£)ant) , fobanc^ t)ullcnf amcn t()0
bett)i;fcnbe beromcnben , »nbe Mt n^a fobancr '^orctartn^c gebacf)ter i^wan J^an^ ^oHer ftcb^
ber tjnge^rlic^ b\) \>. 3a&ren gf)c(cuct , t)nbe bc^ flebe^ gcf)0(bcn , fio mcre be Memorie bceJ €r*
i)c^ ncgcr t^o bcf)0(ben , a(fjc ei;n anber be^ t^o cntfettcnbe , ic* ^tgmit replices erfunbigc ^fa»
Qt DnbcSlnbtivorbc , 5efftbi|te€rbar OJabt af^efpracfen t>nbecrfannt, b^emife, bat ftcf t«
bcr 2Barf)C!?t jjo befunbe , t>at 9f)ebad;tc S;}am ^oiltt b\) fincr *^ofmacbt aif^t ein miin^
bicD 9)?ann oorfcrcDcn fi)n ^xu tf)0 i)er(atcn/t)nbe be Memoriento fcrit)cn (aten, fo be Slr^
titu(bart)pin bem €rff Q^ofc sefcrcuen» S)e begcicfcn unbe fi.<tegaftQ *) befunben t)or^
mc(be, ^iofc^o(bebet)orben: MemoriebDfiobancm^rueblpucn, »nbebcm ^genbom bc*
f)0(bcn, n)ercauerjlt)orgebacl)teJ£)an6?0?o((erbc5?(c9ere, burg^ fi)nen Q)abcr i^roeeJ t)or(a*
tcn , ebber in 5l(fbc(pngc tf)09befecf)t ijC ^\x , bc ftcbbc cmft)nQ3abcr t)nijeferlid[)bot)ort
in \)at ^-rue wol Dorwiffcn (ateti , in bem M M fjo nicbt bcmifct t)nbe nagebrac^tfjo votf
xt be Memorie ©an cm bat nic()t tbo entfettenbc , t)nbc fcf)0(be M in erc ^erbe bebofben, Pro-
nunciatum per Senatum Anno &c. XXVII. feria quarta ante Barbare virginis <Sc infcri-
ptumexcommifIioneDominorumGerliardivan.5^0(te <5cHinrici ©al^borg pro-confu-
lum <5c eisdem ledum.
JDie ©ritfe ^tilaQt ju bem fcritten Sapitel.
*** *** ***
i5ini0e ^rtirfel
aueJ t>cm
aupt^RECESS
t)on Anno 1529*
*** %"" ***
LIII. ?3on t)en gemeinen ©otteS ^aftert,
I ie gemcine ©ottc^^ j^ajle , Ut mit ^oibm ^^. Dva^t^ unb bcr ^cmetncn Q5urgern utib
^inn)of)ncrnjuUnterf)a(tungbcr2lrmen aufgcricbtet, fod burcb bic ^ or llel^cr n, bie
baju gefobrenfein , unb i^rc ^ad)f6mni(in(te ju ctDigen ^^a^cn treu(id)t)or|lcI)cn , unb
gefobcrt werben,nad) laut unb3nl)a(tbe^ 3lrticf e(iJ bariibcr bera^mct unb burd) ^S. Oiatt unb
ber ©emeine ber 4. Carfpe( ge»o(borbet, fo iia^ \>it recbten Slrmen biefcr (^ tabt t)on M €inn)of)^
nern
») %t\it I %it^ I ©lie^ / Sc&eganfi / intcger intjerfiunim/lf.
Drieee Betl^se. 167
ncrn t)te bi6 an Mefcn "^o^ >cn Hofpitd(cn,a(d ju Dem ^ci(. ©ei(l, (^. 3(faben ^paufe, ''Iff^chm
(^aufc/ intti5vcn3ubef)Dvunacn unD®ercd;ti(jfeircn, bann 5uni@cf)aarn bic Q^rut)crfd;afft
^(cid) ant)ern ^ruDerfd;a(ften un& <5)ifpen , bic fonjlcn ju ^el)uf l)er 2(rmcn , unt) in bie €()re
©Ottcdcjecjcben, unt) tt)ad auc|) in t)ie Orbnun^ l)er Ceremonien ju fo(c()cn ^e()u|f befpro?
c&en, unt)eincie*jeid)nct; unt)()crneci^|lma(j()cgebcnmcrt)cn, t)ic nof)tt)urfffijjen ^irmcn , t)a#
i)Dnmita{(cr 5^o()tt)urfft befor^et, uniJUorcjcrtaitDcnmcrDen, a((e^ nacl) (autber t)orbcfd;ric*
benen5lrticu(en. 3;m(i(eic(ien aucbiDadfrembc Sbriften^^eutc ju Dero '^^c()uffrur nacl)ma(>(^
in t)en 5vaflen ober anDcriJ &en QSorflcbern bei ^ebcn obcr ^cllamcnten von ix)0()(gcn>onnen ©u*
tf)t ot)cr i?om ^rbiiutbi mit Q}u(borti) Der ^rbcn juf cbren unl) gcben mcrt)en , t)ag fo( man ^cm
5lrmut()c unbefd;iveret , unt) ofenc gufage fo(^c}en (alfen , Dod) a(fo , t)ag jc^crman mit ^tbQUf
t^e fo ()anDc(n, al^ Dag ©tat)t^Q3ud), Rccefs unD Q3aucrfprad)c ancntbalben mitbringef»
5iudb()atcin€\2. 9ia()tDen5le(ter(cutcn unt)Q}orl]ef)ern Der j)cmcinen Q5ottci5^Jla|]cn cingc?
mein3nfte(je(ge(ionnet, DamitfteDenfrommcn£euten, DicDad3f)i\qeDen5(rmcnjujeid)ncn,
auf sSor^^orte oDcr i^ebjcit , unD m^ fonjlen befprod)cn unD nonnotbcn fein njiiD , ju ©erftcij^
lenbabcn. ©0 einij^er 5l}?ann , grauoDerguncjfrau, 5?ncd;toDcrO}ia0D, SuncjoDer 5i(t,
553urgcroDcrSinn)obnerDicfer@taDtmtt«Spitta( (Da©Ottt?orbute) befte(e, Derfo(Durc^
Die '^or(lef)er Der 2irmen Dcr 4. Carfpcfe inht ©telfe unD ^((i^e Dic Da ju ordiniret fein , a(6 p
©♦ Surjjen .(]civcifet unD ^ebrad)t merDen , unD Dcn foH man Dar ungcwei^ert mit aller ^hl)U
Durfft, o^n/emanD(JJSefo|]i()ungt)erpfIeoen, unD reD(ic& bcforgen*
LIV. SSon befappeten ^erfonem
©0, (ciDcr! ©O^^^bejTerce^, manc^er(ei umtijTcnDc unD unmiinDi^e grauen unt)
?j!)?annci^ ^JJcrfonen im i^d^cin ©ott(id)e^ 23Bob(gefa(Icn^, an M ^(ojler ? ^cbcn, aucl) mam
nid)mab(n)iDcri5remguten^^men, ftc{) bcc}eben , unD Darnad) Dao;eni(]e iuflcioben unD ju
fcbn)cren9en6t()i()et, unDgcforDcrtfci», Da^nid)tinihrernod);emanDe^ ©ctt)a(til], unDDa^
bti alfo tdslid) mit bcfcbwerter Confcientia unD cnjigen -iCiDcrnjiflen unD Q5crDerb ibrer @ce?
fen@eelic;feit(3elebetbaben, unD f)icrncd)f] t)ic(e Dcrfe(ben Durd; red;te ^^ef cbrung @6tt(id)c^
Sa?orte^a(foberid)tet, DagfteCbrift(icberinQ3e5orfam ibrer €(tcrn unD grcunDei^re^ung^
fraufd;afft, DaeineDieau^fonDerbabrer©naDe^Ottc^ ciccjcbcn^auffer tdQ[id)m ^l^flid^tcn
unD*:^efd)n)erniffen, Dieifercn ^erfoncn im ^(oflcr (cbenD bet'd;tv)er(id; o^ne €nDc auffieatt,
cDcr fonflcn ein tf)xl\^ ^tbtn im J^eif . ^bfianDc f)a(ten unD ()ebraud)cn mdgen, n)e(cber Dcrfe(ben
^crfoncn, Dic au^ fotbancn CbWfl(id)er Q3ericbtunc) oDer au^ greunDe unD QSormunDcp
Diatb, |td) Dc^ ^(ofler^f ebcn^ bc^cben , unD bei i^rcn greunDen e5r(id; (ebcn mlttn , Dcn fofl
aucb nad) Diefen ^agen nic^t gtm^txt njcrDen , n?a^ ^rbt()ei( t)on i^ren €(tern unD JreunDen,
DadanftefadennjirD, DennftcfoI(cnDcdSrbt|)ei(^<5dnf}(icbcjeniiiTcn, Qkidyciie n?ennfieunbc^
fappctgen?efln)dren> S;>dtttn attd) i^rc SrcunDe" Die €rbj©utcra:'entba(bcni)orDicfer3eit
flllcnttalbenDcrtfteiiet, fo foKen Die ^«unDe nid)t^ Defbnjeniger Dcn^erfoncn bebuiff/icbfein,
ju erlan^en, me (te m unD nad; ind ^(otler ^cbracbt I)abcn, unD ibre €itern unD greunDe in^
^lofler gcgeben babcn, a\\6 Den ^(ojler ^utern , fo \>itl man Dc^ mit D^cDcn unD ^^g txhncitn
maQ, juibrerUntcrbaitung, Darn(ci)(]fo((enDic^reunDe, DieDa^€rb.©utbcmpfanqenba*
ben, Die^')3erfonennad;if)rev@c(e(}en()eitinDeB(£f)(tanD, oDersuanDeveref;rbaren Unterfjai^
tun^
twng \\x brlngen t)crpfli*tet fein, nac& t&ren beflen QSermo^en unD fonjlen biai^c ^pulfte m^t ju
tveicjevn; ^urte auc() /emQnDunbiai0e(Sparun^oi)erQ3er5!nDerun()tl)un, oDerbiaigc
^ul|fefot5anen€bri)]licf;en£ebenn)ei0ern , fo mcgenbic^erjbnenfurDemOiatbe^ormum
Der f iefen , ct)er f iefen (a|fen , unt) Dicfelben ^ormunber follen hii Dem 9iatf)c , unt) ben ^eror^
DcnteniSurgcrfor&ern, Dag alfo in Dcr^acbecjefcbeljenmoge, Dagben^3erfoncn, Dic nicf;t
anDcr^bittcn, DennDa^rc(^tunt)bilIigi|l, Dai^ienigc, njojuftcbcrecbti^eefcin, ntc6tt)orcnt^
^affen wurDc , wurDe abcr /cntanD t)on Den QJerfoncn (ic^ in t)ic J&cK. €5c begcben iDOlIen , Da^
foU mit ibrer (Sltern wnD greunDc unD erf obren ^SormiinDcr d\OX[), bci *^cr(u|] i^re^ ^rbtbcil^
9cfci)e[)en, &ieaucbau|ferDeni5^Io(iero()ne<2I)ejlanD ef^rlid) (ebcn n)0llen, n)tcDor0efc()ricbea,
&iefo[IenaIIc^Q}ortbeil^, Da§ cincm Dom i2rb^'®utf)C bcfangcn ma^ , genielTcn, Dod) Dcn
Jg)auptfiub( mit fciner grcunl)e d\^ih a(fo an(c(}cn , Dag Dic €rbcn nad; fcincn "^oDc Dcn ^aupt^
^in[)[ unDcrniinDcrt bef ommen mocjcn, n?o(te aber /cnigc ^erfon im Jt(o(ier * ^cben b(cibctt,
Da^^(oilcr fofl ju <^orfang ibrcr grcunDc fein (grb'(^ueb forDcrn, aufnc^men, unD3af)i:
uni)^a(j5U9Utc()a(ten, b(etbetabcr bernad) Dic ^erfon nid;tbeim5\(oiler^£ebcn, fofoflibr
nad; i()rcr (3)elegcnf)cit unt) QJermi^^en Dcr (5)uter , Dic fo cmpfangcn n?crDcn , /cif;r(ic^c^ Dic 3eiC
i^rc^ £ebcne5 jiem(id;e 07of;tDurfft Dcrfor^cn.
^urDenauc()ct(id[)e£eufcfotbdricf;tbcfunDcn, Dag(Tei5rcJ&aabuttD©utf;er, t^rem
ncd>(lcn ^lute ^<M bcfappet mdrc, ju 57ad;tbci( entbrin(jcn , t)er(jeben , \)erpfdnDcn , oDer am
£eib''(53eDinge (e(!cn n)0(ten , tiOii afled fol( ju a(Ien geitcn mad)tj(o§ fein , unD Dic Smpfdngert
foacnDajSDcranec^llcn ^:^(utc ju ubcranttt?ortcn, unD tvad a(fo cmpfanijcn/ njicDcr ju crlcgen
unD t)oriutf;un t)crp(]id;tctfein.
LV. ^Son ben ?3fafrem
©oct(tcf;cQ3fa(fcnoDcrfonll intJ jvlollcr begebcncn^erfoncn bciunt? tt)of)ncnn)of(ctt,
Diefc(be al(c foHcn aud) , Dicmcif fte Q3ur(jer(id;c ^^\<i)i t()un , unD tviDcr Dicfc (StaDt unD unfc^
re ^urger nicbt^ fd)dDlid)t^ ()anDe(n oDer ju ^ercfe llc((cn, Q5ur(jer{id)e grei()cit,(jcnte|yen, tm^
9(cid;cn foKcn aucb Dic ^)>fa(fen , Die cbr(id) unD jucbtlg (ebcn , unD bi\ unj? tnDicfcr guten (^raDt
wcbncntvollcn, tbrcScbnc, Dic(t'cmitrcd;tcr^bfunPbcft|cn, W^dt il)rc^ ^ebcnjJgcbrauj
d)cn, abcrDicicni3cnDicbig5erfcine9??c^j^ric|]cr gen)orl:»en fcin , fodcn ibre ^cben ju il)rcttt
^bcl]anDt)er(aften, aufDai^anDcrcjenisc^^crfoncn , DicDic^atroncn jurSeitDamitbeforsctt
tvoflen, Daoonjur£cf)nc, unDfonlJcnaud;bi|jiui()rcm€5l^anDein ii)rcn '^^ugcnDen unD gu?
tca5?iin|Icnm6gcnaufcr50()cnunDcrf)a(tcntt)crDcn, foanDcr^ /cmanD »on Dcnicncn Dtc mx
Dicfer ^cttJifliguncj oJokWt, unD am i'cbcn fein, Der £cf)nc Durd; 5)of'()Dur(ft bcDur(fcn, fo md?
gen Dicfctbcn Dic £c5ne W 3cif i^xti Zdxwi , au^ 3u(affun(} Dcr Patuoncn unD(2rf dnntniip €(J.
CXatf;^ , unD Der DcrorDnetcn ^^ur^cr Der 4» (2^arfpc(e geniclfcn,
LVI. ?Bon ben Se^nem
Um Q3cr(u|l De^icncn , Da^ frommc €f)rillcn £cufc ju ^^^crmcbrun^ Dc^ ©6tt(td)Ctt
^tcn(Ie(fauf0^cDcninrcd)fen^i5?nrbitmcrn unD Jbe(->ungen unD gutcr2fnDad)tiul!ebnen0C?
Otfftct , unD tt?o\>on Dcn ai» Dicfcr Si^ii mef)rma()(^ bciDcg; Durd; Dic PatL-onen aucj) Durcf; Dic Q5c^
(t^crc
^titu 23efl4ge. i^t
fmt\>mvdtvtmbmmd)tf)tiiiqtti(ff jufjalfcn, foillDorgufangcfc^en, i)a6 t)fefci: ©tat)f#
Q3ur()ct oDer ^mwo^ncr bic/enigen ^auptllu^l unb DSicnfc jum 5!)om, 5^r(5t)cn , Viearicn miD
Commendcn oDer ant)ere Sef)nen; bic ju ©OttecJ Sferen gcflifftet, ju beja6(en fcl^ufDi^ fciil
foflen, nacf; bicfem '^age t)en ^^cft^jern ber ^ef)nc noc^ t)en Patronen ot)er ^erren f etncrlei ^aupf*
©tii^lelofcn, t)ieinDem@tat)f^Q5ucf;c()cfc5ricben(ler)en, auc()aufQ3riefc, ^ur^crobcram
bcr^en)ci6au^(jetf)an, cdgefdl^efjct^oreijl, Da|]Dic(Sntf(in^crnt>e^^aupt|lu5I^ DorbcmSJa^
tf)e offened ^aufcd bef cnnen , Da§ folc^ cin .^taupf |lu5I enf fatigen , unt) ju ^eOuef Dcr ©offlt^
c^eniSf)re, o&erjuDerfenen^ellcn, ben Dic ^cf)ne toerlef^nef pnD , o^ermlefencf n)ert)en, n)ic^
^er unecrlobren unt) uni>ermint»erf fein Qtltgtt, ot>er h(\^ er Dattor tt)il ^cbalten fetn, in t)er ^fat)f
9venfe?Q5ud),oDerint)a^^ucO, Daf](g(g.0{at5t)aju tterorbnennjirt), fcbreiben laffen, unt)
unt) ctcbe fonj] icmatit) Den JpauptHubl t)on |tc&, t)er foll fein (5rbe, bamif nicbt leic^fcn o&cr It^fcn,
benbieienen, t)en Daran cjelcgen i|t, mdc^enaudben (grben Mc fort)ern, fo fangc t)cr .£)auj)t
©tu^I, imma(Teni\?ici)or5efc()riebcti, su^uc()csebrad;f, bejaf)Icti(t»
LVII. SBie man ^lefe »on ttWn fc^ei&en foB*
Um Smiefpalf bic (td; jtvifcbcn unfern^^urgern 5crnad;ma5I^ oon n^e^en ber 9iid[)f t^f ctt
ju Q3erle5nun3 t)er £e5ne, ober jn)ifc&cn ^rfonen , bic in Dicfcr ^fabf ml)mn , utib bie SBejI^
Cungc ber i!eben, t)ic toon unfern Q^ur^crn unD Sintt)o5ncrn ju £ef)ne Qtf)tn Ml Qtnit\]tn , \od,
niemant) 5ernacf;mabl^ aujfer ^amburg plefen ober ud)ttn , bcnn jeDermann bcr Fundation
m bcr tior^anben iji, (jenieiyen, unbfon(leninaflerIei)<Scbeibun,gen, x>m Jrcun&cn, tv>ot)a^
miiglici) i|l, oDeri)urd^€^.9vatf)Ci)iefcr(5tat)f, mif OiecbfcgcfcbiebcnnjcrDcn, unt)Da&a^
jemant) frei>enflic() brec!)« / ^^«^ 0^^^ ^^tt ^efla^fcn Dic Unfofl bcle^cn, unD fdr^r au^ Dcm
(5d)aDen f;clffen»
LVIIL 53on &en Seremonien ber ^ird)em
^cremduien, ^ird;en''5)ien(?c, ©itigen unD^reDi^en , fofl man auc^ tn Dtefer ©fabt
unD in anen ibrem Q5ebietf)e f)alfcn , nacf; ^auf Der Slrticul Dic Darauf toon Dcn 5ld;tba5rcn unt)
^5od)(3e(af)rtcnipecren3of)annQ5u(tenf)agen Doa.Dcr^etL(Scr;ri(ffge(lcflct, unDtton Dcnr
g.Ovatf)U"DDen(jcmeinen?^uraern htUtti^tt unD an(jenommen fein, jurgeif, \>\^ Da(jDie
©emeineCbrit^en^eif, Dicbet)(ld;(350fted^ortf;abcn, ttja^ belferd itnD be^^dnDiger^ au«
^30tte6:iGortt)erorDnen, unDanne^menn^irD, fofolfen aucbDic 5(rficfel Dcr (Sercmonietr,
unD uberDen@Otfc^^^al]enberaf)mef , sitmSnDc an DiefemReceire^cfd^ricbcn, unD^Ici^
Dem ^jfaDt ^^tcf)e unD RecefTcn in afler S&?a(ycn igebalf en unD ad^ferfol^ef t\)erDen , tt)drc auc^
/cmanDDcr(lc^f)ieritbcrinDiefcr@faDf oDcr@ebiet5c mt anDer^ annefemc, oDer anncf)mcii
ivolte, ern)drel;ocl)oDernieDri(),niemattDait(^bcfcbciDen, Der fofl in Diefcr(gfaDf unDDcro^e^
bietbc nic^t (jelitten werDen, fonDern cr fofl mif Dfec&f t)er fol^ef unD nac& ©elc^enteif Dcr 4af;t
gejlraffcf ttJcrDen.
cxxvill. SSon ^SoHmac^t ber ?3otfiel;ete &er ^v
metnen ^aftcrt.
!^ic semcincn?^ur^er«nD©nn)0()ncrDiefergufcn©(at)^ 6a^cn auf ^onbortbe^ 2.
II. CMe 1. 2&4H^. ^ 9Jatf;«
170 II.Z.^dUl.PefiodtisJILCap.
^(itf)^t\mnmknU\mtmt\)^tfth^ , unL)Q[}oflmac5tt)onfid)(3e(}eben, unbben Dcrovbneteti
Q>ur(jern , meldbc follen fem bic Q^orjie^erc Der oemeinen ^^ijlen, t)er 4, 5tarfpelc unl) iljre ^a6)f
fdmmlincjc, bagftc cin fon&erIic& 2luffel)ent ^«benfollen, t)ag unfcr ®tQbt'^^uc& , flc^em
wdrti^c Recefs , 5Bauer?@))rac&c unt) 5irticulcn aucj) (yercmonicn ber ^irchen beraf)met, ftet^
t'nif)rcm^cf)rtct)OirenfuI)retunD 5intcr folgct tT?crl)en , fpuf)reten abcr Dic Q[}orf^ef)ere jenig
©cbrccl), 5[)?igbrauc&unt)Q5crfdumni^ct)abei;, fofoflen Dic Q3orftef)crc ber ©emcincn ^U
flcn, famtot)erbefon&cr^ihrc^efcW5abcret)ieg^o5tt)urffte(£. 9tat5e 21ntragen , auf t)ag
Da^ ^cmcinc ^cflcunt) ^iOoIfa^rt aud; (2intracf;tunt) grict)cm()(}c gefort)crt njcrDen*
CXXIX. ^Son fccn t^cror&nctcn ^urgcrm
Mii me tn Diefcr Q^eliebun^ auc^ fonflcn Dcn locrorDneten 33ur(jern bcfof)fcn if! , Dag
fofl em /cDer, Dem Daran (^efcgen ifi, bei Den r 2. Q5orflcf)ern Der ©emeinen ^ifien in e inen iel^cn
earfpcl , unD fonDcrfid; bei Den Dreien 2llter^£cuten in /eDen Cavfpel fovDern , Dic fotbancjl 2f mt
oDer if)rc Q3efef)I5aberc an €€. Diat^c Qtlangm unD anfajjcn foilen , unD Dic ju allen gciten, af*
(cg mit @()ttlid;er ^ulffc, follen f)efffen, unDinDer@ad)c trad;ten, Dag allerlei ©c^aDc,
57ad)t5etfunDQ5crDerbDicfer(]uten@taDtunD allcr ^uvcjcr unD €inn?of)ner mij^e mfjiitct
hkihn unD too Dcnn nod; eini(j Unfng gcbuf;retc , Daf[clbc fo mi moQli^ ju xt^Ux Seit bcf f^
fcn bclTern»
cxxx. ?Son Jufammcnfunfft unt) ^{atl^fc^ldge
Der '^iuftebcte.
%\n'Dcauc5Durd)Die/cni()en, DenenDieObri()fcit jur3citbefof)fett, oDcr /emanD att^
t)cr^ binncn oDcr aufTen diaht^ mm ^ort oDcr Q3erfdumniffe mxhmQtt oDer ju 2Cercf c geflcf^
Itt, 0cgcn3n5aftDei5@taDti^udb^, RecersunDbcn)iIIi,9tc^:^auer;®prac!)c, aud; ^egeti
^ieSfrticuI, bcIancjentDcn^Cttc^-^Dicnf], unDsuQ3ef)ucfbcr 5frmen aufgcridbtct, oDcr fom
jlen jtnigt ®tmlt , 9}?utf)n)iffc oDer 53efd)vucrun9 gtgtn iine ^mjtm liber <StaDt-9{ec()t cm
<^Ottt)erf)Ufc) J^or^enommcn, fofoIIenDicQ30r|M)crnDer©emeiitc5?af]eji, fo ofltc^eon^
n6thtn i% bei fi'd;jufattimenforDern, Die 24.5^iirgevauf?/e5fid5en€arfpefunDabermaf)fDte
O^o^tDurfft^^.Dtat^eantragenlaffen, uitDDa§t)onif)m be^e^rcn, Dag tiad) Diefergcit jbf;
d)cgnidf)tme^r()ebubrc, sefd^cgce^abcr, Dag /emanD binnen oDer aufTen D?atf)j^ Dar frcDcnt?
fic^ in befunDcn iviirDc , unD fi3) unterne^me liber Die QScrma^nun^ nicbt ju befTcrn , unD Dcm^
nac^feincn 0}?utf)n)ilfcn Qcgtn Diefer ^eii)illiaun(j unD fonfien ^tijtn Dic Q^iir^er unD ^inmh^
ncr Dicfer @t(\Dt (jebraucbcn tt)oIte , fo efft unD bti fo t>iclen , Da^ bei Dcn /cnen Die binnen Oiof)t^
jcin , gefunDen unD Derf)alben 0cf lagct ivivD, feO unD follcn Diefclbtn Der (^tttt unD JpcrrHd;f eit
mir Oved)t entfefeet ttJcrDen, unDcin /eDerallcnt^alben, erfcibinncn oDer auffen Diaf;tg nacf)
©ele()enbeit Dcr ^()at nicbt ungcfiraffet bleibcn . ^BurDc aud) tinigt @c()tt)urigfcitbefunDeit,
^Da§ n6tf)i,g \x>dtt, alfe ^vbaefefTctic '^^^iirgcrc uuD ^crcf mcificrc Dcr 2fcmbter forDcrn ju fafTcn,
fotT)!a(2^.0?ar6aufDert)orbejlimm'ten^erfotien^:^caef)r Dicfefbcn forDern faffcn, unD tva^
Die 97of)rt)ur(ft crforDert , t)errid)tcn unD ju ^ercf c ftcUen, Dap ju gricDc unD ^iniQftit aud) m
^oIfa!)vt Dicfer gutcn etaDt^cDcien ma^.
m
««§)<»( SR' i7t
*a.* *^* ♦.*
*a,* *u.* * , *
* * *
Ex Libro Memorandorum 1530.
Anno XV C XXX. !^maflcba(]5e^ m ^aght Cathedra Petri , mxb bf ^rfia/ffi;
(\ht ^t 51nbread Q3crnart) ^refter mm (grbarn D^abe t^o ^amborc^ Dcr elnem
©c^riuer th ©linfc ^iircjend ^ ^auetoor ^ambord; arcjenamen, unb f;ebben bo
uorf be (grfamen QSafnjev Q}a^mer^ unb 3oc(?im (Sa((]borcl; Q^iirgere t^o J£)ambord;, bem
ijrfamen yiabecifeefauet, babebaucnberiibrte ^poff Dnbe ©abeg^^ti?^ tf)0 (Siinte ^iiraen,
burd; fmc (gdjulbe fepnen ® cbaben ebber O^a^bet)! bebben frf;ofc. Infcriptum ex commis-
fione Senatus prefente Domino Hinrico J^ejlerberc^ Conf.
_ ^c cr^afltigbe ^r 5(nbrea^ Q5ernarbtd be na ?!}?elbin(je mgtfi boraefcfireuenec
(SD*ri(rt t)an enem ^rbarenDiabe t/)0 ^amborcf , t?or enem ecriuer t^o(Siinte Siireeng
Spam 16 antjcnamen morben , befTt jincn ^Sorcjfeen in be fiifue ecbrifft ocf genoemet / aU
fe;:>}agmerQ}a(5ma-^unb3oc(?em@a(iborct> mit ^anbe unbe 9??unbe t5o.aefcd)f tjnbe
(}()elauet , fje unbe e(;re €ruen be^J ^tbtmm ^offfe^ 5^otl^(oe^ unbc fd;abe(ocd tbo 6o(ben iii
aUen tofomenben ^^^Oben. Adum die 6c anno prout fupra. Infcriptum de confenfu
Proconfulum prjefente Dpmino Henrico Hefterberch Conf. •
2) 2 up
lyi U. C^tild /. Perio/tu III. Cap.
""" S>ie funfte ^eilage»
*** *** ***
Upte«
66atc§ t)att ©iintc Hic^acl tl)o ^im
S t E P H A N I K E M P E N,
g)«t)i3er$ m Swanaelii Sl^nfti tl)» ^ambovc^.
Sampt titKX Vorrebe
JOHANN. BUGENHAGEN.
Vomer, in'»
JOHANNES BUGENHAGEN Pomer,
i^tf)«6c!()efftt()omt)3fraaDt(Svetcp()flnSempe, ^ar6ert6c-5am*
bovcl)mfunte(Iat()arincni?cree, mj^ngnnftigeJ&eveunDie^e^ro^
ter , \)nt)e snitarbciDer tm ffuangcito unfc^ lcuen JP^eren 3^fu (Sprt-
fti, ut^ wctfemSbctciclflarlicf tjorfta, Dat epn anD^r f85cf tpeDberen ge^
fc^rencn u, Dar ()e mpt bi)tTcm S6cf e i^p antwerDet, a(fc epn \)imM w tnne
fct)5 \xm (cfen mac(), 3cf (cbal ocT mtt gcftcr^2B5rben pnDe vnuorfcCeme^en
'g5ae«en in tem 8efter??3oee anBcgeucn fpn, a(fe t)j)t ^ocf t>ermelDet , 2)e^|^
©oDt ge (auct v)n (^tt^tc()ett bcrct) 3(Efum (I^riftum unfcn (euen ^€ren- 3c5
bt)n Dcd nic()t u>crDicl) t)at icf ei;n n)ct)nici) i)an fuifcn ©nucicJ 23aDen It)t»e, um*
nie bc^ l)i(acn iJuangctien^ willcn^ Dat ict Dan ® ate^ ® naDen (ere. 3cf n^t^
m\) ftctc^ mynet bafucn ei)ncn armcn @unt)er bcf ennen, tcf f an ant)er6 tjoreav'
Denicfetbeftdn, t)emi)t>an a(lcn euuDcn t»orc& (S*f)riftum rccStuerbisbet, \u
Dncr6 t>e g6<^en ^ @cf)riuere fct)o(t)cn mi) woi v>p cine\)nrec()te S[)Rct)ninge brini
fit)cn, Darft)®ot)tv>o^r, tat tcfmoc()te55nrectjtcmei)nen, tcttt)ere\)or®abe
fram \?nt)e net)n ©unOer , @cl)o(t)en nu) fu(f c \?(i)tt9e ec()riuere ntc^t fto(t ma>
. fen, n)cnntc£fe()ct)atfemit^h)teiMlcn\)?atS56fe^panitii)fc6rtuen, miDe
f omn ntcbt aitDcr^ ftuDcn tvcn \?nucvfctemcDe Soflcne. SOl^nc 2et)rc \)^ apen-
bar
bav Dor Dcc^ciit, c>artl)omt)neeucnt/ fotiar irtmj; Dei^mcbt Darff lltemcn,
fe mogcn Dacum fragen t>c mi) Wrcii \)ttO (ct)n , fo ivcrOcn fe Dclc Dufcnt t)i;nDcn>
tc, Dc njcDOcr crc J?5.cjcnc wcrOcn rcDcnOc , u1: mcinc De t^moc ijnDc (StcDc fpnD i)o
flrote (jcnoct;, DarictiSaDc (^cDancfct,(jclcretl)cbbe DnDc noc^ Icre, Dat ft ftct
Dcr ^arl)ci;t woi bcfrac^cn fonDen, itjcnn fc ntc^t tl)or go.qcnc luft fecDDcn,
S)oc()fi)nDt\)H5^fulfe Co^cbJcHcnuttc, tvcntc nci)n rcDclict ®]infcf;e iverD Dcn
gogcncrcii mcl)r (oucnDc , Dcivtlc mc mcrcf ct Dat ic fo crnf tl)aff nc& mtt apcnba^
rcn 26i]cncn um(jl)an* ©e bcbbcn uaf ene f lat^ct, Datl) m) en i?nrecl)t Dobn ,
tDcn n)D tpcDDcr ere goDtlofe ^cfcnt t)nDe ^oruortnge Icrcn t)nD fd[)riucn,
Ouer^ mj bcbbcn cre egcnc ^cf cntcntffe tDcDDcr fi: i;n ercn cflcncn S3of cn , ti)cn*
tcDan)nnct>i)nDct ei;n vmdUt QSorftcnDtgc flar, i)nt crftc, Mt fe fljuD Dain
goucoafcjcuallen, unDe(tcfgcI)engctI)cbbcnan2)imcI^8creK» LStmotl). 4,
tarumme i)^ oct alle ere (SaDe^Deenft mlmiM i?nDe ei;ne Dlrcft)tUtcsii)t/
anatt^.if*
2I)omanDcrenDatfefDnDt)n(SaDc^ ®cr(cf)tegeuaflcn, Dartjan gcfc6re«
tocn ftci)t ^m. u ^cnte Dctt)i)Ic fe (gaDcc^ ^ort DnD ^crcf lcfteren , I)c fft fe
(^oDt tt?ccbgcget)cn t;n ei;nncn uerf crcDcn (Si)nn , k* 3cf tt)tl ntctt mcfer fcg^
gen, erer SIi)ntbcitt)^nci)ne 't^Mc, Dcr ®arl)ci)t Denl)u !)el(cr fcbijnctweti
Dc^unne, ftrct?en fc tt?cDDcr, Datbcfumptcnfcreivol, iinDe®oDt,tt)cW^
<23DenDcfefDnD, tt)crtfenocebctbftra(fcnDe, fofcftcfntcttbcfcrcn, ftlfadtn
wtbbtt btn Prictel, DeenDat rcD,Det)dere grunDntc&t, tjne^batenfe t)pt ^6*
gcfte, Darumme DatttJt) ere(Salict)ei)t fofen tnptDcnjnttjcDDcrfprcIpfen ®ar^
l)c\)t Dc6 euanflcljj d^rtfti , alfe mn en 3cfc|)rcpen ftet)t ^fal* lop. Deus
laudem^&c, Dcn^etcufe^uDa^^falm.
Xljottt DruDDcn t)^ ccf t)tl) eren S3of cn Har , tnDe t)^t bebatff nic&t mebt
Sit9l)e, fctugentvcDDcrficf, DatfenafuIctcr*SImtWt,<iIfe9efcc&t, fot)crfto*
cfcDc^crten t)nDe I^al^ftarrtgc '^(\am pnoe pnucrfcIjcmcDc SlngeftcOte acfre^
flcnt)cbben, alfcDc^ropI^etcHtjanfuIfcnguDcnfcggcn, tat\) feocf Dcrgcmei/
iicnQ3crnufft tJnbealler DieDcli^ctttJorgctcn, tt^cmtfctt^eDDer m^i t^nbct)nfc
fere logcn tt)iacn,alfo Dat fe ocf Dc.^i)nDcr ecbolcn PnDe DcGrammatka DartniJi
tie nic()t v^ngc (cftcrt \attn; mt fct;olDc bx) fulfen euDcn guDca f^n ? eulcf fcljrmc
i(f , eff t et(i)f c mancf en noc^ ® aDe f onDen Dc Q^re getjcn , t)nDc bcf crcn ficf t^an
BenetrtcfenDcj? 2)uuc(^, k. 2.2tittorI).2. S)atgcuet)o®oDtDorcb^(?fuin
Ql^rtftum t)nfcn Icucn i>crcn- S(Iicn(ErDoiti,eunDe, grftcrtngc, fan®oDt
t)erDragcnt)nQ5ntt)ctcnI)et)t, S)arummcbi;DDctt3t)ocft)orfuIfe^t)ctiDe, Dc
»u53ntt)etcnl;et)tfp lcftcrcnt^nDcpcruoIgcn Dat euanflcltone^r(ft(\)n^e*i;ne
^ 3 Se-^
1 74 ^^- C^ile /. feriodm IIL Cap.
SScfcnncr^. Oucr^wcnnctli)fe, nuDcOBrtrbcDtamSacjcDd, famcni)ttDe
©unbe De Dar ()ct impugnatio veritatis agnitce 93]arc» 3» ©0 crmanct un^
3oannc^, Ut m) m^ Dca bcDcnDc^ cntl)olDcn fcbolcn , pDt t)^ Qruttjcltcf t^o vjaU
lcnDcpnDe JE)cnDeDc^ IcucnDtvjcn ®aDci^,^cb.5* Q23i)[lcn ^ ntc6t 66rcn, fo
motet\)Dfet>arcnlat()cn, feri)nDbIi)nDt)nDeDcr5SIt)nDcn get;Dcre, SD^attl^.io»
Bm^ m uu ivatl) tt)i)nnct De Suucl mi)t fulf cn eeftcrbofcn tt)cDDer m^ ? 211*
(cDncDat, Dat &cfulueft mit fonen (Bcfcllcn (tct tI)o fctjanDcn mafct, alfc9cfcct)t,
DnDe DatDe^ar&cttDorcl)\)ufe ^lnavcrDt Dcftc tiict)r mit ®oDtlj)fer (5d)ri(ft
Umxit tt)erDe, Dclen tbor ©alict)cj)t, Dat alfo Den ^tcnvcIcDcn alled t^om
l)cftcnfame,iHom.8. Sllfe Dcnnc ocf (}cfiMnD^ttti)tDt))Tcm2(nti^crDc , er,
©tcpban ^ctnpcn , Dce truivcn ©encr^ Dc^ l^tlgcn ^uangcljj ^l)rtfti. ^cb=^
bcnfDUc Q[BcDDcrpartcntc&tgcn6cS)Daranne, fofprcfcnfccnivcDDcran, C£l)n>
ftu6l)ctftnccl)bDt)n^tt)at})tn^oI)rraDe,Dattt)iIlctt)i)DcnneocrmitcnDcl^len,
fo Dcle (goDt m\ unDe tt)crDt ©naDc qcuruDt , (Ercr logcne bcDarue i^t; nicbt , D«
m^arl)ct)tt)nfcrScre,De(ri)riftit;^, fcljolenfe laten ftan i)n (5tt)icfieDt, tt)cnn fe
oc!tioct)ei)nne^cactI)o^uIpcl)cDDcn/ ffioDtbcferefe, t)nDe fD mit t)n^ allcn,
Dorc(;3(EiumG;&riftutninifcn^crcn, Sitticn.
J^t)r tDcrtf) pntl) f ortcfte difputcit
Vm ber @c|>oIe , 2ixt\dd l 2.
X><xr) btt ^^tvodm^lx htt Prcbtger^ , ZttkM 3» 4. 5"* 6^
Van ber Wonttef e @ecte , atu 6.
X>an(IrrtffeberPntud)t, <;rt.9-
"X^miiSc^tebersej^illifen, artio.
\)an TCD^^genbe t)nbebefcl;ts?erenbe ber Crerttur, «rt 11.
VanbenfrombcttDoptefen, art«i2,
Van X5orfbrc^ti5tl)e ber Ptt>:>icanttn , «rt. 13»
X>an bett t)nben(II)>feti ©etiger^ xmh (0e(«nge, «rt» 14»
X>miben^)>Iben, art. if.
X^anbett5e(len, arM6.
Van bent ^e|<tnse, art 17»
X>anbem 0alue, artig.
X>rttt t)orbett(le t)ttbanropentber Jigtlltgett, arf.ip»
X)attt)ti)belittgj)ebe^@acratnente5, attio.iu
Vm betne frombett (Sebrnf e beo @<;crametttei5 tl)0 tn)?bettbe , art* 22.
Vm Wm bitbefc^ett ^t(an^t fn ber V1Ttf)e , art* 23»
Vm ^tn XPorbctt bec Bacramentee apcttb<?r ti)0 ijoretibe , art. 24*
Sanftt 25«T48<. 175-
Van (Zauon vnbc (Dfter yn ber \^lif(e , avt 2f.
X)an encm €ommimicantcn f «rt. 26.27.
Vam (Sefrttige >nt ber V1Tif)e , art .28,
V>an X>or(brsittge ber 2ivmcn , axt 29.
Van bcm ^ortlattbe ber 0etttettt ,^m. 4. f. 12. Pror.30. noiiicItcFbat
mecQabes li>6rbentd;ttt>o(etteufd;aI/ ocJpattetI)>fettmtberft, atn ^m
be ber '53oranttv)erb)?ttge. art» 30.
^cnn iSrafftigen m^O toolgelel^rbett ^gern
Magid ^'cebericf ^eniuiige^/
q3arncr t(}0 gfinenborc^,
fampt ben anbeten ?)ar(oren t^nbe ^rebigeren &arfua>ert/
CPunfc^et Stephanus 3lempe, ^nabemtb^^ebebord^^ieftim.
i^^olgelcrten^crntJnD^roDer, iun)i;e5tt)0lbcn>uft, tt)0 icf tJp cri#
^TmT Wc^JptngetonOgorOcrin^c cinc^(2rbarcn®(iDc^t()oguncnborc5
-^^ DarbDjUtt), ®abc^Q3Bortt)crfunt)i(3bct, 2(rtic!eIt)t|)^ernPome.
rani, m)^ne6 IeuenPra?ceptoris@d;rifften, t>am2(mptet)nbeDentI;>nbett
:2^erc!en, fummert,befuluisl;en(auermal;!45, bord;e)>nenierb4rn^abt
Seuorbert) betJoeret t)tfbe beseret, hat mcn fe \>cm Zhhatt, Prott)efle/
(Suarbiane, rnbegan^er CIeriftetI;ofd;icfebe, offtefe)^emmttmi?tl;(0a.
bes COorbetoufletl^otlraffenbe, offt \\t\) t>cm IPorbe (0abei5 roat beters
t^oma!ettbe, offtfufl, mitt»ar!)afftigen2\eben t)ttbe@ttrifften, betr
(9et|thfen mattntc^folbigett^anbenrnb 03ebruc!, ttotnelicfbermifie, ber
eacratnente, berlX))>Ql;)>nge, jc. font)ccr^olDcnt)nt)cbcfcf)crmcn, DatDe
qucmc tbot)orrct)i)ne, tDoaucrftDatgercfeccn, t)nDcn)at2(nttt)orDcemnacae-
ucn, 1)6 )um allc^ f untb, ^^^
JS\\\ bcbbcn fcDc|*uUiigcn ?(rticfer t)n mmicn affn^efcuDe (Dn(jettt)DUcrt)
t^orct) funDcrhfcn ^BiIIcn \)nDe ^or()cnffcnlffc Dc^ SdicrljoQcftcn, prouen (fo
«omcnMDt) t)nDbctcrcn(atcn, Dartt^croegt), t)nDe jDerman apenbar t)n*
De bcKe fd}outt)cn / tt)o t)nfc .P)crc ©oDt, De <3BcDDcrcr)nftcn Dac()(nfc^ tfto fcban:^
Dcntttafct, ere©orbci)t, t;olencft)omcl)r, ader ^cr(t fuitDt Dettt, Denn)0
n)o(fcmitDcm^orDe®aDc^nicl;ttt)ctf)cn, noc&creJufct^crcDe tt)o ben^crcn:*
De, noc(; tJnfc t)aftc gcre t^o ftraffcnDc , i;cDoc() |i;nDt fe fo bh;nDt t)nD rafcn,
m
17^ //. Zl)d\B L ?eriodm IIL Cap.
tnt fe bet £6gcttuntnt)c ntctr fturen f ouen , maf en grote *S6f e , tJUtl t)unutteeJ
tnDc lofenCommentee^, acBtcn nlcfet me^r/ tt)et* erc gcce fct;rtjft[(cf pu Deut
9efc0mienaBorDe®a0e^t)oruatctll), fitttDct:ot:oiuent)nDer6l)itten, t)atl) fc
t)e©alu^ttgeu3ot2* gclcrett)ebbe, fcOelt^eut^nDeleftcrcn. Dc !)Dt rtic6t 16^
uentt)Ulen, attct)pt)orent, Dat gt) (Dem®oDtf^itcf)iatgc^ar()et)ttl)ocrfor-
fceeitDet)ttDtt)oprcDi.qenDe, ttt)gltceDc Ogeugcopcut) De^et)ncf5CH)^ffe®ett)C*
Xtx^^iW \)tW\\ moflcn , mott) tcT jntt) bcfc6eit(t)fen Daruau fcl)riuctt-
^prttja^ t)Dr etltiecn £)a(^l)cn cpn grotf) ®cnic6tc, tt>o Dc gncDtgc 9(b*
bct^Dattfuntc 5[Jlict)acl tl)ogititcnborct), gcuorDcrt baDDeei)nctt aucrftt)ittDett
ac(erDcttg)lanu, Dcnfulittcjbcttbcfc()tt)crt, t)p Dc Strtifci, t)tiDc erc bcn)cn;it*
^t ( Dorcb mi) cttcm Srbarcn 9laDt tbo euttCttborcb aucrgcIcDcrt ) t()o fdjriueu'-
Dc, iOIcnfcDcoc?, tt)oDat55ocfrcDett)erc, t^orucrlicfgrotb, ferefCtnfllicfiuit
^roitcn,\)uD»ctcriitcictr)0(icric6tct,Dnftraffbar, itcttgclicf&cbbenDcmancf
tjclcn SSof ctt , mtbcDc4^9tf)6mc(^(5an(n>c(e, tt)orutbccf bctt^agcu/ fc&icfcDc
ntDttctt eappellatt Arnoldum t)att eertjeu w^ eiittcuborcb , tbo t^orfofenDe,
ofrtittt;faIcfettW)bcrotuct?5ocf, ittoct)tetI)Ott-P)cnDenfaiuen, tt)ODcn (na
t)e(er ^orDcrt^ugbc) gbcfd^een*
SilfcicfDat^Socfeittfattge, tJnDctjpflatbofecnDc (tt)Obinicf) naDcitt
attcrftt)inDen gcIerDcu mmm , Auaor DetTe^ ^ocf c^ , t)t;ttDc \(t gOar ttcmatt^
Dc, fititDerDattJorDem^Srct^c t)auDcm^"a(ue Der^oDcu gctitteit tvaeJ, alfo,
Dcr I)ogcfreu <2!$arl)ci)t gcfft)cbbcre, antttfct)ctt ^ct)l, k, S5egiHttc ocf ctl^fct:
tt)cgI)cutboIefcu, t)itDefec, n)ollcfDc2)ictjtcrDc^groten25ofe^, nomctcittctt
fcbarp1ttttttgeuq3r6ucr, t)ttDefi)n IangI)ct)UIcComment, cne^rouet)nDc?5c^
tcrittgbC/ dlfcicf 6ucrfftin)Ifccn, tv>atI)cpr6uctt)nDcbctcrt, in^ttDclcf Dar c*
ncnt)ttmetlt)ecttl)upcn boitcfct)cr\)itDcfpi)tfc(;cr @ct;antflccfiitgc, DerCaftcriit^
gbe, ^clfcl)inge, J?6gt)cn, gbarnencn^nDe, m'i;ucrecljri|Tteauerft, vittDc
tcf, ttocl)9G[3ortuoc()'9}tcttiitg()c, funDcrtvaticfDarpi;nDe, t;^, cDDerfccrmt^
trutt)clicf aUegcrt , (DDcrfcr fe(fcl)U)fcn gct)auDc(t, vniDcgcptwcrct, tt)cntc
fc et)ue lofie t)ttbcn)crDc gcrc {Ux^ (2i)riftcn nocb nott) nocDnutte) gcuauen,
et)tt S)ccl , alfc totl) Dcm gctt)onth)f cn (Bcbrufc ( Dcn gitDcu Dcnfibar tjnD nutrc ,
!)cut^orDc©aDcdt)nfci)cDelicf) bcI)olDcn, cdu©ccI, atfeci)u9^al)tt)itDcgu^
t)c^t)fc (Dat ®aDe^ Scucl orDcntltcf tJortgal), t)ttDe t)n)gcrici)tct tt)erDc)
t)orgcftcIt:
^t)r6cfftf)ettocf;5}rcgcuttoc50g^ctt, fmtDerbrafctPitDcptic^et, alfe
^attfte 23<tl4ge. 17^
etnrafent)ct)nftm]tct)9)lmrcbc, i(t fdbaibcmm , Datnien Virgilium tn Oci:
@cl;olclcfcn fct)al, Mt men Dc^ ©nn^a^c^ Dc gcocDnetc Cnan^clia prcMgcn
fc^aJ, Datmc ^pafc^cn t^nDc qjin^irtcn t)i)tcn fc6a(, ixit nu Dc (Epiftcfcn t)or
Dcm Ct^angclto lcfcn fcfcal , Dat Dc SJtonncf c tJUDc *T3apcn , m m ficrc v>nD J)ont
nen®aDc^Q23ortl)cbbcn/ DatmcDcn S!atccl)ifmumprcDt9cnfc()a(,:c» Denicf
l;ebbe (fpricC t)e) Dcmc^rbarcn9^iDcgcfcc()r, Daticft)tbDcm"25orDc®aDc^
gcfcOreucn ()cbbc , ja fn)(ict f)cbbe icC Dat gcDan, it)cn Dcffc DaucnDige !)ioDDc
ntcn fccn fonDc , tvornp icT gcuorDcrt , mt> De ^ort f(in(jcn , wcntc wclct
framt)orftcnDic!) 9)]ann, f an cpcm (Jrbarcn f)^aDt t()0 ghitenborc^, fulfcfi
t)nuorftant t()o kMm , Dat ^i t)t() Dcm ^orDc ® aDci^ ban ntt) n)o(Dcn bctDcrt
l)cbbcn , Dat me Virgilium cDDcr Terentium in Dcr ©c()o(e (efcn fc()a{, cDDcr Dat
mc^T5afc6cncDDcrfpingftcnt)prcttfct)a(, Dat mcDc(5pifIc(\)or Dcm (fuatt(jc(io
(cfcnrcbal, DnDDcrgc(ifmim®cbrucEcgen)eft, fofiit()ocfm9n?^ntn)ort, tto*
mc(icfDi)t, \d ()cbbciic(crtv>nDgcfcOrcncnt)tbDcm®orDe(SaDceJ, nic§tt)p
Dir q3apcn S)ont(), cDDcr xx^^i f^ift Pt() Dcttt gcn)ont(ifcn ScrCcnDcnftc, pnDc
® cbrucf gcbicucn tJuD bc()o(Dcn , fuuDcr tt)at nu ant()onctitcnDc t;^ , t)nDc bcfun-
Dcrcjcn, t)peDcmrecl)tcn@cbrucf Der©acramcnte, Darup Hiitgct bciDe t)or^
3citentDnDc2(nttt)ort, ?3c|(utl) dud SnDc, tt^ocen jDcrfront()artt^931an Dar
(efcntttacO/ noc()t)cfft()cnictte^inDctttgan§cnCommente, Dar be fb fccr me*
Dc puc^ct puD Donncrt , Dat fo paf cn duDc mannicfima^i ()cr Dor motl), oSSc bt)t
Doricje <2BorDt , Dar cin jtdcf fct)outt)cn mac^ , tt)0 nouiDC ftcf DDt armc 'Stotft
bc()olpcnbefft, DatiDttoccn ctrot()25ocf tbobopc (appcDe, DnDfi)n Ditge^crDe
9(bbctl)mcncDc/ ()cbaDDcDcn 5lcc^tfceu(Di.^cngcDrapcn, DeDctn ©tcffcn Ka
rcn fcOolDc , tDo ()c mcr articulcrDe , DnDe fragcDe nid)t erft Dcn Slbbct^ DnDe
^rott)cftDarittHmc, tDofciDt9crnefcflcnDnDc()ebbentt)o(Dcn.
2)cr()a(nen (cucn JP)crcnDnDcS5r6Dcr, tni)nicOtcntt)cinicSDorCDnnDert,
n>ofo(cf cn cv(of5ecOantbocf , Dan/cnigcm ^SorftcnDigcn, tnac&gciauct cD^
Dcrcjcr6mcttt)crDcn, DctDiicDaraucritcngclcrDcr (tDoDat(Scrnc()te (ccp) ncn
fraitt, trtttD, rccf)(ftmticb^r6uer CDcnicf ftcDebcgerDe) tttcnenDnuorficn*
Dtcb, DnDulDid)^agante DnDeq5r6ite*(Efc( (DarnocOercnocO(5c()atncinne
t)^) gcfcttctbcfft, DnDtt)ogt)ibciDe©c^rifftett>erDcnDorc()(cfen, tt^crDeg&l
9etDi6(icf DinDen, Dat^enic()tce5Dantttinctt 9(rticn(cnnoc()gcpr6itct, noc^ ^c^
I)ctcrt, noc&gcfrcndlct, ttoct)ienigen2:uttit(genamcn, fuhDcrfcOcnt(ifcn,a{^
fcenSriac()tDcffbcuulct()cfft, DnDDaruangciopen, ct^feDCSicnt (Dol)cft)ti
^nfrutDarmancfgcfctct ()aDDe) DanDeitigitDcn®ct()cn, fupra feminavit
(inquitCJiriftus) zifaniainmedio tritici, &abiit, ^e tt>0(Dcd nicOt bcfant
fi)n , noc& (gcrnc()te cDDcr 9]amcn Darnan ^cbbcn , Doc^ aBt)f ctt)0( Deffe ©c^an-^
iLC&eita i.25<in^ 3 De
3^5^ IL Z^tfi^, L Pmodus III. Cap.
icU^an, a(rooceDefre^r6uc^<£(dbi?Den2(t:ttfelcn, Dit()rlct;tcmitiun)/al
iie®oiftautf)c(ft
©omoInuDitOerlofe^c^antboc!, nfctttDert X)i t\)t \)Otanttt)orDenDe/
nic&tenjetnifj^er, DatDe jennen (njeWcrtJanOciTcmCommentc, fo \?clelauc^
DnDeromee^tJt&gcfpict bcbbcn) febnmoci&cn/ n)c(cf enfuurticb qSvoucmcftcr
fei) Dcn 5(rtif clcn <\nmft i)^/ ocf Datt) mcn fuft De ^xkU Dcifc^ leiDigcn ©atan
mcrcfc/ DcnotTti)calreDemit(tncr®cfeafct)opDearmen(^l)r(rtenbcitDorc^\)e^
lcfaIfc{)crlofcr eerc/ goDtlefcr(Bltfincriei)nDe©ct)atcfi)cit/ (|etufcl)ctDnDebe='
l>ra.qcnl)cfft/ nod) it?if(ct)et De fcgamctofc JP)ore De f)3]unDt/'DnDe fpricft/ kt
l)cbbc ntcl)t b5fc^ gcDan , ^m. ult. SRomen tJnDe bcrcn (icf gc tfi)ebberc Der
^o(vc(!snQOBarbctt/ erc2)romet)nDe5abu(cu/ ®aDc^Q25ort/ tt)Ot\)ClinDer
^ibltcnnict^tgcfcbreucn/ crcnprccOtigen^aDc^Denft/ eneerbarcOrDcnincje^
Dar^aulu^t>anfect)t i. C[orintl). 14. 3)atmen fiilfe ivuUicHcbe 91ucfe n^cte,
tJuD ncf Daruor mdjtCf motf) trf^tJUD tt)il t)pt f orteif e ( Dcn \)orl)cn Dord) auDe-
i*e0)riftenlcren, Dari}cnoc!)fatnt)an9c()anDelt) fcf^riucU/ t)nDe antivorDen/
vuDettJon^ol aliefcbcuDcrie/ t)nDt)unutte fabcltC/ Dcrbcgan^tJcIC/ allcne mv
meDatl)Commetittr)ot)orlcngcnDe/ tncDc ingcf lacfcrt bcfft/ tbo t)orantn)or^
DciiDC/ nicbtniittefi)/ f^ofcOalDocbDcri^eilofeniProbcrieiniDfctiantbocfe, |>
nefct)ti{Dingct)nDet)orDcnDcbctalin()e rfbt)c(eDcr ©cfcrifft belan.qct/ Darinne
g()cfunDcnt)nDcporfe(fc()ct/ t)nDe mx Dc^ fuft nott) fp) t()or no3()e gegcuen
tt>erDcn*
3un) auf rft fcuen i3ercn unDc S3roDeiv Dortttanc tct) Dorc^ ff f)rt(}nm /Dat
gD bci^c ©cOriff te flit(ifcnDorc()(ercn/ alfe Denne n)crDe gp pt^nDcU/ mtl) itt
jutvfd&riue/ ®oDt()c(ftunDetDcrtjutt)^orftant9cucn/ Dat.qt) iDtt)e(etrum*
lifcrunD r$i)ncrpr5ucn unDeric()tcntDcrDcn/ alfc Dc(Te ^r6ue i£fet/ ()^rmit
^cudc icf |utv S()rifto unDe DcmOlBorDc fljucr (SnaDc/Simcn»
|#- :-.^lil-:-^|^' 'mm- -^l^- ^ ^-mWr -m
ovbaf ct(lcf)eM)c icfetdfeSen-tentienfetr^Sitrtft, Dor^enSirticufen l)er(|efeffet/ no^
mdidui)^mt4. f, i2.^ro^. io. lteTnV)tf)?)?Mr^eo, 9^arcD, 3oanne,^au^
(0 , v)e^n^ jlarcf t)ni}eerntl{icf mi)fafle^nfcm !^on^e n^pfen t>p©ai)e^ ^orf , miDe
fcren, t)at m) mhtm m!)njcf)(ifem ©ubtDuncfenbe , funt)er na ©abe^ ''^iUm , ©a?
le bcnen fd?o!ctT, i)e fufucn I)cbben oif ncncn grcbe f)ebben f onnen , mujlen ocf Derc5 Dejfcn ^rd>"
tic^^iel befoiet/ 53nA)emftl'egf)en(}fofenCommenterttverben,©ciDilel)e ouerfl fulfen^ nic[)tf)ir
jm ^tnuangc , i?ar fc ,gcfcf)reuf n pM\)m , funt)er im €n&e Uv ^robrerie get)an f)cfff , tvcrf l^e tav
ocf ({)n.$i«ttt50vtiJi;nt)cn^
^taftcmmt)6/
S)fit m] «5t)(n fo Dov De 36<|,t ette pt)e (Scj^ofe / :c. tont) Ht t)e ©efeaen tetnellcf ^jolt
53tifce 23eil4ge, 179
l^ebbcnfc^ofeii, :c. ^Darcnt/ecjeii bvi^ngct f)t beffe f^iipfenbefer^ Argumente, alftW^U/ijk
^$ (fpricftf)e) Dcm^oi-iJe^abci^-IGaltcjctian, t)«@c^ri(ftt)orfevt, t)an ©abe^J 'iBcvt cri
Q)6f jen ^ovt acmafet , t)en IHtDen font i)e 0()en tbogdnnitien , $De Confcientie Dovprtcfet/
©aDe(m3ovtt)Wuc(fd;et, fa(fcf;e^uit/ni|Tcge(jci1en, ftjcin^onfpvacfer, ©at)cdl^a(]ercr, vu^
DeDerQ5oucn argumenteocfe,
^?cn t\>t( tvo( fraaben, tvovumme bcffe ^vdue^Sfcffo tjnftnni^cjen rofet unbefcf)ent)et,
5intivovt. :3cf fd)afarticulcrtf)cbbeii®ot)tbet)e, mcnfci>a(De5Ti>nDer|ut>c<^c^o(e|ttten, mt
i)e(i()a(^cfd?reucn ®cn. 18» €pf>»6. J£)cbbetcf nufo articulert, motf) tcf i)c|Te ^^5ouen argu-
mencet)nbcigd;antf!ecfin()ci?ort)u(Den, tioonicfct, tDcvt ^e ijetvi^dcf «emanDe (Denftcfful^
iien) pvobvcvtt)nDc()efd^cnDet()tbbcn.
?0?i)n 2fvticfc(^ i)d fortiicf DejTe r Dar pi »an ndDen m \)t 3d()et ene (^uDe (Sd)ofe, t)af
t)^DiJt(icf0efeci)t, Darniorbene9cmene^i)nDev(creft)n, De (^vunDt ncmeicf t)t() 'Dcn ©tcDen
Dcr@d)ri(ft, tiw(5>oDt, eDDevpvDfet, eDDcrgcbut(), eDDerfu|Itvt;(DatmcDeft)nDcrtDO(t)p#
t^cDnDdcre, nemc(icf ©en. 18. €a^D. 12. 15. SDeut»4»6. o:}?atr^. ig. €pf).6.
S)u M\} t iDt bc(an()c \:im 0(Deren , t>nDe nid)t Dcv @d)o(c. 5inttDort ^e« Dt) De
53rt'cfef*@et;|] nic|)t bei;De f)orent onDe fecntf) bevouet 5cDDe, f)cDDej]u tDof f)iv x>m 6t) DcfTcm 5ir^
ticfci, gutbefc^ctciefunDcn, DenDeffc©vuntf)cbbeicfDi)Davge(ect)t, Dat©oDttDi)(,menfc{)at
DeJ?i)nbcrfcrent)nDet\)o(t)pt6en, t)nDeDarDutDu(tfecjgcn (tiooDu Denocf Dci)|i) iDtbe(ange
DenO(Dercn, i)i)nDefluDavDi)t2lnttD0vt, Dat bi) Den 0(Deven t)nDertvi)(en grot fct)f t;^ , t)nDc
f onnent nid;t cjetDaren , fvnt cin !Decf fu(uc(l ^n^e(ert , iin ^eei Dord) mannidbfoiDigcn ^anDel
t)nD ^irbept t)or5i;nDert , ein !^ee( t)or(ieruen fe Den ^t;nDeren , m Dei)t me Den nu [ (Sd;af ©a^
De^ ^ort m\ Der ^'pnDev £cve Den t)tf)e fpn t)nDe mcDe (leruen i '^'Xi ft; tJcrne , iDt (lei;t Dar (lar^
der, Den.?)emmc(t)nDe€vDe, t)nDe'i)OvDertDe^|)nDerto, Darup ^cbbe icf , ne()e(t minenle^
ucn ipevcn t)nD Pr^eceptor^oan ^ugcn^agen , geraDen DnDc^eudrDevt, tf;or guDcn (^d^o^C/
Dat ocfi)e(cOrfafcmerfi;n, Dcr()uDen^o(icief>a(uen, fdci)cneicfnicf)t, funDcr fe^ije , DatDcf^
fcDet)Ovncmei]cfi), Daren (Sferiilficf ^)3reDi5ert)pfoi'Dcrt, Den@oDttt)t;f/ Dat me De .^DnDei:
(eren fd;a(.
'2Bati)^nuDat?^ef(uff;^ ■DatDemQ5aDevt)an ndDenft;, ft;n5^!)nDin De @d;ofc tf;D
fettcnDe^ ^tw, Dati;(5nicf;tmi)n*^cffut, funDcrD!)net)ntrmt)C t)nD t)a(fd;e^robrcvie, mt;»
Q5ef[uti;^, Darene9uDe@d;o(ei)orDe3d3ctt)anm5Den(i;.
:^ufccf;(]intfunDer()et)anDem i8*^ap.Q3en. ^at men barntc5tt)i;nDentvcrt, Dat
men mot{)c (5d>o{cn atiric^ttn , tJnD Dat Dem Q}aDer ^an noDcn ft) fincn ^6\m tf)o Dcr ©cf)o(eti
tf)ofcttcnDe, t)nDDarna (affeDut)anDcmt)a(fcf)cnJ&anttt)pfcr t)tf)gc{oDDert5eff(]) fed[)liutDi^
Der, Di)ti)i;nDc(luDart\)0{, Sibva^am njcrt boue(en , finen^pnDeven, t)nDeffnemJ&ufena(icf/
Dat fe Dc^ ^t^ct^en -^ese bofDcn , 2c. :^!)t f an m\ ( fed;(lu ) en ^uv» 5lnttt>ort. ^QBe fiitff
nic()taneDi), Dub{inDe'75vdue?(gfcf, DaticfDcffe^ovt, niit Daromme t)pt5e, Dat Darfuf^
fe^ ( m Du t)or()t)P ) fc()af3efcj)reuen ^m , funDcr Dat me Dar , t)nD in anDeren ©tcDen Dei*
@c})ri|ft, t)an mp anflcra()en , DcQJrunDtDnbOrfafefe, tvorummc t)ov De ^d^et t)an noDcn
fpene^uDei^c&ofc.
9^u ile!)t Q)en. i s. nid)t fc^f icf;te!J ^cfc&reuen ( m Du t)ntrutt)f i'(f t)ptii(l ) Slbra^am mxt
boucfcnfimn ^i^nDcren xu ®wnDcv; lcf n^etj) (fpricftDeJ^cre) Da(5ibva^amtt)ertt)Owe(cn2C.
§ z tvcl^
1 f 0 11 C^eild /. Vertodm 111. Cap,
fDclcfev x^txX bctecfcn en wofgcual an Qjat)c aucr 2ibraham , ^at fee (ine 5lt?nt)cr (eren woIt)e , t)e
tDOle nu fulf e^ nicfet l^ir aHene geprpfct / funDer ocf in an^eren (gtet)en ( m an^etef ent ) flracf d
jebaDcn, t)cOl&crcnocf fulfe^gernefen, funberfonncntnic^tfeortbringcn, fte»)tl)cnnoe5@a^
De^ ^ort on^ ^illc , t)at nic t)c ^i;nDer lercn fcl;al , tJnbc i;^ alfo ene ©runt^ »n& Crfaf c , Dat
m cne gemene ^»)nt>evlerc bebbcn niot^.
^ar fujlu^roue^^fcl njol, m bp t)eife J^antmDfer , ntcf)t t5or t)nrecbten ^arberflc
s(n)Ot)ufcf)elt)e(!) (^eropfet^eft, funt)er(iei;ttbofi'uc&ten, t)atDi;@oDt (mo!t)eut. i8* ge*
fJ;reuen)'mitionpnnic^eit, blintbeit, t)nDrafent)icbeitt)eiJJ^ertengefc?)(a(}enbefft, lonDe tapjs
|)cfi omme im ^ibDage , alfe en Q5IinDe im Dunferen , f anfl alfo Den ^ec() noc^ feen , nod? tjpn^
Den, Dc^Du \)\i t)nDc '\\\ t)clen anDeren OrDen bpner ^robrerie, (knrfc^ genocl; nagelaten
S^u fecl^(l, bar f^ alrcbe cnc ^ube @cf}Ole t)nbe ocf ricf/ifeQ5efjoIbfn(iet)anben(enem
2(nttt)ort. Q5anberricfIifenQ5ctjolbin0eber^ebago0en, beruef^u focjrotc^Sofc nicbt fd[)rt>
uen, benmcntvctbgewi^Iicf, bat bulucbf?, bumoct)te|lfu(! tDarafrtigermenen, bc ^ebbic^*
jjencjerc, benod;@abeebberben^uben, nocf;@cDoIenebber©cb6lerenbencn, anebatfefre^
ten t)nbe fupcn , fcblomen t)nb bdmen , ^alanben t>nb ^crf mijf en , fprin,gen bocb mit ben ^c^
nen t)nb anberen Beneficien ben , t)nb laten fulf e nuttc ^irbciber^ bewife na feen , t)nbe allene ben
-t^amen bebben , batfemitSenenricflief t^orforgetfi^n, xtoX guber ©d;olen i)nb gube^ Djejji*
tnente^ auer(I »an ben fan gcbolben werbcn , b^ fft mcn ()ir t)nb bar , ocf in anberen Crben en
^i^blancf n?oIbeuunben, mengeuecn^joltmitbcv2)dtl^, t?nbcni^ta(lcnc mitbcm5[^unbe,
fo n)ert bar m\ ene gubc (^cbolc fnn,
^u<)t)fff} ocft)or, Datetlifcr wcjjcn CQorbcrucr in^e^afet, \>xv^ auerbcSiOgct scfcttct
fi)n, beflefctlife^i)n()et)an ftcf leren. ^lntwort ^orummc »ormeIbe(]u be nid;t, bat
men flcf \?or folcfe moc^teweten tbo tvac^ten f Scf fru(^fe ouevfl , \i^x bu ^ir ( alfe in i)elen Or^
Denbpner^^Probrcric) bemiftinbe£ucbtfc^Ici|l, batbupbc^djolen, t)nb(ramcgelerbc@e^
fcUen fcf)altbar t)nb t)orbed;tid[) mafeft , ^fel^ i)nb ^tumpcr^ webber t)pt 9)QBercf bringefi , n)0
eclbavtboO.CW^aelbr^nivner^pbtgefd^acb, bumei*|]ibtauerft nfcbtt)tbfi)ren, fofieitnu
be erfle Slrticf el mit fpncr Q5en)cr ingc , nod; t)n^ef rencf ct , Dpnc ^d;enDeric auer (l mad;flu n)cD#
Der in Dc ^i;mpf^clcn jlecf cn.
S)ar icf 9efcf)reuen [)%Voi , Dat me Dc <^nbcrrid;tinc)c M. ^5tlip. C!}?efanc!)t5Dnf^ tnbe
D.^omerani, be@cbolen t^o regerenbc, biHicf tn eren bolben tvevbc, fwarmet bc^ummcr
tvebberan, fd;elbet beffe framen €f)ri(Ien tor", t)orWtsent)nbSosener«, Dorbcrtcinen^rt).
?Kabttf;oprducnbc, noer icft)tb@abeg^ovbegefcbrcuen ^ebbe, Dat men Donatum , Ca-
thonem, Virgilium , (Scc. inNr @d;olc lefen fd)al , bett)ileicffulfe^ (wo^cfcbrifft) gcfa^
wet bebbc. 5lntr«ovt. "iSi^^iX en Srb. Diabf , tbo ben^erenbc sefdvbert befff / \)i fo fiarcf t)nD
tajie bctt)crct , W bu cme nod; nencn ^iitf el uenamcn befffi , t>nb ocf \x^ €tt)ic^cit x(\^i ncmcn
tToerji
^atbuoucrflenen^rb.Ovabtfdrbcrf} tbo^rouenbc, tvcrocf t)tl)bem^orbe@abe^
bcnocrctf\), Dat&mcnDonatum,acc. in Dcr^cfeolclefcnftfral, wcrDcnfc ftlfct)orflenbij)et)n^
De
gutifce 23<tl4ge, m
&e»eeen JJ^erentvDlmercfen, Daf t)t)l)at*:^re(jenfrQncf pjJ, t)nt)e ^t) act)ten alfe Du ttjert b\\i,
3tem tt)Ol fiitft nid)t , tt)ov t^o tcf S^v, q>omeranum t)nt)c ^, ^}3f)tljpp» ( De icf apenbor \>ti)nhf
mc) opt5c, nid;talfe2irficclfetteriJt)e^^ouen, funDeralfetJorjlcnDige t)nb t>orfarenDe 9)?en^
ner; bcc^ (^c^oI^Oiegimcnte^ , tvol tt>etcnt)e; tvot)e@raitiaticat)mme©ai)e^ 3Borl)c^ trincn
t6ot)or(^anl)e, mort^gelerctt^nbgeouetttjerDen, ©o|leit)tocf mi)n5UticfcIane5)n?ancf m\)t
^otf), alfo,
^e Q5nbcrricttin(3e ^l ^5iltpp. ?Q?elanc{)t5. unb SD. ^^omerani De @d)o(e t^o tegen:?
&e tvert)en gelert)e ©cfedcn n)Ol in ^ren l)0lt)cn, ^HJat rebe f;e(f|] bu , Dcf[e (Sf)ri jlen 9:)?enne ei)Der
mi)t^oIa|lcrent)ef et)DereinenSrbaren9iaDtitiit Dincr I)et)Iofen ^robrcrie t^o bemdi?enDe^
45i)r t>Dn trpDer t^o fd)riuen , i^ neen ^^ot^, De tvile ^. ?0?artinu^ beffcn 5lrticf e( f orte^ im Q3o*
f e t)an ©c^olcn ant()orid^tent)e fe^r tjorfienDic^ t)t5()eflrcf cn f)e(ft, Ocf ^. ^omeranu^ im ^o^
fcDerSere, t)t5 Den jOrDinantien , flar genod; t)orf)anDeIt, 3cf auer)! anttt)erDe allene Dem
^roue^ €fe(.
53p Oen bxittm miUl
^attcffc&riueDatmenguDetrutve^rcDi^er^erttJele, De ©aDedQQgcrttriitvelicf (ane
Snmcncjpngeminfcf^lifer ^ere) preDi^en, ^robrertfteunDfpricft, CO?enJc()a(feen, Dat men
■ nene (5d)c(me unD .4)eue in^ale , alfe De (ufpge Q3e(^er , De D«m CanDe t^o J&oltjicn fo t)cle jjef *p?
ftet, ^ugcnl^asen, DeDenJ£)ambor0ercno^fsot)e(e0efo(]et, S)i>t fpnt (fpricf t ^e) De @e(](
imD 3)nbrufantf)en, Dar ^aulu^ t)au fct)ri(fit , Si quis accipit, fi quis devorat.
2lnttt)ortl). 3Derman tvctb, tvo De 9vomcfd)e ^eue, fd;t;r afle 3aer t^nge^afet, fo Uf
fe^unberf Dufent, Dt5£anDcnt)nD^teDen DuDcfd;e^ toDe^, unDcr Dcm ^d)t}m epnedl)illi^
gen 2lffate^ tvecjgeuoref oebben , n?ol prdueDe Do ^ ©ac5 De ei;ne ^iffm\)tf) Dem anDeren t\id)t
ftnDorc&De ^pngerf ^femtveprouetpDtjunDc^, tvot)ele53ufent()Dc^apefc()op, iinDer
Dem ©c^t)ne grotc^ ©aDc^Dcnfle^ lonD QJcgefiir^ mi(fcn , Denn SntfolDigen afgetiifcj^et, t)nb
fo tjele Dar f 5o in()etx)of ert 5ebben ^ 3tem m ^rduef , m t)ele 5)ufcnt De ^onnpf e , lonDei;
Dem©d)i)neDer@ci)(]Iid[)ci)t, t^nD^orfegetingeDer^uDenSBercfe, Den t?nfct)uIDi5enJ£)erten
fl(f gelagen t)tbbm ^ ^i) ^rduet /o nemant , Jiif fd;n)i)d;t /o De ene (5d[)e(m mit bem anDeien,
Ouer(lDatDemtrut^cn£erer De^^uangelii 4>. Q5u^enf)a()en , t?or(tncn fliti^en ^xbtitf etl^en
t)nD Drincf en , t)nD fu(t ene i)ri)e ^cfoIDpnge gefc^cncfef , motb t)p De ^robreric Deffe^ t)nuorfcf a^
mcDen ^rdue^Sfel^ , fo Dod^ en €rbarer ^aDt »nD De gan^e (fetaDt J£)ambord) tt)0( wetf; , t)nt)
motf) beilan , Dat be ntd)t enen .^cfler nod; eni^c ©pfftc cDDer ©aue bt) ef)m j)efod)t eDDer fdrDcrf
l^efft, (^pn T3rcDi(}en befft oef fulcfcn @d)ien nicbt cicf^aDt, funDcr (©aDe fi) ^ancf) mof t\)im
fliiDeren , .^aDDcn cnc ocf Qtm bei;De tf)o ^rungwicf t)nD J^ambord) beboIDcn en)id)ficf , Dar
I^Dtmoc^te^efcl)eenfi)n, 3^ ocf bauen Dat, ftmmemercr^uct^niffettjiflenftnerfriitveni^ere DnD
itIifen.^anDe(d^a(uen, i)D^unDe^i)f)nDesuDen©taDtCubecfgeudrDert, 5)en rummarum-
marum, De®ri(lenf)citi6unDtt)ertfu(cfer5eme(ifen:^eue t)nD gcien # 5i)?drDerd (tt)oDut)nD
feienge(ife) t)orDratent>nDm6De, t)nDtioi(®aDi^ ^ort^ebben, Dar t^o®OitDe(Tenman
tntfunDcr(3ccrn)c(ct, geropen, t^nDgefent^efft, a(fcDat(tne^ereal(entf)a(uen befiiget, tt>eDDer
«fle ©oDt(ofen , De fe ^cbben DiiD moten (lan (aten in limcl^nt , ©oDt &c(pe Den framen 0}?ann
toorDann, Dat^eDo»nDleretvobeftol^ei:, f!)0 t)e(er ^iiDe(^a(ici)cif, Dorc& ^^xi{iwm wnfen
.£)€rnn,^mem
3 5 S5ar
i8z //.C&e!l0 /. Teriodus III. Cap.
^^^— ^— i— — i—i— — Mi— — w— — — 1 iiia»i--. I I ■■■^i 1-1 .■■■ I.. ■■■.■■■,■■ ■i.i i.fc.M — ^— w^M»— ^^— Mw^ag— «^i^^i— «■^■OMM
^ox fuluefi fpricf ( % m\ kt afle ^iiifcben ttxt toernjcrpeit, fo fa(( bc .g)e{ffte niiner 2(r^'
tlefef, 3temMartinus^erei^fo m\ vor 9J?infc{;en £eve tf;o acfrren, alfeDe Q)(ofe Hieron.
Chryfoft. Auguft. mtmxt
^m ttunen 2lfticfe(n finbe(lu aflentfcafuen 3ut>t Q3efcl)et»f , ^\) tt»unl)ert auerfl &att)u
avme Q3(ot nocl) nicf)t i^orfteifl n^at 9}?infd;en Sere \\), t)nb giffil bp bem 2i6bate t)an ©♦ ^^■^a*
cl»orfofun(]i(|en^ro[)rerme|]en)tf), n>o( ndmet t>i; hi;r Mar. Hieron. Chryfoft. Auguft.
:c. ©(ofen t)nD QJthbuDinge , fo be im^ t^orbre^en , »nb t)orf (aren De ^ere be^ (^6t)t(if em ^or*
be^, ^nDnicf;tere()en, ac()tett)i;nicl;tt)or?Q?infchen^ef)re, funt)ert?or 9£Gi;ITa()inget)nt)Q3tf)^
{tm(]t, De nic()t tf)0 t)erac|)ten fi)n , i * Corinth. 1 4. r. Theftal. 5-. «iBuitu ouer|l njcten tvat
C[)?(nfct)en l'ere ft;, fof(a De t?nbef)6ue('oe ^rdue ? '^unae in W ^ttxtto\, ^JK^Qil ©entem
<gcbD( ^octoren, Opinion^^^ofer, (germonijlen, (^ummijlen, (gxemp(i|len, 9iegu(i(ien,
9iofa(illen, Confe§iona(en, QuaDrage|lma(en , DnD n-^o fe. aUe \)tttn , i)nDproueDar, fto
werpu m\ ^:0?tnfcl;en i'ere t)i;nt)en.
•DatmcnC9?infcf;en£ere(t)ef)em{tfef;rpred)tip]t)nt) jlofferfifen '^BorDen t^tbrebef)
pvet)i()eni)nDf)0(Denfcba(, n)i)fetf)ef)en, i.Corinth. u. 2. ThefT. 2. Ador. if. 16. 5int^
njort. %\)i sjp intfiluDer^e, vooXiw t)or()eme(tcn @teDen t)Or 9}?infc{;en?^cife gefcf;reuen (leiDt,
alfeDen, lt)i;{ icf Di) recbt famen tvat Du ouer|l beneDDen))tf>, i.Corinth. n. A«&or. if.i6. .
tjp^eta^en ()ep, njiUicfDDDar (o(ft@oDtn)in) j}cnocl)fami)orantn)orten.
^efed;t, in^^to^m, .t^ifpanien, ^ortuc]a{ien, 5(rrogonien, idDefu{uige5i}?enin(|e
tm^ouenanqenamen, i)nDbeilenDicf)(]eb{euen. 2lntn)0rf. ^'^ftwiueinicht, Dat©uDef(if
De(?framen^un)me|ier^3^fu€Jpvifti, ft)Dar/ofo n)0( gefei)et, a{fcbi;mi(5, ^eff)OcfDaf
^aufu^ Dar in et{if cn OrDen fu(uen pevfon(tcf ciemcll ie?, »nD hefft gepreDiget , ^ot fe oucrll
!)^unDe&perDt0en(duen\>nDD{)on, De^bi)l]unicl)titemi^, fanfl ocf anDer £iiDe ni(j;t DarmeDe^
Dorn)tffen , ^i;tid oucrll tl)0 befrud)tcnDe, ^(Xt De !4)iiue( Daf f^o mo{ a{fe f)i;r , Daf reme (St)an^'
ge{ion ^S^xip, Dovd; fvemDe ^evc befdiet , t)nD Dc enrfoIDi^cn ^perten, i)'nDer enem ^u^tn '^i^ii
ne , Der ^i((id;ei;t t)nD ©eil](id)ci;f , ^etufd)et '^n^ DovDoi uen f)efft , n?o 5e Den ocf nutt)ev(e, noc^
bi; Dex 5lpoffe{, nod)bi)Dn(er^i)Dt (fVn bdfe fdtf) rbo fpacnDe ) geroun)ef f)efft, QoDoc!) t^o
hapenDe, ©oDf tDerDeDarocfeenma{fi;n€uan()e{ion n)eDDer reini(3cn, tvo f)e tn t)e{en OvDen
be0unfbefftA t)nDnod;nicf;tt)p^ef)6vet, ?^auen Di)t^ofcbdt, hefftnemanDt f^obefumme?
renDe, njafmenin^tafien, ^lfpanienjc. pveDi^et, {dueteDDcvDct)t, funDcra{{eneDari)pDem
cfen, Datf)e(ere, pveDige, (oue, i)nDDo, @(tcvamenfeDnD'^ecfenDev@naDefo0ebvufe, m
em im ^uan^eiio jjeievcf i^, Eccef. 5 . !^ei)f men fo in ^pifpanien Ded hefft men ficf f;0(i) fho
evfreuen, Eza. 6o* ^onic&f, mof5men{ifen)0{t)ortfaf)ren, ^of^annidamfeflen, Quitl
adte? tu me fequere 5cc.
^arfufuepiprobrerf t)nDrafef f)efIu):n?eDDeran, fd)e(Def Den 5lrticu(if]en m enen tjaf*
fd)enQBt)fer, enen t)nac^f famen £erer , nicbtn)o(geduetinDer<Sd;vifft, nid)te^ in^aufo ge^
lefen, mcn t)t^ ^U3enf)a(jen gefd)veuen , n)orumme i ipe fcfeafl annotevf f^ebben, 2, Tim.
a» t)nDDeSenten. (leit i.Corinth. 2,
5intn)orf. 3cffcf)emeiiti;.S)errn?Bu()enf)a()ent)nbfi)ner (joDtfeiicjen toijarnidife^A
temijcfn)et^, n)Ofet)e(emer@uDe^bi;mi)gefd)affetf)efft, aifc a((c (^ueftionarient^nD Sen-
tentiarien, immevt)or^3aDc5aDDenD]^onmdgen, DiifTe Sententleouerf], f;ebbeicft)tf)ft)nett
©cf;viffif
Siirtfee 25dl4B^ i^j
©cOri(ftennicI)taiic)etcfcnt, mt\)Octmd)tmvht^tht$, ^enn nocf) bin icf^nvtg, Dati)e|Te
Sententie vcc|tan0ctefent, \?nt)nQgemi;fcti^, alfeicfmit DrenCopicn fan btwi^tn, m\> i^
tJinid^te boxd) t)cn vgdbriuer tjorfebcn, m Di; tvor fug t)e ^auenbicfteit i)e 0(}cn nicf)t t)orbIeu&ct
i^cffr , t>at Duntcl?trcc5t5cfftt5ofet)cn fonneti, t)at t)u nip ^t^rauer fvf)cti)efl i)nt)^nt?cr(lant)
tf)0le(^)l , \t)etl) icf ixtn fulcf cii] onucr|]ent)i(}en ^rouc^Sfcl ml tf)0 m L)ult>cn^e, ^jorftha auerfl
t)ennod) fo t)c(e tm', DurcI>©0L)tIife(5)ttat)c, baticf t)i), rnit) alIeL)ineQ5t)p(ic()tcrcn,thorW^
<}etvo[rat>cn n?il, ()e(U(]ctL)i;ue5rnoprducnt)c, tt]t)ncen ^-ScnocjentbcfflhnticffcrciecjcntvavDI^
gen ^^erantroerbinae, ttvi;I icf mi) (jegcn t)p perfonlicf n?o( fitii)cn (atcn«
S)arfiiiuciffcl)riiftf)c, bat nuiH(e mc^r ^tT[)i)|]c!:5, ^noe()orfaiti^, '213i'ettc[j5 ji), a(fe
t^orf)en :c. 51ntivort. ^orutf) entfprutf) au^rfi fulcfe^ ? @uni)cr M ()t;;utve 2t^,m mU
(^cl)a(cfhctt , mit L)cn ^^barifeercn nicf)t aueracuen roinen , tnit ©(i6cneri;e onD fa (fcl) c ni (^c()t#
ne, ^cn^ut)ent>eO(}entf)0t)crb(cnt)eiibenicl;ti)p[)0(t)cn, t)erene'ii3a^rf)cit^at)c^ nid)t antie^
tticn, ^5ohiU'Dcnducr}U;)crnt)nt)eQ3drflcn, E)^ii)tt)nDe Cucrid)cit, 'Q$n.>r t)nbc Q3i^r(3[)cr,
;un)cr l^!(ii(jcn ^crcfen, Mt i$, iumn mxtd)tt bt;ttoplicbt6n , De€l)riflcn ^rcbijjcrg, aife
^cttcr, tf)0 t)orberncnt!cn, ere ^fio^drer, a(fe Q}prori^e t^nDe s^n^orfamc , limme t(>o brinc^cn^
t)e (m Dii Dcn v^i)aicf f)ier in Dicner ^]>rdbrerie t>afen f i;fen kfi.) Stcm l>eft\)crcn l^anDe tjnt)
^teDe (m t>orf)cn Durd) Den Q5ann) mit fa(fd)cn t>nDc floffcrDcn 9)?anDafcn, tvo( fan bier Deiat
.^roijlc, 2:Grcuc(t)nD^;)aDer, tvcren^ 3a roor f onDent De 5lpofte( D[)on f Cfft f)ier auev
(nid)t enem @aDci>^^encr m Du fcd)fi) funDer t)ntruit)cn Dprori^cn J^ouen ettva^ ipcDDeruavt
6en njovumme fd)0(De men fc nid)t jlraffen Rom.i 3.) (go fcf)o[en fc ntd;t Df)on affe De :^inDer,
De fc()(jf n atiene Dat fe oicflraffct fi)n, tjnb fc^^igen nid;t ocf tx>orumme, "^an erem g;veDe Dav fe
(tcf t)an rdmcn fpricf t €^;)riflu^ , Dat i;Dt ft) De^ 'IDiiuef^ grcDe, tven it)t flifie tO(]eit im onfouen
buten ©aDe^ 2EorDc, luc. 6. In pace funt ea qua; poiltdet , ;5)arHitime fm^Qtn fe men De^
ftille , ^cit ocf De ^T>apcn gc^en Dc 9)?onnef e DnDcr ftcf , befunDergcn nKnni^evieve orDcne^ t)oy
iimn greDe ocf na Dem S(cfd/e 3ef>at , Dat latt ivi; anDeren feggciu
?Sp t)ein>eert)Ctt.
S3av fcf fcjviue, DatDefdvnid)taIIcneenemcDDcvttvcn, runDer5t;i>cfcn (bepDe De^^r^
barett diM t)nD ^drger ^crfonen ) flan fd)a( , fcbrifft [)e mancf t)c[cn anDeren t)nndDic!en i>nD
i>nfct>icf (ifcn ':2BorDen , DatmenDan ^aDemotcrft(icFberopent)nDevn)e[etn)crDcn,^ ^VoD^ig^
^faiiiu 2. 1 09. C0?att[)«5. «7. ?>)?arc. i.9v ^i^caej. 3o<mn. 12, ^^cbr. f. ^tofn. j,
i.€orinff). I. k. ^'O frid)t mcn De @uDcret)nD ©auc, t[>om^>reDi(3t^^2(mte DcncnDe, t)nD
anDcr^ nid;f , S^arc. 1 6. £uc. 1 9. "^orDcr (fpricf 1 5e) !^ar ie ^d en ^^^crcp Dc ftcbtficf i;^,
Dcn fettet ©oDt bi) De iSiffcf;oppei)nD ^af^orcn ^ ^nt) nicf;t aii Dcn ^iaDt cDDer ^or()cre, 2(ctor*
t),i;.i4» 2. '^iraot^. 1. i.^tmotf).4. ad^^itumi» fpricf auertnald , fu(cfdl)DDcnQ5tfjj
fc^oppen t)tr(auet, bcuafenmiD^cbaDen, ^iUmefoDcX^emcintcDar bi)f)ebbcn, ftciDtfri)g,
©0 mogm fe ml meDe f efen t)nD tJorlicUcn , men nid;t bcflcDictcn t)nD fcttem
^ntmxt. !^at erfle, Dat mc i*an @aDe motf) crftitcf beropcn t)nD eriwfct tvcrDcn , Det)t
mt) ni(^t, tt>er ocf t>nndDid; ,v)en)e|l/ M -3)apt;v Dai;me4)t tf)o bef (acf ereuDe, Detv^Ie Dav nenmnt)
mievtn)nuclteDDcvfed;tet^
S5p
ig4 JLlD^xULVerkdusULCap.
Q3p t)rtt anber fcggc icf alfo, tvat ^Siffc&oppen ean^aDc beuafcn ii , mt> m fc bcm ®e'/
f;orfamfpnt)nDi>olgcn, t^fct)irt)er0an|cn^er(t funt, J^el)i)ett?t;Q5i|T<^i>ppe, be er 2lmpt
n)ad;tet)en, «nt^fooclct^p^aDe^^ortfe^gen, aIfet)pt)enOclpct)nb2Bs;c)eqtvaP, \>pdKUttf
ri;et)nD®eprcnge, Jg)o(fercnt)nD&errfc|)ent, Stcmfo^erneommeC^aDe^SSBort (DenCuDcti
reineDnD(utc5er t)ortf)oDragen ) fcjjenDen, tv>t)^ct)en , faiucDen, fettcDen, t>nD ordincrct)cn,
alfet)mme@e(Dt)nD©auc, Q5un(itjnDSrunbf(|op, 5cDt)cit)ttvo(fpneiD}Jate, Dcnn t)an fu(5f
cfen ®i|fc(;oppcn wcrc int funticrge, nic6tintgcmenet)anal(engefed)t, tvomen bav int)orge^
nantcn ® tcDen fe^cn macf;, 57u mc auerfi iht anberd beuint, fu((Jcr 5Si jTd^oppe ocf tven id) ftnt,
t)nD t)n^ fufl neen noDid; ^obt brcnget , €f;ri(ien aucrfl (tvo b\) mincn 5ivtlcu(en i^angetef ent)
@at)c^2Gortnid)tfdnenentberen, mutbmenfeben, Dat men ^\rcDip*6 eriangcDe iDtprcDi^.
gen, S)art)pbcl)bcicfj}cfd;reucntf)omcrl]en, i)(\t men @oDt trutt)e(ic^ Darummc biDbe,
^f;om anbcren , ^at men OvaDtffa , mit anl)ercn triimen ^rcDic^er^. ^bom DriiDDett , ^at
men t)orben tvetf)e DuD ftebbe guDe ^ud;eniffe Dc^ ^cuenDe^ t)nD Derlpere , ^bom DcerDcn l)tbbt id
t)t()Dem()C((cn^jcempe($ictor. u ge(crt, i)atiDtnuttefi), Dcf6rnid)tenemeDDertn)een, fun^
Der bp i)c(en ^J^erfonen (Iba, Dat iDtaucrjl im greDe \)nD ^nicbeit, ane ^art!;e t)nD ©ccten mad;
0efd;ebcn, i . Corintf), i ♦ ^cbbe icf bepDc cinen (grbarcn d\at>t t)nD ^orgcr mcDc ingcjleffet m\)
gen^mef, 2((fe bm ^HJorDe ^^oDt t^n^ettviuclt Do^n, a(fe ^ieremi. z^ ^jccb» 54« sciauct
|e(ft, bi;minen5lrticu(cnaucr(ll^ebbcicf mc(;rDar t)an jjefcbrcucnDar Deffc^rdue»(|fc(, jjar
b{inD t>pgen)orDent)^»
'i^at icf Dcn S^aDt jumx ^reDtger mcDc tn^eflenet bebbe, 5anDc(t Deffc ^f;anta(l fef)r bdfff
(ifen, mafefQ}o(0eauerCQo(.t]e, t)antnpncett0eDad;tnod)gefd;reuen, fcf;o(en Den nod) mpne
QJoIgefpn, foc)a^ti)^Du((t)nDrafenDe(intDeffe$rdue?^[e{^, Dat fe futne mer fe^n cDDer t)Or*
^m miim mt men fd;ri|ft, 'iSor fi'ttDe)]u ^Prduc-igfel b\) mt)nen 5(rf icuien Dcffe (ofen ^oi^t,
!^e^reDigertnoteniDafen, Ergo i^iwi ndDen, D«t fcijefettctmcrDett, ttbDcratiDeren^rc^
Diger DvaDe ? 3teni Deffe ^aulu^ fc()ri(Ft '^(^tntotco , 2(ggt De ^anDc nenmanDc balDe t)p ac»
S"temDeffe^au{U6»nD*^arnaba^f;ebben Dord; aHc Q^orfammlingePresbiterosgefcftet^fc^
f or» 1 4» £rgo i6 t)an noDen ^ k, 3f em n?o f umpt M mfmt 0??arc. 1 5 , a((en Cbrillen
beua(ett, bejltnDcr^ent)pDcntbofumpltigenD?id;tertbon)ad;ten, bi) Dat ^afent Den ^rcDi*
gerenbcua(cnt)nDt)p()e(ec5t €|ccb. 5 h •S^ebr. i ^ $(ctor. 20» ^Bo btjlu Den fulcf iin Qto^
Sfe(, DatDuDarci)nen^r!;t>anfafcnn)ult, t)t]Dfpricf|l Sin(5;f)ri}lcfcbo(en)afenauer(tcft)tt^
fi)nen97egc(ien, Ergo, igt)ann6Den , M be 0eDo(ft werDc t>tb Dcr anDcrcn S^abcrcn DiaDe,
©^cmeffu 0ccf Di) nid;t, fulcfc (amc Qtt>t)ntcn tbo fleutf;cnDc ^
©ug ffeibt mt)ne ©runDt, Dat Den ^veDiger^ beualen fi; tbo mafenbe, baf bat QJofcf t)rt^
uorfort bliue, ^jccl)» ?^ Dcr()a(itenfcmeDeQ}pfenf»^ebbenmotenn)eDarpreDiget, 5ictor. 20,
^arupfd^rijft^auiu^Dctn^^bitnotbeo, DatbeDeJ^enDenemanDe balDe oplccjgf, u ^imot^.
f* S)atf)eDat20Borttrutven^:D?tnfd)enbeue(c, sefd;icfet auDcr ^itDc r()0 (crenDc. i.^^^imot^»
a. 3tctti ^be t)p m ^auiu^ t)nD Q3arnabad Presbyteros gcfettet f)ebben, 5icton 1 4. 2Bat
t^ nu Dat ^:Seflutb ^ Dat t)an noDctt fi; ^rcDigcrd f [)0 fettenDe , t)f I) Der anber en ^rcDigercn DJaDc?
97cen, tcf f(ufc Di;bi?rnene5r?otbt)tf), m Du t)or Dt)ttc Q3ifd)oppe Dei;(t, ^reDiger^ Dord; fc
tbofettcnDe, ^cnnb^ridnocb^oDteDDcr^cuci, Dar^au(u<^ De(E^riffen fd)OlDc mcDDc be^
f^n)ert ()ebbcn , Dat fc «encn ^PrcDigcr moRen tcbben , i^c morDc Dcnen t)am ^tffd;oppe gefettet,
fun^
gunftt 75tilaQt. ig^
funt)ei' rat)e adene, M fc t)en (juDen diaU (ja ermclent Dnb fetfent na Dcm Q5efc()ei)c alfe t6a
^antfd>al(je(jeuenimi)en,) trun)erl3rel)i^ei', fcf;etenbcnQ5iPoppcct)t)er(2uanaeljften im
f dr enc^ ^rc^i()cr^ ntd;t utf>flan , ivo f umpt nu f)pr bi; t)t;ne ^oscn^Q^oI^c, bc bu i)t^ bejTcn an*
gctefenbenSententieninfererci], 97dmeli(f, Ergo i^ t)an udDcn; Dat^rcDiaer^qcfcttcttvcv^
Dcn, Dtbberanbercn^reMjgeren^abc^^
^u \m i^^t fo((jc nid;t ivol, Dc ^Jrcbi^cr^ 5e()bcn jiube '5:tic5nf|fe ^c^abt , Ergo bc ((v
ttiene?»??annf>ftfcgcorbent, Ccf folge nidf)tfi)n, .'^c^rebic}crjJfd;olenaube^ucfnifTchelv
ben, Ergobc^^acbt^^PrcbicjcriJt^ofetten, (icibtnic&tbi;bcmQ5iffd)oppe, funbcr ocf bi; bcm
5Kabc »nb Q^drcjcren. ^
^inttvort. "^at (jifft ibf mt; tf;o fcOaffen , mcr ibt folqm Mt ebber nicft, fc (tnt ;o mx
mpnicbtgejleKct, funbcricf|tnbefc5i)rinbjner«))robreric, 9)ipnc@runbtauerftt(5bejTe, \:i(it
tcf \)tl)ber 9\e()ulen bem ^ito torgefc^reuen , ad ^itum i. t)tb bem &empel 5ictor i 6
Q}fI)ber^ud;niiTe(befef;cbbenfc^oIenbcdecucnbc^Dnbbcrte.) $lctor.i6, li^orintf) g
«}>f)ilipp. 2.1, ^imotb. 5 . ^t^ bcm Concilio Cypriani Epifcop, 4, Mftttt t)nb aef/ateii
l^cbben, <Scttct)nbf(utcnod). ^ f ^» OTtrcrDnogeiiatcti
€inQ3i|Td;opfcf;aa^))rebi(jcrdfcttcn, na bcr OiC(ju(cn ad^itum i. bcfcbrcuen, Ers»
5cmad)nid;tfettenmcnbcti)i((. ^ ' ^
|itrT3rebi0cr fd;a( (jubc ^iicf;nf jTc mm , M ^eucnbc^ i)nb bcr ^erc , ut fupra. Er-
go, ctn ^SijTcbop mad; nid;t fetten tt>en [)c mil.
2)c^:^tffc()opi^cin^eftf;cbbcrC^ripit)nbfme^c25orbc^ £rgo, ficfantvof (jube ^w
bigcr^ebber^;)erben fetten. ^ j r*^
^c ^-^ipop i^ ein 3QSu(ff, cin qsorad^tcr ©dbtfifc^ SBorbc^, Ergo, Bc fan ncne nubc
^pcrben fetten. 3oann. 10. ' o w jmv^
€bvi|Ten moten ®abc^ ^Gort f;cbbcn m\) ftdrcn. 9Jom. 10/. Ergo, fe mdtcnqube
^rcbicjeri^ f)ebben. '^ ' ^ ^
:^c €()rilTen mud;f en bi; bcr 3(poRe( ^^bf ern)e(cn cmcn 5f po ftcf 2f cfor. r . Ereo, fe
mo(jen tnt tvo( ernjcfen encn ^rcbigcr. ^ '
5)e ^:^iPop i^ ia linem 2lmptc efn ^cf ru^ , Ergo, biiiiQ baf f;c t^^x mit fy , t)orbcre Zu
rcrc, t)nbannemc. '^' vv*vuv4,t*'
^orcniSSS^^^^ ^^'"^^'^"'^^ ^^"^^^^ 3^^""^^^* '^^°' ^^^"^
@umma, 3:)en)i(ebcQ5ilT^oppc, cbbcr anber Q}orft)efcrg , tJorfumefifcn t)nbt)nfra; '
tDedfetibanbefeii tm Suan^edo (E^prtf^i, ;ailreucnbartDcbbert)nbt)oruo(acn, :^c miMx
aucriT ® abecJ -:2Bort nid;t f onen cntbcbrcn, baruen fe M\ m i)mmc ercnt mm nid;t na (a
fu!]bermo^etinacrerSr!)f)ei;f5lctor.j. i.Corintb.H. 2. (Torintb. 8. i.?ctr.2. mitD?a
t)etrui;Der<)3rebi|3er, ©obtfrucmeiicfanropcn, t)p be ^l^ofage J&ierem. 25 (gjecb.u- »nt)
fecbcn benn^mme na £uben , be (jubc ^iicbnijTc ()ebbcn, bc^ (!cucnbeg t)Hb bcr ^cre, na ber ^Z
fe, roo ad ^itum i . bcfd;reuen , t)nbc nemcn be an Dor cre 'Prcbi^cr^, mt tn));uc(en, ^obt
^ ebbc er Q^etb crboref , t)nb befTc cnnc jjcfcnt t)p f^jti 2Q[?ort.
f rr- .^^^^^^cjlJ^P^f»^ Cn)oocf a(rebcb9bcn2frticu(cn5cfccf)f t^,) ^e ft3t(e affcCBrtflcnflc^
mafet t)orcf) C^riflum, 2.€orintl). u Sp5ef.i*4« i.W»^. i*3oann.2. SlpocaLf.
»nt)moaena((c©at)e^SBorr ^antefen, Svom.if. i.gorinrf^M- i.^etri i. i« ma)t
^an ndben, allene na t)engefaIueDen ttnt^gewoget^en (De a(&er mei|l n t>e QSefjefure^ >}}^i||en oer
nttnvoolentberenfan, {)efa(uetn)ert)en) tfrofen&e, t)en)i(ct)eOrt)cninget)er(Saluingeocf nicfet
flefd^ut ivot)eOiege(^]3au(iad^itumKi)ormeIt)et, men mit ©Ipfecnerie Der bei&ev^ort/
Dignus&JLiftuseft, Dttt) anbcrem ©cpreHgc , t)er^(et)cr, t)er^elcfe, Der^(attcnw. fum
ber na Den &e nod;affticl) fijn, ttnt) gefct)icfet ant>er ^iiDc tfto (eren , 2. ^tmotf). ^- ^ ^ .
Cyprianum n)i( (>e in cin Compendium bringen, njo triiwelicf 5c i)c»t gcDan oeflt mac|
mefef)nin|tner ^robrcric» ^ ^ ■
^bomerjlen (fccbtbc) Cypnanusgebencfetbarbc^Cffergbeg Icucnbigcn^robcg m^
^im, ^c^t \)6xi icf (fecbt be) nicbt gerne, funber i^ mo cntjeficn,
^^ottt anOeren, Cyprianus fecjcje ntc(;t mcf)r (fpricf t ()e)fun&er t)att)e ®bemcne meoc tu^
cen mad) , \)an Den 9fiiegenten t)er ^ercf en.
21ntn)ort. ^at Cy prianus oam Offer fpricf t, beualt mt) t^ol, m at) auerit bar 'am
veben, \)nbDenguDenc^e(eret, oebrufet, DnD(|e()anDe(t, ©e(t ))nD @uDt Dar meDc mgewof ert
libben, fannenemreDe(ifent)nD€f)rijlenmanneocf nicbt Dem Cypriano (encf beuaUen, Dar
&tiegenmrta(Ieenec)creDeti)nD(;efcbreuen , Q5pDatanDer, willecf bnrCypnam -^ort(n)(>
feim£atino!cfcbreuenflan) ()er fettentopDatmen fe, mcrCyprianusnid^tmerRgge, funDerDat
De ©emenc mcDe tugen mad) , m\ Den Ovecjentcn Der ^itxdtw. Plebs (inquit) obfequens prx-
ceptis dominicis , & Deum metuens , a peccatore Praspofito feparare fe debet nec fe ad
Jacrilegifacerdotisfacrificiamiflk, cumipfamaximehabeat poteftatcm, vcl eligendi
dignos iacerdotes, vel ind^giJitJS recufandi.
«^ctcmDar naalfebe, 9^umr.2o. S)pgeea,aenf)t(ft, beffutf)fa(fo, CoramomniSy-
naeosrjubet Deus conftitui facerdotem. i. in(truit& oftendit ordmationes facerdo-
tales, nonnififubpopuliaftiftentisconfcientia fieri oportere, ut plebe prsfente,^ vel
deteganturmalorumcrimina, velbonorum merita prjedicentur, ut fit ordmatiojufta
6cle2itimaqu«omniumfuffragioekjudiciofueritexaminata&c.
!t)uDefd)(uDtiDtalfo, DatqSofcf (fprtcftCyprianus) welcferDargefeorfami^DcnfnJD^
lifen^:^aDen, \)nD®oDtfru*tct, fcba( ftcf i^an Dcm funDigen CQorwefer opunDeren, vm)
uid)fmengentbomC(ferDci^^Prerter^, DeeingeillficfT^eeffii^, t)ornemelicf, De tv^lcfulcfcm
. Q}olcf mad)t l^eff f , tverDige ^reft:r tbo ernjelenDc , cDDer ttntDcrDicje t^o i)orn?crpenDe,
^ovDer (fpricf tbe) ©oDtbiitb 97um. 20. Datt)or De {lan^cQSorfamelingc Dc^reflcr
fd)OIDeae(lc(lettt)fvDen, ^A^^ati^, beleretDnDbet)?ifcf, Dat De «}3vefterltfe OrDemnpe ntd)t c|c^
fd)cbn fd)al, funDev mit :a5itlid)eitDe(3 bptvefenDen a^cfcfe^^ , Dat alfo tn bi)tvefenDc t)c^ QJoI^
cf e^, Dee bofcn 9}?i|fcDat t^pgeDecf et , tonD Der guDen sSorDcnfle apenbaret n?erDen , t)ppc Dat iDt
fi) ene recbtuerDicje onDc rcDelifc OrDeningc, tvelcfcr mtt ancrigtemmeH mX> Srfanmmlfe
^^ '^^^ !^art)p t)6ret Cyprianus Dcn ^^x 5-lcfor. 1. befd)reuen , ©orid)tc nubDrenptlicf
^ovllenDiiier, tt)erCyprianusmd)tmebrfd)riucalfe DntDc(^cmeene mcn niO(|c mcDc tugen
Dijn Dcn OvVnten Der ^crcf en , m Deffe 'l)r6uc^iSfc( t)a(fct?lif en mW »nt) aftf ortct.
Junfte Beilage. igy
^o^tvot icf t)ocf; t)effcr2D5ortni(f)f twDer jnebrufe, alfc aneeneDtbDeflenCypriano,
fampt ben e^dn-ifftcn De l)c »6ret , tho betvpfen / t)at necn Q5i(Tcl;op ^a<l)t i)tbbi t^o fctteu, Onll
ordineren na (Inem ^ol(jeua((e , wcn l)e miU
^t fracje &e icf l^ar gcDdn fcebbe ttan bcm 'IJetro, Dnb t)at 2(ntmorf bar ^ccjeucn t)an bcnr
Suba, iviII)cnid;tDorflan, n)oiDtfutf)i)pbcer|]engrage, Darfii(ue(linef*chrt (ndmcdcf t\)D
mcn Don fd)a((, ttjcniier men nene trmve ^J3rebi()crd ^efft , Dar men mcDe PunDe DJaDt frac^en, ^u*
^e ']3reDi(jerd tbo befamenDc, De b^r baucn 0enod)fam (^el^fet i^,) funDer meent setvipl4cf i iDt
gelDe erae DnD (Inem ^upen, W iatt icf Darbp blimn , bin^ ocf tvol t^o freDe»*
SSp t)crt fofffcrt Slrf icfcL
^aricf fc&riue, vanDen ©acrament^@cf;enDer^ bnD -2BeDDerD6pcr^'t5o mt)DenDe,
brfticictbcnid;te£?, Dcnenen^upent)nniitter313ort, ^ajteringe onD ^d;antpecfini|e/ foDaC
rcf md)tt^ finDe De^ 5intn?orDe^ 97otl^ eDDer weerD.
?Sp t)cn fojlcit 5(rticfd
!^ar icf fcbrtuc, t^at me De fo erttjcfet, vor De red)ten 'Dcner De^ SBjorte^ (De Dar prebigen,
^ic^tboren, unD^acramentrefen,) ac()ten fcbal, vnDenid^tnuttefp, fulcft^ Den (O^onni^
f en tbo (laDen, Denfenid;tn)oltnitt)e(icf5anDe(enfdnen, mitDem jiCorDe ^aDe^, Detvileet:
^ertc in ^infd^tn (ecrevorn^eerct i)ortt)(5rte(ti^,
/pt)ri^De(Te^r6ue*(gfe(tf)drni^er (DcniDt^eftemocf) tt)enein£outve, DarmotenDege;
efcbcDcn (tvobauengefd;reue«) f;eteni)pgen)orpeni)anDem^upcn, t^ngefent, Derbaiucn itic
cnnicf;tprcDic)enl)crenfd;a(, nid;t bid;ten, neen (Sacramcnt t)anen entfancjen, uifewenDu
enDer Dem '^iirf en cjefangcn tvccrft»
5lntnjort Q3an Der (Srme(in0e , f;c(t(lu bcDDe bi) minen ^rticulen, unD f)t)t bamn ^vlbt
^efc^cD, Darumitie(tner(Bc^antf^ecfin(jet)nDegoDt(ofenfcbriucnDe^, nld)ttboad)teti, ^at
iDtauer(]mcent, Datbca(fi'et() DatQ3o(cf, fu(cfcn erive(Den 2)encren ©aDetJ, nid)t preDigeti
tbo bdren, nicbt tf)0 bic()ten , necne ^acramentc van en tf)0 entfansenDc, t)cr(lf)aicf gan^ ml,
tventcDarcmDit()e(ut]()e, fre9eDe"Ii3u((fDat©c&ap()ar(id;t(icf wcDDcr in DenJpa((^, auerff
Darnjert(p(ft^oDtn)ia) nid)tt)t5, OJaDe Derba(uen tvcDDerrumme , Jg)6rDu^reDic)er, DeDp
^aDed ^ort(uttbert)nDcreini)orDra^n, ^mf). is. ^.Corintii. ^I^iDe De D») ^in*
fcbengabu(en»re^i()cn J^ieimij. ^attf). if. ^oann.io. 9?om. \6. ©afat.i. ^pf>4.
i.^^im.^. ^:StcftteDen, DeDpDercd;tfd;apen ^&tbtf miterengrud;ten, Durd) Q5aDcg ^ort
t)nDerrid;ten?()?att5. 5. te.4. unD^er^jeuingeDcr^iittDc, Durd) €J^ri(ium verfunDigen,
3oann.2. 9)]iDeDcDt)DeQ}cr5euin()cDer(SiinDeup^l^i(yen, Offer, 9iofenfren|e , 5if!ai
te^^^rcue, fouen ^arcf en, Q3t(De, Q)a(le(Da^, k. tiopfett, Denfct)erraDenDine©ee(e, €fa.
T u Sntfange Dat ^acramcnt t)an Dem , De iDt Di) Qifft up (&S^xiHu^ ^ort , tvadbte Dp m
Dem De iDt Di; gif t up 5infettun()e Der ^infd^tn , bcDDcn en ocf tn)t)ntic& *^i(Td;oppe gcfant, 3a
De^atve(]fu(uen, Denn)oget)u)le0efentf)ebbenDcene2iGu((f DenauDeren/ mdten t«ler£u&e
5irmut(), unD crefiefct^winDc OvyfeDom tvol betii(jem
«Sf ' lIX^til^I.TeriodtitniCap,
05)) be ^Bovt , t>au be» ^m\\lin (na (an^er unt) i^eler «probver te, t)e ^t)ai' ^en fpiet)
fpricftbe, Bafilius:, Hilarius, Chryfoftomus, Auguftinus,<Scc. fint5!}^onnifesett)efen, un?
^e Doc^ Dem ^olcf e , mit t)em ^ret)io^5lmpte, wol m gejll^an»
5lnttt)ort» ^atnjultu Dar \M\) befluten^ Ergo, gt) bf)cnt ocf f ^en, grjmuflen
!nitbe(fen9J?onnifen,j}eIife?0?onnifefpn, n)iaej)i)geIifeQ[>oI()c mit en f)ebben , njatauerfl
^it»or5i}?onnifeget\)e(}(i'n, mac{)meintfunt)er(}cfel)en i)an Bafiiio libro II. Ecelefiaft. hift.
cap. 9. bar finl)t mc n?Ol, bei;be Dan buffem Bafilio unb Gregorio Nazlanzeno, iDelcfe ^m
nifeba^mejl/ unbettjorummefeint^lol^erge^oan^enfpn, 3tem n^at ©ebrufe^ unb Ceuin;
ge fe bar Qt[)oX hi^Uw, ^}i bringe bar nu unfe OT^onnif e bp, mit crcn emicjen Uf{iiv\ unb ^li^^txt,
Dicgulen cnb ©tatuten, ^Iattenunb5tappen, Q5ebelie unb ©fi^cnerie , ^appen be^vaucnt
«nb StBercfe bcrf opent, ^rebigent unbe OJ^tffen , ©ccten unb ^atronen , fo tt)erben fe genjig^
IicffonI)atf)Of)opcf)6ren, alfe^icbtunbe^ujlernijyc»
97urebeicfnicbtt)anfuIcfen?)}?onnifcnaIfeBariIiustt)a^, ocf nicbttvcr Bafilius i\f^tt
t)enicJ)anberbinicf;ebberDnf)iIIicj), rccbtebbcrDnrccbt, ane©abe^Q5eueIgcbaf)nbc(Ft/ funbet:
t)an bcn ^onnif en nu t)orf)anben , be r er J^crte \\\ ^tnfcf)cn £erc t)ortt)cret \>\\\)i t)ortt)ertclt \t,
tt)0 be 21 rticf el lutf), be nicjt tt)cten mit cini,iTcn Ovcbcn cbber (gcl)rifftcH ere mennid^folbigc gun^
t)e tbo befcbarmen, f)Olbcn bcnnocf) fo v>a|]e bart>p , alfe ein €f)ri(le pummcr Dp (£J£)ri(lui5 <l\xm
gcliumbolbcnfan, benicffra()e*
^\i\) \mi Dicbe fe fulcf e ctviije ^offte t)6rberen , t)an ^inberen t)nb ^nuorflenbiflen, m
tmDtIicft)p(?ne(gecte, .
^itf) mi Diebcn fc erc SO?in(cf)en funbe ein €uan()efion ^cten?
?0?ifb '^'o^i '^t^tt\ fe ett)i(}e ^ufd;beit laten ^cben, tf)Ofc^(jen v>nb fauen f
9??ttf) ttjat IKeben fc (lcf tbo fd)riticn cin £euent be^ 5irmobe^ , be t^ifc fe noc^ be^ ©efbe^
tioc^anber97oborfft, peni^en^ummerfpben, funberiortxfIifevt)erforsettt)erben, ben^eren
j)anett?i()enOientenf
sfe^itf) n^at ^vcben fe tmn gefunber^en ©e^orfam f)ebben, \)nbe ben fufufgen U^\nt\\ aHctt
©e6orfampr!)fen^
^yt\ih mi D?cbcn fe ere ©euan^in , befdl^eren, bef t^ppen, bcfjdrbefen , bef agf)efen, ett)ic5*
(icf b9 funben fotl)0,o5anbc5
5»D?itbtt)atOvcbenfeben£ubent)orbiIben, burd) ben ©c^t)n be^ :^febe^/ ene funberse
©et)(llid)citj bar fe bocb t)e fulucn ^iibc fi)n, t)nb bliuen mit bcn anbcren S
CO^itbttoatOvebenfcerc^^antmercfe, bcn£uben t)erfc5clcn t)nbe t)erbreuetn
?0^ittt>atDvebcnfebcn^ubcn©nabetbofegi)en, beftcfinere, ebbertjperbrtibbenUfe^el
Deuen, (bberfuf^inber^appcnbegrauenlatcny
,^ttH\)cren tt)oI bc^tiicfe, be mcn bett)cren fcbolbe, bc tt)ife raenfraget, njor inbeti
©d)riflt ()cfci)Veuen (if)a, "^0,1 me Donatum cbber Virgihum in ber ©d)0le lefen fd)al. ^at
n)t)lien fc auerj] f)i)r bocb tf)0 antn)crbcn ^ mdtben fc nii^t (alfe ^ldcfe) t)orb6uen t)nb t)er(lunr<
•nen,ebbcvaHembe^2)uucl^^un(lbrufenOt)obubt)r)^attb.4» 3*Sorintb« n* 97oc()bof?
t)cnt)nbIerenfebitfot)a(!e, alfeein€uan^elicn, 2{«f>fenocf,()ri}tfer<Sunbe, \^i bpr ettve^^e*
frcncfett\)orbe, alfeam(2Han()eIio, tt^ofcn^olaneerenSDancfmotenbefennen^f n)Ofc&oIbenfe
^tn frmvlicb mit bem Cuaiiflelio ^anbelen f cnen 1 .
2Sa(
S^nftt 25eil4g<. xg^
^atbckaucvpemJfeunfc^Voue^igR^, f)t\)6ktm^mnxht b\) fmcn CO^onnifcn cne
lofc^runDf, D^tOcaucrf^nid;tbcn?crenDarff, rcbc miD ^lntmortfe M lofcn ^tanDc^ t\)OQif
ticnbc^cencjcta^orDc, fcf;!ifftf>cnii> ( alfel^c mccnt) t)e.fart>orbc5)6re, imt)nM(I, icffcball bc?
ttjcrcn, Dat fcnccn©aDci^20Bort5ebbcn, miDDatDcDvcacIcin?0^infcl)cmgunDft), i)nDi;fftic0
argumentcrDc, DeDiei}eIi^cinIuttcr9?iinfcI?cn*gunD. Ergo, fo Id Dc EKetjel nicl)t recl;t, fonjil
f)c wcDDerummc fc^i}cn/ !Dat€uaii()eIion i^cin luttcr 0??infcl;en'gunD, Ergo, \\)t i^nkljt rccl;t
©ecjgeicfeme, fi^n antecedens ft; falfd;, fo tvil ^c|e(}{3cn, mpnantecedensfpocf falfd;»
5intn>ort» Ocf Ded armcn \)nfiHn((}en ^VdueDoven, Dc bci;Dc Dcr Dialedien miDe Theologie
SIBife itv SDcnn tvat i^ Dod; Dit »or cne fecIifcnijTc cDDcr (Evcmpcl, mcnn icf fcDc, De ^iegcl id cin
lutter<)}?infd[)cn JunD, Ergo, fci^ nid;t vcd;t DnD Dar i)p Dovt exemplificeven cDDcv i)ovIif cn
miDfcogcn, Dat^uanaeIiumt;£JcMluttcv9}?infcbcnS?m3t, Ergo iDt i;^ nic^t vcd;t , lut^iDtocf
onDcv^, funDcrefFticffcDc, DatQ}nfrutf; ?Q?attf). ij. i)^Dc^^uucIii (^atb, ErgoiDtDod;t
ntd;t, t)nDcDun?oIDe|lt)ortDorlifent)nDfc(3(}cn, ;^atguDc^rut&i)iJDe^!5)uucl^@atl^, Er-
goiDtDoc^tnid;t, anDcvdfanicfnid;tmafcnt)anDt)ncmfv6mDcn AvgumentcvcnDc, \tQQt a^
ucvfl alfo , Mt €f)rillu<5 (guangclium ncn ?(}?infd;cn gunt^ ft; , bctii^et Dc <;^aDev , Dc ©6ne
unD Dc S^iiiiigt 6et;|l, Dc 5lpoilcI S)nD Dc jjanftc Cf)vit](if e j^cvcf c, De fulf c^ cntfan^cn tinD mQHW
nicn^effti^ov^aDe^^^Uovt, ocfS)ov@aDc^S03ovt3eIcrtf;t)nD (jcpvcDisct, mcn nicbt alfcDcr
CO^onnif e D?cgcl. S>evl)aluen fc cn Ci^^infd^cn guntb ()ctcn mutf; t)nD f;ctcn fd;af , fo lange Dat
fiilfc ^ud;ni|Te Davauev fumpt , alfe aim t)(\t (^uangclium, cDDcv Dat ()D ^tf; Dcm €uanc)eIio Mfit
^vuntbbvpngen, Datmenn^avaffti^cnfent^nDIoucnmad;, DcDfcgcIll^tb^uancjelium, foful^
!c{5(}efci)ut, bpnicf fc()amrot55emafett)nDauermunncn, tvonid[)t, bet^oItDcS^cijclDcn olDen
■^T^amcn, i .^f;tmotl). 4. in hypocnTi Joquentium mendacium , (Scc.
S)ctt)ile fe ocf S)clc (gdbrifftc umme Devfului(}cn (gcctc tvi;IIen t)0vfclfc^en t)nD tjorf cven ,
^cbbc icf Dc t5om S^ecle t)p(}cra()cn, t)nD t}t gclfd)i;n je Derfului^cjen apcnbarct, t)nD bcfd;Iaten alfo,
Dtnople fe Dat nicftt angcuen , t)nD beriin?cn , ft; cn (i^aDc^ 2Gort nie&t f 5o bcucIcnDe»
^ttxfit D^ ^eut. 2 ? . ^an Den ^dftcn Q^a^t gclauet , M me De ^oIDcn f^al , tfav mU
lcnfcDeJTe(S9ectcnl!6fftcmeDebcmcven, icf bcbbcaucvllnccnDart5o5efcc6t, Denevc ^offtcIuDeii
tpeneaff(}cfunDevDe©cctc,KveIcfcv(53aDc^ 2lOortnid;t iDDen fam ^cut.4. y. la. i.gov» u
i,^!)im.6, a.^oh.
9?utioDlf)cnocbinfDnev^vobvcrie, fjefuDenDavup, mlan, tcfn)ct5t)ndtr;ofd;eDen,
Irm^ ^^» ^^^^^ 2Gort , Dat (5)oDt fulf c funDcvIif c ^cctc , t)an Dcv (£f;vtlhnbcit mit e^en ^Den
tnD^offtcn, SereDnD (53efctte, 5^fcDcvt)nD ^<i)or)tn, f^^encDidDncjc i^nD Q}ovmafeDiat;n()e,
en)i;d;(icfaffc}cfunDcvt, Ii;Denfan,n)ott)DDDt)pbvDn(|cn/ Datl)cfulfe2fffn)DfDn5e, t^ofcttcn,
©ccfen, bi)fj;ncm2I5orDcnid;tf)cbbenn)Dl, foD^Dc(Te^afc0cfd)cDen, Den fo ©oDt fulfe
©ecten approbevf , fint ocf Dcv (gecten 26fftt approbcvt. Appi obcvt fee auerfi fulfe (^ectcn
nicbt, funDevt)crbutf;fc\)cIemccv, foapprQbevtl)cocfDev(5ectcn£dfFtenicbt, fo foncn ocf De
SH^ovt t)an Den £6fften iDcut. 2 3 » nummev t)p fuf f e ©ccten ^dfftc bnD (5Dc c!efcd;t fDn.
S)eanDevD^^9vC(l. if. DatDc^^Jc^ovfambctcvfDDcnCffev, DavYcg^cicf iDtfDDc^e^
^orfam^dDtlifc^ ^BorDc^, tt)oDarapcnbavt)ovfIavettDcrtf;, f;cfcd;tiDtIuDeocf t)pDcr 0}?on^
nife®c6orfam, nuvcDeicf DatmDnet)t5Dev(5d;vifft, fc[)alme DDflelduen, tbe Du biv ocf t)»
te©ci)vifft, fjODfietcne()efc5fcten®afe. ^
^eDvuDDeDtJ^ie^j;» ^anDcv9ve*a5iter®c5ovfam, t)avfci)i)iicf, !)Dt(t;nic&tt)n^
1 9© //. C^dl0 /. ?eriodm TIL Cap.
I>ctt>ereocfnichtt)ev9?^onntfe®ef)ov(lim, fmibevt)cn®ef>orfamt)ev ^pnbertfeom '^aber , ^t
fed;t, il)t{uOeocfi?pDev^onnife©ef)Ovfam; nu^ebbeicft)ormi>De^c^rifft, f(i?ufmet>pgc^
louen, t\)oret)e(}efecf;t, tbet)pt)e<gc&riftt, tt)orDufulfe^gefefenf)e(tt.
^at5icet)ar^au(um (i.€or.4. icf bebbc/un) t)or4)t€uanmfiumgeteftf)) t^paeto^
Ijenbebbc, p^Darummegefcf^een, batmefe, tijefcfer recf^te ^eoOTe SdDerfxten, nomeficf,
l)ebar^i)nt)ertelent)orcf)t(guan^efium, two^aufu^ geban befft, ben)t)(e menauer(tt)arfulfc
^e(pn^f)enic^tfp6ret, fun&ert)elcmeert)cr^barifei)ren t)mmeti;ge ^orDen t)t)nt)en, brufcnfe
mit atlem t)nrecf)te ^tn ^Dtel t)er ^ei)(l(lf en QSaberfcbnp , icf fd^mp^qe , t^at fe fd)u(t)en ;cnic& rec&t
f)ebben , ber 9vecf)abiten Q5e5or^m )l'cf ant^onemenDc , et)t)er tf>o t^ofd;riuenbc.
^et)eert)e9??attf>. f* ©a(id>fi)ntt)carment)an@elle, Darfecige icf , i&tfi>nid)tbe(fer
©ecten 2frmot5 , funt)eri)ed@ei>(]e^, 5efed>t, De9?ionnifefonenocffu(fen2lrmotf>f)ebben,
t)arbant)e(icfauer(inicf)t^an, fep(e.(jf)enf)irmiterer<^ecten Sirmot^t^o bett)erent)c, t)arwan
()anDe(e icf , W bc (^cbrifft barmebe t)orf ert tDcrt^.
!;Det)6flrtei)^?0?attf). lo. ^arCbriflus^pricft, batbe 2fpo(!e(nci)n^eft, nej)nQ3rot
mit(tcft)r«3enfcbo(t)en, tt)e(cff)ccnfei)et)obefeotbfcf)icft)etf)0 pveDigeben, ben epn 2irbet>t)ej:
( fpricft bc ) X)t fi>ner <Spi>fe tDert, f>ebben &od> t)p«nber ^i>t)t benbe Q.>rot t)nt)e (^eit bi) ftcf ^jc^
^atb , ^attf). 1 6. ^uc. s. 3of).4. 12. 1 5. !^ett>i)lefeauer(ltt)i>((en, it)tfd)a(met)et)perc@ctf
ctcn Iut)en , hthbt icf bar be 5od>bi((i()e '^IBercf e t)er ?[)?onnif e bi; gefettet t)an ;&erman t^o prduen*
|)e, t)nt)tf>ori)cJ)tent)c, tt)ona€5n'ffu^3Bortt)nt)erc!^ontf), tf)0 bope rt;men; 0 m fuc
fd)mecfetbatt)D(Temarmen^v6ue^€fef, tt)ofn)avi>^batfi)ncv^appen tf)0 Dvagen, ^u^et t)nb
favmet, batfebavf>efftmot()cn3(2fu^(l()an, tt)i>nbetbod)t)t]bbrei)etfo (anijc^eemienQJtft^
f!uiitt)t>nbett)nbfpricf, febcbbennid^tgefecbt, batbatb^Bovt^briOi, (ube t)p be 5lappc,
funber, batmebord^annementber^veguienFrancird, fu(fenQ3otf>tt)o(5o(benfan.
2{nttt)ort. S[Bo( f>eflt ;utv geefd>et et)ber t)tf)gefant tf)0 pretn^en ? tt)Of 5eflt \m fu(fc
^ercfet)pge(ec5tt)nbebeualen^ 2Borgaf> gi;()ent)nbeprcbt(jen bat(Suan()e(iumf "^o t)efc
fi)nt ;utt)er , be bar prebigen , eDber betl) n^^or termineren, prebiaen ^ 3tem mx ft)nt be Slpoffcf
tn cnem ^ufj tbobope jjdopen , bar oefn)arcn t)nb (^ntnt , ene Dvege( antbonemenbc , ftcf tbo bc^
f(ebenbctbo bcfd)crcnbe f 3d ibt ntd>t en Q5eue( t)pt ^rebijjampt (}e(}cuen , t)nbe ben 2ipo|]o(en
beua(en^ (^pricftnic|)t^att(>eu^cap. 10. 5)c(ye^;^tt)6(ue(enbe3Sfui?, botf)ent)nb fpraef :c.
ber5a(uen tt)er ;utt) t)cfe betl) (jcraben, W ^t) betiSd>a(cf mit fuffem Q5eue( €(>ri)]i, /un? nicbt be^
(an^cnbc, fo nicjt fmMenben , funber befenbcn /utvc (gunbe t)nb begef)rbcn ©nabc t)am
Jg)eren.
^ f6(le t;^ , ?0?att^. 1 9, bar ^ctru^ fpricf f , ^t) \)thhm aWt iDincf t)er(atcn , tc. SDar
kt56eibttt)0(3efc^een, batibtber^?onnife(5ectenidt)tbetDeret, funberbebarinneft>n, fprc^
fcnmit ^etro, tt)i>5ebben a((e !4)incf t)er(aten, 3tem fpricft tt)pber, Q3nfe CO?onnifc feggen
tt)0( UDmflu S. Francifcus Regule an , W fd)a(tu bobn wiittic W €uange(ton , bar bt) be Sve^
ae{trun>(icf t)ptt)t>fet, tjnbmenet, Regulafi>, propter Evangelium, non Evangelium
proDterRegulam. 2lnttt)ort. S)atbe^0(t)fenbe^, (e(|enbe^ , (iofevenbc^ , bid)tenbee55enoc&
l)t);iltt)fD, tt)U|lcicft)orl)entt)Ol, icfforbereouer|lt)an/un) t^o tvetetibe, iDelcf ®obt, njclcf
€(>ri(lug, ttje^d^^et^^t^^n^e^cfSlpofWjutt^beua^enmibge^eretf^cfl^t, batmcn propter Euan-
geliwm C ttjefcf bocfc nen 2Bercf ?<^e(ette , funber ^o!Qt^ tf>osefed;tc (5)nabc \)t m (S^fcri jlo ) fun^
&er
t)erge©ectm, mitctvpgen€bcn\)nt)^offten, tet)nD©cletten,2C. anmtten fcf;al ? ^i?fet
ccf DeDCegeltrumlicfi^ptSuangeliuni (moDulud)!!) trorummefcttctfeDcn, t)em€uan^elie
^fn-illi fo oelc t^o , t>av ^at ^uancjef ium flbar nicl)te^ V)an leret e'ot)ev mtlj , Dar t)cn nocl) ;o fto
t)alk(55nat)ct)nD^^elonin(je, /ofo^rotciJnt^naDe^jnD^Strafeb^bcpelt i)^, olfc bi) Dat (gu^
an^cliuni ? J&ir mulhi oppipen , OieDe mt> 2Intn)ort geuen , cDDer bcf enncn.
^i^bom crflcn , Dat jum @cctc fi) cne gan^c 2IflrunDerin3et)anDem ^uan^clio, m\)i l)thfi
ht noc& &nmtl) eDDer ^eiverDnge , nocb €)^empcl cDDcr Q3orbilDc im ^uangclio.
^hom iinDcren , Datb funDerge (Scctcn antf)orid)ten , cDDcr antf)onemenDe ^mmc Dc^
guangclion^ a\iUcn, anc ©runt^ i)nDc ^ucl)eni(fc Q56DtIifc^ SSBorDc^/ fo crricj), t)nD t)til
t>oruorIicf*
^f)om DruDDcn , bat iDt cnc apenbare ^dcjcn fi; , Dat Dc DCejJcf trumf icf t)pt Suan^cf ium
wpfct , ia cuen alfe Dc ^aivejl t>nDe 2lfiatcd ^eren t)p €f)riflutn.
^f)om DccrDcn , foDt);cmantfra()cDc, n)orummeDufobefd;arcn, bcfappct, bc^drDcft
tDcrcfl , 3tcm morummc Du enc funDcrge -iBi)fc tbo leucnDc f^aDDejt , t?or alfcn aiiDeren ^brilieit/
mu(^u bellabn , Dat Du nccn rcDcf icf t)nD bcflcnDid; 5lntn)ort gcucn f onDejt , tvolDcftu Den ouerfl
fwn, propterEuangelium, tt)orD€^c/oD|)gen?if5Iicf antivorDcn, roofumptDelfe^Dcctcm
%antf)bi)Dat€uanc)efium5
^cQ}tbDuDi)n(?cDarfufuc(l jjcfcbcnt^pDCSBort COZatf^. 19* t)an Q}aDer t)nD ^ober
tbouorlatcnDc , bejiiintf^c ocf tl)0 probrercnDe , ouerft f;e f)efft fc mdtbcn bf^uen faten , Dcn DenoiV
lc €bri|iu^ ^attb. i o. S)e (^afc De^ t)orfatcnDcg ()cUe t)tbfpricf t)nDe fcd)t , Propter me 6c
Evangelium, t)nDc ^aufue Dcn ®n(]cn fcrct €p5-f*6* €of. 5.4. i.^^bim. ^f.6. ad^i;
tam 2. 5 . 5^at fe fd)6lcn Dem ^ufe , ^roumcn , ^i)nDeren t)nD ©efpnDc t)or|lban , tt)cDDer<5
ummc Dc groun^en , ^pnDer onD (55efi)nDc ^orfam DnD feuc felien , m Dat aUmti)almn in \>oxf
jjenanntcn ^teDengcfcrctmcrt, t>nD bi) Den 2lrticfef ani)cta()cn , fomad[)/onecn€f)ri|]en, i>t
Cbriftu^ ^angefium mctf) unD befft, cDDcr fu|] fcrcn fan , mit (l;nen Q]aDcr vnD 9J?oDcr , ac,
n)anenDeinfpncnJ£)ufe, fpn ^ufjt)nDJE)of, ^aDcr t)nD CD^oDcr , ©liller t)nDQ)roDer,:c
ancfunDerfiPenQ3cuef^5aDc^, nafpncmec|f)en^sr>pnnc (Dat^riicc/ac^cDccnfuODaruan) Ii)f*
licf aueraeuen t)nD miatm , t)nD ;o befunDcr()cn nid)t , t)mme liilcf cr (cbrifftlofc ©cctc tvpUcn /
Darmcr^Ii;fenericDen^ar()cit, 9??infd;cn guuDc mcr Dcn€f;rillu^ (^uancjcfium , l^crfcten
t)nD rc()ercn. i/^bini. 4»
^efiJuenDc Davfiilucf!, ^ulfu ftuUenfamcn ft)n, gba bent)nD t)orfop allent nxitDu
ftcP , :c. 3>ar fd)ri(ft DifTe ^rouc €fel oan Diflem ^un^elinge ( Dem (Sbrillu^ Dpt fedjt ) grot^
^off, t)nDfpricft, f)efj;nid)t gbeltfucbticbsen^efl, funDerf)aDDe(tcfDcd(^5uDc^am()rotcn!t)e^
li hccjeuen , ^cDDc ®aDc^ ^-^otb gcbofDcn , m^ red)tferDid; , n)urt allcnc Darumme titirid; , Dat
be De^ J^pcrcn 2Sort nid;t f onDc Doruiillcn , nid)f Darumme Datb bt iDt mgitm f)kt>t mh fdbol^
Dcocruiillcn, be(ftocfnid;t(ieIaacninDcmQCorDe, hxc omniaobfervavi, icf ric()te cn ocP
t5ofd;arp, alfcicffd;riuc, betru|]eDat€uanc)eIiumnid)t.
5Intn)ort. ^at Deffc ^onnicf Dcn Sunaclincj fofercprpfcf, affc, Dat be t)orbcn frdm
tnb bequcm tl^or (^alid)ei;t (jcircR (\) , cbrl)e tbo ^hrijtum quam , fd)ut allc mmt M ^or^
Dcj^n?inen, fivisperteausefTe, Dar(lemmenfe alleiMiDefcagen, DatbDi)t2Bort, emcnfri)
DCaDt gewef] f») , tbo DonDc cDDcr tf)0 latenDc , Dod; allpf e njolfalicb tf;o tt)erDcnDe , eftt ^c iDt af^
jcbonnwnk!)tscDani;c(]t/ (ic»;tiDtDennoc()fn;5, n)ciDtDo6ntt)if, t)nDfc!)Utaffo (wofeme^
nen)
1 94 11 C^eifa /. Periodm III. Cap,
mit) t)ov*t)c55}^onnifefc&oP/ f)etenalfoei*enllat(^;enen|lat5Dei:';;[}«aenfamcn6ei(, i)ai:f;e(f^
(luDel&e(e®runt&.
5Dat mx^ beffe QJrdue #€fel, niit fpnem pv!)fenbehicl;ti>nbbruc5t, njevtapenbat:
i^Mh 19. ^a«' lo* £uc. i80bem)fet, Den5eauersp(fti)nD t)er{etl)bei)be€f;riftum»nt)
fi)n Suancjelium , aflene mm f^nc^ ©ube^ a^illen , t)cn 0}?att5. 1 9. jlept aifio , bo t)c 3un^
(je(iu5Dat^ort5dret)e, (jincn^ebebrduetDanem, tventef)ebat)t)ei)e(e©uDev, i)nb£uc ig.
j]et;ti)ort5, t)o3€fu^f«*, bat^e madtruricf;<jemort»enfpracrf)c, n)0 ftt)ar(i)f en n^erben t)e
9?i;!en int d\\)h ®at)e^ f amen , \U \)^ ((cf)ter m en 5i:ame( gf)a i)orcf) en 97ate(^D^e , n?en bat
cnfXJ)feint9v!)fe©at)C^ fame, icf menef)irfuflu/o tvol, n)e(cfe en^tnige ^vuvicbcit ^e auev
baf^ovtCf^vijli entfancjenbefft, n?o |)e ©aDed ^at)e0ef)O(Den, (tcf t)ed ®ubcd cntfi^^a^en
f;ct)t)c, n)Ovecf)tfcvt)icftt)nt)fvdmf)eft?, n?ominutn)av0f)avnic&te^mevfei)fc, ancDat€6vipu(J
men enen ^onnicf i)an em maf c»
92Bem ent()fopt f)c auevji f)iv ? ^ev ?[^onnif efcfcop t)nt) evev Q3u((enfamen5cit , mt m^
fet^enutjortwn^ ^o(t ()e ® ai)ed 55aDe , i)ni)fc(;a( @at)c^ OJpfc f)ebben^ €nt(opt be nicf;t
Cf)viflo, t)em^uan.geliotont)DemDit;fc@at)e{?f ^i)(ft€l)vi|]ui5nid)tt>erententiet)anem i)n&
ft)nengelifen, t)atenS?ame((icf;tevt)orc(; cn97ate(^£)(jc^f)a, benen9ii;feintDii)fe ©aDe^fai!
me[ !6er()aluen noc^ em, noc6 bi;, t)^n (i^genprDfen ctn^e^ baten , funbev t>e(c mer feo*
retemtf)Ot)erententie(S()vi|li, bxu^. '2Bo(fpne.55antant)e^(ocf;fd;(eit, i)nt) fiitf) tE)e rilj}^
0c, t)ci)^nicbt5efc()icfettbomOiv)fe@aDci5, i)nbbart^o,^attf;. ij» S^e^^cbvegcnijjebe^
9vt;fet)omcd erjltcfet t)at ^ortt^nD tt?ertt)nfrucbtbar.
S)u fecbtjl , ;a €f)rrflu^ fadj) en /0 an Dnb (eue&e en , ^Hoxt. i o, i)nb ane ben ©e(ouctt
fan;oncmant@ai>c(}eua({en,Mg)ebr« I u
^nimxt !4)at en ^brijiud anfad) i)nbe (euebe , njaf ivu(tu barut^ fd)(utcn ^ €rao , ^t
5abt)c©at)ed^otf)gcbo{t)cn^ (2rcto()cn)a^rcd)tferbid)5 (5rc|o()en?u|icbat^uanj)e(ium5 €r<
go f)C n)a^nid)t 9()e(tfud)tic{) njebber t)tn 5e((en ^e):t ? 97en nid)t aifo J£)er ^rouc^Sfel , ben men
fu(f argumentercnt gc(bew fc()Oibe , tt)Olbe icf na (}()e(ifer '^i;fe ;o fo fi^n argumentercn t)nb fc^^
gcn, 0obtf)e(ftbc'3[Ger(t0e(euet, 3o().5. Ergofe()abt)e@abc^^^5otf),(]e5o(ben, ©obtf^eft
3acob 0c(cuet ^HaM). i. Ovom. 9. ^rgo be !)ebbc ©abec^ Q5obt gebolben , tnb ber gelifcn
meer , n)u(tu aucrji bijTevtjnb ber0e(ifen fententiea red)ten ^"^^ovftant ()ebben , fo mad;|tu fiiif
anfcnt t^nb (eucnt nid)t buben tjp ^<M 2Bort t)nb '^o.th ber 9}?infd)en , funbcr mh mccr t)p C^ri^
flui5(epd)eitt)tib&-unt(i(^eit, i)nbi)pbat^ort, bat l)e em (ercn , ^tmn, t)nb t^eifiinbigen
nn)( , Dnb'i)p W ^crcf bat ()c bi; cm Do^n tvi;( , fo miiRu f)ir biiben be £euc tf)om 3uncic(in()c ,
a(fcbcScue©abe^tf)Ov^ev{t 3of). ^ S^c?euct()o3acob9Mad;, i* :^e^armf)artid;cit
auerbc®ijnbcvO)?attb.9. 2)e€fd;t>n(}ebcv Q}n(}e{outcienDvom.9. €pf). ^. .'^e €fd;i)n(jc
bevbefnjevben^evten CO^aft^. u. !^c(2rn)e(tn(ie bcrQ}n(}ebaren(Spf). i. n)e(cfera((efutf;t)p
t)c5runt(icMf/ t)nbi)pbat2tOovtt)nb^evcf tveicfev^obtbi) cnbf)onn)p(, t)nb nic^t t)p cv
e^cn ^()ont i)nb 213cvcf , . «,, ^.
"iJ^abev g33t;fcmul]e ocf attnemenbe (ententic jr;)ebv* i t* anc ^tw ©fouen t;(Teti)mmoi'
gedcf ©abc t^o bc^aocnbc , Un ^o^^i bcbanen im @e(ouen , f)efft fi^ncn Q3nbcvfd)ebt t^an ^iw ,
Dcitcf @obti)tb®un(ltjnb£eue, aneben©e{ouen{et()(jcua((en, t)p bat f)e fc efct)c , (crc,ved)t!»
fevbigc,t)nb a(fo thom03e{ouen bvi;n0e. Q}an bcn erji.n jlci;t .^ebr* 10. i r, m biffc fen-
tentie(ubt, v«nbenrtnbeven()eff|hialtf;o{»antge!)ovet, t:e&irnui)anbt;3e», a(fc3acobt>nb
De
jiliifee }3eil<ige. 191
bc (grtvelben , bliuen anc ^iupuel in eroig^ef ^cuc wnt) ^:Sc5ec()lic()eit bt? 0at)c , De aucvfi bc an^
0ebaben£euc i)n&gnn]tiid)eiti)Ovfmai)cnet)bcrt)DrlDpen, n>D|)ir Di|Te3ungeIing, njcrbcn gc?
nji^Iicf motben fcoren t>m iQom\)tl) i?an ® ripo , C^attb. 2 5 . ^cf bebbc Dpne ^i;nber Derfam*
melen willcn, alfc enc Jpennc erc ji'ufcn »crfammelt »nt)cv crc gldgclcn/ t>nb Du ()eff(l nicjt
gcanilt»
5)u fccf;|l , bar jlba nicf;f , baf 5c baf ©ubt \>th bcm J&cvten fc&Ian fcjaf , mcn mfdptn
t)nbi)er()euen, latf) Cfcd;|hO \)erPopcn, Dcrfopentbctcn.
5intn?ort. !i^at latbe icf n?oI (}efd;en , 9}?enf]u aucrfl , M ibtaf(cnefct)pbc^cnbc,ion&
m'c&toeIemeen)pt.?5ertc^ an;I (lcf nu (^obt mcn allenemit bcm?Q?unbe Dnb J^enbcn bcncri la*
tcn , t)nbnid)tmitbem.?)crtcn^ ?[^att(). if. t)orbcrtf)cnid)taIbcrcrll, in allcr to t)nb Q3a^
bcH bati;)ertc f ^eut. f . ^')}attf), f. €n bofc ^ocm fan /0 ncnc gube fvud)t bringcn , njot
fd;oIbe bijfc armc ^lot^ t)erf opcn t)nb tjcracucn , bcmtle bc i^t nid)t t)tf) bcm ^tvttn fct)Ian f on^
bc ^ ipcbbc fi;n ^perte fo jjubt t)nb frcim gcn^cfl , M ibt bcn 9v«;f cbom mmt ^briflu^ ^uanjje^
lium m)lU\\ f otiDc bebbcn t)erlatcn , fo bcbbcn ocf fi;ne ^anbe ( bo ibt ^briflu^ mit fi;ncn 4Bor«
bc t>an cm bcbbcn moroc ) gar lic^tlicf t>erf o(ft t)nbc t)cr0eucn , fo fcplbc i^t em allermcill im .^ev^
tcn, fofutbocf (SI)ri(]ug3Bortt)nbc<^tra|feaIbcrmcift t)pt S^^ixtt, S)arummc fpricft (Sbrt^
fiuj?, fi vis, (gi;n J£)crtc fccfet aucr(!; non volo, batl; bcivpfct (;c mit bev 2)citf; , m
0cfed;t.
5IIfcicf barfuluc(l(}cfcjrcuen f)tbbt, batbaf '^Corbcfcn fi vis perfeaus efle, em n)Ol
fri)^ t)ori)cf)oIbcn njcrtf;, tl)0 bonbe ebber tf;o latenbc , mcn nicbt tf)o latenbe t)nb falid) tbo mv^
^bcrbc, tt)0baucntyt5bcm^cxtct)crflarct, fpricftf)c, p^bDt^ortcn^obt, fofumptibtOf&
'fi;ncn natiirlpf cn Q5or(lanbe , unb icf t)orbomc m^ fulucn , mit allcn Dvpf cn.
5intn)orf. (JJabcc^crnlllifc^^BDlIct^nbJ^obfwcrf i)n^t)afcn, alfccn fri)(j Dvabf t)or^e^
(icflcf, bennod;aIfecnj^obttf)d t)cr|]anbct)nbant5oncmcnbc9}?attl). 16. ( bat icf otb t)clcn
^•;cmpclcncnt)ptl)c) fpricft(SI)ri|]u^, n)Dlmi;|cmanf nauolgen, bc corfacfc (icf fulucn, tc,
vDi)t lubt alfc cin fri)() Diabt, t)nb t)^ bod; ant5oncmenbcalfc(yi)ri(]u^crn|]Iifc^inet)nl)
5^obt, anc '^orfrcncfpnge bc^ nafurlifcn ebbcrn)ar()affti0cn Q3or|]anbc^, bat bufcd;|], icf
miiiie mi; t)nb allc di\)U\\ i)erb6mcn , n)en ibf cn *^>obt tt)cv , mit mt Dvcbcn fed;i]u fulcfeg J bc>
lanijct bi;t Q5euel , alfe iht t>p cnc Ipfflifc M5n)cnbi^c QScrlatingc futb , ocf nenc mccr alfc allcett
biffem3un(ieltng, tt)ofan(]u benbir eni)cmcne^obtt)anmafcn^ 2GoI fd)ulbc nid>t na (je*
.Iifcnvi)fet)anbem^abet5o?ibra5amgcfec|)t ®cn* 12. (n)cnncrmcbefd)rifftaIfofc()oIbc5an^
belen) engcmcncQ5obtmafcnDnbfeg(jcn, 5ibrabam n)ort 0cfcd)t t)an ®abc , 6e f^olbc t)t(j
fi;nem ^^aberlanbc gl)an , i)^ bi;t en ©cbobt , fo t)orb6me(]u allc 3nn)aner crcf^ QJaberlanbctJ/
nicbtfjo, nKnfutI)baraIIenctt)atbcm2Ibraf;am0cbaben, bii'/ tt)at bcm Ovi;f cn bcualcn , /it
anDercn Orben ttjat m]^ gclcrf, bar (tcf cn i;ber mutb na ricf;tcn , fumma gi; bcbben g()ar neti
Q5£b2ipbi;Di|Jcm3un()eIin()e, attcDat()i)mitcmaff5ewcfcnfi)n, t)an Dev Q^olgc (£f)ri(]i , f)e
m\ fi;ncr vocation , q\) Mt\ Dcm rccbtcn Q5c!oucn t)nD (55cf)Orfam Dcd rci)ncn t)nD n^arbafftD^c»
€uan()c!ii, fecundumillud, in hypocrifi loquentium mendacium , ane ^efcvpn^c t)nD
t)pl)6rcnf.
i2)e acbf e , baf ^orf t)af ef nici)f /bermann , jc. bar noil 6e baf £6ffte bev ett)i^6cn ^iifcf;ci^
(beatlenean bcrbIotcn®aueQ5aDc^^c»scr) «Ifo bettjcvcti. SDcmSuangcliol^olduenbcwcrf
,194 lI.Z^tH^LVertodm Ill.Cap.
^ilmt, ergonjcrummcocf nid;tctt)j0^e^ufcj)eitrl;oI;o(t)en^ /^enjige Wc6eitene@aue®a^
^e^; fo/^be£oueccf^cjt)e^©auc.
2(ntn)orr. '^(xt &u t)t5 bem ^dffte ber ndbtcien unb gemencn ©auc be^ ^cucnt? , n>((f in-
fercren W Sdfftc tier t)nnndl)igcn t?nD funt)er(if en @aue t)er 3uncf froufcf;cp, et)i)cr en)i()cr ^uf*
ct^eit, tt>i)fe|lbut)c(ansenV)nDfc()ufe(^fe(^*Oren, t)cn tt)or ©ot)tcfcl;ct, beue(t, (auctfi)ncu
©epfl, mafetenOSorbunt, gi)(ftt)arup^ecfcnt)nt)@e()c(, t)rdun)etmitt)em5e(fct)engure,
t)en&cit)tnic5tannemcn, (auctt)aten)igetent, t)cn, t)eiDtannemen, 't)ar ^efff nien logrote
t}ni)ndi)igeCrfafe, ficfi)pQ5a^eg2Gort, Q5erbuntt)nt)^f)ofaget5ot)erp(icf)tenDe, n)Ot)cnan^
iien()(icfint>erS)dpegefc()Ut, n)0 f umpt i)en ()ir bp Dat£d(fteett)iger5\ufcl;cit, t)ar men fulfe^
m^t i)an 5dret , funt^er aflene Dor cne funt)cr(if c @aue @at)c^ ( ane Q3ar ^nt) jruc()ten ber CQcr^
l)dmeni|Te, aneQ3erbuntont)^^ofa(}ei)cr®naDeonD@a(lcf)cit) t^t^^ercpcnwcrt, tjnt) men
etiifengcgeuen^ n?ofan|lu^r6ue^€fe( Dcn »ant)n5e(ifen©auen, (]c(if e ^dfffe maf cn 5 3cf
im^t wa 99 mecr mit \\\m\\ ^offten , Den (gedf cn ^tant , t)an ^aDe fu{ue|l ingefetfet , S)orfn)e;
ren, a(fe0i)iumt5oren)igcn^ufd;eitt)erp(icf;tet, t?nan()efenn)erDar naprinclpes Sodomo-
rum tjnD populus Gomorre tJtbcrmaffen , contra quos dominus(2fa. !♦ Audite verbum
domini principes Sodomorum , percipite auribus legem Dei veflri ^ populus Gomorre,
iun)(^prdcfn)crf» Sinoncaftetamencaute, gc(tnidt)tmeer,
©ene9ent)e£uc.9. 97emantfcb(eitDe^anbtanbe^(ucO,:c. barbuben febeWc^typ
It gefaueben D^e(}e( , brjTe ^13r oue^€fe( tt)i(t beter maf en , t)nb fecbt bccb baf fu(uej!e , ben fo fpricft
fe, be^?5(u(ii{^baf D^t;feber ©naben, bar be^ic()e(\)pn)ifet, tf)oruppe fecn, /^t)er(atenbc»or*
fatf)e entr ^njlraftbaren ©ejlaif , tf;o ivanbcrenbe im 0\ pf e ber ©nabcn , fc fesijen C fpricf f \)i )
Deci^cnnife.
Slnfworf. ^obeDiencft)pbafOvi)fcber(55nabenn)ifef, f^#c^f/ baf5be^fo*bat
SJnf e ber ©naben bebube , tt)ebberrebe icf nic&f , aucrj] bett)i(e icf f)ir bpne (ofe ^^ufcberie mercf e ,
tnit bem iScrbef en , Q5orfattc , bar bu bomclicf ber ?))?dnnife £dfte tt)u(t mebe ^erjian l)ebben,
«jtem mit bem StGdrbefen @effa(f tbo tDanberenbe im Ovt)fe ©abc^, bar bu i)nuormercfet bi(ie<
eccte ttiKf mebe oemcnt ^ebben , bruf e icf Dcie (eucr bcr 3[Gorf W m ^e);te befcf)reuen , en m
Der^pvocf (fdEirif}t£uead) J^ercicfn)i(bt) n()a»c(.()en, aucrf^ i)er(due mi? f f)0 t)orcn , baf^
kfenen5tfffc6ctmafemt)ff)ben, beinmpncmMefi;n, 3€fui?fpracff5ccm, n>c(fme^ant
(mbe^lcd)fci)(eif/ t)nbfutf)tfecru(^()e, be|i5nid)f()efcOicfct tf)cm9\^)fe ©abc^, barfutbme
m\, batbe^antanbe^l3(od)fd;(an, mhnmm\mi ^«^i^/ C^riflu^Sungcrwerben,
Dnbfi;nSuan.()e(ium(crcn, £ducn t)nb fa((d; mcrben , tf)cru^gcfecn, t)an€i^rtftot)nbfi;nem
€uanae(io tt>i)fcn , <^o mad)(]u nub»)nent)u(m Q^Jnflabt t)nbe tjevbor^en @d;a(cf5ci;f n^cbbei;
«abnt^cn, ben(3:5ri(]ugrebetf)irnid)t»ams^?crfafebcr©cfia(t, funber t)an bcm'Q5orfate,
em,W)fim@d)one))nb(33ef]a(t (tDCbifTeeccten?^M'cber) men in ber ^IBarf^eif t^o t)cl^
gen , t)nb X^^iA (^uangelium tbc (erenbe , fc^gen nu be ^)7?onnif e alfo , m bu bubefl , befl^e baftei:
flent mm 5frtifc( , bat fe nid)f trn)(icf banbelen mif bcm '^Ocrbe (5)abc^.
S^c tepnbc 5(et. y. (guluer t)nb ©off bebbe icf nicbf , barup f?d)f f)e , be nummet ©eft
tnb ©ubt bcg()cvet , t)nb ccf nid)f ^anbelf , be rt)a<}[) foi\)Cl fej)0en alfe ^etru^.
5inttt)ort. S)af gn nid)f alfene fc fe(fd)lif en fnacf en t)nb (cgen , funber od* be ® runbf
imve^^^wftn^vmci^c^barmebeanfetten, befusenpelc^^cfenod) mfcanben/ bevbe ber of^
Dmt)nbt)crm;cn, ^^Jetvu^vcDetDDcf^DanfctjltcJjtem^^^ivmoDe, &en ^e gelpcf wo €f)ri|lu^ men^
nicl;md(ii;t)enmuRc, t)mmei)cd(guan(ieIion^n)(aen, f)cl)Denl)cnnoc&©5e(t, Dobefamptbeii
ant)eren5lpoflc(enbcm2lvmot)et)Ovltunti^(ct.6, 3)t)tn)rtdcm ocf nlcl)tfunt)(icf, ^$elc in t)e
J^enDetf^oncmenbc, ?>}?aftb. 17. 3ot)od)t)emi(ctcEfe, t)at|ut\)t)c©run)ctbt?t5, Dnt)|uw,
lUmer ccjcn ©c&riffrcftumDc^ fc&emcn, t>nt)efi5fen mctt a(Iene (ofen Q3ol^e(p,/u»ejjvunt(ofc ©tt^
f e tf)0 fmucf en , latt kt /um bcflo frpcr oavcn,
:^evf)a(ucn fcggc icf , m ocf uor^en ^cfec^t , offe ©cf^rifftc k m bt) jum (Sectcn brini
j5cn , offtc fe Dar mei)e t^o l^emerenbe , ct)t)er Dord) De v^^cc^e tf)0 \)oruu((cn , t)orue(fd)c g^ t>nt)«
i)anDe(enfet)ntrn)(ifcn, betvi(e(3»)t)enDarinnebcnefen b(i)ucn, t)nt)e9b«r nene ^etcri)n()e bt;
/mv^cfunDenn^cvtf), i)|fetnid)tnutte, /uw©aDed2Borttbobeuc(enl)e, wo Dc 5irtife( (utf) ,
Dargi)OucrflDe^arf)eit (bci)Det)anDiffcr(5ectc, n6me(icf, Datfe ncne^ud)niffe f)ebbe t^tf)
©aDcd ^icorDc , t)nD oan inmm (euenDe , ndmeficf , Dat gt) nicjt ee« DilTev (5c()vi|fte t^ufienbrin^
5cn) a-^olDenfufennen, fofd)aDet/un?m^u3lvtife(nic6t
SDu fed;)l , De be|lenDigc ^D?onnif c fpn t)c(e Dcijedf er , a(fc De t)erfopem
5lnttvort. ^i)nfd;ctibentt)nDfauent, facfcntt)nDfd;riuent, /^tn)ar(jefife^f;ope^t)nt)
tDcrDc, DentDt/^nic5tfofo|le(en5:)vncf/un)e?9?ot]nifcfd;op, n)obaucnt)erf(aret, <i(fcj)i)fe
Dcv iBcr(tt)Ovgev6metmiDtJtbsefd)viet()ebben,/^ocffo(jrn)(icfntcbt m ©aDc, fu(fe auer(o*
ui(je Q5efe(fcf;op tbo t)er(atben , m Du Daruan anc ©runt fd)enDefl DtiD (aflerjl , Den tioat t?cr(opt
me, a(feme/un)e-9??onnifefd)opaucr()t;(ft^ €f)ri|lumy (Si;n€uatt{je(fiimJ 3)ebi((i5e(5a^
cramentc^ 3)e©emenfcbopDerbiHi(3en^ercfe^ ©rijKifeeDDerborgerfifeSeDcf 9)25avf)afftf^
gen^ebovfam, ^iifcbeit vnD 2(rmoDt f ^ovwavneen, n)ctite fuifc^ (wogefccbt) l^enge(
nid)tanDer9)^onnifefct)op, n)atDei)tmeDen^ ?fJient?or(etbt)nDauergi;fftene(2ecte, Darmctl
jtcf t)orben, inDcr?)}?et?in0bet)nD^oitentboj3e(jeucn5efft, DatfcDoriJ ^aDc^^ortt^nD^u*
oitaelium fio(De gejlifftet i)tiD an(jerid;tct fi)n , Dar tnen funDc , Dc red;tc <33o(gbe €brifTf t)nt)
fvtier'2ipoi^e(, Dat£cucntDerDved;tferDid;eit»nDeQ3u((enfatnenf)eit, a(femen ouerfltbofitt^,
t)t)ntmcnDarDat€uangeliummena((enetm(^cbt)net)nD 5^amen, De ®crcd)tid;ett, ©eoflftV
d)dt t)nD Duaenf amcnbeit , aUene im ^(cDe , ^t;te( »nD sD^ittfd^en-^gunDe , €De t)nD Soflte ( ocf
^t;nDeren in t)mmunDi(}en 3aren naercm DnuovjlcnDigen ^rouet^^dr, affgeuorDert) am Q3or*
flaiitt)tiD ^eten()eit, regulcnt)nD©cfetteane (^cbrifft, Q^cttcDicjpn^etjnDQSerttiateDigpn^e
ane Q)runf, 5lflaDt, ^appen, begrauctittjnD 2Bercfet)orfe(je(ent atic^Bavbcif, Derbadteif
tven Du De befletiDi^c ???onnif c (aucfl , fo (aueftu in Dev ^arbeit nemauDc anDcr^ ,\ btn encn ^Hf
pen ocrbovDevi)nD i^ovllocfeDev ©(i)fenev^,Dc tbor t)OvDeven tjnDe t5or(ucbtcrcn Jg)antaflgcmcfeti
fi)nt, t)iiD in Den '^^(Jejjen ©aDed ntd)t gebtcuen, rovjacn ocf nicbt Darn)eDDer affferenn)o ficf
\T)0( beborDe €fa. f f. unDftcf inDercd^tcn-iBecje^aDcggcue», DarutiiraeD!;n(auentt)nDfd;eti*
Dent, (i)fe grot tDcrt /^, Dcnefft Du /eniie faflerfl eDDer Diffe fauefl, (i)fet>e(evec()te(^f;cff(lu
i)ov Di),
!^u fcd)f} icf f») en Alchimus en '^ovuof^ev t)nD Q3on»eDcv Der ?Q?onnif e , ()tfTe De Qxotm
J&uuDe^pDc(iitfcn^()tcv^.
?|nfn)ovt. ^cntDtfoQEbrtfKicf meraffcfidbftboDonDe, tt)Uflt'cf Dt;, mt'tge(tfev?0?uit^
fe DnD ?0?afc (jan^ mof t^o bct()a(enDc , Dcn tDc(cf e fpne ^dter^ g^ fpn , eucn o(fe De Den (^d)a*
pcn De ^elfe cntwci; biteii , 3f tcm tvo gi; na Dem framen 3uDe S!??acbabeo lcj^lac&ten Dcu Dilfe Al-
fSba Ghi-
j^g n, JL^tiU, L Pmodus III. Cap.
chimus mntf), euen alfc ?a?ort)er^ Dcm @frttf}fov|len. 3fem voo gi; DnDer anDeren fujte
Alchimus ^iidt bruif en , /utv onber anDcr torctbcn \)nt)e brjten , x>tvnolQm i)nD t)errat>en , bc*
(lclen t)nD bcrouen , ja Oefttigcr , Dcn iuw ;enid; Alchimus Don mocI;tc , i^ im alU^ ml btm\\\
mlt Docl) genf jlicf (open laf en , Dcn icf tvol t)5le , n?o D») f)iv Daf ^mgtn gmftt onD gefit^nrniet
I)e(tf/ \)nDenic|)ftt)Ol»orbi?9f)anfonDcfl, funt)ermo(lefi5ir\)tI)()rofem$f)orne, ef wc^ (enen ,'
fcbelDen, fc^enDen, (afteren, i)nt)cfi;telen, fcto(beanDer(Jt)af$apirnic()rfal(ionDbi)ne<Sa?
fet)mbetioerefb(iiien.
Cuerft t)i;f fcbaifu tvcfCH , fo grof QSnrecbf alfe Di; m^ Dpnen CO^eDc-^^roDcrf cn c)efcf;ut ,
tven buDcm 3Q2acf;abeo ^or(ifef njcrft , io fo ^rotrecf;f beffjlu Dartf)0 , mi) Dem Alchimo tl)0t)0v?
iifen , t)en icf flreuc nicf;f tt)et)Der ©oDtfruc^tigc t?rame i^uDc ,- m De Alchimus njebber ben ctu*
bcn 5:6ladbabeum , funber bemifc mi; M ^mpf M ^orbc^ btnakn i'$ , t)nbe wetb , tt)o mancf
Den€brijlcnregevebe()(Dfenbe^aff)an, 2.(s:or. n, 5)ebef(ebebe^u((f ^DMttf).?. ^er^
borgen^ufcberiet)nb(^cf;aicff)eit, (Spl).4» ^cf)ort mi; fu(fer^t()0 t)ermdben, t^-p baf a(fo be
€ntf^o(bic|en tnuorfcretb biiuen, ^i;r m\ j^, ebber mxt neen ^(o|ler, nod; mif i;)upeii, nocf; mit
J^nbcn (n)Oburafcfl) t)orborucn, funber i)c(c mecr mif €(;ri(]i veine ^uan^eiio reforamt
vnbesebefcrt»
?3p &en fouen&cn ^xMcl
QSanbcn georbenfcn (guangeiion be^ ©onnbagc^ tf)0 ^vebicjenbe , i^ nid)tte nobi^
f 1^0 t)cranttt)orbenbc , ane bat be ben Q5ecf f i;f en (etb t)nbe fpricf t, icf fd;a( ben^eren ^tf) bem 25S0V;
t)c ©abe^, bafmebe^<^onnba{}e^, be^corbcnfc €uangc(iaprebi9cnfd)aU
^2inf i^orf. ^ix t)nb in nciif en probrerien , t)tff\l bu mef)r en pait Oren , bcn t)ele ©lifbcn
mbcncf, tt)enten?olfutbnid)t'', bat bi|Tev2lrtife(t)tf)bem(3ettJont(ifen©ebrufe ( nicbf aife ©a^
be^ilGorf, mcna(Ienebat@abe^ ^2Borfoibenf(icfi)nbnut(ice, t)nba(feibf ben€nffo(bisen,
armen, 5lrbe^beren,!4)enllen,benflbart)nbt)orber(icf ;d geprcbigef tt)evbe) sefleaetji^»
?3p bcn ai^fen 2(vticfel
^an bcn 4. CuangeHen, na tjmmcfcbicf t tf)o prebigcn, bringef 5e batfufue , fo geue
(c! eme ocf Datfu(ui()e ^obn t)nb 2lnttt>ort , m bu aueril baruan bem 2ibfo(on brabbe((] , f)at>\)tf
jiubiKifcr inbevQ}ebbevbebo(benen, bentt)e;d bem 2lbfa(onaeIifcv, cbbcv be baf ^o(cf tjan
C()ri(lof5ofi)nemcacn^ouen, @e()orfam/ '^Gcrcfen, ^erbcnjlc, 2l|lafc,:c. tufb (tt)0 bu
mifbi;ncv©efe(fd)opnicbtt)p()Oveiltf)Obonbc) ebbev be ibt t)an fulfen '2lbfa(onitcn affnjifct,
t)nbebemved)ten:^auib, mitfu!fev'^rcbi(3c, a(fe ()iv angetefent, tho bvine^tt, bitbebencfe,
Dnbe ttjov bu \:)tn mv\i fi)nben bcn 2lbfa(on , bar mx\in ocf (jenjiftlicf baf morberfcf)c ^perte ( bai:
t)ut)anfc&iifF(i)fvnbfm
?Sp ten ncgenfccn StrttcfcK
^at cn €rbarcv DJabt billid) vicf)f e tnbe (Ivaffc apcnbave gci)f c bed Seflanbc^* . ^ax ief
t)entvibcvinber*^ctt)crin()ca(foaefcbreuenf)ebbc, bett)i(c tvi) bcbbtn €briii(tfeCuevicl?cit, be
»pbeQ}ntucf)tbcvJg)ovevict)nb0)ebrefevie, (fofe fd;u(bicb t;^, f)iom. 15. u^et.a.) fecn
toif, fc&^(benbcgc#ifenQ3ovn)cfcve febarmebebetemenfafen, t^nbjlvaffebenmitbem 2Bov^
be
Sunfu 23ei1<ige. 197
be m ^aulu^ , Dar amx\l t)e Oucvid)elt mfunil icf n?er, 3ef€met)e l)oci> md)t eneni ^^^i ffcljoppe eD^
^er ^afiox , fiilfe @eIt)^'(Stra(fe :c. iemanDc \)ptf)0le()(3en , funt)er \\>o S>}2att(). 1 8. i«€orintf> i f .
i.-^^cfTal. uldm. i.^imot^. ultim.ad^itum 5» a.^eann. gefcl;reuen fletM, fe tf)0 mpt)en
\)nt) neenc ©emcenfc^op mt cne t^o 5ebt>cnt)c, f)ier 5efft \)i neen Scnogent an, l)enn f)e t)dlet tvof,
n50t)at»pqn)cme, i)atf)CDnt)ftnc©efeafcf;opnid)tn)Ol|]f)antDort)cn, !^erf)a(ucn f^clcucrfme
Q)i|Tci)oppe, tf)0 Diict)tcr bef^iMDen tvill, (De mit Dilff r (^af e cjar n?of n)etf)cn t)ord) De C^in^cr tf)0
fcnDc) alfe De wertlif c Ouericl^eit , ^o tutf) f)e t)p t)nD fecf;t ^Petrus f^ebbe etfit Q3nD6get mit Dem
^eucnDc (]efiraffet.
91ntn?ort. QBovDar^ 5lctor. f. £eucrn)atfinDcflDuDar, Den Oafcjcn cDDer DiaDfe,
©mertcDDer^ur, (StocfecDDcr^locfey finDe|]u ocf mef)r, affc Dat '^orD, ivelcfer em Dc
©trajfe i>tf) ^aDci^ (^3eif]c t)crf linDi^et mb tf)ofec{)t y ^tem mx f)efft ^aulii^ ^ejirafft {m Du
fed?|t)mitQ5orDcuim3cDe^5lcfd)e^! 2lcf. 15. DarfinDtmen;onjcl)tmcf)r, funDerDat-^CorD,
tvelcf er em De ©traffc utf) Dcm ©eijle i)crf unDi(}ct t)nD tf)ofed)t, alfe Dat Elimas Magus , Dord)
DcJpanD@aDej^fd)OlDeblinDnierDcn, 9:)?ejle, -IJrecne, ^rcfel, Darf)eemDcOi}cnfd[)oIDemeDc
gejlefcn, cDDcr )Mcn fatcn f)cbbcn, ^'nDe|]u Dar nid)t , -2BorDenn i.^orintf). f.f DarfinDcflu
roof, Dat 2GorD ©eifl i)nD ^rafft , mifed Jpercn 3€fu €^prit]i, Dorc{> tvefif er ^aufueJ Den Un*
fufd)erDem5)uuef auer()eucnf)cfft, tf)oQ3crDarum()eDe£?giefd;et5, t)pDatDe@ei|lfaIicI) n)or^
De, am::Daget)nfe^3percn3€fu(5:^.u'fli, /un?c ©elD^^s^traffc , (^t6cfet)nD^I6cfc, finDeflu
Dar nic()t, Derf)afuen Du nid;te^ fytx bett>crct f)eff|i
!^utuj]t)p, u^im.f. S>cDarfiinDi^cn, De flraffcftorflHenjc. DnDfed)|], ^ctvilc
()i)v ncene 20t)|Tc jlciDt, fo mad) f)e flraffen, m em 9Ut Diincf et, n)ult ocf bcnjcrcn cne OuericJ^
I)cit Der jtarcfen, inDemaIfc^auludfed)t, 2, Corintf). rc, !^c.fp&f)efft mp ^OBaft^ ge^c^
uen t^or Q5utvinge t)nDe nicf)t tf)or ^rcf ingc*
2lntn)ort. (gtciDt Dar neenc ^i)iTc / fccDDc f)C ntd)t t)or ficf De ^nDerrid)f fn^e Dc^Jpe^
rcn?0?attb. 18. ^at€xempcIDer2ipofieIcn , moDcnacrcmSfmpte (t^anmirafefflraffefcg^c
tcf nicbt) De ©unDc gcflraffet ^aDDen , t)nDe funDcrfif ctt, Dat Sjrempef t)nD n)i)|Te t|o firaffcn fi);
m^^XWejtot^nDtar^^aufi, '2}ertiiefDct5ccmDatnicfetititfut]Dergf)e i»^im»i» i.^im. j»
4. Darbeocffugfpricft, prcDigcDatSQBort, f)Oftt)af]ati, iDtfi^tDDt^encDDer t)nti)Di>n, flraf^
fe,beDroumc, t)ortnaneniifafferIct^ancfmoDid;eit t)nD£crcy fcSofDcf)prDenanDcretit5ifTcf)i)p^
penDe5rf)()f)eitgcgcuenfien, tboftraffcntt)OcnDiincfet, m^i tiid;f i)clc m\)x flcf fulcfcr to
t)MD (gxempclcn licf formid) mafcn ;
Q5pf anDcr 2. (s;orintf). i o, t)an Der ^Baffft ^"Paulo cic(}cucn fcrt(}c tcf fo , ^i) bef cnnen
njof, DatcmDord) Dat^fmpf t)nD ^et)ef De^ SQBortc^ grotc ^altf) gc(}cucnfi), aucifnccne
fleifd)ficfe Q3()rf]cn QQBaft&, ^ll([tth> 20. funDcr cnc (>5cn)aItDc Dorc&^rcDiocnt, <^crma^nenf,
^erent, (StrafcntDe^^QSorDedfd^al^ebrufetn^crDcti, tftor ^eteritigc , tnD nicbt ff)0 Q}or^
Dcrue, Dar t)an mcn ocf lefen mad) ^icrcm. 1 * Olu bt^Uxt mc nid)t mebr, funDer Dat mcn af?
fotbor^eferinge, De©cn)aIfbrufcn)ofc^auIu^()cbrtifctbefft, fo njcrt De^ Jg)aDcrg ^erin^e
ein (SnDc n^erDcn, 5)e n)ilc mcn aucrf] nod; anfd)un?ett)nD btfinD, alfe enc ©en^aft Dc^ Q5orDcr^
uc^, t)nDnid?tDerQ5cfcrinfle, muff) men (c^n, fot)clcmci)DrDerItcffan, Daract)miorDorucn
bfiuc. Soann. 10»
^ b 3 SSp
19S ll.^^iiU L Pmodus IIL Cap,
SSp ben te^n&en 2(rticfd.
S)af ibtrec^tt^ (up bat^orevfc t)ni)anbere@c5anbcycrb(iue) be ^refler ©efrutDcn
^tbbtn, mafetl^e5)eIeQ5orf(egc, barutl)f)egebencfettf)Obef(utenbe, bat ^ebberbee( mieneeJ
Slrtife(^, ^'^omeficf Sacobu^, 3Df)anned, ^uca^, 9:)2arcu^, ^imotOeu^, ^itu^, htbbmmf
m ^btftumn t>nb ^inber gcf)at , 3tem be 5lpofte( f^ebbcn be S^efrutDcn mlattn ^attf). 1 9*
^(xvc, I o. t)tnn fe fpref en, fe btbbtnt alfe uerfaten , 3tem me finbet nid;t ^at einidj) ^rejler eb^
ber^iPop, n^abem^eropepneiJ^fmpted, tf)ober€f)e0e,(}rcpen5efp»
2lntroort. ^cf fc^riue bi; ^ier tjan bem dlt^tt t)nb uan ber Srpg^epf, bu fec^fl m^ \m
bem!^onbe, Non quxrimus , quidaliquifecerint, fed quid liceat Chriftiano.
3bti^recbtfeg(}eicfmibocffri)^, ene ©efrumen t(;o nemenbe, ebber tf)0 f)cbben^
/ebermanne, f)efp^^tlTcI;opebber^rebiger, ^re|]erebbcr£et)c, anceini^jcExceptie, bartl^D
f)ebbc icf ©abe^ "^orb, m b\) ben 2(rticfe(en angetagen ®tn, i. 2. s)^?attf), 1 9. i. Corint)^,
7» ^♦'^imotf). ?. ad^itumi» J^ebr. i^ unangefc^en, tvatPopulus Gomorre bar ent/e^
genbutf)unbrebef, i.^^im. f. prohibentiumnubere, bennicf binijgetvig, bat nocb (^inid)
ebbert)nf)inicb, (Stti3Ciebber2)iiue(/ macl)t)orvinberen ebbcr t)orbeben, tvatQ)6btltfe9}?a;e|iet
t)orbatc)an^eminfd)(ifc^ef(ecl)te, frt)gtf)03cbrufenbe, ane *2Bebberropent ebber einige Ex-
ceptie, t>ororbentf)efff, berf)a(ucn ifftaircbeieitianbber 5rt)<)f)et)f gebrufet, cbber nicbt gebru?
f ct , t)or bem 2f mpte ebber na bem ^mpte , f rencf et bat dit^)t t)nb Sr!),9bf Pt nicf;t , SDarumme
bat buut5fu(fen4;empe(cntvo(beftbejlutcn, Ergo, ibt i^ unrecbt , 9e(6ue tt)i) bi) nid)t , bu
brtngefl t)m i)a(le *Sd)ri(ft; 3330 ocf be 2(pofle( mocbten ebrc Srutioen miattn btbbtn , alfecne
t)p€f)riftii5efci)eni3e?<}?attf),4* lo» 9JJarc. 1.5. £uc, 5.6, batfcC^riflumfoisebenunbbaf
^uangeiium (ereben , U bamn bp bem 6. 2lrtif e( t)erf (aref .
2f(fe icf bar fuluejl up^ietaaen l^ebbe , M ^ort Mttt nicbf vbermann, ^atti). 19»
^tt>a(ctonbfn)armet()eecbtermebberaii, ein beropen ^l^rebicjcr (fed)t f)e) i^ntcbt /cbermanri/
feti) ftcf bebuncf en , ibt fo(gc nicf;t fien , ^at '^orb mtt ni(i)t feberman , funber ben ibt Qtf
gl^cuen. Ergo, t)at ^orb mtt n\d)t tin ^Jrcbiger.
5(nttDnrt. ^en bube '^ol^ae ntd)t rein t)nb trutT?(icf fettcn milt, mt fan benn ©u^
fe^ t)0(()cn , (atf) M Argument alfo jkn, 'i^at ^ort Mttt nid;t|ebetman, funber bem tbt gtf
0euen, Ergo, batSSJortt^atetnicbtctnberopen^rcbitier (addeAfiae) ibt ft^embencjecteitet!,
•^StibmitivatD^ebenimiitut^anDem^iCorbefcn, /eberman, excipieren eincn beropen ^rebi?
jter^ barf^eibtjonicf)ti()efd;reuen, bat^2Bovtt)atetnict>tieberman, funberein beropen ^^Jrc*
biger (n)Obuf)i)r(3(ofe(^t)nb(ucf)fi, (utbnict)tbe^e;;t, anecinigcExceptien, aUeeneupbe,bcH
ibt (jegcuen , f)e ft) ben ^rcjier ebber £et)e f
3a fecbflu, ^au{ug fed)t 2 (loxintf). 3» ^it i^ unfe QJorfrutvent bord; €&riflum fl^o
®obf, barf)erfumptunfeQ3crm6aenf.
Slntwort. "^at mitu bar utb beflutcn ? Ergo, bcn beropenen ^rebi^jercn ie ibf mt^
ucn , t)nb f onen bat ^orb t)an ber emi^en ^u\d)tit ml Mtm ? 2[Bo bunne a^oitejlu be €f)rt*
f^en()eitmafcnt)anberopen^rebi^et\^, tvenn bien ^13robrerent ()t)r ^arbeif babbe , ^it befia
tcfbi;tt)o(, batein^rebiger, t)ort)e(cnanberen, (33aueunb(L^nabef)ebbcnmutf), tvoi.^^im,
?, ad^jtum I. gclerttvert, 2(iter|]batbct)ortbe®aueat]e 0)e*groutv^en iw@abe rein tl)0
bfiuen, aifc^aulu^fc^f/ Utfitfand^acorpore tScfpiritu, l)tbbi , cbber feebben mi^flc fcrf
bot
Ji5rtfre :6ciT4ge. 199
l)ar2.^onnt5. 5. nicfct ^Paulud, ocfnidbt i^^im»^ ad^it^i, t)ar&ovcl)t>cl)6(jet be^^if*
fcI)oppc^f{ar(jenoc()ttorte((etrDcvt, ^Mfcfl ocfnid)t anfne^}3au(um, funDcr ocf Dat gan^e
Concilium Nicenum (d^enafftic^, \)at t>e(c anberc^ Dar Mn (nacb t)em CKaDc Paphnutii Dift.
}7.Cap. NicenaSynodus) gcrak)en unDe (^eflaten ()efft.
3)u fed;l^ icf fc^al befnjcrcn, bat fc Dc ^auc nic&t ^cbbcn, t)nt)c fcjal nicf;f ridDten , fent)
©0Dtut5ftncr(SteDc fldten.
2(ntn)ort» -iBat idmi)not5fulfcc5tf)o ben?ercnbe, f)tbbmt nic&t Dc ^apen mit t>m
^erincfDartf)0^uncnbord), ^tem cr Daglifc J&u{?5oIDent genoc^fam bemevct m^ betiicjet?
^nDiDOvummei)OvDevflumi;tf;or^^cn?erin(je, (ut^ Docf) mt)n2(rtifel flid)tc^ alfo, Q}p i)o.t
.5orerieunDanDer(2d)anDc»orb(iue, i^iDred;tna(uDc Wtlife^ SGorDetJ , Dat Dc ^>reDi,9C(5
^5efvun)en 5e(>ben f 3^ Dar nu Q)oD mcDc utl) finer (^tcDc gefioDt, a^o Du rafcf^ unD tc|]ev|] ?
©int 5i)r Dc Jg)crten (jcvid)tet n?o Dii fd)clDeft ^ f)ebben fe Dc ©aue , fo Dancf en fe Q5aDc unD bliue n
Defc flcn, ^onid;t, fo^efft^PauIu^alfo (jefpvafen, ummeDev.?)ovevien)iUen , f)ebbc cin jt^
fiferftnce(jcn5vutvc, :c. DarffuDttenemanDut^cDDerin, (Dum6cl)ee)]Denn, Dcn (^f)ef fpc!?
fcnmitDcm^orDc, €init(if njobaucnmitDcm^^BorDefcn itcrman) mi ocf bauen Dc ©ai c
ncmanDe, nod;mitQ3aDen, nod;mitScDenbcftvercn, n)0 unfe Q5ifd;oppc , Slbbetc, ^ric^
re^, 3}^onnifegcovDent, ^ofDcntaucvfl mcnfcfcncn, bvcfcntmenfcnjidcn.
SDavicf ocf QJauIumupt^e i.^imotb. j.t^ofcnDc njo bellc De t)HQt ©cifl gunDt «nDe
tta^{(ftDenQ5iffc&oppcn(255?grun)entf)Ol)cbbcnDe, ^mtbh iDtfput^Den^Sviiflcn Joyini-
ani gcfa^em
2lnttt)ort. ^QBorummef t)DtD^t)o^au(u^bcf)ierfpricFti)nD nid;t Jovinianus? ja
fccbftu, |)cmut5encrgvun)cnC0?annfpn. 5lntit>oit 2a3cnnicffogcfc^)veuenf)eDDe, n?o(De
tcfti)0rD^tt)0(befc()armcn, 97u f)cbbc icf Daf '^BovDefen, f^emut^, md)t gcbvufct njcrf! iDt
Darocfnic{)tfi'nDen, funDcr()ebbc0efd;rcuen, f)cmacf), DarmeDeftnDienerunnuttcn^robre^
rie, ocf an Diiffcm OrDc fl^cantnjorDct, ?0?i;n Slrtifci (lciDt l^i;r noc{) t^ngtcfcrpijct,
X ?3p &en dfften ^xtiUl
!^at icP fd[)riue, taf^afer, giir, 2i(!i)ttic. tt)pj)cntDnDbcftt)crfttf, etn t)Dcf unniiffe
©incfi^, fpricft^e, iDtfi)i)orDe©tt»afcn, tt)cnfct)anDcm!^iiuc(t)ern6rcttiDcrDcn, '^ente
Daf ^orD Dcr^etcn fc t)af en t)nD ttDcrDen trurid;»
5(ntn?orf* !4)e^orf ftnttapper^jcnoc^, tvercn feman ©vunDntafl, De I^Diiucft^ fi)
?i*f(if nid)tt)eru6ref t)nDei)er;a.(jct, Dord) fulfe fraflt^ofc ^dvDc, 9SBp f)ebben 5ier nid;t (fpricft
$au(u^^pf)ef 6.) mit glccfcf)c DttD Q5(oDc tf) 0 fcmpenDe , funDermit g()rflen t)nDe ^^e^Di^
jjcnjc. Derf)alucnt)c(cnutbarcruttDc(]ett^if?IiferfuIfen(gn?acFen5eIcrctn)crt, Dat ein "i^aDcr
^nfc, eDDerDc0e(oucut5Dera.?)ertcngcfprafen, t)e(c|]evferfinDpvacf)ti3crfi) tt)cDDcr Den !^ti*
m(, a(fea(feDj)n©merettt, (galucnt, (Spi)cntt)nDn)i5cnt, Dcnn f)t;r i^ (5)aDc^ 22orD, Dai:
^tit2>r(^mc, ?Q?tnfc()cn'©eDic^tc uttDgiinDe.
S)u ftdbft, ®aM 07amc unD ib'ovD , Dat ® ebcDt Ded ® eloucn^ htbbt S^mfft.
5lnttt)ort. Wol fec|)t Dar tt\tf)r)tQtt] ^ aucvft Dat Du Dnv mcDc befn?cvcn fd)alt , fiir, fi d&^
U, ^ruDt,fo(t,29Satcr, t^eetiemanDeven^cbviifcalfeDe t)an®aDe auDt (]efd)apcn fptt, @en.
!♦ €ccf*59. ad^itumi* f^Cogtept»nDcaneQ5aDc0SDBovDansericttct,:^arDuauerptt>uit
Daf
j,QQ IT.Z^tiU L Pmodus III Cap.
l)at©at)e^^ortunt)9}ame, t>at@ebet)tt)eg©elouen^, fc&olen ere^rafft6e5ben,.bruret)u
fe nic()t na minfc^hf em ©euaHe , fuuDer na ©abe^ ^SiOen , m Dat aaent^aluen im 57»;en unD
CIDen ^ejiamenDegelert a^ert, ^M ©abed -il^orDe , Do Du Dat , mt iDt Di? bt'Dt unt) buDt, eD^
Derfu|]ttanDr)nemJ^ertent)nD^itmateni)orDert, fon?ertiDtnicI;tfra|ftfi)n. Ovora. i» lo»
S)u fei^ft Dat@o(t t)nD Qjpgen^tftom anDeren ^rufe genuttet fpn. 4.0\eg. 2.20»
2{ntn)ort. Jg)ebbe icfDod^DatfoflarbpminenSlrticfuIenutbsejlrefen, DatDu nicjteiu
^[BortbeffilDarDpanttvorDen fonen^Qafpricfrtu, Du|feQ5ol3eDoct>tnid)t , iDt i^ tl;o Duffera
©ebrufeguDt(3efci)apen, Ergo,iDtfannicl;t, Dord; ©aDe^ ^ort, tI;oencraanDeren@ebru^
fegen[)enDet tt)erDen.
2lntn?ort. 2Bat-licl^tmi;Daran, n)erfeDoc^teDDernid)f, t^fc Dod; nid;t mien, t^e
icFDoc^fuIuelh^pDenanDeren@ebruf bp minen Sirticulen, ndmelicf De^ ©olte^. ^.dit^.z,
De^J£)oIte^, &0D. i u Derfa^etDdfeDnDfoIIer^auIiSlctor. i9.Cuer|lDei)0Dord;@aDe^ ^^e#
uel ynD 5vra|ft Der miraf el gefdjeen, m mm t)ele mebr ^lCimDerDaDe lifl uan Dem fulucn J^elijeo
4.9\e(3.4. f.6.i;.€ap. "(«g^efcl^enummeDed^ieorDe^^illentbobeuelligenDe, DatJpe^
(ijcud prcDi^eDe , i^an t)em ^ofe DnDe '']3auIot)nDe eren ^unDerDaDen Der gelifen ocf fo, t)nDc
bet\)cretnid)tDe^efit?cringcDerCreaturen, tI;oenemanDeren©ebrufe, alfc fe ©oDtjjuDtgci'
f^apenbefft»
QBat meenllu Jrc^mef e ouer|l Dar mit , alfe Du fettefl in Der QSoI^e, Ergo, tDt fan nicf>t
Dord) ©aDe^ '^BorD tbo enem anDeren (^ebrufe 0eiT>enDet merDen ^ mt menjiu m ein @oDe<
^orD ^ ©aDe^ ^Seuel Dat mcn fulfe^ n?i;(}en t)nD befn^eren fd;al, Dat fuluige bringe f)er ^ (SD*
DertvatmenjhiDenn, DatsemeenDe^aDe^^iGort^iert^nDDart^tbDer^iblten tt)0 t)Ope gelap?
pet, t)nDeauerDiilfe€reaturgefprafen, t)nDfumptDarauer Dufent «3^?i)Ie -20e,(je^ nid;tbi)^
mmx fo Depllu nid)t anDer^ , funDer Dat Du Den ^:^noer{]enDi()en ^rille t)erf offt , unD ouefl fe
tf)oercn^d)aDenalItt>oI, Denn@aDe^-2BovD, Datbiernicf^t upIiiDt, eDDcr tl)0 jjecieiien i^,
eDDerfu|]ern)C^f)ierDanbeue(et/ fanioneneanDer^aturcDDer^irt^ geuen Dem-ib'ater, (^olte,
^id)te,^ruDeren, alfc t)an (^aDe bebbcn, De n)i;Ie Dat ;2Gort t\)i;De anDerd luDt, alfe Di;ne O^^eningc
i^ t>an Den Crcaturen.
51uerDatiH36rDefcn Sanaificetur i ^im.4- fioffertt)nDDid)tetDatunrun)t)ge^:^reg5en,
feer ttele unniittc^ Commeates unDe meent Dat iDt betef en fd;al, M bi; De Crcatur ei;n auerna?
tmiifc \)nD aueriKfenn;fe5traffti)nD (^ebrucf fame ic
5lntroort. Sanaificetur, leretnencn anDeren eDDer frenjDen (55cbruf Dcr ^reaturen,
t)an crem recbten natiirlifen , fuiiDer bctef ent M fe Den ^el6ui.(jen, Den, De Dc :iSarbeit erf ennen
unD mit J^^ancf fagincje entfangen unD ^ebrucf en, rcin ()illic|), unD funDerlif en guDt tverDen, um^
nic De^ "2BorDed unD ^tbt6 mUm, Dat.bi) en itJ, Darumme futb Sanaificetur t)p De €I)ri|ien
DariDtimSouen, in€rfenteniffeDer 2[Barf)eit, in :^ancff(tgiti(ie Dc^ ^3eDe^ (jcbrufet n^ert,
(Denn^creDetDarapenbartDeDDerDe, De t)orbeDen ^licf t[;o n^erDen, unD tI;o b(iDen entljolt^cn
t)anDer(Spiej>, DcQ5oDtgefcbapenf)e|ft jc. Iie5Jf)erPomeran.iraQ5ofeDcrte/ utI)DenDren
Ordinantien,Cap.i)anDer^D(3inge m'd)t up ciu^IOanDcl Dertoatur, gelicf ocf, ivoDe
^nreinidbeitDeriSrcatur, nid;tfutI)uper-2Gefcnt, funDer up De ^ngelouisen unDe Unrei?
nen, moad^itum i. Q3auIuj?aIfofpricft, 2)en Ovcincni^ Cfec()t t)e) alle S)incf rein, Den
QJnreinen auerfl i)nD ^nijelouigen id nici)te^reim
Summa
Si^nftt 23cil4ge. 20 1
Summa bieviiJnecn^abe^^oib, €jt'empcIel)t)cr^eue(uan^^ri|toeW)er t)en ^idt^
^en^lpollelen na gdaten, M me t)c toaruv, baucn eve nariirlifc 2lrr^ , /ecien ^enS^uucl,
@mi^e, ^ellilcnticn, b6fe^ud?t, <>Snvcinic&cit, ^^^uucl^^^BaltDnb^ijt, ©lif e i>n& (gcl;a*
De (mo&e0eDic()tct)e^dt)eluDcn)n)i;3cn; bcfn)crcnct)t)evgcbvufcnfa{I/ Dcvf;a(ucniflctcini)n|e«
tvijTc ^ouc t)nt> t;bcl 5)ontlb«
53pi)cntmoIftten2(ittcfel
!^C(t (iUmt 5[Catcv tf^oni !^6pctcfcn fc&al jjcbvufct m\'\)m , bt n)t)fc anbev^ mcn ^cFcii
bavtf)Ot)am^cveni^in()cfcttct, voil^cDovtinterercn, Ergo, fpvicft ^, fo fcbal mc ocf nicbt
bct)enbt)bev!S6pe, Ergo, menfd;a(neene^abbevcnbit>l^m Ergo, mefc^a{ocfnic[)tbct)enitt
t)cv 0}?i|fc tbom (feacvamenfc, bcnn it)t t0 ocf Dam J&cvven nicbt angcfcttet,
5tnttt?ovt. Q5r) bilfcn 2lvticfcl ^ebbc tcf be ^nfettinge , ^cucl , unb &fmpel t)an Ut
IJ)(5pet)p(}cta()eti, a{feDat9}?att6. ^ ig. ^?avc. 16. ^oann. 5.4. 2(ctov. 8. 10. ^pbcf* f.
gcfd?reucn|leit)t, Dav men fecn mad), wovcinDatt^if^efenimSlnfancie i^ in()efettet unb ge^
bvucct, unb tn?av ane @vunt)©6D(ife^ ®ovt)eg, m-it ant)cvcn ^cfcuDcv Q[Bt^gin(je, ©a^uitt»
ge, ^oitm^t,<^pt)Q\)t]^t 2C. formevet, .^^ebbe t)cvbalbcn()cfcbvcucn,t)at tne bt; Dcv evftcn ^lnfct^
tin(je t)ni) ©cbruf e blcue, De wplt \>od) mt t)tfl[en ^ef en , gav necne 97uttid;6cit cbbcv ^etevingc
bi)DcnCf)vi(lenevtt)afTet/ funi)cv»c(emcbvt)orcbcve?)])?ennicbfo(t)id;cit, Dat vcd)te '^efcn t)ati
C^viflotngefcttct t>cvDuncfcvct iDcvtb, !^avumme M t)u f)icv bi; bvingen n?u(t, M bcbent m\)
'^SaDDcvcn biDDcnt, i)6 tnev Di)n veine Q3nt)ov(tanD, Denn pg Dav nid;t ein gvoe Q5nDcvfd;ct twii
fd)en^efenDev®naDetntbofettcnDe, DavicftjanrcDctntfitnDcvge, t)nD DcmQ3cDe, eDDcr^iii
Dctf)omQ5eDeeffte tbov^^iid^nilfeti^otJOvDevenDcf fed;f{uncin, fo reDcflu beiDc tt)eDDcv ©oDt
«tiDDptic^^S^iDtdcf^cit, @cd;(lu;a, tt^ovummcmafe^iuDcnntJanUn^cdfcnSDingen enegeiife
QJoiae, Q5cDent^ocf/oicDcvmannegcbaDcnt)nDcbcua{en, ibtgcfi^eemi bt;Dcr ^dpc, o(ftc
tbom (^acvamentc iti Dcv 9}?i(fe, o(ft mc DOvDevc ^iiDeDav t^o , Dat fe mcDc bcDen, t^atle nic&te^*
anDev^ 3cDaf;n (fo pDtOratio fidei i^) Den m\ @aDe bcuafen (^uevf] nid;t aifo mit ^cf en antf)0^
vid}tcnDcbv(Eipvirtu^@naDe"^cfcn, t)nD Dar6ot)a(lcauevf;o{Dcn/ a^fett^crcnSetJanC^S^rillo
fu(ucn in(3cfettct.
53p bcn t)ru&tet)nt)tcn ^xtidtl
^avicf fcf)viuet)ans5evf6vgin()e Dcr ^rcDicantcn, fc[)cnDct t)n& fcflert Dt(Tc DnDiifDi^t
^v6uc^(ffe(, ane(5d)amct)nD0??ate, 2)avmotenbci;Dc^3vcDi^cvDtiD ^^o^vcv 5levfen didi
wtte, ^euc, s^ovvcDcvf^, Q5(ot()itnDc, 3tcm9}?dvDcv^, t)nD!^otf(e00cv^fpn, DeDen (S6n<
t)cvttiovDen i)Ov Den ^lngcftcbte (inc^ Q}aDcr^ gcc(ef. 3 4. aflene Darutnmc , Dat men t)c\t mflxin
t\)eDetofen®uDtDev ^:^vdDcvfd;opt)nDDc^3e(ifcn (t)0vf)entt)i(Ii3cntl)0@dDe^^bv «tiD^ro^
fte armen ^iiDen gc^euen,; in cin bvit)()^et,Dat iDt Dcflo t)dd){if cv t)nD fdyicf (tf cv Dcn Cicd;tfci)u{Di^
genmad)t)tf)neDec{ettt)cvDen, fie(tQDcn^peDigcr0, tefcmS^cnercDDerarmc^uDc, Dart)att
bencDDcn im2lrticfe{Dc^ 2lvmoDe^.
^c mk mtii fu(f ^ <gd;tiacf, neenc fva'me ^vducr^ cDDer ^veDi^er^, funDerJ^oven Dnb
^ouen, ^tm t)nD ^oc^cnevj^, J^pi)pfc4ibccfcvi! t)nD ^cj^evevg p{cgen tf)0 t)dren, biflicf Dat em fiilfe
^iiDe anttt)ovDcn, 2)atDua«cv|lDcm5i)?anne©nDe^^.Pomcranofc(fd;lifenna f4)nP, f;e
IL<L&cil0 i»}^An^ Cc f;eb(«
abi II. C^eif 9 1 Veriodm III Cap,
()ebbe tf)0 ^amborcf) ein ebber im Dufent (55ult)en auerf nmen , t>nb menfl , bat be t)an ©. 3o^
anne^ ^e(cf en ^enamen ftn, roill icf bem fului^en Jg)eren Pomerano int funDer^fic i ^nt) bcn tfto
,?)amborcf;beua(enf>ebbcn, e(fc enc geleueDe fulf enem iDtbuorfcf;ameben Q5ouen »nt) £6cjenec
tboantn>or&en, t)itn)etf?icfauerfln)ol, ^atibtfctentlifenge&icftet ^nt)ge(a(jcni^, nicf^ttmi*
«e(ent)e , t>i|Te trume ^Dcner Ded ^uangeiii jlcf gar wenicf; (De r»i^(e f>e n)o( (lercfer grouer fcfjent^
fifcr^6jjen^liuuc(^f)efftgen!)etentf)0Deracbten) t)ar an ferennjert, 'SBctbocf Datbier bi) Den
^ercfcn^©ut)ereni)nt>^e(cfcna(fojjef)anDe(tid , &at bugar nencCiiebe ^effj! , po gefct)n)int)e,
fcbame(ofe(Sc5anDf!ecfin3ct)nt>^6gen, t)en^ut>ennatf)Oprobrerent)e, funber bet)t)c|l Dcieer?
lifer t)>) i?nDe t)pn ge(ifc probrert, t)e t)c ^an^cn ^cr(t t)orcb Q)i(gc, ® ce(cmi|fen, SOBDOcn, (ge*
jjent, 21ffa&t, €arencn, ^appen^ccjfaucnt, ^e^cncfcniffe, Q^ecjefur^ ^rct)i()en bctlaicn vn&
bcrouet ^ebben, lont) i^ nocb necn Q)p()drent , tvelcf er t)u f));r fuucr(if cn ^nDcr ^tn (gcbnec bera^
f ejt , unD f)e(l Dat Cmit Dem ® uDc ,t)at mit furem 21 rbcibc gcwunnen \i) cin n)0(^en)unnen @ut),
^pr fc!)0(De(]u probrert ^ebbcn DnD Den (Scf)a(cf t)nD:^cff, fo nid)tgtefc{?mucfet,
3)u t[)ufl &p tjcie (^cbrifftc, Dc Dar (cren , Dat mcn ^euen fcf)a( Dan (tncm e^en ®uDe.
2liitn>ort. "^it i^ ane Di)n Sfc(*^r6ucnt n?o( iinge(if c ff itiijer Dorcj) wi ^cpreDigct, a(fc
t)u5icrfcf)rip, Dat mcn aMcrfl Dar bt) ^pfef)nt ()cbbe, W De Dorfecn^cgeucn 5((mijTen, nid^t
t>nnut(f f cn, funber nut(if en »nD fcf)icf (if en n>crDcn Dt^^cDciet; \'^t (jefcfee i>tb ^iftcn cDDcr ^a^m,
©cf)appencl)DerQ5encfen, i^Dnllrofflicf, :^araucrDe£uDemorDerfJ, 2)eue, Dvoucr^, ^(ot*
^unDetbofcbeiDen, i^fuicfer^uDcDdt^, a(feDufcl^i)rterte[(c(], miD bauen gcfecbt, ^arfu(]u
oefn)0(, n)0unbi((ic()DuDeSentent:ien(Jcc(cf4. n>eDDcr t)n^ t>ptu(l, DennDar(leiDt,Dcenem
anDeren mi nimpt ic. n>e(cfer nicbtgefccf^t t^ mcDDer De, Dc Dcr o(Den ^aue v>nD 2f{mijTcn \n m
fammcien, recf)ti>tf)Dce(en»er()eue^, funDermcDDcrflpenbareOiduer^, ()eme(ife^euetonD^ti*
fcber^, DarocfDcmd)ttot59c(laten, DeDcn 21rmener fun>cr^tt>eDtt>nDeQ3(ot&, tjnDcrenen
^uDen ^d)iene affijetufcbct t)nD 0e(a0en fjcbbcn, i)nDc X^Ckt fiiluigc ^coffert, a(fc \\it gcnomet mxtl),
1^0 ^u(pe Dcn armen @ee(cn im QSccjefur.
^o^vocf Den®6ncfu|legef(ad)tetf)ebbenmit|utt)en foiDen, fofen, bouenQ}c()efurd
5D?ifren, t)or Dem ^ln^cficbtc (tne^ Q3aDeri5 , bef (a0ett)nD bcf ermct fd)i?r Dc oanl^c €f)ri(]cnf)eit.
^({ Der fiiiuen ^i)fe, noenn Du ocf (ifl ? . 3^ec|. ; \ . (a(fe Du t)ptii(]) Du bcfffl DoDt gefia?
^en, Datl)oocfingcnamcn, fonimDeroDeWe inDeOSuf^, Dart)(51e(lDuDenn?oflenen, Dem
feitt()ofumpt.
!^(«anDer, f)irDorc^Di(Ten^rdue*^fef()eflacfert9^, cDDer ©ctanDtfiecfinije, %Wt
iDfe S)eijeDi)n^e, i5nid;tn)crtt5ot)crantn)orDcnDf,
?3p t)en »eertct)nt>ett Sfrticfel
S>at mcanberen£o(j()en(jercnt)tiDunnutt£n@enc)eren t>nDc £eferen nidf)f pficftid^i^,
!3Q3i( be beiiocren, DatDatDcr^apenftnqentDnDe(efent, mcDe ^i\)6xt t$o Den gci(l(ifcn 5lcfer#
£uDen i.Sorintb.9. unDtiit^up i.^aralip.i^, 57ee.»9. i. ^aralip. *©♦ Darigenflcr^ge^
orDcntfpn, 3)ad;DnD9?ac&t jc. t^ofingenDe.
t>lntn>ort. 3cf n>il De ^orD Der genomcDen ©tcDcn fcier 5erjctten , t>nb rtd)ten fatert/
mt fe ocf b9 unfcr ^apcn t>nnoDiflen )?nijegrunDeDcn ^cID fud;tiflcn ^ancf f amen»
i.^arn^
S^nftt }5ett40€. 20 (
i.^aralip.i?. (lei^talfo, 5)at mt bufent Saucfencjcrd DceJ ^eren gefeffet f^n, mit
©epbcn^^pele, De ifauit) geniaf ct ^aDbe , tf)0 (tn(|en , 5)ar fiilucfi , bc ^cuitcn fc^olbcn (lal)ti
DecJ SlJJor^eng, tf)0 Dancf enbe ont) t^o (tnpcnbe Dcm S^imn, Ded 2(uenDc^ ocf a(fo.
^ee. 9» l^eiDt alfo, 9}?en la^ pm ©efette ^of e Dcf^ J^ern ere^ ©aDe^, ©cermdl De^ ^^
$ti , t)nDe ucermdl Dc^ ^(k^)tti, DancfeDen t)nD anbcDcDcn cren ^&ern t)nD ^oDt,
2. ^aralip. 20. (lciDt alfio, ^e jlellcDe ^cnger Dem ^ercn, en tl)0 tl)0 lauenDe in erem
^cere, Dat fe m Dcr ^ecrfdjar hcr gingcn DnD fprefcn mit cinDrcc^ti^acm (gtcmmcn , 3)an(^ee
Dem JJ)cren, Dcnn 5e i^ cjuDicI; , Dcnn (Inc ^armftcrtic^cit n^aret en>icl;Iicf, "^it (Int De ©tcDc De
l^e annotert bcfft, t)nDbcn)crcntn)ar (fatnptallenanDeren, Debi)rocft)pluDen, tan cm t)clidl>*
te t)cr9etcn cDDcr nicf;t gewetcn) nicf;t tne()v, funDcr Datme (lcf (Iptlifcn ducn fcbal im ©cfette ©a^
De^ , t)nD cne prifen t)nD laucn , mit ^TJfalmen t)nD anDeren ^eijllifcn (Scngcn, m ^aulu^ €pf>
f* ^nDCoIoiT. ?. ocfgelcret^e/tt, 5!>eCfDcnin(jeaucr)], bet^DcDcv^^tpDt t)nDe-l>erfonen, bc^
lan^et »11^ iiicbt 1 ocf nenn^erlc oan Den 2ipo|hIen eDDcr €f)ri|lenbeit an^cnamen.
^i%i mp ocf ber ^Prduetncj^cr, "^or i^ Dar De cmiqc ^orplicbfinf^e Di(Ter Colleaeii
eDDer penner 2lntipf)en f *26or i^ ^ier Dat i)er(lentlif e t)litijje ^enfent im ©efette (55aDc^? ^2i3or iS
Dar Dat ^nfopcnt, 3nDrengcnt Der ^erfonen, m!)jjcnt t)nD fmcrent umme @clD f "ifiov \$
ftier Dat crDcntlif e ^rwelent t)nD ©ettent ? 3tem :^or id Dar , De 2lnropin,(jc Der J^illigen ,
fengc t)nD bcDe Dcr lofcn J^i(loricn unD gabulen alge bp tjn^^ ^up f^cr^cmTer ^ (tncf t)p, t)ff)
DemOIDcneDDcrO^igen^eRamcnfe, n)OvDutt)ulf, tj'O^Di), mifaIfeDpnev(Scfenfcbop, Sum-
ma , Du ben)cve(i Dev ^apcn @ancf t)tl) Dem ©efancjc Dev OlDcn / /0 fo t)a|]e , alfc menn Du utf;
Dev OlDen Offev Di;n 9)?i(le'0(fev bc^lcDi^en mulf.
*^I)0 J^icrufalem (tnt ocf ncncfunDerge^en^ev^ t)nD ^cfcv^ ^efeffet eDDcvgcm^^ef, woDu
gevnet)tf)2.Corintf>. 8. (loffevcn n)OlDe(l , funDcrftntavmenotroffti^c SuDe (jetDcfcn, De grofe
S7oDtinDerDurcn^i)DtgeIcDenf)cbbcn, n?oDar fuluc(l '-Jiiiulud antefent, Dcn DeanDev vi;fen
i)nDtnogena(fti()en€5ri(ten, fcboIDen f5o J&ulpc f atncn , DatDeanDercnweDDerumme intfun*
Derge, ©oDtt)orfet5obiDDcnDc, t)orofaf et wovDen, tt)elcfnic!)fbe(lcDisef; noc()Q3ape«no(i)
5)?5nnicf e , nocb @en()cr^ cDDcr ?efer^.
!5)ufecb(liDtft) eneDnbroDcrfife<Sfvaffe, njennevtnenfcctt, 5t)fi)nf!^ac!;^!^eue,men
fc()al lutt) Deiiagen , bcflutcn , Derfmad^tcn lafen»
2lntn)ort. 2)jft fe Dor !^ac&?!t)eue gefd^uiben tverDen, Daf mttn fc Dacf;Itf c^ n)ol ff)D
t)orDenenDe, ^a^ anDer ouer|l, 6e(frmDannemanDcgef;6rf, funDcr Dic&tc(l Dat (n)0 Du Dc^
alrecDe Dcle gcDan beP) Dt5 Di;ncm fovnigen ^vegcn , ^Biaen fetruwen mit ^altDuDe
2Brett)eI , Der ©oDtlif en 'SOBarfecit t\)eDDcr(]reuen , \ii Ourid)cit \:>i() Dc DnDcrfatbcn f)t)(Tcn, Up
pent, 5ensent, bernent, gernetf;o2Bcrcfc(ieIIcn, tt)evDenfuIfcDpr(5riije©dbelcfe/obiaicfse^
flralfcf.
!4>u fed;(l (2^rt(hi^ fecbbc ner(jen beualen ; Daf me Den J&iicijelev^ nicf)t geuen fcfcoIDe, eD^
Dev ^cvantn^evDin^c evcd ^tanDe^ DovDcvem
5f ntn)ort, Q3or(lcD(l Du @ecf ocf idoI DiiDefc&f Scf fd;riue D9 nid;f \io,t men cne nic^f qh
uen fd;al,funDer Daf mc en nict)t plDc^tid; fp, DnD t;(ff ocf alrcDe Cbrillu^Detn ^olcfe nidbt bcua*
lc n f;ebbe, Q}eranttt>erDin()e crc^ ©tanDe^ Dan en tfto DdrDevenDc, befft &e fe Dennoi^ Qtmx^^i
et Dov evev ^ere DnD ©tt^rDcgc^ ^attf)» i f . 1 6, 2 1 . $De tt)i)le tt)i) nu ocf bD im , De^ iS>n)v^
De^e^ nenen sevingen .&upen finDen/ Do xo^ nicf c Dnrec|)t, fo «)»; De e^viften na C^rijiu^ e;em#
€ii ^«1
ao4 ^^- Z^cile l Periodi^ III. Cap.
pel t)nl)c iixi t)ai' ^or werncn , p/ft m hm\MW mtx bc ^Bar^eit. bp /iitv tt>in tjeif unbfc^Dp^
pen, Dndtiele nicr (fo mc iDt rtnt)cr^befunbe) olfc;utDt5onalct)c, fcl;olt>e()t;t>at eme mrtvt;?
tcn, i)nL)nicj)tDe(cleuerbi((ifcn, OveDemil)2tntn;)ortgeuent)Qn;mvcm(oucn. i.«}3etr, j.^
5i(fc icf Dar ^auiu^ (£;empe( X)am arbeiDe Dptbe ^lctor. 20. jc. tf)0 leretiDe , m mcn mit
l)enJEDenDfn arbeiDen fcbal t^nD fi;n egcn ^roDt etf;en , gracjct f)e, ^^o(foarbciDett)anaUcii
Slrticuliflen ^ fpricf t oc^paulu^ f;cbbe uecn ^i;Dt gef;aDt, mit t)orDect)ti0cn Srutvcn ^luent Col-
ktion tbo bolDem
5lntn)ort. ^cf befla tt>of, Dat mcn ^aufo nid;t bctftijjtcn na arbeiDet , Dc mi)( em ocf
•men5fpo(lc(fm5(rbeiDc0e(icf^ett»e)h'^, i Corintf;. if, fotbeicf cn ocf nicbtDartf;ot)p, Dat
men em c^eficf n)cfen fcba( , funDer Dat me na fpner i'erc DnD &eHipc( , flidbtc^ arbeiDen fct)a(, Dat
^eocffu(feCo](ationtf;obo(Den neen ^i)Dtgef;aDtf;efff, gcfducicfnjof, cnDtvatDubicrmcDc
tncnflt)nDfod;(l, t)cr|lf)aicfocfn)o(, (erciDtmen, Den)i;icDJ)t)nDDt)nemQ3o(cfc, Dc bcDbe 51?
ucnt t)nD ^'lad^t^Collatien , nid;t af(cne mit i)crDec()tigen, funDcr ocf rnptlif en »nD apenbaren lu
(1)0 bofDen nummer t)p(;5ren , br; t)n^ rocrflu \U nicf;t finDcn , tvolDct ©oDt , Datgi; 93rouc ^ ^*
fe(^fotvo(Dem€uan()ciio(6uenfunDcn, a(fc t)ff)uorfd;ameDen ^djjcn, gt;n)erDen ;utt> fu(fci;
^i;(e, Dc t)e(emef;r|umDent)ndDrapent)nDe tmmDen(id;t(ifentjIan»
!7)ufed)fticf rid;teDc^crtcnDev^nscrct)nDtiouit (mo Du Den bcc)iin(l) mi;n Q}rcDi^^
Slmpt ocf ric()tcn. -
5fntn?ott. ^c(ftmen5^rnic&fapcnbarc^iid;nilTe/ bci;Deere^?D?unDcdt)nD^onDei^f
futbmcnid^tDa^edfc^, tt)Ot)ult)nDDerDraten, n)0 auerbaDicf) t)nD berrfd; , Diflebif^en^Sem
gerct)nD£cferc/ auer Dem ©injtenDe 0ct\>orDen (l)n , Datfcocf funDcrcie forfcbeferc scf;uret
t)nD ^ebolDcn f)cbben, felDen Dar (n?cn nccnc PrEefentie tjorbanDen ) njcfcn njiffcn , fuS bp gro;
tcn .^wpen Dar gefunDen roerDen , \t> \)\t Dennod) i\x\ bcmelicf ©ericbte Der Jfperten f !^at Du cn
ticr(imDn^reDi()'5lmpttveDDerumn!e, nageliferS}?atctvuItrid;ten, l^ejtftu neene DicDc , Deri
tcfbebbe@aDe^^:^euclt)ormi), preDigc^aDciJ 233orD, tvacfetcmvn^impt, fot)elemi; ©oDt
Uec)eucnMf/ Darbauen5cff|]unid;te^n)i)Dertborid;tem
?3p fccn fD|fteon&en HixMil
^m Dcn^ifDenDarmenfunDcrlifc^f)ofdfinscb#, mit^^cDcn, tocn, i\^Ut\ %u
l)ord;encOueric|)eitafftf;oDonDe, bringetf^cDi^ffe^inDer^DJe^ef, NamDeusefl quod imago
docet, fednonDeusipfa, Hanc videas fed mente colas quod cernis in ipfa. l^crctocf;
intt)elcfem£ouenmenbeDcnfd)rtlt)orDcnQ3i(Den, t)nDefpricft, 2[Gi)beDcn t)or cnem Crucijix
pf;m5efoucn, foucnDe DatDarDorcbt)«^t)crmanf tt)ert, De^'eci"U^i()eDe ^J^rifiu^.
5(ntn)ort. ^if b beDt (mene irf) Dat (Suanaelium ^nDtDen C^njlen £ouen jieprcDlget?
50?en (efe De befe ^Uk Dorcb t)nD Dorcft, oien tt)crt fu(f cn ^eDent t>nD'-?)cDc ^oucn nargcn finDen,
nlfe De ^cffbebber Der f)d(3cflen ^arf)eU (tt>o fc ficf rpmen) bpr tjcrmetcn tf;o (eren, S^itt De Q3il#
Dct)ermancn, ttcDDerrcDeicfnid;t, auerflDatDif|eQ5of^efcl?olDeDd5en, 3)c5Si(Dct)ermancri
i)n(5, Darfena^ebt(Detfi)n, Ergo, menfd;afDar i)orbeDen, fneen, £id;tcbrcnncn, offercn, tbo;
fofen ic. befia icf Di; mi)U ^;)i)r ierell Du t)e(e red;ter, Dat me Dat ()6(tent ^iiDc i;p?i)Dcr m^i»
Ui lonDDcncfcDpDcnlcucnDii^cnS^rifluRi/ DcDavDcv$t;>cvmflnatfvcrf. .
SDe
!7)c Q3ol0c t)e bu ()(v (lofferefl Dnb fcbc(t)e(? , \t »td;r i)an mi; (jefetfet , ftinbcr \t t)i;nm*
trunjeprobrerie, mi;nargument(lei;talfo, cn^o^rfriic^rid; J?i5nincfmdcOreeen ^^ilDer^o^
bi«:-en 4,Die(hi8. ttrf)^ai)ed^:ScucH)p(}erfc&fer,*D7imi.2i. fnIfd;cn©abe^DenjHnD ^re rl^o
torildrenbe , ergo cne €f)rift(ife Oucrid)eit macf? vele meer ^^Silbc , t)an 9}?infd;en JfDcn^e aema^
fctmiD r^ogericferet, wed;nemen, fa(fd;en mi^ldui(jl)en ©abeeJbenflt5ot>or()inba*cnbc, tcf
bibbcfruntliPen, t)obi|IerQ3o((je;onecn^eDt, icf fmt)()eaucr(]tirDocib, ttanfoiKifn^ogenbil^
t)cn)[)nt)^i(lorien, ndmeficf, t)an S. Gregoriws ^lpenbaringe , S. Thomas l^^uuen , S.Pa.
tritius^:^egefur2C. Dar3i;^(int)cn(ci;Der(J, cuenfo n?o( Dcr 3Cer(t t)c O^cti mcbc »tf;<|e(lefcn
^ebben, a(femit;utt)er^O(}cn^^rei)ige, \mi crc^ji; nu xxi fulfcn ^^iiben? "^^xi reprjEfenta-
tum? -IBar;b'auer|lbat, funber:l)r6me\)nt)^6(3en, mofpnbefFllunub}; t)orn?arctmit t)cr
^pnDerDvegef^ f^atmebatcrenfc^al, njatmenin bcn^i(l)cnfurf;, t)e»t)i(cnubar(bi)e(e^j5^
5cn \x\ ^i\m njerbcn , m\ anc ^miuel t)at $Sefc&(ut fi)n, M fc ^o^jctt crcn t)nt) anbebcn fcbolen ,
l^cffilu-Di; nicjt noo^ bcmvfet \
9Sp ben foftepn&en 5(rf icfel*
^m ct(pf en gcflcn nat^o(afent)e , t)»t)e 3(rbcit t^o ()unnen&e , Dmme t)efcr (gunte i)nb
®d)anbc, &ea(feDeo, a(Dermei|lbeDrcuenn>crDcnt5o))orbint)erenDc, fci)ri(frf;c, Dco(De3fii
rae(f;aDDeDca(Derrini)e|lm ge|lDage nicbt Dp^ebaucn, omm^ Der ^unDe DnDc ^aflcr twflcn/
ocf /^im 9ii;fc^Da()e tboD?ej3e^borc& , enemertfiife ^ormDnrin^e^efc^ecn f
5lntn)ort. ©e^ o(Dcn 3frae(i^ ge^c bc(an()en mt, t)nDc t)nfen Seflcn nic5t Sol, i,
XoX\)ii t;tv nemantcneConfcientienmafcn, ouer©pi)feeDDcr auerSDrancfc, cDbcr auer cn
l)cc(^ !Da(3en , n6me(ifen Den ^i)rDagen , cDDer nDjjen ^?dntc cDDcr ^M>oxxx , jc,
S)e Q3ermi)nrin(je Dcr 3e(le im a^fe^Dage tf)0 Die^efibord) gefd)een , \^ tmar f)ir nid;t ae^
fi)6ret, DeiDtt)orDerenfcf)0{Den, Dcn/^fcuerDe5}!)r^t)nD ge(iDacf), a(fe Dc 20Bercfc(Dac^ , Dar
auer (Sd)anDc t)nDe^unDe Der ScDDid)()engcrc im ^te^imente U\m\ , De ^(a^e Der armen fiiiDe
()orctnic()ft)p, Darummebi((icf)t)anDen:i)encren De^ €uan(ie(i; Der OueriW ^craDcn n^crt-
\>Q<i\i\\Q< crem^2lmpfc, Dc@unDet)cr5inDeren, fot)e(ccf)r m6()e(icf /^, t)nDca(fo, Di(Tet)e(en t)n5
DeniKifcn ge(le, DarDorct)fc|jcnoDettx)erDcn, meti^en, Darnafc Dcr @cf;riflrt licf mcticb |i;n*
DnDDarQ5runtf;ebben»
^ir tiou(tunic!)tt)orflatt, tvoirf DiffcnjiuDcnSiaDf t)t5Jg)ernPomerano gcfleff etfiebbe,
funDcrtt)ift, icf fcf)aft)tbDem^orDc®aDe^bcn?cr(n, Datme ^afd)en t)nD OJinaRen t)m'm
fcf)a(, DenicftebbcDcmOiaDcgciauct, t)t5Dcm2BorDe^aDc^tf;ofcl)riuenDc.
JlnftDorf. !5)t)t ;d Dpn mcifle Q5e^cf p i)nD q^ucfeent , Du arme €fd , Dat Du mt) Btr t)nD lii
«cfcn (^f cDen t)ortvt|l t)nD t)orn)erpe(l, Daf icf f)ir t)an Den Je jleu neen Q5aDcd 2Bort f;cbbe , ^m^.
Der5ebbeDi(Tento'fc(, aifccnen^juDcnDJaDt, t)t5 ^ern Q^u^enbagcn gefleflet, feaotauerd
fo, n)aftcfenem€rb.O{aDe, t)pert)orDerenf, [)c(auct^ebbctf)Obett)erenDe, wo bauen in Der
€pt|to(enbefd;reuen, /^fojiarcf t)nDt)a|lebetDcret, Dar Du mit affe D^nen Q5i;p(icf)reren t)nDe
©cfeUfd^p , nic{)t encn ^uttcl Daruan ()cf rencf et btffii , i)nD n)er(! iDt ocf nicf;t Don Di;n leuent^
lancf , !oatauer(lenSrb. DvaDtt^anm^fci^olDcgeuorDertl^ebbcn^etvcrin^ct^fb ber(^cf)rifft
bat men ^afdS)en i)nD ^in^^lcn , 2a5inad)ten t)nDe ^tcbtmifren , cnDc De anDcrcnttnactcf cDc i?e«
Reic&olcBt^prenv ivoDw»pfenarrc(lt>nDcfci)uDDuue((], fanicfttic&fa^lomn, ^olDet)«Da*ie
€c j De^
2o6 n.Z^titel-Pemd/a IfF.Caf,
M €r* Srb. QKifibeit ocP altf)0 mtm t>nD t)or(!enMc5 t)art5o , 5)en n>at kkn^tt ^txx ^Sugcm
f)agenet)Dermpt5obcweren, Datmc^Pafci^entjnbcjJingllen,^» ^xm fcbal, bar. bu fo t>p
gnarrejl , iU je jo md)t {m el>t)er min ^pfatf) , Dat me fc lopre , ane t>at n>i; fe tti) bcm olbcn Q!>tf
brufebeMt)en, angefeen, Datibt alfulfeSc|lef^n, l)art)e(Scf;ri(ftt)an ^efft nuttewi&bcnfljs
bar, bcttjgemcnenQJolcfe, fulfe^piRorienalfcDcn, en tbouorinncrenDe , Dat/^, tDpbcbol^
Den fe ftmme De^ ^orDc^ tvincn , nicj^t t)mme ;utt>er f pnDcfc|?en t)nD t^ncfer ifllif en ge(t f Sercmo*
nien, DenDebelangent)n^nict)t.
^utujl^aulumt)p i*(2!or» 14. 5(tteDincf fdl?a(orDent(ief tj^o^tan, ^einmefcja(t)c»
^tQtfim nicbtarjjeren.
5liUtt)ort. '2JBat i$t)Od) Dat Dor en orDcnflicf ^ind DnD '2Befent , en l^upcn Jel^c ant()i»
rii^tcn, Dcr€Wen5eitnocf)not5nod)niitte, aneDatfc|utt)cn^uDc(orDcntIicfi)uUen, t)nDe
t)e(cn £uDen Orfacf e fi)n tbo funDigenDe ? 3tcm tvat je Dat m cnc Str^^eringe , bat mcn gunnc
r()Oarbet)DcnDe, Dett)i(cbirnen©aDe^Q5ot5n)ertaucrtreDen, rooolDin^e^, t)nDe ocf nemant
Darauer fcl)al gericf)tct tvcrDcn ^ €o(. 2»
^u fc*|] ^aulu^ rcDc ad Co(, 2. t)an Den 3oDefcf;en 5e|]cn , Dnfe 5c(le ( fcc&|lu ) pnt
m^efettct S^tb, i j . wefet ^cfjorfam imm S^orgcngeren.
Q}p be erff e fententie (t%t icf nocb , tvo rcDe bi) Den 2f rticufen gefecfet / ^cit fe' nic|)t itjeiJf
mgcr (uDen mdgen t)p De Scjlc t)an ^dtioellcn t)nD ^ifi^oppcn an^cfcttet , alfo t)an ©aDtseba?
Den, Den(et^Dn^@oDtor^ijDeconrcientienane@unDe, f^ner 5c|!c^a(uen, t>nDgarncne
ge|te, noc6t)an®ri(lo, nocb t^anDen 2(po|lolen wcDDcr inDe(5teDe, naDcrfuluen^BDfc
georDcnt (Vnt , ivert t>nS ncn ?0^infc|)e Dc Confcientic tvcDDer binDcn f 5nen , mit /enigcn ge|]en,
t)an Der anDcrcn fe^^e icf fo , icf wct^ n)0( , nicbt allcne Dtt» t)i|Ter , funDcr t)t5 t)C(e meer OevDe»
Der(^cbri(ft/ Dat me Den QJorqenqcrcn (^eborfam fpn fct)al, n>et5 ocf Darby, Dat De &ti)OXf
famf^ne^Bi^fe, 9??ate DnDc Q}nDerfd)eDt (x bben fcba( »5ier*2 5. ?matt(). 7. ;r 16. ^o^.
I o. 2. 3ob. ^!) tvunDcrt auer|] , Dat ^\) ^rauen ^rouef€fe(^ nic()t meer weten t^pt^obrin^
genDet)t5Der0antjen^ib(ien, iumcn ^anDel t()0 ben)crcn , a(fe aflene Dcn ©e^orfam , mtf
umme bringe gi) nene ©cbrifft , n?at 5lmpte^ t)nD Q3euc(^ ^p t)an Q)aDe entfanjjen bebben I Dat
t»cr |o t)nge(if< mcer ©annoDcn, Darmot5meDcn;oeenmal^(feenn)erj)i)(eren, fettcn t)nD be^
Denmogcn, n)at(un)ge(u|iett)nDc9uDtDuncfct, n)er gp mit fo t)e(cn Seflcn, bcDc Mt)nDe
^ee(ebcfn)erent)nDt)erDaruenfcbi5(en, tt>nDeDefu(uii)cnnod)(larcfcnt)nDe be|]cDigen, t()ome^
rer<^orut)ringe, mitfaIfd?er@naDet)nD5ifIatc, ()ctf) Di?t n)af cn Dor De (^ecien , n)oDeQ3orsf
n)eferefi*ulDid)(t)n Jg^ebr. m. DnDnic&t^efemccr/ a(fc0efed)t|^, Ditb t)itbrln()ef)cr, Darna
(at() t)n^Den^anDctn@cl^orfamreDen, fo(lei)tocfnid)tadJg)eb. t?» t)anfulfcn2)r5mer^Dnt>e
©ettemafer^, meaMnDens^orgengcren, De^aDc^^^Oortieren.
SDufed)(l, De Reformation fd;olDe aucr De 5L^infci?cn Qi)an, t)nt)e nid;t auer De t>m
fcjulbi0en5e|lt)a9en.
5lntn)ort. Q5i(lu Den /0 fo blinDt t>nD rafen , M Du nicbt mecr feen cDDcr m\ian f anf! ,
6ebbeicfnugef*reuen, DatmeDenScliDa(|enDat2lrbeitt)p(eg(je, cDDcr M me iDt Dcn ^uDcn
Simne5 s)??ent\>etf);on)Of, DatDe3e}inid)t funDigen, fuuDcr De ?0?infcten, DerbadienDc ^O^in^
fcben, DnDenic^tDe3e(lereformertn)crDcn, tt>e(luocfeneanDe^pfe, Den ©unDcn t)p fulfe
Safiet^oweven, alfet)ilTeSf;rii](ifeDvat()/^, ppp»pt)nDelat^enf;i?ren»
S^nftt 23cil4ge, 207
S)ufect^ll, icf I)ebbc»t5t)fng«mcncn(^d[;rjfftcn im^nmiiQt ancietcfcnf ttnbc bcfc^la^
ren, W nemant mact) raben, lereii, bcDen, it)t fp t)cn im fjeUen '^orDc ber ©d;rifft tor;
uatct*
5lntn)ort. ^^ Den Dinc^ ^cjjcnDc^ necn €nDe f ®u^ wert en i^t^licf trutv ^rouer Dat
wnDcn (|cfd)reuen. ^at mc Dc ® d!)ri(ft , Dar ancjctef cnt , tor C^jen bebbcn fcfeal , in atlcm
JJjanDcI \?nDc '^Bcvcf cn Dc m /cgen @oDt i5uen »nDc bruf cn wiHcn , Dat tt)v nic{)t na minfcblif en
©utDuncfenDe, funDer na ^ciDc^ OTillen ©aDe Dcnen. ©0 DinDc icf ocf nic()t mccr ^ir (>i;
Diffem '2lrtif cl noDici) t^oucrantmorDenDc , Dcm 5lrtif cl i$ ocf gl^ar necn lct^ 0cf(j)ent
?3p Ut f6uenteif)nben 2(rtidcK
^m Der Dad&fiPcn Ouincje in Der ^crcfcn , Dor De ©d!)Olcrc ^crorDcnf , mmt txti pro-
fite^ trillcn , brin^ctbctnjarnict^tfunDer^c^, ancDatf;c^auIumt?ptutb, iDt fd!)al orDentlicf
t^ojj^n, Derl)alucnfunDergc@cnflcr^DnDe funDcrlicf ©anjjfcan noDcn f^n, ocf mit \Q0x9
binDin^eDcr Confcientien.
5intn)ort, QSnorDcntlifen^efangf, prifetncmant, Da(aucr(l/um@anofbctf)erge^
brufet, fc^olDecnorDcntlicf@ancfgcn)c|lji;n, naDer?(??cnin(jc ^aul. i. (gor. 14, mac()jlu
DDner blinDcn @eftlIfcf)op ( Dc m} ^unDcn t>nD guDcn ^cref cn , \>an Dcr ^uilerniffc »nD iidi)^
tc, t)anorDentl!fcnt)nDunorDcnt(ifcn5)ingcn, lpfct)cleQ3or|ianDc^ Oebbcn) t>roi5 mafcn,
ttjt)tt»etent, ©aDc^o(fi)nD!^ancf, tvolbctcr, md)ttmt)n, tiourDecncguDcmetiflcordinantie
tam^oDtlifcn^cfanjjc, inencrgemcncnQJerfammclinge, cDDcrConciiio, naDcr 9}?at^
©oDtlife^^orDc^angerid^tct, Dcr 2[BorDcncmantn)cDDer(]rcuen, m ocf Jg)cj:rQ5uijcnf;a3cii
in Der ^rufn?if efd;en ordinantien proteftcrt fccfft.
SDufecI)(t, icf5ebbctanDeOucricl)citgeJMIctt6ofcttcnDe, tvofc(l)n(|en fd[)Ofen, cnDe
^arfcnufuIfe^DcDcn, wurDcn/o Dc Confcientien befwcrct; Dcn mcn fctal cn jjc^orfam \^n
9vom. ij*
Sfntmort. S35or t)DnDc(Iubi; mijncn 5lrtifclcn, Dat iDt an bc Cucrid)cit 0tM \)^,
«ofcfpn^enfcbolen^ @u^DpnDc(luDar, nomelicf, tvofcfpncjenfd^olen inDcr^erfcn, Dar
fcintquartcr^oren, (leUcicfancncn €rbar. 9iaDt, Dar fuflu tt)ol, foDuttJUlt, Dat Dc©i;n
tnDc 9J?enpn(je, t)|)Dcn^nDcrfc|)eDtDerquartccr (\jtl!), t)nD nici)t »p Dc @engc , icfbcilfeaocf
tvolDen ©c^orfamDer Oucricbcit , ft)nt ocf t)ertt)ad)tcnDc crer guDcn ordinantien, aucrfl De
Confcientien DarmcDc t^o befd!)tt)ercnDc , bc(lf)a icf Dp ni^t ftmDer mit Diffem ^efd^cDc.
^5omcr(]cn, Det\)i(efulfcOrDenin5cfutf)t)p©oDtt)nD(53aDe^Dcn(i, p tan noDcn tf;o
(cenDc , Dat mc nicf)t tt)eDDcr ® oDt t)nD f\)n ^ort gc^orfam fi) , Dctt)i(e ,mc j^cfft DnD noc() xtd
fan, @cItt)nD^ucfDen(iann'cf;ten, t)nDn6mcnDcncnen©aDcfJDen(l.
^f)omanDeren, c(fta(fd)onDerOuericbeitiJctemeencguDcOrDcntnac ttofctfc», mac&
ftDod)nic()tmitcrerOvDenin^eDcConfcientient)or ©oDt beftt)cven, Dctt)ife ©aDci^ ^efette
tnD ^ort , affene De Confcientien ^egcrfmann t)nD ^cre /^ , t)nD nen ^i)?lnfc^e i . €or. 5 ♦
6.7. ^01.5. funDererc etjcnt)t5tt?cnDiijc(Strafte/cc|cn De t)narDi<jen t)nDt)norDcntlifen ^im
fd;cnbrufen, tt>o^aulu^2.^f)e(f,5.
^bomDruDDcn, beDent)nDfetfenfcn?at(juDc^, DemOOSorDe^aDe^, €6ri(llifcm ®e?
louen t)nD ^cuc licf mctici) ie Dc Confclentic t)orbunDc» , Dc^ ^ovDe^ to j)nD grcDc^ f;alucn ,
2C g //. C^cild / PerioJus III. Oap.
9
^armevtjov^abcangelescnl^, Denanafle/umenCeremonicn, ge^orfamt^ofrn, nabijTem
^efc^ebe, fi^ntm»; O^o^efeci>0 ewrguDenOvbenfngetoomacf^ten, j^rp^e tt)i;tt)atguDeeJ,
Dattt)l(»ndbeO}?atet)nD$roue()e^(^oDt(ifen2lCort)e(Jtt50l antl}dtjen.
$l(fe '\d bavfuiue}! $au(um "o^W^t ^pf>, f . €o(, 3 . Dar be (evet fi^n^en t)nt) ben .g^eren £a^
«etr, omQ3nDevfc^eL)tt)ev^evfonen, V)ni)efnfcvereDart?tf); t)at()met)mmc De^^ange^ttjfl^
(en, nenefunberrte^uDeDavlfttJt^^en, fadien, met>en,fopen,itemfcvfuc»ovtl^, t>atit)ti>au^
Iu^(crenfc[)tf!), mft bttjan^e, bat)en, (jefetten, ^a(t, tt^o De(c, tt)o (ancf, tt)0 mennfcl;mdl
ih^ fpncjenbc , t)e Confcientien t^o i)0v5i)nbent)e Dnb i)Ovbannent)e.
(^pvf'ftF;c,^au(ugO^eufn0cfv, ^<:^t aHe !4^fncf ovt)cnt(fcf tho^f^a, t?nt) t)i5fl()C nfcf;^
t)at/Devmantf)OuaUet)nt)f!)n0C; tt)at, ttJODe^e, tt)0(an()cac. f)ett)f(.
2int\D0vt. ^at adc Sf ncf ovi)eHt(fcf tfeogf^a , fc tt)p Dn.geif fe gevncr , t)en bt)ne ©efeft*
fcf;op, ouevflovt)cnt(fcPtf)O0f)af}eDtnfcf)t, funt)ev(}e^ut)et5omfi)n(}cnDett)p{}cn Dnt) fvefemen,
funt)ev tt)at ii)evman l)f}on macf) ( tvo ^e t)av ocf be ^i)f]a0inge J3c(evet 5e(ft ) Dat batfufuigc nut<;j
licf , Denfiaif , t)nt)tf)Ov^^ctevint}f)e^e[)ant)e(ttt)evt)c, Dev5a(uenbe}]aicf n)0(, DatiDtjlc^ nicf;t
()eteme (0 in De 5tevfcn tf)Oua[IcnDc ( m Du pvobvevji ) t)nD ft;n(jen en /Dev tvat f)c tt)i( /^ ocf t)att
mi) nce (}cDacf;t tf)0 fd)viuen , funDev Dat men ovDent(icf tf)Ov Q^eterin^e ft)n^c tt)at0ut /(5 , W \d
aucvfifcf)viuc^l3au(u^f)ebbcnic()t5e|iellet, tt)o(ancf, m^oiiuu be(an3etnfcl;t Den/cnnen, De
t)tb©oDt(ifem33JorDcenc5uDeOiDeningc fettcn> m men orDcntiicf ftm^c , Dctt)i(c ^au(u^
fuifei3i)criie()e|ft i.€or. 14. fmiDcrDen, DeDavbeDenDnDfetten tbofl)ti()enDe, tf)ObeDcnDe,
tf)0 (efeiiDc , mt en Qi{w]iit , bcfvoeren Davup De Confcientien , anc af(c Q}nDcvfcf)eDt , fo tbd
fijngenDceDDevbeDcn, cDDcv t)ovbannen t^o fnn , Dat (fe^gcicf) /^ nicf;t ^]3au(ud^etiingc/
DeniDt;dene*^evouinfjeDevgvi)C}beit Dev Conlcientien, Dc \>\\t> €()vijiu^ mit fv)nem ^(oDe
»orn)ovuen 5c(ft, t)nDc3efc!?encfctDorct)Dcn ^ffli5en©et)fi3o5.8. ^Jvoni.s» 2»€orintb. ?♦
©a(.4« ^
:^un)uft (fpricFtf;c) nenefunDerfifc£iiDetcbbcntf)omft)n0cnDe, noc&DororDenfluDar
t()0, Dc5?t)nDevt)tiDe^cf)of0efeflcm
2fnttvovt. *2Catf)ivt)crovDent/d, i^ttecn©efcttc, Dev<^evp(idf)tfn3ecDDert)cvflvicfinjje
bcr Confcientien , funbcr Dev ^euc , Den iDt r$ Dcn 5vi)nDeven tf)0 guDe ()efcf;een , Datfe t)an fi^n^
be^bcnen t)p im ©efette t)nD 2BovDe ©aDcd mocf)ten geouctb i>nDe (^ebvufct tt)cvDen , ocf Dorcf;
lcfent, j>naent, bcDentzc. tt)oD5)Dat(}cnocf)fambj; Den 2fvtifu(en t)ovclavet|/^,auevf] men
futf)tt)0(, DatiDtD!)^v6ue>gfei^cn^(icf mcDefi), DatDut)tf)t)nllva(fbaven@cl;vifffen, enean^
bcvl^eninacnimpli, Det^anmi;, nod)gebacf)t, nocl; gefcl;rcufn ;ij, DnDcbt)|t Di; D(U'tncDe,
alfc en S;,mt mif fi)ttem ^tiflate , ane Dat iDt Den ^amen i^ebbcn fd;af , bu fd;viuel] tt)eDbcr ^m
^vtif u(i|ien , Dat^ocftvevDi)fu|it()of(ccn0eb(eueti,
SJp i)en ac^teoufccrt %xt\dil
Q}am ® afue k. "^c^t iDt nicbt vecbt /^ , Dcn fuif e^ alie mt Daf (^afue mmM , nf c&t
inDer3uncffvomt>en ?0?avien, funDerin€()ri{lot)nremenij]cn9)?iDDeltrt()0 fohnDc \€, brin<
gctbef)erot(e@d)rifftc, tbobetmenDe, bat bp Den .^pffiigen ji)t)tf} ©miDen, tt?Qtbp@aDc/g
t)tf) Der ^atuv , nomeiicf i^Jofe^ \m ^pf^araoni^ (5?cDr €'roD. 7* '^e ^53rcp()cten tDcven ©aDe^
@oneWaf.ami8. 3of).io. S)«^vcOcv^«>cicn9??iDDelcr^, ^pel>. ^ '>^f)clIafonica tva^ cen^
f;opm^auiiu^f)eff2»
Sfirtftc 25ei!iige* 20^
5lnttvDrf. Q33i>(dirputcvtt)at:aucr, tt)at@naDc,(53auc,^i)te(, ©aDed ^illigcn oatt
©at)c enf fan^cn 5ebbcn j ^ebbe icf bi? Doct) int funDcrgf^e , ^l^arien Q^am unDc ©naDe fepgeDc^
cfctbi)mj)ncn5lvtifulen?0?attf>,i»2, £uc.i,2. 305.2» 5lct.i. J^ivfieitDeScopusJev^vd^
ue-iSfel f ndmclicf tvenn icf in mtjnev 97oDt encn ® oDt fi5f en iDtl , ttjcv icf Dcn ?(}?ofen anfpvcfert
f^al , mt> fcgcten , 0 ^^^ofc^ ^JM^avaoni^ ©oDt bclp mi> , icf Dovfcc m\) mm , Detvile Dc^ ocf lM)a*
vao (^ott)o(fufl»ovflocfet) n>t;fcvtt)a^, Denn()efpvacfm'cJ)ttl)oS)}?ofcn, ?D?ofc^ttiin<55oDe
r>elpmi)/ funDev, biDDct/utven J^cvcnt)nDe©oDtt)Ovmi), ^eiJ^clifcn, «jicn icf tm;mn J£)a<i
pen tvov l)en fleUen m\ , ftmme ©itaDe tl)0 ev^an(jenDc , 3tcm encn ^?iDDt(cv \)thbin tt)i( , mt
icf Den , De '^bclfa^oncv t)nDc Dc ^vcflcv Dc^ o(Den ^efiamente^ , i)avummc befof en t)JiDeanvopeti
fc&al^ J^iv f)i)vanttt)evDci)tiDebefcf)eDcDti^*
97ul^ebbeicf Di^DetSteDeinDev^d^vifft^jettJDfet^ Datin€^vii^op; t^o tvuttjeuDe i?nDc
t^ofdfcnDc.
fScuent 3of)anned C. 1 1« 14. lu
• I @otid)eit 3ol;annc^ 6. 7.
o>nr. j -SJapcn 9iom. 8» ^^il* ?. K^et r*
"^"'^ j2fnvopctittl^omQ5aDev 3o5,i6.
|Q}orfprafe Ovom.8. i.^^im»2i. i.3o5»i* J^eb,?*
i2lnnement5i)nDeinfoventinDcn;g)emtne( 305.10.14. ^f^if.?,
^fft nu in ienijjem OvDe Dcv ©cbviflt flunDe , Dat fulf en^ in ^mm t5o (vuttjenbe ebDct
t5o fdf eiiDe njcv , eDDcv ^ox mcn fe Davumme fc[)0(Dc anvopen , biQicf Dat ttji) M (oucDcn t)nD De^
Dcn, tt)oocfriid.>t, fanflutDt|onid)tt)oveiiJe*2Cav5eit(cvenDnDefd;viucn, fuifed t5o (oueni)c
DnD tbo DonDe , funDev allene Dat men fe , na evev gvoten ^aue i)nDe ©naDe 5i(f icf; lauc t>nDe ^xp
fee £uc. I-
:^u fed;f^ t)at ®a(ue begevcf cnen jjut)en pnfli^en SDiiDev.
^lntttjovt. 9}?cnlb, Datme Di)ne^unllige ^uDin^c ntc5t Dovfleit^ 5^ettfTu bat meti
nid)f (jebovct i)nDc fjclefen ^cfTt njat j}!) DiiDcn ^ S)^ Dat ^aluc ved)t , af fe iDt |iei)t t?nDe fut5 , ttjov^
umme latbe gi) iDt nicbt bp fpnem natiivlifcn ^ovflanDe bliucn f S^Dt fi)nt , /0 ncenc Duncfev eD*
Devfigurlife^orty 3?lTetocft)nrec5t, ttoorummefettegpiDtnid;tved;tf ^at5bc(an(jet&n^
/utt) Comment , Dat gt) Davaucr flofferct , Dat/o fo toafic t)nDe mx i$, a(fe Dat ^a(uc fu(ucfl 5
?0?aria De 0??oDev De^ ^cven , t>ovDevt nicfet , fm ocf nen tt^oigeualfen 5ebben ati i)nfen Cdgeti
t)nDe(d3cnpri)fcnt.
^u fccbfi men fc5a( Dariegen fc5riucm
5inttt)orf. 2CBati^iDtt)annoDenbi;€5nf?eniuDeu, Dmttiefu(fe fofieSDi«^e, Degu^
^e^t;Dtt5ot)erDeruen, t)ttDe Dar;egen fcbriuenf ©i)nt gi)Dod;'bei)Deim(§a(uei)nDe/utt)cit
flofferDcn Commente,i>or (angen^i^Dett DDVtt)unnen,5ebbe /utt) ocf itjunDe^ mit mi^ncn® d)riff;
ten t)ortt)unncn t)nDe tjorjlummef , Dat Du nic5f ec^ tioareg cDDcv ^ett^iffc^ Mti ;utt)etn <^al\it htffft
tt^efben t)t5f bobvinijenDe , cDDcv niDne ©c^rilfte rcc^tftnnicjcn t5o t)ovanftt)evDenDe , tt)Ovummc
fd;o(DemeDennoc5mit;utt)em^recfet)c(eit)rangen, tt)0 Du t)orDcr|l^ ^an mcn Dod^ niijfe^
reDc(ifei$ t)an/un)t5omanttt)erDef vi^en, funDerfuffeeviofe^vobevie i)nDl%t)sfofen, flffe5ii;
t)or5anDcn*
1 T 0 //. C&«1« /. Vertodm III. Cap,
?8p Den negente^n&en StrticfeK
^oX mcn©cn^e topQ}oil?cn|!, »ni)< anropcnt,t)erJ^inigengebun)ct, ct)&crfud m^v
grunbcben ©angf , biflicf affitcflc iw t)cn ^erfcn , wil ^e erjl ben?eren , W W 2Bort , *^or^
tcnfl in t)cr ©c&rifp l^b«* ^Wt t>p €cc(. 1 6» ^arm^crf ic()eif mafct eincm i;^lif en be @tct)e ,
iiat)emQ}or&cn|]efi)ner"2SBercfc^ lonbefc&lutbarut^/ batmeber (^en^c, Dp QSorbenl^ Dev
^iflicjengebumet, gcbrufen fcbaL
5lntn)crt» ^on>oI icf em nicf;f fcbulbicb fp , i>p bcn Ecclefiafticum anf mcrt t^o geucn*
bc, bcn)i(cicf enealfceinen apcnbaren QSienbf be^ ivarbafffigcn repncn ^Corbcd t)inbc, i)nbc
baf ^Ocf Ocf t)anbenOIbennic&t noff)affncI).()efent|^ (Hieron.kiprsef.rupcr lib.Salomo.)
tvat fii^ in anbcren (offnoerbi^en (Sc&rijften gefunbcn njcrf, tomme t()0 fldfenbc cbbcr tbo fternjtn*
nenbe , cbbcr fii^ ane ere ^ebetucf;cniffe m f miueibafftigcn @af en , ctn^e^ ff)0 ben^erenbc , nic&#
tcmintt)i( icfibt annemen, funberDorjlan t)nbcbuben, na anbcren (offmcrbicjen ©cbrifffen,
Dnb nici)t anber ©d;rifffe na bcJTer. @o t)inbcf me apenbar m (offmcrbigen @c()rifften , W b<
3^ed;tuerbijjin0C, gube ^ercfe mib ^aiic&cit be^ OJ^infc^cn, fp (uffcre ©nabe lonbc^Sarnp
tcrtic&eit. &eut» y ♦ 30. ^fa(m. 6, J^ier. ? 1. ?2» (2jec&. 11.56. guc. 17, ^o^. i f. !?♦ Oiom»
5.4.6.8.9. 10. II. @a(.2. €p5*i» ad^itums» t)nbbcr@fcbcjjan^t)c(e. !^er()a(ucn bif
n)i5rbcfcn QJorbenf^nicbfanf^onemenbef^, alftibfegcnflicfbpbcnCO^infdjenfjctf), bnbet>or^
Oanivcrt, funber me(cf ®obt t)t()@naben foacfetef, gc(i)cf n>o l^c fii^ t)e(e t)orrcine, [)\M),
rc(tfuerbic&ac^tett)t[)<Snaben, bafbena fpncm fd)arpen ©cric&tc mod;fe njol, alfefunbic&,
Dnreine, t)nrcc&tucrbicf;i)orb6men. Diom. j.8. ^falm. 142. 3ob.9.
^at buocf ^aulum ad Homanos 1 1. ancnet>anben3obcfcf)cn^erfenn)UIti)er|lan,
mot^icf gefcl)ecnlaten. 3bf fi;i)uer)]t)erni)anmi;, baf icf bi) t)0(gen fc^olbe , bcnn cfff mi
tJcjTelBorf, ndm(icf, i;ffett)tl^®naben0efd)e5en, fo/^ baf Q3erbcnfl nic()fe^, ttornomeiicf
t)pbe 3 6bcnt)nbccrc-:iOcrcfegefec[)ffi;n, ;oboc& befugetbaf t)0l(3cnbc QBort, nomlicf, fii^
tt)urbe(^nabcncne@nabefi)n, n)at@nabcf4 ncen Q3orbcnflfi)nfan, alfe ibt be ^iibe t?or^
(lan. -9^u r)ffef ©nabe , M be njilbe Oelpebom gepatet }i t)p be ^ortel be^ rcd;ten Oelpebo^
me^. 3f em <55nat) , baf l^e barup jleit t)nbe bc|lanbc blifff , tt)0 bar ^aulu^ Icret t)nbe ocf DCo^
man. if. (SofantfonccnQJorbcnf^fDn, tt)Oibtbc£ubet)orflan, ^obiflu bennfoblinb,
\ioX bu be fententic t)an ber ©nabc tjnb sSorbenfle wult biibcn aflcnc t)p be 3oben i)nb ere 2Bcr^
cfe, ebber aflene m\ ben ^erfen, bet)or bem £oucn gcfcj)ccn fpn, t)nbc ocf nic{)t t)pbc
€^rif!en.
Q}nbett)enneribtaIreberecttQ)orbcnfltt)ere, tt)0 ibtbe £ubct)orf!an, tjolget bcnn bar
mt t)tl) , W m) barup buwen t)nbe t)ertrutt)cn fd;6Ien , m bu ^rdue^CfcI ^ox t)ort t)f l^ fc!)Iu^
tentt>u[ff 2)ufcd)tt)e(id;fe, icfmencbe^en()e.
^lnfnjorf. 3^cmcncicfocf, alfebc^engcoucrjlfpn, mot ocf/obat^ertefpn. Cu^
ben be ^engc Dp Q}ertrutt)enf t>nbc Q3orben|l bcr J&ifligcn , fo ocf W ^crf e. '^w mod;tef!
bcnnfeggen, ibftt^ercnaflene^enijct^om^l^unbegeorbenf. ^ofi)nt)OIf)cfnu. ^e.?)iUi?
Scnbebbcn^orbenll, ergomcnfd)aIbarupbutt)cnt)nbefrutt)cn, /b<i eucn alfe tolget, ^^i
fe^ wa^ ^baraoni^ @obf . Ergo ^f^arao fd) olbe ?)??ofcn t)or einen ® obt anbebcn.
2)ufed;fr ^i^csuben 2Berfefamcnt)ttbcr©nabe, barumrac fi;ntfe fbopri)fen.
2lnttt>crf. 2[Bafmein|^ut)or een g3ri)fentf bat men fe t)ors8orben(fe, t)nbpige,
re(|>f^
jiirtfee 23etl4Se* an
«cf;tfer&i](jc ^erf e \>tf)Xopt , be be^ eivi^en ^eiienDe^ mxU fvn , t)ar men t)p trun?en J)nb buwen
mad;^ OJet;n, folcfpri?fent(ercfDi;n(c^tbe©nai)c@abe^, funber 3}^ammon ^ be 5^ucfgi>bf»
SBatbenn? 5)at men fe cjube ^OerPe^ete, t)an©abe (jcnjercfet, t)tf) bem ^r^nj^ocfe €5ri«
Oo ^ewaffen , (^o!^i bebecjlicf , t)nt)e t5o belonenbe borc^ be ©nabe i)nb ^-Sarmf^erticbeit ^abc^ 5
^ol , bar fecbt nemant cntiegen , mert boc^ be We 9??infc&c ( alfe 5c in (^Jabc^ ©naben i^ ^c^
pn;fet) t)oren^i>nbt@abc^, frdm, Oillid^, red)tucrbicf), n)orummeocfnidl)tft)ne5rUdbtc,
\)or gube Jriic&te ^ ?!}?att^. 7. Cucr|l bu macbjl nid)t allenc feen , m \)t ^ercf e bord; ^Oi^t^
©naben, 3of>5. Sp5^-*« JC. funberocfbord; bi;n J&erte i)nbe i!ebtmatc gcmercfct n?erbcn*
305. f . $)ar n)er(lu benn mol n)at t)pnben , bebc m bi; onb bpnen SQerfcn , W ncneil ^re^
tenpri5>fe^t)nbeIauc^tt)ert;cJ, nomlicf, 0rote<^nfulIenfamcn^eit, ^nreinic^eit, mercflife
9^alatiniiet)nbc©ebrecf 3ob. 9. 3ol^. if. DJom. ?♦ 8. @al. f. 3eboc() berl;alucn nid)t
^5obtt)nbeO)nc^nabe, bebarmcrcfet, funberbe'?(}?infd;ebetf;om grotcn 3)celc nicf)t befuf^
borbetb(m@ei|le, funbern)ebbcrucd;tetemDiom.7. ©alat. f. t^obefla^enbctmbct^oric&tf
tenbe/i?, @abe^©nabeducr(la(fe*^^t|^imO}?infd;entbopri)fcnbc, tt)elcfei ni(^t affenebat
gube tuercf ct , funbcr ocf M bofc t^nbe tjnreine bebecf ct t)nbc t)crgifft. DJom» 5 . bat nicfctc^ t)ori
bomelif e^ meer bar /tJ , Oiom. 8.
@om6c)enfenu^etenQ5abe^j?pnber, rect)tucrbic&, feifli^^ frdm, crc ^crfc Q[}or<»
benfteebber:^en|le, be^alid;cit, ^o^n, ?f})attf;. f. cbbcr @nabc ^om. ^» 3(Tetbod;ane
©abcj^ ^^arm^erticbtit, tt)0 bauerj an^ctefent. 3tem e(ft ®obt t>mme crent tt)i(Ien anbercn
i^ubcnctnjcdlauet, gifft, gubtbept. itnit 26. ^DJeg.ij. 4. DJeg. {?. €f 57. 3^aae
Q5abc^fri)e9SBiflc, ^Bort, ^^ofagc, @.nabc i)nbe ^armfterticbcit ( tioo me be^ aUcnt^aU
uen gube ^efc()ebt t)inbet in ber @d)ri(ft ) t)nb necn ^orbenft ebbcr 333erbicf)eit bcr ^erfe.
^arummc, n)on)oItt)!)bcr5ifligentoucn, £eue, (^cbult, ^ibcnt, gubcleucnt, nad;^ro<
uc@6DtIlfc^2Borbed, t)orS):cmpeIt)nfe^^ouen^, ©obttnbe fr)nc ©nabein en, ttjcbber^
ummefein©obttf)opri;fcn, t)nbeafleeJ3ubenannemenfd;5Ien. (£ccl.44. 9i«)m.4. i.^^im.
I. i.^et. 5. 3ac. I. J£)cb. 1 1. 12. 15. SDennod; t)p nenen CfJ^infcJcn, nocb t)p /ennic^
^ercf , funbert)p®obtt)nbfDnc tf)ogefcc&tc@nabc, borc^ €f;ri|lum t^o 5utt)enbc t)nbc t^j)
t)ortrutt)enbe t;^.
2)u fcc^(l. ^Borumme fc!)oIbe mc bc ^ifli^en nic^t anropcn , 5e(p boc& 3aco5 \itn Sn#
0elanseropcn^
2lntn)ort ^orbar5er^r(5uc^SfcI? 2QBobui)pt5u(l®en.ig. J^cbbedu ocf tcDtt O^
gcnmitt)i)ffQ5riflen, tt)orbe(tubatbarnic6tt)inbcn. SDu mac^ t)elic{)tc mencn(^en. ji. bar
3acob fpricf t tI)om ^ngcf . (gcgenc mi). ^o biinf ct bi) duer(i f)cr ^rduc^^fcf , tt)cr icf bii:
ocf tt)oI rcd) 1 5ebbe , tt)enn icf mi) m bp tt)ref en tt)Olbc , bat icf bi; m cnen falfcben ^i)fer fc6ef*
bcbc, t)nbcanbcre(Scbantfiecfingct5o.&uf5brac^te, bcbumi)t)mmefulfc^barbauen (bO(i
t>orgeue^) t5o(jefpt;etf)c(f|lf 92BuItducr(t (bctt^ileibtbpmpeineseringe^afe;^) t)arcnfa«
tbcn , t)nbe f)anbelcn , bar bc ^OJacbt an licbt. @o fra^e icf nu , ^o m\t\x boc^ benc lame
Q)olcjeer5oIben^ 3<Jcobfpracftf)om(gn5ef, bcbi;emtt)a^, t)nbc mit cm rebebc ©cocne
mi). Ergo me \ii\i rcc^f , W men fe^ye t^o bcn JFpiHi^cn , tm Ipfflicf t)er(]oruen , t)nbc ni^t
bp un^ fi)n , ocf mit^ t)n^ nicbt reben. ^ibbc t)or mi; , cbber ^elp t)nbe fcgcnc mj).
3cf tt)i( bi) ocf nocfe H\) i)unnen t)nbc na^cuen , betii^c unbc bcwcrc tnv mcn alfene, mt
a b * 3a*
214 • IL Jil^eil&. I. Perwdus III. Cap.
aibMKfla
Saceb cbt)ev fii^ icmant , beti a(fn?efcnNn, Dn|"td)tlifen t)nt>c ttubcfanben Cn^el angcrDpeii
^tixm, ^atci',^ur, C5c(te, ^ormcjc. anrct)en»mmc®oDtt()opvi;fent)e. ^fal. Hg,
ipebben(5uer(tbirncne(Stet)e. CcfjDctvKelcucvtvat^ipoc.ulc De (gnijcl Dem ^J^annl gclcvct
l)tfft , »nt)c blifft barbi^.
^uM\t, ^aulu^bebbet)c€5vipcntbo9iomeart^eropcn.
2intn)ort. ^or^ar? Ovom. u. n)Obut>ptbuflJ 3)armerfIuntcf)tmcer»inbetT,fum
^er W f)t cn gcfcbreucn befft, t)at fe cme beipen fcbolDen mit crem ^>et>e t^o &iit)t, Wat mlf
lu duerfl barutf) infercven ^ Ergo me fcbalDc Dorfci)£bet)en ^illiQtn anropen f !^at tiolget cuen ,
alfen)ennt)ut)avi)orttotf)befd)laten b2t)t)e^ Ergo mcn fcftal Dcn Jg)illi()en cnen Q5refffenDett
int)en^cmmcl, t)atfc©ot)tt)ort)n^bil)t)en. 5Borf)aDDcn)pDennod;t)enQ3aben, t^umlt
en t)eltcl)te nic()t mit.ncmen , t)u bi|l tl)0 bdfe. Stem twrumme t^iiilu nic];tt)p , itjor "^Jaulu^
ancjeropen eff tc fii^ tt^or enm ^reff gctcbrcuen befft (^. @teffen et)t)cr @. Sacob , et)t)cr (fe. 3o*
^anne^baptiflen, t)atfe@obtt)orembct>en^ ©ulfc^ muftu f;erudr bringen / fd;ali)|)neQ3oltf
gc jian , ebbcr fanflu n)or t)ar itid)t Dan t)int)cn ^
^ufccbfi @cf)cbbcnnod;i)efuIuen9)?acbt auer t)c t)nrctncn ©epflc, aucr ©life t)nt)
:^vancFbeit , auev adc ^omt DiiDc Q^orqiffr , alfc fc t)orf)en cjebat bebben.
Slnttvort. ^orutbfecl;flubatf Q3tf) t)er ©cbvifft^ ^orDarf ?)}?attf;. lo, ^uc^,
^arc. i6. ^uc. f. ^art)inbc(]un)ol, batfcCbn'|iu^t)tlxqefentbeffttI)oprct)i)j]cnbcfi)n2Bott,
Dnt)e mit fi;tTem ^ort)e Deffe "I^adjt jjcfieuen befftt)p Dat '-:2Bort, iMtt) t)at 'SBort DanufDc beuc*
f^i^iet t)nt)c bcfht)i(3et 9}?arc. ult. Ouerft t)i)nc ^^cningc ( tro fc Dcfului(3c fd;oIDen im ^emmct
l)ebben, t)tiDcnoc^0cbrufen) t)int)e}lut)arnid;t. QjnDcivennbitf^alrcDefonoere, n^attvol^
t)e|lut)arutbfd)Iuten^ Ergomcnfc|)aIfeanropen^eff|]u@aDe0!SBovt, fosclduc mi; DV/ wo
iiici;t/ fo duc De bp f)dren ti>illen.
S5u fid)% "^at tmgt 2mnt 5ebbc en nicjtc^ jjcnamen , funbcr twlc j]cbrad;t.
$inttt)crt ^[Borutnmc argumenterflunid;t na gelpfev '^i)fe t)nDc fccf)(l, Dc ^emmcl
ftcfft en nid)tcg gcnamcn. Ergo fe pvebigcn nod) , fc Idfcn t)nt)c binDen nod; , ergo mcn f&M m
brd)ten , prebicjen bdrcn, :c. 5Denn mx t>int)e(]u batcncDitf) mccr <)cnamen i^ Denn /ent, cDDcv
^atfcicnt, m ^Mt\% lo. befc^reucn, mecr bcf)Oli)en f;ebben a!fc Ditb^ Cc^Du ^oDDcv, wo
f cveflu DOf <£uan()eliutu , m pvcDicjf |]u Den €l)ri(]en £oucn , t;?o lecff;^ Dt) Dc f)d(]cf]c ^avbcit ,
fllfe Du Dt; ti;tc.'fl t)nDe rdmefl , (jebdvDc Di) nicl)t ( fo Du timclicf lcren n)OlDc(]) Defte ©auc , ©na^
t)c, ^cucl, DcnJ£)iniaenbtvDp€vDen(}egeuent)nDerfd)cDelicftf)Olcren, ttaDev©d;viffit, De
barupluDt, ndtnlicf 9)?attb. lo. ^uc.9. ^Mt. 16. 305.14. 5lct. ^ i4«^vom. i. uCon
1. 2. 5.4. f.9, 12. 2.(i:ot%5. 10. ';^riDDe©naDc, ©auc t?nD ®alid)cit De^ cmt()en toi^
De^/ ocfijnDcrfcbcDelicf t>aDer©ci)viftt, De bir t)p luDt , ndmlicf^DMt^. 19. ^uc.22. 305.
1 4. 1 7, qjbii. 4* ^* ^f)in*'- 4' ^ipoc. 1 4. «JBo macb(iu Denn fulfc^ tf)0 5opc men^jen in citt,
anef)cacapenbarc^ucbent'|TeDerf;iatgcn (Sd)rifftf '3©ort)iitDel]uDatcr2impt,«^euebl/ fvaffi?
Der?))?ivafel, ent)pDat^ovtt)nDc£oucnl)iv(|e(3cucnDefuluc2[Bi;fc, 5ivtf), ^2Gevcf t)t)Dc5vvafe
f;cbbe bi; cn im t\x>\(\m ^euenDc , Dcmile en fo «afen mm tm\}tn i!euenDc gefeci)t i6 , fe fuluef] ^av
m sefd;vcucu b^ben / t)nD Docft mit nencni ^ovDc Daiuan Qix^xt , mt &iv cv 5impt , 5?vafft,
^ajevcf
Jwttftc 25cilrt8e. ^ ai;
^evcf»nD!Dcn^ti>pDci'(Svt)cn(jcrDcf}id, DatfcDatfuIuigeDavocffo n^uvDcngebrucfen mt'
n)i(jcn ^cucnDc, m fame m Denn b\) Deffen Q)ofeIcv De m$ iolU^ M moU mafen, Dav l;e uivi;^
S)u fec^l?, ^ov t)d(ffei)n 5tmDn*( 3arcn moctte icf fprcfen» ^etre biDDe loor mp.
Slntmort» £S3at tvultu Dar Dtl^ flut^cn T Ergo, (mo Du fec{)fl) tt)nrumme nic()t nu i
QQBof an, gelDtDaf, fofccjgcDnDcargumentcericfocf, tcf f;cDDe mod;t ttor D6fftei;n ()unDcvt
^arcnmJttovnelio fprefcn, ^efven>|)ftntbt;vaIIe;e(}enn)avDic&t^oh(5venDe ancntn?atDt)»an
&at)t beualen i^, Ergo, tvovumme nid;t nu ^ ^anjlu iDt anc lad^mt mit5 Di;ncm navvcfcbcn
Argumentebennefamcn, fonjcvDcicfofmoIfefevbliucn, btfru6)tt ducrfl iDt njcvDe i)nd bci^
Den feilem SDcnn fiifiu \)nDuIDige bve^jen nid^t einen mevcflifen ^nDcvfcf;eDt tn)iffcf;en Dcn ^e^
trum alfe f)e f;iev im glefd;e IcucDc, atf; »nDe Dvancf , vcDeDe »nD DcDe , prcDigcDe imD f ccvDc , njat
ficbtlicfttnDebefatiDt, t)nDeaIfef;enuim©ei(lemitS^villo leuet, m fanflu Denn fMcr eine
Q3oI(3eDtb mafen? ^lJatocf @.^ieront)mud\)nDegrafm. (Dar Du mi; benne n)t;fcfo Mm
21nvopcnDc Dcr Jpilliqcn gefd;rcucn f;ebben , i6 mi; mi bemufl (jeldue en ocf n)Ol, n^cnn fe er £cre
mit ©oDtlif em ^ovDe bcucfli^et f;ebben, Pie credendum gelt f)i cr ni^bt. !feav Htit 0cfd;re^
uen, Fides ex auditu, auditus autem per verbum Chrifti. Dvonn lo,
53p ben tmontigffert StrficfeL
^atmcnid[)t5a(licf)fi) Dat^acvamcnte t^o vefenDe, fonDer M me h)Of t^ofel^e :c
$Sringet be twar nid;t fonDev^ciJ, ane Dat be na (iner ^ife (loffcret eine 5^ereiDinj)e Dam^Sacra*
mente, Dar men mi futf; , m t)ele ^c beiDe »am ©acramente t)nDe Der jScrcDinge i)or(?ciDt, ^e
n)iIeduer(lfoIcfe6i)eIet\)ar5affti^ert)nDercincr S)an \>ne Dacblife^, na €Jg)riflu^ ^orDe jjefert
n)crt, alfe mn eme f)\)x (jcfci;reuen , late icf Dat alfe eine frdmDe ^minQt t?nt)oranti\)erDct mm»
^at icf buerfl mcDe tbor ^^etverin^e De^ 51 vticf el^ f)ibbt t^p^ctagen ^aulum x . €orint5» 1 1 , Dat
me Dat ^acramcnte t^om ©eric^te fan entfangen, Deri^aluen tjan noDcn, Dat De ^refler Dar up
fee» 5De{5mafetft'cfDe(Te57arrfonutte, fettet Den^e^t, fettctti7eIcfe@lofenDe^en>ilDarbt;,
»nDe fctf) en aflen Den 97amen f;ebben, efft fe t)an mp ^efef tet ft)n, fpnt^ Dod) tf)0 neenen ^pDen
inmt?n^ertegefamen, flo^ctDennocf ^od^, n)oDe()iaige^e;:tDarmeDe befuDeltp^.
@iig (leiDt De ©nmD. ?0?en f an Dat (gacramente tbom ®erid)fe entfan^en i . €ortn.
^inD f an 5t?r i)nDe Dar tf)0 Q3orDrefbe famen, Dorumme fee Dar x>p $ (go argumenteer f;i?r
Dcf, ^orQ3(irr)^,Darfd)aIeins^orn)eefert)pac()tent)nDefcen. €sed;.n» 3nDer<gntfam
Sin^eDe^(Sacramente^i^Q[]ar, i.Corintlb* n. Ergo 5cc. «opnuJ^cnDuJantafii^nDeffo^e
n)oDebifli(}e^e):tbcfuDeItfp, n)o!Det@oDtDat()ei)an Di; tjnDeDpner ^efeIfc|)opHic^tmeerl)e#
fuDeftn)iirDe, Denn5e&t;rbefuDefti^, fo5eDDen)t;n)oleinrein<2uat]()cfium.
^u fed;f!, icf ftcbbc ^efd^reucn , De C^r^Q3ic|)tc Dccne 6t)r nid)t, Dar meDe flreue icf weD?
berDeSutt5erfc6en56r(len (woDufeprobrerP) Defet5ogefaten{)eb'bem
^^ ^ Vinti
2 1 4 //. Z^ei\$ L Pemdus IIL Cap,
^rWmxt QSinbeflu Ut h\) mpnen 2irf icf ulen , fc&al mp rutven, t)at tcf Di; t^o /eni*
gemmd(eDi;nen mbeneDcn^itel, nomclicf qjrouefSfef , cjegeuen i)tbht, 3oduer)lntct)(
fd;utl; Dt; warlicf mit fo(f em "litil m "«n Unrect>t. ® u§ ^ebbe icf; gcfcfereuen, nomelicf , J^pp
tf)oE)eenetbeOf)r*Q3ic&t, nicf^tge&wun^enanc^iinbet^oi^ertenen&ejc (gofiiflutrof; m
blinD Dt> t)c JDauenDicbeit gemaf et f)e(ft, Dat t»u folcf e^ nicl?t beffj^ f dnen t)nt)erfcf;eDcn, fonDer ge*
fefenalfebe-^unneben^falter. '3Gort^nuDc^tt)p|ltn?ilTcj?en Den CMIifcn gorjlcntjnDc
m\)mx ^amQt Dcr *^ict)t ^aluen J
93p t)en einentwpnttgerten 2(rticfel.
5)af Dat ©acramente diftribuiret fd;al tvcrben, alfc \\it t)an C^priflo i)i i;nocfettet, brin^
get5eDatolDe®opl^i|ien(yommentfcn, ndmefifDatBibite,, nid;taaen€bri|]en, fonDcrnal?
fene Den 5ipotlelen , t)nDe fo oort an Den ^rejleren tbo bdre, Denn iDt i^ Den 2ipo|le;en jjcfe^t (Do
fe Dorcb Dat ^drDcf en , Hoc facite, tbo ^reperen (|emafet tt^eren. ^f)Ut ocf t)p Martinum
decapti. Bab. DatDeQ5ef)ment)nred;tDon, DatfeDertocfen nid;t gcborf ct (icbbcn , fonDcv
tn)t;erlep @e|laf t genamen , na erem :^uncf enDc.
5inttt)ort. ^at D. Martinus 0efd;rcuen f)efft, tvert \)i m\ m Dt; ^rouc^^fel »orant^
tverDent)nDebefd)crmen, t)nfc^anDeff^eiDtDarnid)tt)p, mt D.Martinus m etlifen Qaren,
na^^ele^enbcitDer^iDtDnDcDcr^erlt, mod;tc5efd;reuenf)ebben, t)gDt)(tnc£crefcff, n?erf}u
t)tf)anDercn^:Sdfen(ttJc?f}?ecnin3e n)Ofi)oifanleren, 233onic0t, (alfc^t^Dennwolgcrnefolcfe^
?0?cillcr^logtDeren, n)oDc6oi3en^reflcrt)nfedJPD^ren€Jpritlit)tiDcjtner5ipo|^cl) fan f)c ocC
fo(f en^ Difcipels m\ entbebre 1 1. 3)e ro\\t duerjl alfer lofer €l)riflen ?0?eeninge gcgriinDet i^ op
De (gop^iflen ©lofc , m bauen an jjetcf ent , n^il icf ocf m mi;n :^eel (Denn t)or5en i)enod)fam
Dar t)p (jeantwerDct) f ort alfo fd>riuen DnDe anttt)erDen»
3)ffticf Dp na^cuc, alfeicf (t)p De ^O^^cenin^c DeDui)or5e(ffl) nid;tDo, Dat Dc 5ipo(]cf
DorcJDit^ 2GorD, Hoc facite, thom ^re|]er*2impfe {m Du fed)|]) Dat vgacramcnte t)t5
tl)oDcc(enDe(jeropentt)ciren, n)at t^oftjeDc Denn Dart)tb! Ergo, DatSGort, ^Mt, t)nDc Dc
@aucDc^^(oDc^()ebdreten allenef QOBultu fo argumenteren , toerftu ltd;tlicf cin grotSDccf
mxi (Suangelio Den €()rij]en tt)ed) rouen, Denn na Der fuluen QlGife tt)urDe me fc(}gen alfo, ^at
Den5ipof]elen(jefccbt,beualcn, ^eiKuen, DarnafeSipojicl i)eefd)etfi)ti, belan^ctallcneDen^ii'
poflelen , tvorumme fd>oIDe me fo nic|)t fc^gen ^ m tvilt wel^ren ^ Dc txiilc Dt) Dat frt; fleiDt tf)0
commenteretiDe, ane©aDe.^3SorD, im Q5ibite cDDcr im :DrancfeDe(J 55IoDe^, tvorumme
ocfnid;tinanDercnCrDcn^ tt)afit)OIDcDcnnDart)t5t)ol()en^ Doiwar cin Diinne iguan^elium
t)or De (i'5n'f]eu. ©o befla icf m\, Dat ctlicf :^incf, en mt fonDcrjjc (tefecbt vnDe Dpgclecbt x^,
Dcm ^reDt>5imptc belangenDe, De^ficf /eDerman nid)t t)nDertDinDcn fd)al, fonDcr DatiDt allene
m fe fcboIDe gefecbt ft)n. 'iCat Dar nf)a gelert, sefed;t, ge^euen t)nDe gclauet i^ , fi;nt S>rdme
t^riDSabuleniniquorum, t)nDenid)t lexDomini.
^arcnbaucnf)ebbett)i;^aulumt>ort)n^, DcDat SBdrDefcn, Bibite, fo nid^t ge^am
Dclt, l)tiDea(lenct)OrDc5lpolleI, Q5iffcf)oppeeDDer^refJerc0eDuDetf)efft, m tnfe Glolantes
Dat2CdrDefcnmartcrent)nDpervertereti, mojlcduerllfolfe^acDaenbcbben, n^cnnecr iDt alle^
nc t)or De ^fpoftcl t?nDe ^re|lcre , t)nDe nicbt mcDe m De gcmeueh Cbriflen ingefcttet tt)cre tl)t) cnt^
fanscnDc, ^ul^cdwcrf]aneQ3nDevfcbcDtDart?anf($rifftt)nDclerctaIIen€^ri|]en i»€orinff).i i
^enn
Sunftc 75tiU9t. uf
S)enn Dt ^rccf t)er €orintf)er, m bt} htn 5lrticf u(cn cicfed)t , borct nict)t allcnc Un Corint^c^
ecn, font)cr t)er gan^en cicniencn €f)rifl(ifen ^'crf en , 5)cnn '^auhi^ muM nicht aKe ^cn S;}anf
M t?m aucntcctenbc (^ifS^tm, fon^cr ^ifft ^cre t)ui) Q3er|}ant) bar utf), tvat Dc ^ox^ ntce ncn, t>nd
odcn bc(angcnt)e Dn^e an 1^0 nef)ment)c, a^fc^J^atci^^Sbort), ii5ioroo( a(f if)oncinenDc \vo Dcjjc
Commentcrcr^ tinbc ^roucf(Sfe(f5 init eren 5tibn(en ini !^rome Qan,
2i(fc icf t)ar ocf fampt anDercn -IBovDcn (lefcf^rcucn l)cb()e, 6c n>i(c fcat ^(ot)t fi) cin ^(ol)t
bcg ^ncn '^ejiamcnte^ , t)nDc nicl)t t)cr ^T>refJcrfc[)op, "A^at ^i;e ^cfiamcnt ducrfl be^angc aU
len €bri)ien , fo macb mc cn ocf ;o M '^loU nid)t tvcigercn.
i)ar \>\> fpricf t ^c , iDt i>o((jc nid)t fpn, bat ^cflamcnt l)6nt aflcn €5nPen. Ergo, ocf
W 'TMot>t. 2lnt)er^ ttofbc i)it([) ocf t)o(gcn, 55d bcm 2Cort)e, hoc facite, ivcrti^ M 3)oDceJ
gcDad)t, Ergo, t)c^tf)Dcc(ingct)c^©acramentc^j)ef)drcttbo i)bcrmanne»
tdp t)em ^"PreDi^i^lmptc trcrtl^ De^ J&cmmelrpf c^ 0et)ac()t, Ergo, l)at ^rcDt^^^mpt 5<5^
reta((cn€brillentb0 2c.
2f ntmort. ^\)n Argument flciDt affo* ©em \>at "^ellamenf unt) ^cflamentc^ Q5rccf
gegcuen \6, t)cm gcf)6ret ocf M (5cc)c( Dar Dp j)c()cuen. 5iflcn ^cmenen^briflen i^ t)at ^efla?
mcntt)nt)e^ct]amcntc^j^rcefj3cgcuen, Ergo, engcbt^retocf t^o t^at ^tQti bar Dp ^cgeucn.
©0 i^ nu bc S^rancf bc^ Q5(ot)e^ cin ^c^c^ tjnDe "^ef en op C()rifiu^ '^cftament t)nDe ^cftamen^
tc^ 2Bort) gcgeucn , ndmciicf, tjp i)c QJcrcjcuin^c t)er @unt)e , t)ord) Dc Q5cr(}6tingc t)cd ^^(o?
be^ (lJ»5nRt t)orti3orucn, ^eftnu €«S)riflu^ aflcn C5viflen bit(^ ^cRamcntc cjc^eucn, Ergo, t)at
(gegci t)ar t)p i^ en ocf affe gcgcuen. !X)!)ne T3robrcric t?an Dem , hoc facite , t^nbc Q3tf)l)c(ingc
W ©acramentc^, 3f cm tjan t)cm ^rct)i0^2lmpte , f umpt l)i)r eucn fo tDO( bp^ a(fe cfft icf fet)e,
^at Suanc)e(ion ie cin -^ort M Q5c(oucn^, Ergo, t)em De ^oue t()of itmpt bem Qtt)6n ocf bat
(guan()e(ium , ^nDe Du tt)o(Dcfl m na t)t)ncr -^Dife inferercn, Ergo, fo motb M Suanged'^
um prcDi^cn , effte , Ergo, fo gef^orct cm M ^rcDi()^2f mpt M (^uan0c(ii. (gucn fo jJan t)i)ne
tongcprducDen Q)o(()c bi) mt)ncn. 3t)t f)eDDe tvo( eiticn ^d)\)n Qthat, fo t)u Dcjfe Q5o(^c nome^
licf, !^at^e|lamentf)6rcta((en€f)ri|ten, Ergo, fc fcl)6(eti Mt ©acrament afle uttbe(en,) in
m jnen (5d)ri(ftcn gefunt)cn f)ebbc|l , nu ouerj^ ftngcjlu men M J&pa.
2)ufcd;(t, nemanbfd;aftsubtl)or)nbatt)e3^rancf t)e^QMot)e(J€^rt'(^i bcn£ei;en 0a^
ben ft).
5lnt wcrt. 3cf fc()ge tvebbcrrumtn , ^u fanfi ocf nidbt quU bon, bat 5e ivor me5r bcn
^reflcrengcbabcnt^jj, a{fcbengcmcencn€bri(ten. 20u(tu fcg^en , barfla, Bibite, t)nbe fi>
bcn 5lpof^e(en ()efed)t. ^tQQt icf njcbDcrumtne, icf t»ctf) Qanti tvo( M t;bt bcn 2lpoi]e(en ^e*
fec&t i^, 6uerll nid)t aWtnt m fe j)eff d)t , od* nic!)t aflcnc tjor fe t)'ni) De ()ctDi)()cDcn angt{ttttt, fonj?
berbc(at]0cocfDcroan^cnj)cmecticn€5riflcnf)cit, tt)o Dat ipaufu^ att^enamcn , t)orflan t)nbe
^efcret f)efft, t?nbc Dc €f)ri|len ocf (attgc "^iU gtbxuftt , tt>o Dat aflentf)alucn Dord) t)e(c (gctjriffte
Dcr 0(Dcn bctugct tvert. ^c nu (ZOriflu^ (Sd)apc fi;n, tvcrDen Dcffen @tetiimc tvol f ennen,t)ni»
DeDcnnid)ttjcrad)ten, aifcDu, i)nDDi;n^elpfe, fonDerDontvorDarfteiDt, t)nDe entfangcn (1=^
iie ©aue mit !^ancf barf)cit.
^u(tu feggcn, Dat i.Corintf). n. ctefc^rcucn fta , Hoc facite quotiefcunque
biberitis, ^tbbt icf Di) gcanttucrDct, Dat Ditft SfeorD ^auiu^ nid)t u\>tf)t a(fc fj)n 3BorD, ttefcf
5enua(DererflDen()emenen S&rillcn t)cr5o(De, fonDcr ti?c(cfcr (E^g)riftug nicDe tJorfcaiiDdt befft
im
2 1 6 //. Z^eilQ /• Periodus 111. Cap,
t;m2luentct^cnt)e. ^auIt£eret?nbe^oif(arm.ge6cuen(t'cf barerf^ an, Quotiescunque e-
nimmanducabitis <Scc. S)er|)aIuent)arbac^orDefen, Quotiescunque , ;en>0en (^cl;a^
Dcn ct)t)er QjorMnbertn^e t)eDe Deii gemenen €l^ri|]en, m ^rancf e t)td ^lot)e^ , ni(J)t mpn Dc^
i)e ^t>t Den^pojlelcn mt> a(Ien-13re(lerem
i*)u fecf)|l mn fd^af De ^rcflere t)arumme nic()f t)mmebringen ebber »er;agen , affe e(ft fc
fu(fegbcn£epen3enamcnf)e0t>en, 3temfc!?t)lent)pbearmen tofennic^tfcfciDcn, 3tem pre*
t)i^en Dar meer maci)t an (icf;t.
5inttt)ort. S)ar tt>ert() noc& ^ercfe cbDcr ^ape m\m gefc&ufben , fonbcr wcbbei: be
tt)ert50eret>et, t)ebemQ5eue(e^f)rifli, a(feeincr apenbaren 5?etterie tvcbbcrreben unbe tt)ct)t)cr^
ftreuen, t)atQ3o(cfa(ft5eett, cmige^^erDdmeniffe tf^ofe^jgen, be fuicfe^ l)obn, ad;ten nicbt
meert»at20Bort)t>nb5Seue5(, 5(nfettinget)nbe(^auej)nfe^J^ercn€JE)ri|]i, aifettjere ibt aflcd
t?tbbem!^uue(9e(eret, beua()(ent)nbean^efettet, fc()o(beme fulcfe 2Gebbercbri(tcn Dnb ^a(]c^
rert? nicb t (Iraffen J !5^at bu bi) bar auer t6rnine(i, tjttbe fcbe(be(] be ^rebigcrg t)or Q5f obt^un^
be, ttjcten fe /o fo m\ mm b^ tf)0 t)orbu(benbe, alfe efft )^\)t m Diicf;ter t)am ^eue bdrbe»
5Dat tt)i; ocf t)ee( t?(iti,oer be ^abc ©abe^ prebigcn, bctin (an^ge '^ibt bergcfctcen, tverbeti
atlc frame ^^obdrer mdten^ucf^niffe ^eucn* ^arumme duer(t beJTe gnebtge t)nbe oiinfli^c 0a*
ue bcd ^eren tbo t)orbc(en t)nb tf)0 yjorfn^ygen, t?tibe befonbergcn , be tt)i(e ^r) f)ef fcf)en J^unbe bai:
fo t)nuorfc()amet entie^cn belfen, \)^ neene^ truttjcn ^Prcbioer^ 21 rtb t)nbe $)dbt.
s):)?i)nc@runbtt)am@acramentc (tt)e(cfcrnic&t anber^ t^, benn tiQit SOSorb (IS;)X\%
?0?attb.26. 9}?arc. 14, ^uc.22» i»€orintl^. 11.) fcf)e(bet bet^or ^oetrie, @cf;tt)crmerie,
©anbt, ^recf, ^ott), (gtrob, ^eiDe, QJnuorjTanbt, t)nbef)e(ftbocf;nenem5irttfe( (tt?oicf
\i(ki t)an pberetn Der^lenbi^en Sf)ri|!en tt)i( (aten erf ennen tjnbe ricbten) cin ^Cdrbef en gf^enamctv
fonbertvoeinefu(e?fgfIe,cjceinereinc(larcfe?[)?utretDOf eftve^ bemifct, (etf) fe bennod^ ^o^n,
9^icf)t anber^ f)efft beife ^]>rouc#€fef (tt)0 men ^tm^M Dinben mxt) bi; \>t\\ 5frti)fcfen qv
f)anbeft.
3cf bebbeber ArgumentecinS^ecbf (be be([e^roue^€feldt)pbringen , tt)cbberben recT)^
ten ©ebrucf be^ f)ini^en (gacramente^ ) ocf mebe atj^jetef ent t)nbc mit t)a(icr Cd^lti^e bp j)efecf;t,
W t;berinan feett macf) , tt^effe (ame Quinten fe bar /egen fingetn
"^oX cr(te i^ i. Corintb, 1 1 . bar ^auiu^ fpricft, ^c tt>t( batanber fcbicfen tt?enn 5e fiimpt*
5)ar oi)(Ten m\)t bromen befTe 5anta(ien , \)at ^au(ud ocf oefcf;icf et bebbc, M be ©cttjpcbcn af^
fene beiber(et) ^iirtf) , be flcmeenen €()ri|len aflenc cincriep t)am ©acramentc cntfangc»
(cf)ofben*
^ar np f)cbbe icf ^eanf tt)orbet , baf ibf nicf;t fi) m\ ber Snf fanciin^Jebed ©acramenfe^
,qcfec6t, fonbert)an t)nfcf)icf (ifen ^ingen, bebaritn 1 1* t)nb in anberen ^apit, tf)om !^ecfe
iDcrtncf bet tuerbcn, !^enn be t))ife be €ntfati^ingf)e be^ ©acramcnte^ etn t)am ^€rcn gef ert ttja^,
t)nbef)e befului^et^orbant^tbbc^^cren^ortcjelerf t)tib t)orffarct f)e(ft, moci)tc be nic()t t)m
f(f)icf fif fi)n, t)nbe mit ientger anbcrn @cf;icf(icbeit ^cf rencfet \mUn.
.^ierent;egcnbrin5etbe|fe^roue^fefe(nid;te^, fonber brdmenf i)ttbe i)t;(Tenf , af)nc bat
^eAuguftinumt)ptf)ltf libr. i. ad Inquifit. januarii. Cap. 6, Q3nfe ©ali^tnafcr, fpricft
Auguftinus, be(ftnicf)tgebaben, inmatterfcDgcfc^icf Dorbanbat gnabenri)fe|h ^mmtnt
fd)ofbe entfan(3bcn it)crben, t)pbatf)ebe(Te©rebeben)arebe(tnen2fpo(lefcn, bord; njcfcfcre ^e
tt?olbe be i^ercf cn fcf)icf cn Dnbe orbenen. ©ug mn, (fpricf t be ^rouc<' Sfef) Auguftinus.
S«ttf« 25eiT4ge, Hf
^ntmvt 20Gorimmucitevc(l&u nicf)t tvtber Auguftinum ? \)tmt f)t t?or tt;nicf)t
tviter ^ fpricft ()e ntc^t npenbar m) t)en !4)in0en fho fcfeicfen , t)c ^J^riflu^ mit l)t\lm}^tx\>t
nid)t()efcttet i)ijt)eocfcI;tcf et^eflt/ ndmellfenivennebat^acramentcioor ct)l>trna t)em ^tenbc
fcl;a(entfan()en^ @pricft()i)rnic5t»ort5t)ort)an Auguftinus, i)nDtfecf)f. ^pei)t)c ^J^rtjlu^
icnld) ^orbt ebbcr ?^eucl)I ^aruan cjecjeucn , tat mc it)t na anD« (5pi;fe fcJolt)c cntfan^en , tcf
g()c(due/ t>atbe ^lfe ncmanbr i)oranbert()Ct)bc.
^p6re|]unutvo(t)e?0?eni!iac Auguftini? f(utf)fente5tt)n^e(i)Feflercfcr tvebbcrbt), <^(f:
tvebber mi; ^ ^t^ md)t finc f)elle ^OiCniniie tat men njc5t bidicf njanbelen ebber Doratiberen tnac&
tvor (J^^njju^ Q.^eue()( Mw ^ccjeucn fee(ft ? ^u ftefft ;o C^rlllu^ t)an ber gntfancjinge be^
Q3(obe^, elnapenbar^^eue(»t()9xfprafent)ora((e€()ri(len i,€orintf). u, barummcDnblflicf
vorenbevf \)nbe i)orn?atibe(t. Qj an ber ^ntfan^inge ouerfl, njo be nf)a ebber t)or bem Stenbe Qt^
fcbc^en fcl;af, nict)te^ l)cua(cn: S)ari)p rcbetAuguftious, t)nbe fumpt tiid;t ad propofi-
tum.
2i(fe bennnu AuguftinusbatSQBort barf)eft, Ceteracum venerodifponam, fiitf)
tne tvo( bat tbt nicl)t tvebber ben ©ebrucf belberiei; Q3efta(t , fonbcr jtQm fo(cf t)nfcf;lcF(lf S)lnc£
Ctvot}5f fccbt) Mm Auguftino t)p(}eta(]en fi).
5)atafiberi^t)anber2Bd5n^ettbe^(5(6t)crbregenbe(J i,€orinff). ii, n)ort)f^febef(Ui»
fctt, be^cin5eltelner(et)@eflaIttf)Obebo(benn)orfefi), in €uropa ctt)er(e9 <5)e(M, in ^lita
tn)ier(ci;e ^ifkit {mmt ber ^dnf)ei^f)n)i((en) t5o cnffan^enbe.
^art)plcf itiancFanbercnSlSovbeng^^antnjevbet f)tbbtf bafitte ©nnne bcr 2Bdn5ett
t\);aen neeti^ ^arf)tif macb t^aren (aten , fi) ocf nene Wdn\)tit t>t\) ftcf fu(ue(l enf fprafen , foti*
ber ml) ber Ceve (jev ^efamen , 3^ nu be^ere red;t, fo id be3[Bdn()elt gitbf , 3^ be £erc t)n^
red)t , fo i^\:}t "SCdn^elt nid^tguDf. S^e ^crc mn beiberiei ©e(!alt i^ mxt^t, benn tvebber
C^prljlu^ 2Bovb c^elercf, Ergo, beSH3dtit)elfi5ntd;tgubf, S)erf)a(ueni)c(ebcferbafmcni)an
ber 23arf)eif eine ^dnljtit mafe. 3tem fe^gje bar fu(ue(l , t)C^t ©acramcnfe entfangcnt t)nbc
boccrc-vesenftt)pt t)anclanberO«n.
^pi)r tntitgm bnnc^tt be ^roue^€fe(be^rap ^uue(t)t5 t5o n)erpen/be ©efen tfco fa(uen
t)nbe funbt t()0 maf enbe , fatnpf anbercn s)J?ivafe(en tm (^uattgedo gefc^veuen, t)nbe tnccnef, tvem
neer me t)tf) ber ^avf)tlt fcbolbe eine ^dnfjcif m\ mafen , fo mo(1e men (;!)v ocf eine ^dn^ett
t)anmafen, Ocf fpbit5ctne2Dav5eif, benid;tt)ann6.benfi), barummcbarucmeneneSaiJdm
f)eitbavi)anmafen»
2lntn)ovf . ^o ri)met (Icf boc5 tfeo fammcnbe bu (ame ^rouer , be 2Sarf)eit t)an (^a^
cvamente, \)i\x icf oan vebe, tDe(cf er i)or a((e €5rt(]en i^ an(|efef tet t?nb Umlm , ett)icl)(lcf fljo tiuf
renbe Dnbe fo tf)0 gebvufcnbe»
^nbebe^ar()etf fo(cfer5?ve(]i^e i)nbe5(mpte, nid)taf(cn®vi(Ien, ocf nicf)tcit)ic5(tc5
f^oc^ebvufettbe, beua(eni)nbe3cgeuen, i.Covtnfb» n* bctr bu i)an fc()rlff(l, f otibe(]u ^Sfiim?
pevnid)tbcterprouen, a(fe bat but^an fonbergen 5(mpfen t)nbe semetten ©auen einen itofen
moOeft bacf cn, t\iereft bu (euer t()0 ^;)ug ^eb^euen t)nbe ben ^2lbbef fu(uen prouen (afen. ^at bu
ouertlt\)u(tdirputeren, tt)erbeffegnebri)e@aue€.£)ri(lit5oentfanset], na (tnem ^eue( , t)aii
noben cbber nlc^t S)an ndben fi), i^ men bi)n francf e ©wcvrner Q5vej3en, mld (tcf mit bem SlOor^
be i)nbe Q5eue ( (lf)xiiii nlcfct f an m^S^\^ l^tm , motb bev5c»(wen vc(c t)nn(Jbii)er gra^c i)ov(lef^
ii.C^eil$ i.2^^nO* . . @c (ea
\
2 1 8 //. Z^dU L Periodm III. Cap.
Ienbavinncbe|iefenbii|fti>nt)cftif in'cBti'ct)i)enfmt/ fonbev enbtlicf i)ovtivi;uelcn i)nt) i^orjaaen,
^egen batanbev pavt, ijan bev 225dii5eit ®f6i;evbregent)e^ fecbt ^e, "^^i ^aufu^ ^D^entm
gefpbelTe, t^p(5Uiie20dnf;eitfcI;a[nemant)tf)aDeven* "^(xi be groutt^enmit bebecfebem Jpd?
«ebe t^ov ^evcfe» c)I;an , i^ einc piJe ^ZCdnl^eit t)cv ^^evfen, Ergo, fci;a( nemant)tbavt)p
f^abeven
5lntmort. "^(xi \<>Xi icf afle^ mof ,()efcC)een, belan(|et m}> ocf niii)tt^ , "^im icF fe^()e a(=f
Iene^at3^oc^bre^enttont)e®acranKntentfangen , tvpDet^aneinanbcvbragen, 3^t»it5nicl)t
recf)t ()efecl)t, njommme Darefiu t)enn nicf)t tjort mit t)i;nem Argumenterenbe, \)an l^ocfbregent
Dpt ^acrament entfan^ent \ bitf; bp De @run?e( \ tvovumme argumentevenu nicl;t Dovt
mibefncpll:
Q3p gube ^anfjeit fcf;af nemanbt \)C^im. ©acrament in cinevfet? ©eflaft cntfangen,
i^-einegube^dnfjeit» Ergo, fcl)alndnani)tt)avt)p5at)eren»
5;)i;v billu fiiUe mcbe , benn bi) ()rumet[}, bufcf)o(be(lminorem proberen, bav Ounbc^
flubcnnaffcfinOffe, becinenOad)t)evi1anf)e|fr, 5Devf)a(uenbi)neenQ3nvabt getvelli^, \ioX
l)um!)minoremmuiovmcvfet tf)0 fcf)uP mtbc t^orberjl , baticf betDcre , bateiner(ei;©e(ta(t
tf)0 entfan()en, neitc aube ^dnbeit fi)» S^Bot m icf macl? bp bitf; maef '^q<\ t)an ^efpen, duev(l
feet)pcinanbev^ibtbctbtf)0. Argumentcv ber()a(uena(fo*
^atapenbave(5)vunbtt)nb^:Beuef;( f;efft im ©obtfifcn^ovbc, bavfttafnemanbt
t)p f)abevetL
!4^tc Q>evic5tin0e ^i^^ixkx ©eflaft bc^ i^acvamente^ t)ovaGcSf)vi(]en, 5efft@runbt m
t)c^eue(im@6bt(ifen^ovbe.
Ergo, bav fc^ai nemanbt i)p f^abeven»
5iffe 'ilBd^n^eit m\i^iK be ^avf;eit fcl;af njpf en. I4)c ^cvicfctiiiiic cincvfcp Q5cj]a(t \t
tine ^dn()cit n?ebbcv bc -2Bar[;ctt
Ergo, fefcf;af tt)i;fen^
(gtrt 4nbcr.
^ffe ^df)n()e!t ttf) t)affc^ev £eie entfpraten , id nifi;f Cjubt* S)c ^ntfart^fnjjc cfrtcrfc|)
©cjlaft i^ eine ^i03anbeit t)tf) t)a(fd)ev Scrc cntfpraten. Ego, i^ nid)t gubt*
^et)a(fcf;etei^/.bat€«S)ripu(5beibcr(et)©e(ia(tafIenet)or bc 2fpo(]ef t)nbe iti;sebctt
^refiere an^efettet bebbe, t)nbcbatbatBibite, a((enct)or fegcfprafen fi), 2)av t)tl^ genjipdVI
t)e(fe ©ebruf cjetvaffen i^. ^at \\ii kw^ cine t)a(fd)e ^cre fi), i^ bauen itenod;fam bct\)i)fet.
:bat brubbe Argument. ^in()eit is^ meev bcnn ©acvament cntfan^cnt, btnn '^^k f)efft
C-pvillu^ t)Or gcbeben ^oann. 1 7»
SDart)picf (3canttvortet[)ebbe fampt anberen^orben , ^ioX (S[)ri(](i«^c €im'd;eit tiox
nii^t mcbc fan scbvof cn aHvbcn, "^^i me \\<x €^pvi|]u^ '^iflen Q)auc cntfanoct, fonbcv t?cfe mcr
gendbet 2C.
^icv cntie()en brin^ct 5e nici)t fonbcv()ed anc bat [;c ment, '\^i bvcf e be £euc. !^av t[;o icf
antttjcvtie, voo afrebe bar (jeanttijevbet. l:::)^^ '\^i be £eue mad; bvef en bi; ben ;enncn, bc nod) (d^
«en nod; bocrt tviacn tt^at C^&viflu^ fcc^t, Sb\) 0;ri(]cn owevf] mi Dc Ccuc mccr bar bord; ge^
Snnftc ^eiUt^t 219
HobccOiom. 12. i.Cor. i^ CcPtvKficfmcOfecjeit, t)utmei)mmefii(fei-mif)Oifamer^re^
uefer^ivfneii, beaReneleueniDatencjeuaft , be ^avf)eit \m\) Q3eue5I €^priiii t)aren latem
?0>anh. Tf» 3oamn6. 2Bil(en fc be tvilc tmi|licf; t)nDe mifreDefam fi;n n?eDt)er t)n(J, Darmd^
genfev)cvantaHn-i:en»
;^at \)eert>e» 3oann. 6. iverf DeiJ Q3roDe&* mee()r ()et)acf;f affe bc^ anberen ^eefe^.
5Dar\)picf(]eantn)erDef. ^^omertlen, J^atbar V)tf;nicf;tt)ofsenfan. Ergo, be£ei)Crt
id)6kn C-S^rifiu^^fo^t ntc[)tt)rincfcn, fonDer i^of^e&eDeefeer» Ergo, &e £ej)en fcfcofen nicf;t
fducn, ^atCE^^rijlu^ On ^(ott uorgaten f)effr, bei\)ifei)ari)e(emef)ri)am^cifl(ifen2)rincfenDe
t>t$ ^33(otte^ €pxi\ii (mld Dorc^ t)en ®f)e(ouen fcf;ut) f)ant)e(t a(fe Dam fipfeu. ^l^om an^
l)ern, vueini ocf M 6. (lap. ^oami^ mfian wurt)e Dan t)er (i)fiifen ^tinQt , t)nt)c t)enn a(re&c
t)ufcnt md( i)an Dem Q3roDc a(fcne gef)an&c(t n)urt)c , f onDe Docf; tiat cine '^orD Dar fufuefl, nd^
meiicf , -:HJo cif) nicf)t cte n iDcrDcn t>an Dem 3{efcf)c i)ed ?)}?infct>cn ©dncj^ , t)nDe brincf en t)an flif
nemQ3(cDe, fo ^cbbc ^i) ncen £eucnt in ;um, mcf)t(iDen, Dat De ::Drancf De^ ^(oDe$5 C^rijii
f:!)o(De i)emanDe DorbaDcn rDcrDen.
^()oni DriiDDen. 50?it fu(fcm argumenterenDc fonDc me ivof Dat j]an^e ^acramcnfe
tjcrfengen, a({o3oan. 6. ficiDt nii$td i^am fifiifen ^tenDct)nDe^rincfenDeDc^ Siue^t)nDcQ3io^
Dc£5 C^pvit^i/ Ergo,nienDarfiDtnicf;f eiUfan(3em ^o(set Dit^ nid;f, t)e(c n?cniger Dofget
i?at erfle :c.
53itf)f)c(ttf)cal(e^mdtf)enfoilaf)nfafen, amMbt Dar bat ^ap^x mit '^facfe cftDC^
bcfmercf, md)t encr Q3oncn n?erDt. I^^itf) ricf)tc wol Q5orftanDt f)cfff.
'i^at t)dftfe. 3n Dem o(Den ^ei!amente moc5tc i)Dcrman Dat ^pifc OfT^r efcm ^cut«
12. !4)ranc^0(fergcf)drDeaifencDcn^reflerern Ceuit.6.9» 14.
S^av t)p ()cbbc icf f orf a(fo gcanttverDcf. ^o (i'cf De 3dDen f^ofDcn fcJofDcn mit Dcm
©p:)fe*0|fcrt)nDe!Drancf^O|fer, macf;menDarfcfen, moancjctcfcnf. •^Goftcfduerjl^bnV
(lcn ()OlDen fcf)d(en mit Dejfen ^acramcnte, ma^ me nicf;t :©euf. 1 2, fonDcr ^Mttf), 26. ^avf
cii4. ^uc.22. i.Corintf). II. fdfcrtt)nDc(eren.
^i;rcntiegenbrin(j5ct5cauerma(gDeno(Dcn£d(]cn*©nacf t)an Dem UnDcrfcJcDc Dcr
^rejlcrct)nDe^ei)en, inDcr(£ntfan9in(jeDcd(^acramentcj^, ^nDc fra()ett)ort, ^en)ifet)n^
nKc^^incf tf)or tegefcf^reucni^Dtom. i s* i.Cor. 10. Q)nDc Dc f)i((i(}c <3tifi ttm^ (^votti
DiiDe mit Dcn Sisjuren. ^iiDet ^e Dcn ©ebrucf Dc^ (Sacramentc^ nicf;f in cincrfe^ ©eflalt/ mt
DiiDet f)e Denn ^
5lnth?orf. ^o maDDcftu bfoDf in Dcr guDcn ©c^rifFf / Der Du Docf) gar neen QSor^
jlanDt ^eifji 9IGor Ijtffiiii .gcfefen in ieni^em OrDe Dcr (^4)vifft , Dat Dc ^rc j]cr bt6 o(Den "^tf
flamentc^ , Dc ^atveil ^i^retlere bcDiiDcn fcf)d(en ^ (atf) Doc|) ^drcn. 3tem mv f)c(ft]u se(cfen,
Dat v5pi t'e t)nDc ^i-and Cffcr btttUn Dat (^acramcnt Dc^ 2ime i)nD ?^(oDe^ €^r itli ^ eDDcr Daf
men jlcf Dar aifo mcDc f)cbbcn fc&a( , n)o Dc ^reflcr t)nDc ^cpcn o(Din^e^ niif Dcm OfTer ^ ^cfp
jlu iDt ncrgcn (jciefen , tt)orummc tvuttu Dcnn feucr i)tb Dcn un^jcn^iffcn gi^urcn Dcn ©ebrucf Dc^
^acramcntegferen, a(fct)tf)Dcn,()en)itfen^2GorDenDcr^arf)eit, Dar ^c apenbart)nD ^ene
(]eiDt(jefcf)reuen^ ^ati^mi)OcfDaran^c(cgcn, njatDcgigurcnDitDcn/ DaricfDcapenbare
2Barf)ett bcbbc ^ cDDcr njorumme fct^oiDc icf t)p t;f(icf Cffcr fonDcrgc ^DuDinge ff offercn, Dar fufi
ncnc f (arc ^u^inQt m) i^ in Der ^c^rilff J l^itf; moflu \>ot)n, m\Hu timn ©cbvucf pnDe ci^
Se i m
2-10 ^^- C^cifd /. Verkdm 111, Cap.
ne3Bpfcmafent)amS5rancf^O(fer»nt)e(gacramcnte, «nbe brin()efl<53at)e(J9H5ovi) f)er bat
H)p t)i; gelduen m^oen, et)t)er n>i) njer i)ent ^ov ^r ogertje acf;tcn.
•^nbeplftalfi^wi^Paului^fe^^^e, bat ttlleS^lncfwigfi; tor £ere (}efcf;reuen , fo fecl?t bc
t)oc&ni(tt, bat t)uaae2lCercfe»nt)gigurenv)cr|ld(ii)nt)et)ubenfcf)alt^, ©o&t ^eue t)u raPejt
et)t)er nicl;t , fanfJu L)ocf; bc flaven ^BorbMm 5Iuenff)mciI nicl;trecf)t t)or|lan Dnt)et)ut)en, n>at
^;olt)e|lu t)enn ®ut)e^ s>m ben Siguren tiiben* l^er^aluen icf bi; raDen njill , nim i)u nic^te^
cm tf)D lerenDe Dtf) fulfen gij;3uren , bu Dorfldfl fe benn erjl , Q)nt)e bar t^o bruf cHu t)ele genjijfei:
t)er2f)!)of]eI<^c^ri|ftc, olfet)t)neb'e(|en^erf?ant)e^/ S)enn ibt flett fulf einem 5od;berDmei)ett
^roue^^felduelan, nicf;tcjen)ifferinber£eretf;ofi)n, alfebatmefra^e, 2)nt)etf;e Den^^ebruf
t)e^ ©acramented \n einevlei^^ftalt nidx, ^«^ i^w^ct f)et)enn ^
S)at fojle. ^ucae ultim. !^ar C^vilhidtnjcn Siingeven men eincrfet) ©eflalt gifft,
»)0 etlifc ;^octorenmeenen.
$I)an)picf geantn)ert)et f)ebbe, bat met)en ©ebvucf be^^acramente^ i)ele ^emtffer Dt^
?D)attf). 26. levet, benn totl) i)e(|em Crbe , ^j;r ft; ocf neene ^^iic^nilTe t)e6 ;JBort)e^ M \M fdjol^
t)e CJpriilud £t;c&nam g6en)e(i ft)n* S3erf)aluen iDt mcer ein Argument et)t)er ^efen ^en^efl ii
pnern?arl^a(ftioen^^p(lanDin()e (tt)o bev fufuigen mef;v Cucac ultim. ^aann» ultim. gefd^ve^
«euflan) alfefinen^obtbavbt)t{)obeben(ienl)e 2C.
.t^i^r entie^en bvinget H mt Q3t5flud;t, i)nt)e fe$t, @e 5cbben nfcbt gelert bcn ® ebvue^
tfi^ ©acramente^ t)t^ De(Tcm Ort)c, fonDcv njeren fic^ nien allene Dar mebe \t^m Dt^^efcf^emet^en
togf^ener^, be i)ov bem Q}clcf e Dtbflan , mtx ©ebrucf ^om ^anjefte Dnbe ^oncilio tf;o Co(lc<!
nii| er(]Iif (}efunbmDnbe Dp^efettet fp, ^nbe mcent X^ox icf beffe erc ©runbt nid)t Dor(la*
%Mmxt. 3cfDor(iafec)an|n)Ol, f)ebbtocf mp^^^Bdnbage^i^oIfofcJeepav mebe^e^
^olbcn alfe \i\\ i)^unbe^ , duerfl be SBar^it njad mi) t^o n^elbicf) t>nbe tl)0 fiarcf , Dnbe mofie fe
bliuen laten. ^tbnfcd)(l, gp leren ben ©ebrucf einerlei)0e(]alt nic|)tDtl) beffem Orbe, lafe
tcf Daren, m m\ me bod) Dele ai^ber^ fedvet Dt^ \\\mm ^rebigenbe , bnbe lifl m \\xmn ^jjf em
£)uev(]inn)ats)??entngebefcjerme 01) jw^co bod; ^^^rmit, 0t;armenn)e5rlofen^utev? Jg)i)r
(]eitjonid)te(?Dam(Sacramente^ ocf^efjtfonemanbfDanben olben '^eberen (Ivacf^ beflaten,
geleretebbev(}6ebabenDthbejTem^e);te, batmebemCepen men einevlei; ©e(lalt fd)Olbe ^mn,
QOnbe i)(ft alfd)i>n C^;)vi(lu^ fo (jeban bebbe , fo hi'^'^^ f)e ;o be^ alle ^tbt ?0?ad;t, SQBov ^efft duerf?
ium, ebbev€«t)ri(lu^, ebber/enid)2lpo(ieI, ebber;emanbtDanbenQ3eberen beualen, bafgo
fbt€J&ri(]ofd)oIbennabo^n! S)at^euc5I(leibt;onicf)t bpr, fonbevO}?att5*26.jc, ^ox
it 5t)v benn nu befcbermet \ bli;ue gt) nid;t fulue(l be Dtf)uerfcbemeben Cdjjcnev^, be gi? bei;be €^vi>
(lo DnbebenfeillfgcnQSeberen tbiMeg^en, bat()^nummevfonen()ubtboI)n.
!5)at fdiienbe. '4)atCondliumfannid;tbiveIen» CD?att^, i8» SSSov tn)C ebbev bvc in
mt?nem ^f^amen Dcvfarnmelt fl)n jc
S)avDpicf0eantmcrb£tI)ebbe, batbe f)i;v im ©acvamentc cine QSovanbcvin^e mafen,
etnberdaire€^ri|lug^orbtIubt, nic^t fdnen in ^J£)ri(Tu^ 0)amen »erfammelt [jet\)e(] fpm
^ennnx^tDorfammelenfpiniS^^rillug^f^amen, f)efft (S^^ritlu^ fulue(l Dtf) gcbiibet , ben^ile
fecDanficf fuluenfed;t, ^oann. f, f)efpinbem57amenftne(^Q}aber^5efamen,tt)eitf beSoam
f. 6. 7, g. lo* 12. DovfIaretbarmebebatf)cfecbt, ftcIcvcDnbbo alfe em be ^oXax hi\\Ci\tn
^efft* 4)dvbemeSii^e5[BovbDam€onalioti)oSo(]cni6/ ^bbcibtfineSf^^ate. 20cvbe€oni'
cilia
SM^e 25<«48€» 121
cilin bivelen f onen ebt)cr nicf;t , ijaiMt icf nid>t funber allcnc rcbe icf Dan eincm Concilio , tvcIcP
t)cn ©ctuiicf cincrlet) ©cilalt^cbaDen hcfft, ^ar icf nipnc ?0?enin()c i^p gefcc()t ()cbbe.
v5)ir brin(}et f)c nicl)tcj> , anc ^at f)c mt \)nL)iiIDic() tvcrt DnDc fccf)t. 3cf f;cbbe tt)ebber t)c
^inicjc <^crfanimelin()c t\)0 (iEc|]cnitj_gcreDct, ivclcf t)Ocf) ncmanbt \)inbcn tt?crt.
2)at)?iii* !^arfi)ntt)clc^crifcl, ndmlicfbcr^^ctin^e, t)cr^u(iin5cjc. barbcm^a^
cramcntc Q5ncrc mocl)tc \?an (icfd;cen.
S^arup icf (jeantmert^et I;cbbe» S)croile tt)t) €5ri|]u^ SlOort hcbbcn , Qtl6mn mt f)t
fcc^t , t)on voat bc beuef)fet , tvert f)c it)t ond nid;t tf)0 fo ijrotcr Q5ncrc DnDc ©linben rcfcn ( m
t)e;cnncii mcncn Dar Cl)rirtui5 \><m fecl)t d^^lattty, 2 5, fe fi)(|en t)c 5??ug(3cn i)nDe Dp fc^Iufcn t)c €a^
mclc ) cfftDorcf) muiorfid;tict)citgcpul]ctct)t)crge(jatcnimirt)c, bcn bcgrotcllc^rc @at)e(5;d, Id^
iicnt)nbcc)c5orfamfi)nfi)nem20BorDc, begr6tc|!c*^ncre, nicfctlouen i)nt)c Dn^cf^orfam (Vn.
uOiCD. ir.
Jpir/c^en fcc^t i)c. S5ctt>i(c m») fulf c ^erif cf nicf)t bcttjccjcn ^ flifft O^att^Dpnjic gcnod; , t)at
mi) ©at)e^ ^rc , vnbc j^ctcrinc^c t?e^ ^J^cgcjlcn nid)t ^rot tf)o .5crten Ql)an.
2inttt)crt. @at)e^ €rc ^ntic De^ 5*7c3cff cn ^eterini)e tl)o fofcn , i6 fujlc bc (^umma M
Dcm ©acramentc , fc ^cfd^cc t)enn t)a4i ^rcflcrcn ct)t)er Dan £ei)cn gejiraffct n?crt)e , tt)et)bcrrcDe
icf nic^t, ducrjlDarumme Cf)rillu^^^lot)tbcrC5vi|lcn5citt5onemcnDc, ct)t)cr (S^briflu^ ^e^
ucl)ltf)ODcrad;tcnt)e, i^cinemibarm^crti^e, t)nt)et)nl9t)clifc(^traffe, t>am5)uucf,nid;tDari
@at)ecntfpratcn.
. 5ilfcicft)arfu(ue|lfcriue, bat (J5rt(Iu^ fulfcdim 5(uentmdlnicf)tf)cbbescfc[)mt)et, ccf
nicft^aulu^ , od; nid)t Darummccttvc^ t>am (S^aeramcntc Dorminrct , :c.
(Spricftf)e, icffDnid;t€N^u^/ C^riilu^^aDDeocfmcn ia.CO?enne, f;ir fp ^ol fo
Vcle Dufent.
5(nttt>crt. !5^aticv(Sf)ri(?umDnbe^au(umDptl^e, fd;ut5 nic()tDarumme, Daticf m
mi) Dat f)oIDcn fcf)olDe , t)a Dn Dorgiffti^e 21DDcrc mi; laflcrlif cn tt)C>ttd)H , funDcr Dat mcn no*
^attf).26. nod)i.(£or.ii. DinDenfan, Dat/cmanDt Der ^ar lid;eit einmdl fd;o{Dc0cDad;t
^ebbcn, DnDfonDeDod;tt)Ol, beiDc b» Dcn ^lpoflclc» DnDc Den Corintf^cren 0cfci)ccn fi)n , Dar^
f)alucnmcnocf inDcm5)ccIesar ncne 9tcDef)c|fit, Dmmefulfcr(Safett)iIIen, Der €britof;eir
|d;rc^ iioat tf)0 Dorf ortcn , ivat cn €f)\-i\M nutte jjcf anDt DnDe (^tgtmn f)tffu
Cfft Du nu fed;l] , ^aulu^ f)cbbe fe Dar na Dor fulf c ^l^crif cf Qtmvmt. Sffiol , W Doc&
flilfc^ tDOl cn v5udoaDcr auer fi;n Q3cct/ icf fn^i^^e auer fulcf cn ^acramcnte.
CucrftDarumme|onid)tDorfaffscfettct, cDDcr Den 0cmcncn €5rrflen cfftje^ mtagtn^
tt)onuocfd)een. ^orummc^ 3Dttt>a^De^^crcn9£Soi't»nDe2(nfcttin()e, tt)elcfemt5olecff
me, Dat5eDarinnc/d)tc^iDatfd)OIDcDoranDcrt5cbbcn, Darumme fpricftjeocf, tcf hcbbct
t)am ^cren tntfanscrt , tt)aticf/un)(}c^eucnf)cbbe. ^atDu5irbcrbrin(}cll3o5. i^ S)cQ}a^
Dcr baDDe cm allc $)incf in Dc ^cnDc gtc^tmn , DnDe tt^ult Darutf) fd)luten , ergo De Slpollel f on^
Dcn nic&t cjcten , ()cf)ort allc mcDc tbo Defter ^^Jrouef unft , Dcnn iDt f linnct eucn alfe ttjcnn icf fcDe,
crgo ^^ctru^ f onDe Den ^eren nid;t Dorfaf en , ergo ^aulue f onDe De C^rijlcn ni^ muolgm.
€e 5 ^$^f
H2 II.^i^iiUT.TeriodmnLCap.
I Lilb^iitftJftMftgfcC^i*»
5Q?ocf;fe oef \)Ovt fcggcn , ergo wt) f dnen ocf n(cf;t jjetm / Denn \d m\ii m^ , Dii l;ebt)e|l eni ;o
n (^Xi^ »tf) t)en J^enben genamen ^
^at i)r. ^3Zen 0a( nemant>e tf;o befberlei; (55eflalt ^njin^en,
S)afup icf ,(]eanta^evt)et f)cbbe , W einem 33enev Dee <guan(}e{ii ^ebdre W ©acvamcnte
Dtf)tf)Ot)eelen, alfe€f>vi|lu^'2Bovt{ubf, aflen Cf)ri|len , De ibt Davup becjeren , ^at mend^
uev ji f^o{l)e Denjennen ( \>t t)u t>nt)e t)i)n gefyf e bav t)an f^arten , \i<xt fe mit ;um fd)e(ben , f etteve»
»nt)e{a|]evenDpbeffenvec^ten ©ebvucf ) \^^{ ©acvamente anbevil vefen, a{fe Cf^viftua ^ovt
lubt, t)avn)ertnid;ti)tf),2C.
J;)iv )g tmx nic^t bav men t)p anttvevben DavfF.
ifieanbevenarguniente, bcfebtv p(egen tf)oi)dven, ndme{tcf »am ^fobeim {euenbigeit
^ijcjamme, tjanbcvQJorii^anbe^inge (wo fe menen) bev bope{ SOovt 2lct.2. ^an 5l|tfet«
finaebe^*Sabbate<5, t>an bev nocI)teren ^ntfan^inge , bar icf fort mx bevgf^a, bemilefefo
p(ump wbe ^\t>^\m , W fe en 5?inbt fc()i;v merfen fan, be^^unt bejfe ^rdue^ €fe( et{ifev matc
t()Ofmufen,'fevetf)duevfifovtn3ebbev, bennf)e i)d[etivo{, batbelje^of^e (ndme(icf, ergo
me maci) tovbcben i^\>ix roepgeren ben 5ve(cf bc(5 ^(obe^ Cf)vijli , ben/ennen ^ox \)t f!)n QMobt
t)Ov \)or|]dvtet l)e|tt , i^^^^x , ergo» iU fd)al fri) (lan fbo geuenbe ebbev to entfan^enbe \mt me nDi{)
nicj&t (uben ml @o f)ebbe icf m t)p beffe Dfijlen @runbt be^ 225ovbe^ (!^{)vif^i befd)(aten alfo»
^Oivjlcitbat 9IBort; be@ebrucf, a{feeinet)a|ie@runbt t)nbe?0?ure, bem aae ^uuel
t)nb ®<\\^i^ Qjienbe i)?t)fen fd)d{en i)nbe mdfen , \ioX 6uer(i bejfe ^vdue^€fe{ m nenen S)uuef
ebt)ev©abet5^ienbtmebej3evefentn?evbe, ^Mnitht Dnbe fpvicft*
^^^^itbem^^Bovbet^nb^ebrufe f^abere t)?i;ni(^t, funbev ti^pfen em inaffem ©cf)Ovfam
t?nbe QSnbevtvevpin^e.
5inttT)eit •^etmbat^pcvfeDtibbcJ^dbtfotveve, a(febe.5)«cOeffuni)e l^iv fmed;et/ fo
tt)evc be '^t\)i|l t{)om enbe , auevfl me beuittbct iU (eiber uk anbev^.
(gcd)[l tijpbev , n^o tja|] f)iv jleit be^ 21 rticufipen ^???infcf;en 2Sovf , t)nbe be SDSveue^ ftne<?
Q)ebvuf e^ op ben @ai]b gcbumet , bebben tt?i) tf)or ndcje (]ef)dref>
2inttt>erf. 3)e i)irtieu(i|]e befFt ben ©ebruf ^tf) bem 'JGorbe Cbrtfli (jefd)reuen , t)nbe
ni($f t)tf) ^infc^en QSunbe, ti?o bu 5)nb bi^n gefpfe ben ©cbvuf leren. '^Bultu n{)u i)tf) bem Jpeiv
tengeborfamfon, mibe n)vfenbem3BorbemitaUev^nberbanid)eit, anefmec^ent, (ereDii^
be bo a(fo mit t>n^ , tt?o \^at 'IGort biltf) , ttjo nicl;t , cfft w\) benn ivcbber bt; t?nbe bmi (lelpf e '^^n^
geborfatncr t)nb ^lBebberfireuerf^ eitt?e#t\n'euelen , t;D bennod) bctev , a{fe Ht tvt; Cf^vijlu^ ^Bovf
ttiif im fo t)a(fd;(ifcn f)anbe(en fcbofben , t)nb t^ebbcv €f)rij]um i^veuefen»
(Sed;j] ti)ibev Cbvijlu^ fpvicf t an mit ftnem SOovbe , bvincfel t)t^ bem ^elcf e , be bero^
pen tf)0 bem Simpte bcv '^Btbbelinijc beffe^ ^acramented , t)nb "^o^t m bev Q^eropinge t^nbe nicf)t
t)ov, be5lvticu(i(lefpvicftan (fed)(iu) mit bejTem ^Oovbe be t)mbevopen , t?nbe mafct cn ein
^ebobt, baven€f)vi(]uiJneen@ebobtfiemafet(;eftf.
Sfnttvevf. !5)ttf) Commentfen {id;t beffem g3v6ue^€'fe{ fo fwav im^;)duebe, baffte ocf
tavbauenimargumentetjamConcilio , tnfpnevprobiwfpvicft, bavicf rr(imt\)ere,f)anbeiJ
lebeicfben^^^evt, nditK(icf/ batBibite, tt)0(trutw(ifcv, a(fetcfff)ofee, tt?atf)e bavmebe mi{,
brin9et{)ebeffcfu(ue©{ofc, t)nbmeent, ibttt)evefeevtvmi)eiicfse!)anbe(f, tvenn icfbafiBovf
Bibite , biibebe aHene t>p be 5(pofte{ t)nbe setvt;^cben ^Pvejlev. Om^ ^obf betvave mt; m fuf^
Snnftc 25rfl4^e» ati
cUMxiim^xwhiit, nijt®ai)c(? 2[OovDe tl)o5anDe(enDe, fobnnget f)t hixamxmiie, be|Te
t>ntrinve I^ubinnc, j^ oiierjl Dav bauen gcnod)fam i)Ovantrocvt5et, antmerbc ocf nocl; thom amxf
f!ot)e \m^i feage ,^^(\t tie ^nM)(i Dav nicl;t an flf)a , irer (g^viflu^bat morbefen Bibite, ^en 5(f)o?
frclen cjcfecbt^^f^c jft , fuuDcr tver ibt adene m fe »ni) De ©evoi^tjeben (]cfecbt t»nt)e ancjcfcttet fi) , vn^
De niciuocf met)ei)or De^an^e^brijlen^eit, DarupI^eflt-^JJauIud^^efd^et^t^ecjcuen i.^ov. i r.
te ^at ^^ovt Bibite , nid)t allcne m be ©eiv»!)cDen , funDev m a(Ie €f)vi|lcn \)tf)(}ebtiDet f;cft,
m bauen UM;Dev (3cfcf;vcucn» *-2Bovunmie fd)o!i)e icf benne nicl)t mit beJTcm *xOjovDe , ocf 6e Qt*
mcncn€f)viftenanfpvcfen5 3bt jd /o nccn Q5(ot>t De^ 5(mpted, eDDcrt^p Dat5fmpt j}e(}euen/
funDert)e(^m)en'^eftamcntc^, miDeDavupi)thacDccIet, tvobauen an)Dev t)0vf)ani)elt, bavum^
nie, DctDile ict* fee in ^J^auIo, m I)c bat '^BortBlbite angenamen Dnbci^ovfJan f)eflt i* €or. i r.
lcret \)nDe t^ovf (avet Davfuluej] Den Corinteren , fo (eve ict i)nDe cin ptlicf truwe ^veDigcv , /o bil^
iicf i^ovDan.
2Bov DinDcflu oif Daf icf cn ©eboDt aemafct f)Mt Mn Dev ^nffanatn()e Des Duflenfa^
men^acvamente^^ ipiv/i^€()vi|lu<)2infettin(!e, miDeq>au(ui^Q}ovf(avin(]e, Dc ^o(De icr Di>
t)5v , 9en6(}et Di; f)iv nid)t an , l)c|fj]u ocf ^U(i)t tf)o feenDe pnt5 geifiii^fe ^ucCit, De confe.
dift. 2.cap.Comperimus. ^^Davocf De^amejltDii, DatmencDDevDatmi{Icnfamen@acva>
nKntcntfanc!cnfd)aI, cDDevgentjiicf Davuanbliuen, Summa, Dat 2BovtBibite, /^©nijlu^
Sa>ovt , DnDe ml)ont Dev gantjen Sbrijien^cit. ^e nu tin <Sd^dp (^f)vi|li i6 in fynm (^(^dp
(ialle, tvcvtDctl^n ^temmcnroolfennen, i)nDeDe«c^aue©aDe^nlc{)ti)oraci)ten.
5i(fe Df ffe ^v()ue^<gfe( nf)U nicbt mef)V an €f)vijlu^ 2lnfef tincie i)ovue(fd;en DnDe t)OvDeruett
fan, be(}unDtf)eiDttf)ofd)enDeni)nDef5o(af]evenDe; t>nDe|)ef|)iDten®(>tsen335ort, ene 2ift^
fu(e, 9\otten;07e(leiniDanDcr£ajlerin()e, Def)cl^tI)Dem0oDt(ofcn, bouefcbent)nDet)ortn)iuef^
Dem5;)ertcntvcDDerDe|Tef)e({e^ar()eitDid;fef, DarmenIid;tlifenfecnt)nDe ricbtenmad;, tDc(cf
cint)or(ji(tficI)0)?infa;e, br)Dc(Ten SirtifciengerafeeonDe^cfmermcf bcfTf/ nicenf Dennod) 5e fi>
mi;aUenfvonnen, ;aeuena(fcDeQ5ienDf, DcinDerg?ad)tfpn fuIeQ3nfruDtt\)arp mancf Den
2iSef en , t)nDe Icp Daruam l^enn tvaf fteffflu Docf; ^iv gihakt J&ev ^vdue;(SfeI ^ Ccf mt an^^
DevdDen^ont)nDe(£Dd;anDet)OV©aDci)nDcDcn^uDen^ @omad;(]unu ^en vi3nnen, ©aDc^
^iovf (]eit f)iv no^ all Mfit , tvt; miUn ouevji Dt; Den?i(c Dai 3aaf;c tf;o even na jin^en»
ISpben yyjj. SlrticFel
tt)t;
fce
Den, brin(jerocff)cv Den T6.5ivfifc(Davicf^cvaDenf;ebbet)ff)^pevvPomerano, t)anetli;Fen'^Ci?
jlen tf;o be^o(Den , Dav icf ocf neen @aDc£? 2Bort ^an hibbt.
^lnftDcvf. ^afbc(an,(]cfmt)Di;nct)nfvuroeflo|f£vDe^:^of(jc, nomeftcf, Dif f)efff neeti
^ovf , ergo tvi) fd)i>(en me biHicf baxmn entf;o(Den ^ s^JJenfru Dat icf Dc Sophiaifd^en ^W
fc nici)f t)or(tf;af @ug(]eif mpn argument:.
SH5affi;nc3nfetfin3c, ^eret)nDcq5euc5i{)efffii)an€{)rifIo, Darfd[)(tfmenai?ofaen t)m
De Dav baucn nic!)f anDev^ Dav mcDcanvicijfen»
a 24 IL C^etla /. l^erlochts IIL Cap,
^e©ebrucft)cg@aci'amente^te(fefpne3)nfettm()e, ^ere vnDe ^euel)! i)an ^f)ri|U\
Ergo bar fc^al me nf^a Dal^en m\ii nenen anberen anricf;ten.
Major:^euf-i8. C!}?att5.i7. Q}alat. i, i.^im,^. 2.3otanni^»
Minor ^attf> 26, ?0?arc. 14* £uc.22. i.Cor. u.
^e red[;te ©ebrucf na W\^nt, 3?nfettin^c /^ batfuluise entfancjcn , €ten uni) ^rincPen,
Dnbe t»en 5Dobt De^ ^eren t^o i)erf linM^enbe. S^c frdmbe \)nreci)te ©ebrucf \^ , batfuiuijjc tl?o
offerenbe m be ©linbc ber l^euenbigen Dnbe ber S)oben , 5en tf)0 fettenbe tnbe t^o bemaren , t)m?
meber@traten (t)pQ3orben|]^an)cfllife^ ^ffate^) tf)0 brejicnbe , ©elt bar mebc t^o fam?
mclenbe , :c* M fc{)dfc x^\) m^ entf)Olbcn , tvo be 2irtif el lubt i^nbe bliuen hx) bem 3Corbe*
i)i I G. %xi\h\ ben ^w ^crbringeft t>m ben geflen , ^afcf;en iJnbc ^in^flcn 2c, t^o m)ren*
be, fumptf)irnic()t{>i;, benntKm(^acramentet6obrufenbe, !^einapenbarf)elIe'3Bortt)nbc
^cuef)!, t)anben geflen ouerjl nicf)t, funber tuerben geraben tf)0 bef)Ofbenbe, t)mmc bc^ 2^or>
bc^ n?inen , bar fe i?p angefettet fpn , tvo barfuluef! ^efecbt.
5)u fed;f! , einem jjuben ^cit)ercr gef)6rct nene iSd;rifftc tf)0 t)orberenbc.
^lnta-icrt. Jg)ir t)ormelbcf!u bt;, bu arme ^rj5ue*(£fel, m fcf;rifftloft bu fi)|I, bt;nen
J^anbel tf)o bett)erenbe , f^ebbefiocfmcnancne^elert, tt)0 bu probreren |cf;al, tf)o probcrenbc
i)arnid)te^bo0efi, buncfctbt)benbitf)nid)t, i)ort)nfentt)arbafftigcn, tjnbettcbber ;umenfo#
j}en6affti5en@ebrucfeneflarcfcQ5en)eringefi?n, batn^p^abe^^^Bert i)or »n^ f)e(>ben, t)nbe
gt? nic&t einen '^iittef i)tf) bem '^orbe ©abcd <c(ftgp alfc&on f;unbcrt indf;l barummc ^jcuorbert
tvcrben) f dncn t)pbrin^cn ^
S)ufed;fl,bar(i;nicbtan^cle|)en, e(ftibtinitbcmbcfe^eucn20Sorbc(5)abc^ bcn?erct ft?
ebbcr nicbt*
3lntt\)ort. ^fuibi)anbuf)om6bi(jcf?ofte S)uuef, \i bt) bar nid;t an(jefe(jcn, tvaf bu
t(\\t Sbrifiu^ £i)uc t)nbe Q3Iobe bon fcf;alt , ben?ile \U bi; apenbar t)orgefcbrcuen ff eit , fuuber nien
bon t)nbc bcmbclcn m i^^t bi; t>nbe bi)nem ^ef pf en gelufiet ^ Jpefft bt; nid)t be ^tcmmc bttJ Q}a?
bcr^, bcr^ropbeten, t)nbc^po(ielt)p^f)ri|ium5en?t;fet, battneen5iH'enfd;ofbe, !^eut. ig.
^<xti\), 17. Diom. I f.©af. i. i.^im* 6. :c. J^effftbuocf gct\?iffert)'nbct)afIer©abed'.^ort
t)an i:5riffo in ber f)iUi(3en€bn'|ltifen 5?erfen , ^an ber ^antjen €f)ri(llifcn ^'erfen »or ©abc^
SHJort angenamen t)nbe ()eprebi()et , affc W mt> \\\ ber ^MbHe i)or(jefd)reuen ^i\i \ Q3iibe nid)f
fonber3ei)anbeffem(^acramentc?i])?attf).26. :c. 3^bi)bennbai*nic&tansefe(jen, roer ibt bar
betDcret tt)erbc ebbcr nid)t ^ -i^oX bebbe tD^mit/utDem V)nj}efcl;reuen i^orborgen ^cX)i^ 223orbe,
in ber Q5ibfiett x\\^i t)oruatet ( bar 39 men \mi @afc \:>m armen l!ei)cn mcbc Dorbldtnen i?nbe
tjt)ren) tf)obonbe.
S)ufcd)(i, ibtfrcncfebcntonnid;t, funbcr (lcrcfc cn , e(ft ^i; aflfc()on hmw €f;ri^
flu^ Q^eue^f ^C(i (feacramcnt^ ^anbefcn.
%x\imxu :5)at mad;f?utDol feg^ent^anbcm tvflbenfofen ^lffafe^ £ouen , auerfl berecbtc
€f)rifilif e ^oue f)6if ficf an \i^i 'iB^xi mU <^ccf en bcg ^percn , t)nb t)0lfict bcm recbten (l^ebrucle ,
tvo.bat 3:Sortlcref mibt>orme!bet2Som. 10.
?3p Den lyti^ %xMil
'^ox m bcn ^rancf cn '^ox ©acrameute rcle in .bciberlei) Q3c(lal( xu "^ox icf ocf tvDbcr
5urtfec 23eil4ge* aif
j)cfcf;micnf}eb[^e, t)atiDtnid;fti6i)icf)fi)i)mme&cr^rancfenit>iaen, t>atl) ©acramente ine^s
ncme)cf;appeben>aren, beii?i(enic{>tmef)re(ientlicf gef)6re r5omQ)roDe mhW\)m, hatiU
cin-^iicramcntefi), alfeDat^ort, tt)c[cfer€()ri|lu^Dartf)O0ruFctf)c(ft, ivoafle @e(ert)ett
motcn bcjtan , ocf t)e confe. dift. 2. cap. Panis eft in altari , i)0rmclt»ct iverf.
Jfpir ent;e()en brinjjct k nicf;t funDergc^ , ane bdt f)t (ecf;t , iU f;ebbc necn Sx^ «ipcf ; 6rin<!
^et ocf \\)ct)Der f)er Dcn olbcn @d;i6r mn Dem hoc facite m\>t Biblte.
2(ntivcrt. 3nbijJemQ5cucl)(en)crtf;nocf) ^rancfe ebDcr ©efun&e aff^efunberf, funbei:
anebcDroucDe unbe befmcrDc v^crten tvcrDcn <jcefcf)eti)nt)e,ocropen , \)i^ ocf enc paaantcfcf;e ^of^
ijc, iDt f)cfFtncen&empcl, ergo, iDti^ t)nred;t, iDt /iJ genocf; Daran , Dat Cf;rifJu^ 2[0oit
f;ir /^ , «nc /enicje exceptie Der Jvrancfen»
53p &cn uiiih ^xtidcl
^at me in Der ?0?iffc DuDefc^ finge \)nDe (efc , bxin^a be D. Martinum , ijnbe De <^t(\\)t
TOrcnberd;), DcDat(ati;ninDcr9??iiyef;el^benbef;o(Dcn, fd;c(Dtocf DeDatDuDefd;in De9:)?ifl"ctt
georDent f;cbbcn t)or 0!)h'|Tcfl6rmer.
5intivorf. 9[Bat D, Martinus ^efd;reuen bcfff, DtiDe tf;o 9}6renbercf;^ef)0(Den tDerf,
a^evDen fc n?D( tvcfen tho bcfcOermenDe , icf bim^ 6mtfi ^twifi , Dat men D. Martinus nocb ^lb^.
renberd; DcjTen 5lrf if e( tvcrDen Umn condemneren , DeiDiie f;ir nemanf (jenoDi^ef cDDer (^cDrun^
j]en tvert , funDcr nlkm an^etcf ent , njaf t5or 5^uf ticbeif ^nDe ^ctcrin^e Dcnet Den ^f;of)6rerert
i.€oiM4. Datfe(ji3eicf6ucr|lnid;f, a(feDeffe2frfife(in D!;ner(u(](}en 'JJrobrerie (leit^, Dcmt
Dar j»^(jct5om5^eeIet)orfn)e3en, tf;omS)ee(e(!efd;(ic^t)p0efagcn, fimDcrnH) tcf enei)efetfef mi^
Debctvcrcf bcbbe.
Q[0i))]6rmen ocf ncnc*I)?iiTe, n)0Du£a|lerer fcf;e(De(I, tnenn^preDenn^eDDerDen^runje^
f if en 9??iiibrucf bt^ hilligm ©acramcnfe^ , Dar g\) jum ivremerpe DnD Jl^opf;anDc( mcDe ^cDre^
«cnbcbben, iun)aiQ5uDe(tbombe|]m, mfenarmen ^uDent^o^roten^^aDcfe, beiDcDe^^t;^
ue^5)nDeDer(gec(en, Darupmad;(luDi;tt)0(n)atff)0rni(ien, DennDe?)D?((fen(i)nf/un) (bcfem
ncicfiDOi) omiaffmh^n, menbi)t>ni5fc&a(tubeiDeO{eDct)nDO\ec^t, @d)riift DnDc ^orf,
ftcDc umDcn t?nD blimn iatm. ^ejlu Du D);nen ^6(]cnbrucf ocf mx tneDe f Jo befd;ermen , Dat
brin0el;crt)or, in Di;ncrq3robreri;et)ittDe icf nid;teeJ.
:^ettM7e ^pcrr^^Suvjejibagen/Uajlc onDe Rarcfe Q5en)eri'n(je.gefc6reuen f;aDDemDer Q^rua^
fn?i;(]cicl;cn OrDen};nge (nid;ta((enet)pDuDc(c()inDcr9}?iiKn, funDerocf mn DiiDefd;en ^t^.
DenDcb:;Der:^6pe, n)0 mcn Dar (efen tnad; ; Deicfnid)ftDul]eff)Oi)orbeferenDe) WeflFicfDar^
bi), fetteDe fe bi; Dejlen 2{rfife(mif t)t5(]eDrijcfcDem O^amen.
5^ar tntmm probrert^e t)nD fed;t, ^uaenf;a()en ft; nttn ©oDf , (};n 2Borf fj) 0£f nicf;f
pjnDc^ -20ort, 3tem 5e fci)0(De Daf erRe S^orf uCoy. 14. ansefecn l)tbbm, nomiicf,
De^eue. - '
51 nf tDcrf . ^at ^err ?Bu.()enf)a()ett iteen ©oDf fi) , tvef f> f)t am D);n faflerenf t)nDe pro^
brerenf ejants ml , Derbafuen 5? ocf beiDe (tcf m\)t nff e 93?infd)en auer^je^eucn f)efff , i)nDe (lcf na
Q)aDe^ ^orf geuaf ef , befft ocf nid)t fd}(ici)te^ wilUn fef ten DnDc fd)r!;uen , m Di)ne erDcfcben
©oDere, funDerocft)tbi)atler©runDf beweren, DeDun)o(mad;(letn)e^befnappen vnD befeue^
ve» , fcf)a(f fe Dennocb ftan (afen fo oafl affc ^emmei t)nDe SrDe.
II. C&cil^ 1. 25<in^. gf oQp
^i^ II. 5C&cifa /. Veriodm III. Cap.
Q5pbc£cue6efFt5eocf t)efc bct5 (atfe &ii r>nl)e bpne^efeflen) gefcen, bumdc^teftDeit
ttienenbeteber%en»ni)e©(i;ftnerpe, t\)cbt)er^au(umDjDm. n. i.(2)or*i5. i/^im. i.
Si)enn mit »orf^ent(if en ^ungen t^o ftngen , baruan tie ©emenf^eit QSerjiant ^ebbcn mad; t)nl)c
gebefert werDen , ije{)5rt Dcfc nc^er t^o t)er ^euc , alfe t)ntDet^cn uni)e i)nuor (renDijjcn (gancf fln<
cen anc ^Seterinne* ©o /^ ocf Dejfe 2lrtif e( nocI)^er ^u^enl)agen noc^ mi;n, fuuDcr Da* ^ov*
fammciin^e tJt^ ©aDc^ SIBorDe , tf)0 ()uDe DnDc ^^eterin^e gefteflet
Q3tl^^au(o i,(£or»i4» ^ari)anDcmt)or(Ient(ifcn^efenDej3e5anDc(tmcrt, t^iit^cDre
©tucfet)p, DarmcDe6eDcC9?cnin0c^au(t (tvoemDiincfet) tt)i{ Dorf (aren*
:6e crRe , De Dar n)t;ITaget , \)$ jjrdtf^er , Denn De mit ^m^tn reDct. 3)arup fec()t fte ,
^au(u^5ebbeDer5a(uenDen2BDlTaoen)or5etagcn, Dat 5e Dem 4un()emDtcDer beneme, De»
t>pgeb(afen©i;nn.
5intmert. ^au(u^llralfetnic&taflcmDcnt)p.^cb(afen (St)nn, eDDer fi)ttDefc^e97i)erert^
f)i\t, fuitDer5efedt)tapenbar, DatDeDar tt)i;ffaaet ^rdtcrfi), DennDcmit ^unoenreDet, De^
gifft5enicI)tDv)nc,funDerDeffeCrfafe, Dcmif^unjjcnreDct (fpricft^ecntveinid; tooi^en) De
reDetnicl;tDen?9?infc&en, funDcr©aDe, n)enteemef;(5retnemantt5o2c. 2[Gol duerjl n)i;ffa?
get, DcbctcrtDcQSorfammeiinge, tcfwo(DeDat0i)al(entit^unc)enreDeDen, duerjUe(e mcci:
t)at gt) njpffa^cDen* ifear t)o{get nu er(l , tioat Du t)ptl^it(l , 2Bentc ( fpricf t f;e ) De Dar tvnffass
get i^ j)rcter t\?etinDemit ^ungen rcDet*
®u(lu nu m\ ^er q^rdue? €fe(, tvor \!)\x Dt;ne ^robrerfegetcrtf^cpf Q5n(jefaM;ue(t
tan Dem (^cbo(emei(]cr Dciti :£>ituc{ , Dc De fuluicje ^un(l njcDDer €bri(]um ocf brufcDe , ^ntxh*
4» DcDatcinet)t^Dcr@c()ri(ftt)ptoci)7 t)nDcftt)ec&DatanDcr, DarDe5}?ac!)tanm(acf;, foDetV
Pu ocf»
53c anDer De Du tjt^ Dem tjor^enannten 1 4. cap. t)pbrin0e(! \^ Diffe. ^en De ^myt @e;
tticnetf)ofammettDcquemeaneinem CrDc, t>nD reDcDen afle ittit ^un^en, Dar qtt)emen ouerji
^cnon i?epen cDDcr S^nge^dutgcn, ttntrDen fe nicf)t fectgen , gt; njeren t^ttftnnicf;* @u Dar ( fpricf t
l)effe^rdue^(2fe{) tDO^au(u^rcDett)anmcnnigcr(epe5utt0en, DatDceiitefii^DeanDer fo t)tf;#
&(erret»
^lntmert* .?)ir fiitf) me auermd(^ , Dat Du D vnem o(Dcn 9}?et)fler ntc()t en t{open bift , Denit
m Deffen ^orDen flept fo gatttj i)e{e gefc^reuen, Dat mi;nen 21rtife{ flarcf betvcret, Dar Du
Santj DopnD blinDt t)p oeiDOrDen hi^, 5)ar |lei)t t)an Der ^i)pen eDDer J^arpen , Dc ncneit t)n^
Dcrfd;eDeltf en SuDt m\ ficf geuen , Dar men ftcf Denn nicf)t na ricbten f an , t)an Dem ^epen , De t)p
Dat t)nuorftenDi(3e Q5cDt nictt 2lmcn fe^^en f an , 3tem Dat ^aulub' m\ (eucr itt Der Q3orfamme^
lin^et^t^flF^^ortrcDent^orflenDtlicf, tvenn fitfitepnDufenf^BortmitDer^itttgen, Dflti^,^n^
itor(]etit{icf, 3temDfltDe*2Ci)ffc(tc)tnj3eDen(5>eldui3ent{)o5dret, Darnf)at)o(get erfi, tvatDu
t)pt()it(lt)anDenQ3tt5e(dui0en, t)nDeDuDefiDar t^o Den ^ej;t t)alfd}{ifen , Denn tvor rcDet f)ir
^aulu^Danntenniger(ei)e^un(ien, Dat Deeinefiid, De anDer fo t^t^geWcrret f)e(ft, f)\x fleit \o
m\)t, tt)oDua(ofe(l, t^nDcreDeDenitiitaaerlepe^ungcn, funDcrfo, t)nDereDcDenaflemit^utt^
flcm ' 5>it{) be|lbaicftvo(, Datfct^norDentlicfmit^^uttgeniicrcDetf^ebbctT, tvoruitimc fd)o{Dc
fc anDerg ^au{u^ t^otti orDent(if en bcDenDe t)ttDe prcDigenDe fo t){i)t{icf (jeuorDcrt f)ebben , auerft
Deffe 2Bortfegi3etitnid)t, ocfi^nid)tDe^cningc^Nau{t, aflencmcDDer De Q}nfc^tcf{icf)eit Ded
^{naenreDenDc^J* funDert)e(emecr, n)eDDcr Det) a{tf)Ot)e(e0 ^cbrucf Dcr '^unflcn , t^ofci)ri)*
ueti
JSrtfce 25<fl48<» 127
uenbe , l^enti f)e mbtrt ;o nf cf)t fo Defe cmevlepc ^uuQm tf)0 bruf enbc,, alfc f)t m\)tvt mb xoUf
t)at men «orflenbtlicf vcbe DnDe Wf;le^^e»
S^ufed;j], ti?oani)eci)ti(f;, i;nnic&, \)(pt(c&, ®at)efrucf;tevcn, l)c£ci)cnsctt?efcnf9tt/
imtn ©aDedi)enl] antf)o5i^renDe , t)nb l^ebben numerle ^efec^t t>at Qt) Ml tvercn.
SlnttDevt ^atDc £et)cn 9efed;t cDDcv ni<i)t (jefcd;t feebben , cDbcv noc^ fectgen m6^m,
ean /utvem ©ifaticK onDe m) /iin) , lath icf aKe^ Dr^uen , i5uer|^ tvo ^er (\mm Dod; Dc ^rotc 2Im
bad;t in U ^iiDe tlfo luroen Iati)nfd;cn ^Hli^m t)nDc ant)erem (^efancjc t)nt)c ©offgbanbe f Q}tl^
Der cjrotcn ^^etf;er!n()e ^^n&e 97utrid)cit, t)cfe crfanc^cDen t)r& t)cm t)nuor|lenbigen |i'n(jent)c?
g^ein oortvar , Dcnn tvat ^^eterin^e i\)t bxinc^tt , <2)a^e^ 3Bovt aef;6vtt)n&e nid;t t)ov(lan, mac^
tnen fecn ^)}?attb. i h 3cf ftt)j;gct)cnn, n)at^etcrin^Oct)tf;fulfemt)nuor(]entlifemt)n()e(}rurt*
l)et)cm@efanc|efamenfcl)oIt)e, n)0r5ert)enn? ^^arlicfnergenanberi^bev, bcnnt)tf) bem Daf^
fd)en£ouen, t)en(3!)t)ovd;;un)^o(3enpret)i3entt>cn£ut)enin9cbiIDet f)abDcn, nomelicf, foDcfe
©ccIcntf>ot)orIofcni)c, fot)eIe2Iflategtf)Ot)ovt)enent)e, fulcfcin^elufc tbo ^ebbentic , fulfctn
Q3ngc(ufetbocnt(jl)ant)c, Defulfe^iffen,'^!^)^, Q5il^eanb6ren2C» S)arutl) ;dbi)ben Q3n^
uor i tcnt)i(tcn De 5lnbad;t t)n'o g^nnicbeit gcf amen. Ouerjl alfe /utve £6genpreDise m^ , fo mi
ocfDeualfd)e£ouc, alfeDe^ouc, foocfDc^InDad^t. €in qwaDt ^p , cin qn^aDt Wem
!^iifed)fl, Dc^iircfef;ebbe;utt)cn©aDc«5Den|lgeIauet, t)nDc laucDc en nocj^tvcnn Jeen
feege , vnDe t)nfen nid)t,
2Intn)crt. ^at fanicfane^njof^clouen, Dennalfemctvifricbtcn, naDcmQ5e|tc()te'Dct
C(3en , fo /g ;utDc Dc prc(^ti()c|ie t)nD De f;erlif e|!c. Oucrll fo Dc <^urcf e t\)U|]e ©aDc^ 23ort t)nt)
^t^iden, t)nDealfcDcnnefcbomeDe|utDen ©aDc^Dcnl^, n)urDef;c(}Ctt)ic5licf /uiDt)Ovcincnl^upert
^oucrDicjer/ ftolter t)uDc precbti()cr ^ouen acbten , Denid^t t)cle (teuen t)itime ©aDe^ €re t)nDe
fi)n(SuangeIium, fuiiDerancne^Dcn^uDenDe^unDtt)nD Ogcnt^pfpevven, ;utt)cn ©epven^e
anf bofecnDc. Ouevft t\)p bebl^en in Dcffev @af e mit Dem ^itvcf en nid;te^ tf;ofd;affcn , jjifft mt;
ccf ()rotbn)unDcv, Dar3i)avmen^vi;gevfob(ot ft)n alfev Q^etvcvingc , Dat gi) De^ t^nctcloutgcti
t)nDe t)nuor|]enDJ(Un '^iircf en ^itcbnijfe balen aucv ;un)cn ©aDegDenjt , tt)Ovummc tbujl Du @a*
tbannmocf nid)tV^ortt)p$ ^c tDurDe i^ucjetrDiucIt mit fpnem gviinDc t)nD Q3ort>^anDten Dcttt
^urcfen auer m flemmcn. ® cbrifft , @d;rifft oorDcvc it)i) t)an Dt; , t)nDc nicjt mt ^iivcfc cD^
Dcv^atcv, ?(}?cnnefeDDer(SatI)anpri)fet,
!^cDruDDcDeDui)prf)ui];U ^eul!)tet \m mit nM;lTagen, t)nDc[tt>cret nic&f mit ^uit*
(jen tbo reDcnDc , laret iDt 6uer(i aItf)oma(c crbarlif cn t)nDc orDentli)f cn tbogban. JP)irut() fd)Iut
[)t , ^aulu^ fi; iE)nfcm ©tbrufc t)icnDt , t)nDc erem ©ebruf c friinDt , Denn n)i) n)crctt (fpricft^e)
mit^^ungentf^oreDenDe, i)nDe i)orf;inDcrcn Iati;nfcf)c©prafc, fpt)t Dcm^aulo*
5intn)ert. @pt)tb Di) ^v6uc^€fel t>nDgrtjebDUcn, Dat Dufulfc^ \n €tft)icf;ei't f$oIDcfl
guDt Don. 92Sp iveren Dt) nid)t mit ^ungcn tf;o rcDenDc , funDcr fc.cj^cn t)tiDe fcbrt;uent Di; opent^
licf , DatDe^t)or(lenDtIifcn@in5cnDc^, 2Cp(TagcnDctJeDDcvQ3tf)lc0gin^e fcjal meijl fvn tvt>
Dat t)ovsenanntc 1 4. cap. apenbav betiiget»
'^at ^aulu^ iun)em ©ebvufc fcboIDe JviinDt f^n , fanflu /0 fo ficf;tlicf fe^^enDnb f6gctt,
a(feDuDi)Davbauen Den ^t)tel pegeucn be(f(1tonD gen6mct, ^effbebbcv Dcv l^6gcflen 'i^axhit,
t)nDe macb Dod; neen fn6Dev'Q3ienDt tsnDc ^a(]evev @6DtIif er SBav^cit f^n , tt)0 Du , alfc "^Ckt Di)^
ne ^vobvcvi)e scnoc&fam.betiiset i^nDc xow maf et , t)nDc ttjovinne fc{)olDc ^aylu^ iunocm ©ebru^
Sf* fe
11% IL€bdl&I.Pmodm lll.Cap,
fec|)t, Mtft^ wpjTage nt)ed fcl;ai mcij] fi)n. ^ln fmc^e gf) t)e^ ^atyn^ Defe, Dni)e t)oit)te tl)om qxo^
ten ^edc nic[)t , ^ret)i^enouevfli)nt)e\IBi)l[a.aen<}avfe(t)en t)iroec)anrs i^einicl;, Dntsc/^euen
fuIfe^Byffasincie, iDoDur^ivpvobverefi DnDe ^ogenfa^eft, ^o xi)mt (kt Dat mit ^aulo?
^o fan Denn ^$aulm5 mm ©ebruf e gvunDt ft)n ^
3afpvicl;llu, ^aulu^fecl^t, ii)tfc[;aIovDentIicft5D^f)an.
5inttvcvt. ^ir mx\)t \v\) lercn , mt ovbcntlic^ tfeogf^an f)cte , benne fvaneflu cn , tvat it^t
fi) orbentlicf tl)0(}f)an , antn)ert)et l)t in fpncr ^robrerpe , mht fpvicft , m) fiuiien £ati)n »nt)
pret>i^entit)tlicf, fra^eftucn, mtiUfi), tibtlicf prci)i^HMt , antt\)evi)et f)cDarfuIueil, i^ent^
ftcf afeerbefl fd)i)cf en mU '^xaQtfin cn , tvcntf) flcf bef] fc[;t)cf en mil , Dar i$ ()c f)ccl flumm ,
friid^tet, be <^cfalcf mdcl[)teintl'ic[)t famen, m mdtcn ducrfi fpnen (^cbrucf anrcbcn V)nt)c
fracjcnben, VDcnt ftcf bcl1fd)icfentvil, Dar fri)ijentt)i)alfulcf einSIntiDcvt, battibtlicf prebigen,
t)nt) prebi^en (tt>ot)ufd)riff|{) tventftcf fc()icfentiMl, ftetane S>a^et)nuor!lentIifent)nt)cbnac?
grunbebtn ©an^qf ftngcn , t)nt) t)mmc 6. S^agc tDor cin^ cnc ^tunbc geprcbiciet. 3cf frajge
oucrfl, t),ett)iIe^auIu^tDiIt)att)c^Q33i)fIagent)edfd;aImei)ftfpn, V)nt)e0i)menen, ^aulud/u*
m grunt)t fpn fcl)al , tvorummc pret)i(]e gi; nic^t leuer allc t)aQt t>nt)c ftncjen M ^at\)t) , tventf)
ftcffcf)icfenti>il^ ^orummet)>iItftcfnid;tfon)oI fd;icfen, t)at men Dorflenbtlicf bebe, Icfc,
ftngcmibemf)Ie^get)ad)Iifc^, alfeibtflcf tDoIfcf;icfcnti?iI, mit bem [at!)nfd;en finaent)e bacbli*
fc^f @unt)cvbat^rct)i(3entfot)eIcnid;tinbrin5Ct, mcer arbeibe^ cffc^et, alfe Iati)nfc[)e ^l}iff
fen, '^ilcic, t^nbanberc^el^^cngc, tvomenocffunberlifen rool befuni)cnf)effit, in^crcf?
miljen, ^atvonentjnb^Iflatc^gcflen, bariiDa^^lirebi^^cnnic^ttit^tiicf/tDorumme^ 3t)tmo*
fieort)cntIicft5ogf)an/ ttjofof 233entc9}?ilTcn, ^in^en, ©pelcnt, ^ofercntac. gaftmcec
ben ^rebigent, 3cf mcnc|o, (3i;I)ebbcni^auIumtI)0tiunit)engriinbc, be q\) ft)n orbentlicC
fl^o ,(3f)an fo ^ar fl)n t)tbf]ri;fcn fdnen , t)at it)t Davup luDcn niot^ tvat alDer t)nort>entIi)fefl ttj.cD^
Der Dc ^Bort mM ^mii^c ^l^auli gcDan ^nD c^cduct roert.
.^erfiiIucn^ufcj?€ri)C)(5nod;einc, Datl;efec^t, DatDe^ei)enf)ebben fuflgefrc^cn, t^o
erem Iati;nfcf>en ^mgt , i)tf) lancier ® ett)(in()cit*
5Intn)crt. ^itf^tDuflcicfDorbcntiDOl, fet5ocfnoc[)Dac^Iifc^genocF;bt)Dcn, Dcnod)an
jnm Iofcn^?cnin(3ef)an(3cn, duerfl fo De lofe ^oue, Dcrt)aIfd)en@naDeimD2ffffatc^in;un)em
©efan.{te'thoi>orDenenDe, einmdI)I'otI)Der€I)viilen§ertcn(}craDet ifcrc, fc[)oIDcllu ttol feen,
iDcIcf £ujl fe Dartf)0 bebben tvu^.Den , ja cuen aifc ein ^d)dp tbom ^uluc , m men , ©aDc ft;
bancf , an Den fiitb De nu rcd)t im (guan(ielio €I)rilii gcfcen t)nD gelert f)f bben , mt Dc red;tc ©a^^
DcoDenli fi). <Summa , @d)Uf jcrt^e DnDc ^anDt i;fTet , tvat \)n hiv f)cv bringcf] , nic^t tmDc
\).at me De eDDcfe ^i;Dt DarmcDe tbo bvincten fdjai ^^i<:l)tii ducrfl: DinDc icf geantnjcvDet t)p Dc
ftarcf en argumeatc Jpern Pomerani , fuuDev Dat Du t)OvDevfi ^>en)crin.(ie DcriS)in0C Dc vcDc fo
w} DuDc flavcf bcmcvct ti)n , Dat Du cm nicf;t cin ipdrcf cn tjtl^oeta^cn f)cffii
S^p &en j:p. SfrticFel
^at (^briflu^ 3Bovt t)am ©acramer.tc fd)al apenbar ^c^drct ti^rDcn x <Sec[)t ^e , Dat
Dc ^oDt De.^ |)eren t)clc mcl)v Dovc^ Dc Q)eDed;tcnitIct)nDe Dat^cfcn t)ovfwnDi(jcttt?crDc, alfe
Dovd;Den©tcmmcn»
Jilrtfce Bcil4ge. 22^
5intn)ort. 3ii benn ^inu^ 97arren&ei> nccn <£nt)e ^ wox l)cff\\u imid) ^crDt cbber ^p
empcl ; Dat (gipri|lui?!^DL)t xy:k niccr Dorcf; @anefan)(]cnt , Dcncfcnt, feentf) DnDe ©cbriaf bcv
^cf cn iiiJ, et)t)cr fc[>i( ivcr'Ocn t)crf unbiget, nlfe bovd) bat.^or^t ^ et)t>ev i^ bat ^IGorDt nien aU
lencDart^oof^cuen, Dat mc ibt fivpcjcn »nt)c Dcncf cn fcl)al, t)nt)enicl;ti)elemccr, fe^^en; (;6ren^
ftorltan t)nt)e loucn 't mb bcfonbcvcicn in fo mcrcFIifen ^in,(}cn, l)e allenc om Ofeorbt f^aiigcn f
•I)crf)aIuenfe(}geicfnO'J), t)ca>i(ci5atDat«$:cfcn i)pt ^OorDt, i)nt)e Dmme Ded^orijed tvillen
gegcuenij^, Dni)cDe03ci)ec[;tcni|yc (fcba(fcrcct;tfi)n) an Dat';IOort>t ficft)Otf)enmott, iJTctDen
§!ommunicantenfcernuttet>nDctro(]licf, Dat '^^IGorDt tf)0 f^orcnDe DnDe t)or(lan , M fe alfo
Dorcb Dat ^lBorDt, DnDe nid)t Dord; flid^te l^ancfen Dp Dcn J^oDtiDnDe^^cfen feen , SDenn iDt
t>etf) nic[;tSilen(:ium cDDcr Cogitatio, 3Dt 5ct, Mortem Domini annunciabitis 6cc, @ec&^
ftu ^cit ilGorDt f)c|ft me ivol er acf)oref , i^lntroorte icf , 'A^^at ^acramente (^efft men ocf ivol ev
entfancjcn/ 5^an}uiDcnnDe^@acramentcD^ nicJjtentberen, DcIciDenigevDe^SiOovDe^, ^mm
t)mmcDeo ^iGorDedioillen, OvelcfDHd^^prijlui^^oDtionDe^loDtuevfletent tJorfunDi^cf) i$
iDt incjcfettet.
^u fcct)|], ,*^e StinDev mefcn De '2Bovf t\)Ol ^ntmvt. SQScfen De 5^inDev tvaf i)an Dcm
©acvamenfe, f)ebbcnfenod^Di;, nocI)Di)nen'^t;pIicf)tcveneftt)e^tf)oDancFcn, De 5))t?elebeves5
Der t)nD ^elevDcv tvcven, en eincn (juDen 5(poftcI (De ^lpollel £icf;te t)nDe ^ennincjf^c brin^cn f on*
De)tf)0(}eucnDe, alfeDaf9penDen(2afcd)ifmum fd;olDen xtd)t t)nDe €f;ri|]licf (jelercfbebbetv
Q5riDet)jfcfeocf alveDeDe ;lBovDttvetf)cn, tnat tvultu Davt)ff> flufcn, Ergo, me Davff fe nic&t
t>or)]enfIicft)fbreDsn^ @omocl;teilDui)Ovf ocf flufen Dat men bepDc pveDi^en DuDe pnijenf Wl
leDe, Denn me ftngef t)nDe pveDiijet ocf «fle ^iDt nccnen ©dfen*
S)af \x>\) Den Canon t)mme ftnev fvdmDen l^eve tDilfcn mm faf^en , fpvicf f f)t, M. Phi-
Kppus fe(3(je in Detii ^ofeSententie veterum (jcndmcf K, Daf iDft)nfefert)nDe nid[)fguDf f»),
njveuef ifen afftbotT?f)f en , t)an Dem <§5efouen i)nDe *33erf?anDe afle Der oIDen €f;vi|]Iifen 5l*erf en.
Slnfivovf. "2Baf M. PhilippusDavfcf;vifff, f)ebbeicf n)ofgefefen, t)nDenem et ccf getjs
nean, ouevfiDafl^eDavmetJeDenCanonem, cDDerfijf]evfimDen?Dhnf(^en to, (DeocfoIDini'
0edi)nDeaIIe^iDfmcDein(ieIopenfi;n) fd;oIDegcmeenetf)cbben, tDevflu tiDOl anDev ?Sefcf;f Df in
anDeren Q36f cn (fo Du £u|] f;effil ftne ?^df e f ^o fefen) finDen, eDDev ^efff f)t tvov nicbf mcev Dcnn
tn?c3vei()e ,(]efcl)vcuen f
$)\i fec!)}] Dev Canon f^ afvec5>f, fonDev f)t tvcvDc t)an tjn^^cDvun^en , Dp cin ant^v ^er^
(lanDf, t)nDemifQ3nvedyf()eIeflevf, (Setvillenenocf tJorblDDenim Oii)f e^Dac)e, cDDev im Con-
cilio, 3fem me Ddvfle iDf nicbf bcforiDf fi;n mw Canon im DipfefiDagc ftoSlugpbovcl)»
Slnfa^orf. ^at Dc Canonnid)tt)ant)n^, fonDevt)an/uit> (vooocf baucn Dat ©afue)
<f)om|anDeven Q}ev(ianDe,aIfe Dernaf lirlif c ® i;nn i)nDcQ}or|f anDf Dev JcIIen^orf mif bringen,
jtcDrun^en njcvff; , njifle roi} 0)f\t ©oDf voill) t)ele (£v bevopfen vnDe tvciv mafcn , alfe q\) /utve
io^ben, !;Detwin)oj)j;DenCanont)orbttDv'nvoi(Ien, t)nDen)i;emt)nved;fDiiDcn, tDcvtmentbo
^anbt icen, Wi ocf i)pf f 6vf efle im Dvi;fegDa()e tbo ^lu^^bovct) mcDc tjov^cDvaflcn fi), t)am Offcv
bcD e^acramente^, i6 am Iicl)f en •Dage, <2>e (i;nf nicbf fo fecv t)Ovfcf)vo(f cn , voo Dn mecnf?, Daf
fe fwlfcn apenbavcn Wli^bxn^t fd;oIDen i)or6iiDen , '2BiI ocf n)of, M iDf Di; nkl;t allc funDf ie,
5 f J voc^t
2 3 o //. Z^tiU I. Periodus IIL Cap.
tt)af&ai'an5et)ragcrtt)nt)geret)et, tt>ott)Dlt)uDi;fu|jmercfenleft, DaeDubar, t)eIic5fe»oremcn
^i\)^x\fiix, meDe^en)e(15t|i, ^eDDeftumenDefTe^Probrerle&armitbi^gefcar, nwflbu t)e(icl;tc
ein grot ^^>ifcf)op , eDDcr fiif} n?or ein ^ac)ifier nofter getitclt , Dar Du nu ein ^rouc ^ (gfel mlr
S2iJar^elt5etcnmoft*
^ofenuerenCanonn)if(eni)orbiDt)en, mac^ mcn I)Dr ftdren. 5)eCanon (fpricftf)C)
nometbat^acramente ein Offer, nicljtDmme&e^/cgemDcrMg^cn, fonDcri)mmei")c^t)organ*
gentwKen, alfeDcQJeDcrs^Dc^ofDcn^eflamente^, crcCffcrndmeDen cinCfter i?orDc ©linDe
nic&t mmt De(^ ©cgenmcrDi^en , fonDcr t)mme Dc^ ^5of limpflpjien n)i({cn,
2(nttvort» ^ennDatbctDcren()et, DatmencineanDcr9)?ceningcmafef, a(fcDcapeit?
baren^^S^orDtmcDebrincjen, n)ct5icfnenc^d(fenfocjrot, Demcnnicbtbcn^erenf^olDc, S)enn
n»o( fan nicf)t cinc anDere 9)?eninj}e ncf)men, a(fe Dc 3BorDt (uDen, t)orb(omcn t>nD ^Drcn De t)nDe
ii(^0)ix\, \U fi; bcmcret , 9}?i) i^ nod) tvol inDecttlcf; tioo ^^onia^ t)nDe auDcr Opinifien, Deffc t)of*
genDC^OrDtpfccjcntboDuDenDe, ndmelif, SupraqujEpropicio ac ferenovultu refpicerc
digneris^acceptahabere, ficutiacceptahaberedignatuses munera pueri tuijufti A-
bei» 5cSacrificiumPatriarcha:noftriAbrah£e&c. §|(fet>ptopus opcrans t)nD nicf)t t)pf
opusoperatum, 97oc(;(uDenDefTe^ortnacremrccf;tcn natiirdfen Q3orflanDc nicbt t)p De
«Perfoncn, tt?o fe DiiDen , fonDcrtjpt^acramentc. S^n^ Dptb Den Canonem ben>crct, vnDe
nicf;t t)e(e meer, Dcn Canonem tjan f]nem natiirfifcn t)nDe cjicn COorflanDe Drenj^cn J
<^oflciDtocf nic^tlmCanon, ocfgeuenneencilBorDtDcn^crflanDt (f)e njcrDc Dcnn
n)c(Dicf)(if en Dar t)tf) ^cnamcn ) \)c<i Dat (gacramente tm Ofter % t)mmc De^ t)or^an(}cn tviffen,
Dc t\)i(c a(fe ^orDt n)Dfcn x^^^t @acramcntc t)nDe fc^Qcn, !^i)t() Dit Cffer, ^at m) Dp Cffercn t)or
Dc^erfcn :c» @u(f eln ©lofe oucrft, Dc9i)t^unDc>5n)Dt()t)nDcfpDttf)0 ^opcfdfen , tverc Dar
tt)o(t)anndDcn, DatalfoDcDnflarc, tn)t)ue{f)afffial)e, tnrrutvc ^c^t, n)ccb ijenamen tvurDc,
t>tiDcDe©lofct)orDen^c);tt\)cDDer InDc ^teDe gef^ettet, !Dcnn mc (etb rt)o( gcfcf^ccn, "tiCit^ai
, ©acramcntc cln Offer 5etc, n)OiDtt)ant)e(enC(Den()ef)etcni^, Darauer f)aDert ncmanDt, me *
(ct ocf n)o( Dat myftice (fo Du brufcfi) in ftner ^crDc flan, trcnn mc Dat realtier, bclDc im ^o^
iicnt)nDocf imDac()ft;fen©ebrufenid)tfi'nDe, Dar tjp rcDc t\n)»
S^c^I^iiDiniictJamCfferDc^ofDcn^^eflamentc^, mi(]\)a0mi)t\kf)t, ducrfl DatDuDcn
Canon Dar mcDc fmiif cn ttiult, wcrtb Di; fcKcn , Dcn t)p De Cffcrc id ©aDc^ 233orD , tve(fer fe
Cftcr 5ct5 t)nDc ndmct, bauhlt fc ocf t5o offercnDe Dem '^olcfe in Der glgurcn t)itDc fd;cmc muf
DcrcnDc , Dat i$ md;t 5t)r fo, Dcr^alucn Dt;nc <^toffcrlnj)c Di; nld)t fjc(inj)en voixt*
5iifc icf Dar |u(ucfl Den Canon clncn frdmDcn (gtcmmcn t)nDc ^erc ^cudmct 5ebbc, fprlcf f ^
5c, IDtfDnccnfrdmmet^temmc, ©nfrdmmct^tetnmcf}), Dcn?eDDer€5rif^unircDct, Dat
6at^acramentcinCffer5ct5, l^nld)t mcDDcr^Jg^riflum»
5fntn)ort. S)cnCanon 5ebbe icf nlcf;t Darummc clncn frdmDcn (^tcmmcn ^c^ctcn,
Dat 5cDat^£:)acramcntcinOffcr5ct5, fonDcr Dat5cmecr n)^;fett)pt ©acramentc tf)0 offcretiDe,'
njcnn 5c t?am Offcr rcDct, a(fc tjp Dat elnlse Cffcr cln. md( jjcficcn tjnDc tjuncnbracbt int ^xut^t*
K^ctr.^ ^pbcf.f. J5)ebr.9,io.2c» ^cn)lfcducrflDit5noc5Dord;€^riRum> nod)Dorc5,
^aufum geferct mxt , Dennoc5 t)c(e mccr t)an iiixo gepreDl^ctt^nDc gcduct , a(fe Dc red;te ©cbrucf
\)am^^riflo bcuaicn, mot5 icfDat ad;tcn, a(fccincn frdmDcn (gtemmcn , fo(angc()D5Dr
€^riftu0 <Stcmmen 5drcn (atbcn/ 3oflnn. i o. ^c^t aHcnc De ^tcnimc cin frdmmct ©tcm^
mt
5urtfee 25eil4g<* 15T
me fcf)oli)e &cfen, ^en)et)t)ei'^i;)r(|lumreM, nlfe njemi C«S)rJM febe , t)otl)^at, CinanNr
fprefe, lathDat, n>oim!4^rancfei)e^^Iobe^i}efd)een, nemeicf nicjtan, fonDcrhefeocfeiRea
frdm^en (^tcmmcn, t)e an&er^ luM t)nt)e leret b\) CJ^rijhi^ £ere , ane^uc^enf|]e®6otlifci:
(gc()riffr , alfc C.5)ri|]uf5 fulue)] ^eleret 6eflt , m f}\)x mit Dem Offcr De^ (5ncramenre(J gefdjiitf^
S)ennfulfcn Q}nt)crfct)eDtftnDeicf int)em 10. ^omii^, alfe bari^Jj^rilhi^ Dc beiDcn 233orbe
f)cff t , ncmclicf , ?>}?i;n V2:)temme \)nbe ber frcmjjen ©temme , @o mojhi mi? (SJpri|]u^ ^fcm*
men bringen, eb^er It)t)cn t)<\t iDt cin frommet ^temme f)ete in (Snjicl;eif.
S)Hmeenff, DclJe Q^olge Dc'(]e nid)t , (^J&rifiud id ein mdl^eofferf, tjnt)et)afC|fcrgeft
cn)ld;Iicf, Ergo, f)en>ertinnt)er?O?ilTenic|)t0eo|fert, QJnDebemerellDatDar mebe, Dennt)#
sSoIpc Doct)te nki)t, €^pri|]u^ i^ ein mdf cieo|fert , Ergo, fo n?crt5 0;n lif^ifc Offer in Der Wfft
nid)t betrad;tct. 3tem, De S)oDt €^ri|]i ic tinmal i)orfcl;;enen , Ergo, fo mert 5« nicf)tDac|?^
fifc^ in Dcr ?0?i|Te t)pt nije betrad^fet 2C»
^lntmort. ^egf^an, bcDencfen, befrac^ten Dcn !DoDt Dei^ ^^xin , tt»elcf (jefc|?ecn fd)af
tn D£^t>}tI)DcIin(je (icf nome nid)t De ^'^^iljcn, Denn icf njctf) mol n^at Du m ^^\\]m mceneli, Dcp
fe^ e)acramente^ , pjJnid^tein^^incf, mit OffercnDe , DarDcCanontjpflincjcf, DnDemyne
^oIiicDpconcIuderef, Darumme, DatDumitfuIfen lofen '^ol^jen mi)ne ua|]c llarcfe Q^olge
iviftummcllofen, i$ Di> a^olfo md^eltcf, t)fft Du mif eincm @tron)i)pc, einc flarcfe V)afle
Q^ord; tjmmnverpen tvolDell, ^mn beiDe Antecedens t)nD Conlequens, bangen an Dcr mf
(lcn ilarcfcn ^c()rifft , n)o b»; Dcn 21rticulen i^ an^ctactcn ndmclicf C!}?attf),26. 9??arc. 14,
iuc,22. i.CoMi* J^ebr.7.9. 10, Cp5ef. f* i.^ctv.^
5)ufecf)|l, ganjenntt)») fe()(jenDffcrcnimCanon, Dorjla m) beDcncfen, btQCif)n, ba
trad)tcn, DatDatOffer, ivelcfeindgefcOceni^, refcf^orQScrgeuingcDcr^iinDcn, DnDclKei^
nin^cDer^SeelenallerOlofroftigcn, fe fi;n njor fc fpn, imtonDccDDcr im^oDe.
21 ntnjorf. !I)effc \nm !t)uDin{)e b^bbt icf wor^cen n?oI ^imtbtn , mercf e ocf njof , n?o
Dumif 6emeIiffri)nDct)orbor()cn @cf)alcf6cif Daf QJegefur, Dcn Q3e()efto?Q?i(fent5o()uDe, Dar
an^angeH, inDem Du fo be^uflif cn fd;riff|], DanDerOieinin^eDer^eelcnaffcr^^otroffti^cn^fe
fpn mor fe f»)n, im i^euenDc cDDer im S^oDc , 3tem met5 ocf tt?at ©lofen De Confe. dift. 2. cap.
Semel. <Sc capit. In CHrifto. ^tem libr. 4. Sen. difl. 1 2. cap. 4. gefc^rcuen jlan. Oucrfl
Bi)rfc()(|eDart)anDatDeCanon Orelcf Doc^f)Ocf)t)anndDcnn)erc,) fuffe^nid)tfeotgc, 3ITctocf
nic()t am ^a()e , Dat Den ^uDen ean \)tn ^Tii^tn fo toefe in^qcbilDet i^, Dat fc an Dcr O^^iffc nid;f af#
fcnc De @eDeci)teni|Te De^ !^oDe^ C^rifii ^cfocf^t f^-cbben, fonDcr ccf t)or cin fonDcrlicf, red;t, n^ar^
5afftict)Offcrgefennft)nDgeIduet, »orerct)nDcercrgrunDe@eefen, beflencf, bcralet, cnD fo
mcDc De ^rafff, anDat?>3?i|Te<0ffcr (Dord)t?eIc"^orrrun)in()e) ncfttfct 5ebben^
SODuIfu nu DiiDefd; rcDen, moflu nlfo fcn(?cn, €^;)rijlu3 55oDteineinid;, cttic50ffer,t)or
olfe^unDcDcr^anecn^^erlt, ;5>at@acramenteduer|l i^ ncen red)t Offn* t)or De ^iinDc ,
nod; Dcr ^euenDi^cn noc^ Der !i^oDen , fonDer l)efff mcn Den 07atnen m\ Dem erffen eni()en Offer,
t»eIcfDarDord)bctracl^tett)nDet)orfunDiactn)ert, mttDemilBcrDe€^>'';H, ^IGenthc Dit @a?
cramentc befft ^^riflu^ ntd)t tbo cffcrenDc anof;cfef tef, fonDcr nc^jeue»! tf)0 ctenDe t)nDe DrDucfcn^
Dc, 5!)it5 n?ere()rofft)orffenDtIifDuDefd), n>effcrDe^b{erT>apcnt?nDc Dc(2nfuoiDi()cniiDr|tan
fonDen. OuerflDat^crtc i^fun? tf)0 blinDttjnDetbo fieenid), (^n foncn t)nDc n)i(Ien folfc^ Den
£ei)en noc^ fd)riuen no(^ f crcn , fouDcr De xoiit mit ©lofen |]o|feren , fmiicf cn t)nDc \t%in, ^\)
raccncnffonic&f.
2^2 Il.Z^dls I. Veriodtis III. Cnp,
©0 i^ m be ©umnia, m h\) btn ^lvticulen ancjefagert, ^c fine ^unt)e i^ofet iint) het)?
t)e0ermemOfitvmfine^'iltji)e, Defe»pi)en!^otitL)ediy€vcn, t)C{^i)atveci)te, Qvci<\[\i,im
ge,ei\)igcOjfcvi)orDe@unDe, Dnt)e (at ficf Denn t)ovc& C^&villu^ ^ovbt, mit) befoiiDercjen
Dovcf;De2S5ovt)tt)e^0acvamentejS tyovfiinDigen Dni)e innbilDen, t>enn t»ar fpvicftC^pviilu^
apenbar, f^e^ebbefpn^upovmi^jjegeuen, t)nt)ef»;n^loDt mim^ ijcrgaten in QSercjeuinge
t>er^unt)e, ^iefeuctibt cms tf)0 fJercfentJe fpncn ©elouen, ^clateftcf ^rot)ti)nl)e^t;n beve^
t>en, i)nt)eDpt)c^ovDt(£^pvi|lit)at©acramentegeuen, t)nt)fi)t5ofvet)en, Denn ftnc ®unDe
fi;nt eme 'oovc^euen, m €^;)vif^u^ fpvicf t. i^e tvilc nu be Canon dcIc anDev fvoitiDev Ceve befft
mn Deffem igacvamente bcnn C^pvillui^, macf) mi; nemanbt Divingen em tf)0 louenbe, eDDev cn
t^o lefenDc , fonDer na Deiti OrDcf t)nD ^'^rouc ^i3D(if e^ ^ovDe^, ant^onemenDe cDDer t^o t)Ov^
latenDc (^p5* f ♦
^e tDi(c fe ocf pfe(]en Dat 1 4* cap. ©en» Dattt ?D?c(cJ)ijeDecf) ?D?a(ad)» \ ♦ Dan Dem reincn
Cftcr*S3anie(. 12» t)an Dem Dac^df en Offer. ^ebr. i f » t)anDemOffevDcvoiDen^re|leve, t)p
De|Te?0?ecnin(]e\)anDeitt@acrattientetf)OoffevenDe, tf^obuDcit, f)cbbe icf^evaDen, DatmeDejTe
l>or(3enanten ^teDe t^ppa , t)lj)tl(cf (efe t)nDe fee, \m me Dav i)tl) fluten fan, Dat ^i\i (gacramen^
teft)einDacf)lic!Offeri)ovDe^unDeDev^euenDi(jent)nDcDev5DoDen, ^ar id em ect' De £6pfe.
cntfanen , tJnD l)efft ficf evev nicbt Dorett bcfiittitneren , Dennf)et)dlcttvo( , tvo feert^t;tcDeltc
(^cj^rifft mit fi)ner (^toffcrinse aucr Den Canon, i)an anDcr Dra^em
!^av tcf fc5vi)ue , Dat mc Dat (gacvantente nicf)t ^anDcfe , ttjctm nene (^ommunicanfen
fi)n. :4>avfed)tbet)anfonDer{ifer5(nDaci;)t, ^eue t)nDe 5n)f)eit, Deein^refler f)efftt)nDe^eb^
benmacb, Dat^acramentet^obanDefenDc, n)enna(reDenene€ottimunicantenn)eren.
Slntroort. ^pr (tclt nod; ^eue eDDer 2(nDaci)t/ nocl) ^ivancf cDDer gn;(:>eit, fonDcr; De
ttiilcDe ^(nfettin^e/ ^ovDt,^ere\)nDe(5rempe(, betDe im^uangeiio t>nDe im ■PauiO, t)an
Dejfetti ©acramcnte tbo cntfangenDe, Dar f)en fecn, Dat iDt tjan einer ^orfammc[in(]e fcl^ai cnt?
fattsen tvevDen, fefi)Dennf(cineDDer^roth, foi^iDt bifiicf, Datflcf ade 5inDad)t, ^cue t>nDe
gri)f)ettDarnafc^i;cfet)nDeric()fe^attf). 16. 9iom. 12, ^.Corintf). 10. ©ofieiDfocftt>o(ei*
nemt)Derenfrt)CS)nflue5^oDttf)obetraci)tenDe, mennicbt na finem ©euadc, i)at©acra^
mentetbo()anDe(enDe, iMtDetiu>it)o(^>tu(u^fpricft, 2)c5)i?inrd)e prouc fl'cf fudiefl, t)nDeetc
m\ DefTcm '^i;oDc 2C. fo fcen Dccl) De :2BorDt aifo nicfct Dp i)j](ifen ^?infd)cn , Dat cin i;Dcr t)or
ftcf allene Dat (SDacramcnte ff)a( batiDelen cDDer entfangen na flner 2lnDad)t, m m i)Der ficf fuf'*
uet] fd)a( prouen , Dennn fo fpricf t De fu(ui(]c ^au(u^ bi; Deii] (gnDe Dei? 1 1 . Cap. ^arummc
mi)ne (eucn Q5v6Der , wenn gv) t()OfamenDe famen tl)0 ctenDc , fo tf)6ue eine De^ anDercn , [)m*
gevt ouerjT i;emanDc , De etf)e im Jpufe, op Dat. (jt) nid^t ihmn @erid)te tf)0 famenDe famen. !^ar
fiitf) me jo f (ar , vt?o De ^OJceninge De^ 2ipoile(ii nid)t mad; (}f)etvcfi fi)n, Dat cin pDer t)or ftcf fu(^
uejl (n)o Du t>ov (jiffjl) Dat (^acramente fd)o(De cDDer inocbte entfangen, fouDer mit ftnem ^ro?
Dcretent)nDcDriucfen, 3Dtn)creDtnn, DatDe5?obtcDDcr(5afeDavtt?crc, Datmcnnid;tbeiDen
fonDe.
S)u fed)(! , 3Dt \t> mi; ncr^en t)OvbaDen.
Silrtfce 25dr4g<. ijj
51ntt\)0vt. 3gDi)nid;fgf)ebabent)atbu(5:j[orif^umfe6i'enfc()a(t^ S)cuti8* ^lilattl%
17* 3oanm ?. ^^\)t} nic|)tt?ov()at)ent)atbubaucnC^vi(]unincncn anDcrcn 9}?cJlhr annc*
menfcijalt^ ^?att(>7, (^a(at. i. i.^im. 6» i.^oann. 3[Bat t)ci(lu oucr(l, tvcnn t)u t)at
(Sacramenttvi(t5anbe(ennabt)ner^nt)acf?t, tjnDcnicftt naC^viftu^^oiDe t)nt)c 5lnfettin^
ge, £crct)nbe(S^empe(l)cr2ipoj]e(cn, ocf watanber^, a(feDatt)ut)o|ttticbi)ert)at,tt?c(cfDt)jje*
bat)cn i)nt)c t)orbat)en i^ f CuerflSumma fummarum, ibt i^ nic{)tt)c5inDad)t, ibtfi;ntt)e
'iPennincf sCO^iffen, bc f ctfcfcn t)i; t)at ^;)crf c, ant)cr(^ tvu|]c|t t)u ml, m t)u fampt ant)ercn ^()ri^
Pcn , t)er D^unDct^ feer t)e(c, i)t5 tDav()afftii)er t)nt)e t)a|]cv 5lnt)ad;t, tvo bct(; f)t}t, ©aDe ft) !X>ancC
Davt^ojjcDaU/ Dat^^acvanicntcntfangcn fd;o(t)cil.
?8pt)mj:pin»2ttfi(Jel
!^at bc^^vcfIcvnat)cv^reDi(]tnic6tDav/ft)ov&atSi(fav tiocb&ev^aH tt)cnnncne(Zom^
ttwnicantenfpn»
Q3vin(if)ct6c^>au(umt)nbefcd)f, ^au(u^5ebbe jjubt ?^cn6gent an eincm Commum'^
canfen, (5ed;t mt , be ^BovDt be^ '2iuentmd(^ bebben tmc ©f^ebaDc , a(fe 97cmcn t)nt) ^tbbe^
(cn, M cinc f)int)cvtDcm anDcvn nid;t, S)e ^vcllcv mac& ncmcn i)nt)e nicjt \)tf)Ulm , tvebbcv^
ummc macb ()C t)ff)Dcc(en i)nDc nid)t ncmcn 2C»
5Inf ivtovf. Wat ^au(u6 fcd)t, i^ im t)Ovi()cn 5lvf icf e( t)ovf (avef , Q3?<jf icf duevfl f)\)t
fd/viue, itu[funid)foovllan, SDcCapcIlane ttJUvDcn geDvungenvnDe^benoDi^ef, ?0?iffe t^o
I;o(Den, t>nDe Dat ^acvamente tf)0 cntfangenDe , @oDf ^cuc fe njcven bcrciDf cDDcv t)nbevciDt, vci»
cDDcv Dnrcin, 333eDDev fu(f cn Dn^oDfiif cn ja Diiucifcben ;5)n)ancf , ^cbbe icf t)Ovnemc(tf cn Deftett
5ivtifc(j3ertcl(et, Devf)a(ucnfiid)tcj?Davgcfc|)vcuenlicif, Daff)cnic{)f Davffit)cDDcvt)ov Daf 2iitac
^ban. "i^at Du nu bvingcll Mn Dem 57emenDe t)nDe Q3f^Dee(enDc , Dcif Delfem 2ivticfci , ocf
Dcmi)ovic)cnnid)te^, i4)cnni)nfe^^tDillficiDfnid;tDavDp, xm De ^veflcv nemcnmad), t)nDe
jiid)ti)rf)Dcc(en, t)ff)Dee(cnt)nDnid;tnemen, fonDev tvcr itit De^rcllcv i)mme fincv (ofen i^nge^
gnhiDeDen2inDacI)riDi[(ena(Icnenemen, Dafi^, ctbent)nDeDvincfcnfd;a(, cDDcvtDcr ^ciDtei^
nem aKene ane ^oDt rcfen fd;a( , Dav t)p f;cbbc kt mi)ne C>??ccn(n^f;c scfc!)vcucn im tJOviacti
5ivficfci*
^P ben yyjy. 5(rticfeL
S)af mc Dc^ "^fGcvf ciDaged tvor me prcDiget, Daf ©acramcnf e t)f()bcefc, t)nb fm^t Dcn ®e^
iouen , Paternofter&c. (gpricftbc, Datfcfii6(an(jct)orfu(fe€ommunicanfcn, M(^acm
nicnt in evfif cv Q3cvivavingc cjcbofDcn bcbbcn* ^t Ml ocf nict)t, Dat icf cn fva()cn fd)a(, tvor
^oDtcnfu(fc^bcua(cn^cbbc, J^ctDinanDcv^ tDcDDcv fva^cn, tvo ^^viliu^ De ^f)avifct)rctt,
tt^o! mi) bcua(cn bcbbe tf)o fcttenDe , nu tbom SiucnDf mcii tl^o finflcnDc , nbu nid;f t^o flnacnDe/
nu JxicDcv an tbo tfjecnDc , nu nid)t,
2infn)ort. ^()ofragenDebillDuf(ofgcnoc(), oucrllmifC^rillo, ftafle, (larcfe, t)rt^
aufrtvmDtiife Jvage m ff>o iiilkn, Dod)ftu nid)t , jiifft mi) ocf .arotb ^unDcr Dat Du @ecf Di)
tt!d)tfd)emcll, (S^vif]umt)nDelinccvn(lualie$?vag5ebi;Di)ne fcbimpfifc t)nDc \Mt(d)t gvage
tho bvingen. Q]nDc m vr)mct ficf Dod) Di;nc gvage t)am (^ingenDc t)nD t)an Den ^(cDcvcn ati
t()o rbeenDc, mir mpnev gvagc m) '^flcvanicnf e ^ 3tcm tvo (uDef Docfo Dcffe <:2o(fl5c/ ^cti
a}4 ■ JJ' C^nls /. 'Periodm 111. Cap.
fin^ct »n^e tf)uf b \)n^evtvi(en .^(etcv an tf^ov CO^iffen, t>nt)evtt)i[en nic{;t. Ergo, me fcf?a( et)t)cr
mad; &at ©acvamente f)cnfetten »nt>e tjovmaven 1
(goleve6);vnut)uS?ra0e#<Sfe(, t)att)e@ebvucfteg(Sacvamente^ 5e(ft ft?n%'ovbt tjnft
^eue()(, tvobauent^ovffavct, tt)e(cfcvbat^penfettentt>nt)eQ3ovtt?avent nicf)tmit|tcf bvincjen,
IDOOcfOrigenes Homilia. f. fuper Leviticumf(avutf;bvucfct, S)i; Ocf VOvbabcn dift. 2.
Cap. Tribus gradibus.
Q3an&em^in3ent)eduev|!et)bev^fet)evant5ot(p)eenbe, t^gav tieen^ovbt t\)\iix ^e^
ue^f, tt)evtocf neen©abc^"2Govbt ge(evt, fonbev a(fe i)am o/ben ^f)ebvufegeb(euen inibe be*
^o(ben , bocl) bcn Communicantcn t)nbe anbeven t^o JiicnRe, na @e(egen()eit ^^tx^^x^it t)nbe ^cvj^
fonen ^emetiget tjnbc gebctevt» © 0 t^e bc ^^pcn men in bcn @acf , tonb (cvc ttjat hm^ fvacjcn,
tt)U(tumitC^viflo cttt?a^fva()en.
^at bufcbviffR, Scf^ebbebt) bcm i7-5lvticfc(0cfcbveiien, bat i;bcvmannanc^obt,
Q5efcttet)nbcS)tt)ancf(tn()c, tDctmev, tvat, tvoDcie, tt)o (angbe, tt)omennicbma( eme ge(u^
flet, fcl;vi(ft]ua(feeint)t5uovfc!;amet£6(tcnev, ttjomen bav, beibeinbcv ^ettjcvin^c vtibe ocf
^i;v \xi bcv QDovantttJovbinge fc!;ott)en mac{).
S)ufec{)ji, 3cf 5ebbebav^au(umt)p5eta3cnbcbaf ©in(jent aneQ3obf, (53cfette, Dttif
be^ttjancf jc» g6e(evet ^efft, t^nbetebbebavfu^ueflcntie^en (jcban, be tt)i(c icf (le[(c n^o t)e(c,
tvo fanoe.
2inttt)0vt* ^OSeun bi; bi;ne \vom Q3nbu(tf; nic^t tbom S>ovcn ciemafct h^W, f onbc?
pu f;t)vtf;omtt?etW)e(lentt)0[judicevetbebben, m inbem i7*5lvtife( tni;ne9;)iecnin^c nic[;t
fangctt)c(tfon, batcint)bevtf)ov\i[[ct)nbc0n3c, tt)at,tt)enttcv, tt)o t)e(ef)ett?i(, fonbevbaticf
(tffene, tt)cbbcvbatt)nfd;icf[ife/ tjnge^viinbebe, i)nben)cv(ifc tmbc beftt?ev(ife ftngent, tt)obetf)bcv
gcfc^cen, gcfcf;vcuen f;ebbe. (5oi(5f;ievocfnic()tnt)5e^i)an@engen(3ebaben, ebbcvgeovbenr,
fonbcvaflcne, t\)atbovcf;€f)vifl[ifc£cvevt)anbcmo(ben@ebvufe/ getneti^et, ^cbctevt t)nb beti
Cbviflcn niitfc tjnbe benilbavcjcmafet, Dov(3e(leaet* (Su(fe ;^en|]bavf)eit fan(lu fcbcfc (^cfcaf*
f c^ ? O^e vi^ten t>ov ^()fe, 6uev|] bat me bctf) 5ev fo [icf)tfevbigcn t)nb tt)i(bc ^tfft / be cinc bcffe
gabu(cn, beanbcv;cmtc^eve, bebvilbbcfu[fein(^xempcf, bctjecvbccin anbev fofe ^iflovietr,
m ben "^empefcn tf)0 ftncjenbe t)ovovbcnt, bat ocffumc meev^avbeit (anebcn(Sonba(ie5
^ancf ) im (5)cfangc (jeb[cuen m^ , f an(lu nicf)t feen, bocb ibt i^ auev \m bc vecf)te ^otc^cttjc^l
juxta iilud, Charitatem veritatis non receperunt , ideo mittet illis Deus efficacem im-
pofturam, utcredantmendacio &c. '
^o[ben cbbev f onben nu t)nfe ^ifcf;oppe cin md( cv ©utbuncfcnt t)nbc €sen 97ut5 a(p»
ftcflen , t)nbe (lcf tbo ©abe^ ^ovbe t)nbe be^ 9>egc|len iSetcvin^ae f even, t)nbe bav t)p afle^ mi
ordenevcr, tvurbc tDi; Ctt>obauen (jcfecbO nid)t t)t()f[an* 3ffet i5ucv(l nicbt einc fc()enbt[ife
£6gen be bu fi)ri(f|l, bat in gcljcim bc '^iuiie be^ (^ingctibed t)nbe be^ £efenbe^ pbcvmanne fvi?
(lan^ fi)nttticr)tbe®ett)!)gebcnfd;ulbid;bi;5^obt?@iinbent)nbe^att)c(i^anne, bc 9}?etfet?,
^vimenJC. mitfot3e(enanf;angetlbcn Antiphen,Verfikelen, CoIIeaen, SufFragien , Le-
aien. Hymnen, Pfalmen, Capite[en2c. ccf inge5cimtf)0[efcn^ tDattt)i(tut)pvt5ofeg(jen?
?Sp Den ?jy. 3lrtifcl/
S)atmemit Q5(itctvacl)tc berecf^ten^rmen t^o t)Ovfov^en, SSvinset5ct?(i(t5oMncn^
bovd^
JilHfte 25«Mg<. 15 f
bcvcf; fiilfed fc|)pv in ailm Sermonen ()eDacf;t fi;, Dat|lcfl)e9v»?fcnicl;ttanemfcl;uIDi5en, De
51 vmen ftcf ocf md;t bcf lacjen , Stem pvi;fet Dc :£)oven V)nD flvoutvcDen ^)i|fte.
5inttt»ovt. !5)i)nei5 ^veDi()enDe^ dov Den 5lvmot^ DavueHu tmx nicfct vdmen , Denn ict
Fcnnci;n)^veDi()ent5i)ovDen2ivmotf)n?of, S)c2Ivmot55ffftii?focf molbefunDcn, Dc ivileiDf
fujie Di) i)nDe Dynem i)eli;f e t^o 5e;ai]et tve vt , Dav me Dc avmcn £uDc (De DnDcv Dc^ ^ungix »nDe
^ummevf)ebbenm6tf)enli;Den, cDDevtJanipufento^ufen evc 5^otvoffc tf)0 bopc tvutjjjelcn)
fcf;olDc t?an tjevfovget bebben. ^at Du fecf)fi mn Den ;X)oven wnDe flvoutvcDcn ^ifftc , Mt feggc
icft)Ovmi)n!4>eelalfo, 3Dt tveve mi; li;fc ein^, mit luat 213i;fe Dc Sfvmot^ mfovQtt nouvDe.
^itf)i^duev|}am ibagc, DatDe5lvmotb.nummevfo tvolt^nDefcbicflif \>tf) Dcm DOvflvoutveDcrt
©uDc, alfet)tbDcmeinfamen©uDci)ovfovgctn)cvt, DcvWucn Dam t)clen "iSovllcnDicjcn geva^
Dcn, Datt)anDemi)Ov|Ivun)eDen©uDe Dev OIDcn t)nDe Dacf;Iifen Silmijfen, cin cinfam ©uDt
tvuvDe, t)nDalfoDem2fvmoDcovDcntlicfi)t5geDeefet, tf^ofulfev^^Gi^fe ( De icf niebt bebbc fdneit
t)ovbeteven) bebbeicfDem2fvmoDctbombe|len jjcvaDen. S)pn vicl;tent tjiiDc ovDclentf) au^f
un^, tvetbet\)pt)anfulcfem@cf;alcfed^O0c (Dctt)i[et\M;i)n^ nocf) t)nfem (3tmtm i)nfc()UfDic&
V)inDen) mol tbo t)OvDulDen, moc^te men De tvile Ditb CbviRlif e S[Bevcf t>ovt gf)an.
!^u fe^ jl , Dc Q}ovflvout\)in()f)e Dev ©uDcv i$ vec&t i)nDc i^an^aDe^cpvpfct ^fafmo 1 1 1 ♦
^t ^efft i)tf)()ejlvoutvett)nDe Den 2fvmen gegeuen.
21ntn)0vt. 2[Col fecf)t Dav cntiegen f 3cf fe()^c Di) nicf;t, Dat me De ©liDevc nicf)t fcjal
t)t5fivoutven, motf) men Dod; Dat fuluigc Dtf) Dev jviffen ocf Don ^ tvevt fc Docf; Dav tbo angcvicj)^
tct y 3cf fe()ge Di) m\ Dev "^ovflvotvingc Dev ©liDevc , affe De in (icf i)Ovff voutvet |i'n , affc Dat
De 2f Imi Jle4i t)nDc @aue tjclc fc^icflif ev i)tbge(ivout\)et wevDcn Uf) i)nuovflvutveDem cinfamen ®u^
De, Dovcf) ctlif e , DeDavDud;ticf;ti^ofi;n, alfc t)tl; t)Ov(]voutvcDem t?nDe i)OvDcelDem @uDc,Dovc&
t)elemennid;uolDi()c£uDe.
S)u fecbll , ©oDt i)ovDevDc i)an Dem Dii;f en , fulf c i)Ov|lvutiDenDc ^ife. I!uc. 1 6,
5fntn)0vt. 2[BennDe2fvmot5t)t597oDtt)nD^ummcvmotf; bcDcfenDc ^^an , t^ibtcitt
tjnbavmbevtic^ 5)incf , ocf De ^dven ^ifftc , (tvo Dc|fe Di!)f e ()f)eDan 5cfft ) tf)0 ttoci)()evcnDc, ^ac
6uev}l Dcjfe Oipf e fampt anDeven 9ii)f en Dem 5Cummcv i)Ovgef amcn trcve , i)nD Dem ^vmoDe ()e>
bofpcn oth einem pcmeinen @uDc , D^cit fe nid)t tbo beDelenDc l)eDDen bcDavffge^at , tvevc M Dcnt
©efette ©aDc^ nid[)t mk h)f fovmigev ()ctt)efi, t)nD C^viflo i)n()eli)fe be5cd;lif ev ^
^i;i)ovmanen, fpvicftf>c, DeOuvicbeitfamptevev(55emeene, DatfcDcjfcn ^iflen^ve^
Digeven ; t)nDe even Diacen cDDev jvillen- J^cven nicjt allenc in Dc g}?unD , Denn ocf in Dc J^anD
fcen, tKnteDe51vmot5ffa()eti)f^ti)efcmccv ac. 3tcmctfifevtt)escni^i)t5 Dev©aDc^^^i|len3u^
Da^ Q5uDcl getDOvDen , 3femtt)0v blifft iDt Dat in Dc^ijle fiimpt, mhm Dc ^ijlen^J^^even betf>
t)nDeere^veDi()ev^, DevetfifemitDufenDcntt)iffent)ovfoIDetfi;n, DcnnDc ^fvmotf;. 3tem icf
fn)i)ge tt)o Dav uefc t)Ovftt)inDt , Dat pDt nemanDt finDt.
5fnttt)0vt. ^ifluDejTe^^nacPc^ocf 9f)etviJTe ^ev^voue^Sfef f eDDev fc^efDc(lu Doc6
mcnaffo, t)nangefecn, tt^eviDttt^aveDDevgefagenO, tvo Dev evfofen ^oucn 5fvt5 i^, bcDcn^
cf e(iu t)nDuIDii)l)e ^loDt ocf, tvov Dcffc (^nacf fen fiitf) ^ fiitl) 5e nid;t tbo ett)ic)ev Q}ovDcc^tcni(Te
i)nDc^nlouen, .?)flt i)nDe 9}i)eDt, /a^ugelpmpeDnDc <;^evDcvuct)clevfvamev£uDe, '^SevDvet
DnDe ©cbaDe ocf ^iuc^ DnDe ® uDe^ ? "^(it 9?eDc f)eff(lu Docf; t^o fulfev m(5vDevfd;en Q5evma^
ninge an De Oucv ict)? it DnDe an De Q3emeenc ? ^lagen Dc 21 rmen ^ tt)at fi;ne i\)t m 5lvmen ^ De
®9 i tveli^en
a?6 Il.Z^iiUn^emdmniCap,
tt)cligen£an&^£6pei:^t)nt)e^ru(}ciclev^^ ebt)cvbetDeIi(|enQ5el)e(mdnnefe^ t)en f)et)t)e{]u \^h\[f
lifei'tf)om 2lntmert)e ^eseuen. 2. tf)c|Tn[. ;. batfeavbcibebcn, t)nbe eten ev c^cn Q5vot)t, @i)nt
x^^t ocf no6 ivelPe anDev , laih t)c t5o Q}orfcf)!;nc famcn m fe fi)n, bat men fce ruat en feilet. S^^t
f;eff|]unod;gavncne Dvebc t^o fulfev cvlofen t)pvi5vij)cn , b(ot)tt)6vftigen Qjovmaningc, anDe
i2)ucvic^eiti)nt)eanDe@emecne, t()Ot)onDe, fulfcntvmT?fa|]entont)eDpvic!?ti(3cn?0?ennen, i)pDc
^enbe tf)0 fcenDc, 'Mat Crfaf e beroeget Di; i)cnn f munf e(t Dc ^nm fo ^ vi)mc 91) fo ^ tDO Du
»mmev n^a Dpnev ^ife 5cev qtracfclll» ^c^i fi)nt {"^t duevfl t)ov ^umrcn De fo muncf c(en , tt?o
Dufed)!?, Dengt)i)e(id;tett)ovfu(fei6()en t^oDovbvcDenDc, 3?umovm«t)e ^ammcv ant()ovid;^
tcnbcint Of)vgej]efen$ebbcn^ (at fenamfunbicf^tToevDen, n)J)ftntbe^fefcvt)nDe0etv»ig, n)0 0cP
f)Dv apenbav tveDDcv fu(f e 3vt)mer^ t)nDe ^^unf e(evd 5)ov Dem DJec^fc biino>ii i^ , Dat bu t)nDe fu(#
f c 0eDic()tcDe ^umvcn t)nDe 5lvmen, Dipmcv^ t)nt)c ?Q?unf e(ev^, a(fe t^ovgiffti^e ^d)anDtfIccf ev^,
^oijcncr^, t)nDc;5)eueDc^i)uDen(55cvucl)te^, fd)d(cn gcre&ct ()f bben , it>o macf)|lu Dcnn i)tt) fu(^
fem(ofcn, (o^enbaffticjcn/ ;a(3cbid)tcDem©efd;rei;, fobaneDprovi^e^ovmaninscDon, c^xi^^t
O^ixid^^ii t)nbe ©emeene , be tf)0 fo ()vorcm 3ainmcv vcf en mad; 1
Q3nt)C tvovumme qtt)eme(l bu nid)t ecv mitbeffev QJevmanin^c af)n be Cucvid;e(t/ Dnbc an
t)e (^mieenc^ ^^i mc bi; t)nb bt;n ^e(t;fc i^p be (ogen^ajfrigcn g(abben j}tfccn t^nbgcbovt
^ebbe, bavgt;meevmebe()bcf^a(enl^ebbcn, benn a({c^eucint Dubcfct)en £anbc , bav t)an me
m\ t)ete avitiev £ubc f)cbbc vi)fe(icf t)Ovfov(}en fdticn , t)nbe ^cfft ibt bod^i)mme bev avmen €3ce(crt
tviflcnim^^c^cfuvt^nbebatt^ifligeOvdmefd^e^iflattf^o t)Ovbcnenbc, na bem 2(Itav cbbev m be
SiPatc^^iffcn, nalube;un)ev^vebi()en brint^en moten , icf fiDpgc anbcv t)nte(Iife ©tifftin^e
i)p;utt)C(ofcnt)nbei)a(fcl^cnQ3e9efuv^?Oh'l[en0efc&ecn, ^ovummcbiffu ^t)t^f]ummj fteflPtbi)
n)0vbe51bbetbavnid)ttf)0cif)cmebety ©ebcncfcocf :g)ev^vouc^(£fc( (bci\)i(ebube@abe^#5?i*
(lc t)Ov Suba^ ^iibe( aneSCav^cit fc^c(befi) tvcnnev men fcl)o(be t)nbe truvbc be (^af c xi^i tvevis
t)even i)nbe eifcnncn, \m^x) nicbtbem 3ube i)c(e nc^f^ev fc^(ad)tet)en , a(fc "^cii ^i) i)cmanbe fu{fc^
f oirben tiigen , 233 o( ^cfft/un) fo pred)tic^ t)nbe vt)cf ()()emafct i fonbev 3ut)a^ J^unfl , S)enn
tt)0vmcbctt)antf)3uba^(t'n(55ubt^ nid)toovvcbt(ifcnmit€^pvifto. ^ovmcDe (i;nf 9t) vt)cf
gett)Ovbcn ^ nid)t bcbvcc^iif en mit fpncm £i)ue t)nDe Q3(obc 1 ^uba^ a(fe ein sc{bt()t)vid; !5)ce(f,
i)Ui)nbebt)n(^c{t)fca(fegc(bt()i;vi5l)eSimoniacit)nbc^Scbvc5cvbcv avmen@ec(cn, ^itl) t)nDe
t)cv (3e(t)f c fd)0(bejlu bebcncf en rn^Qi bmxmn , t)Ovmanen ccf Di;n o^tix^h , Dat fe ocf fo Dcben, ^(\t
tDcve bt) t)n5e(i;fc niittev a{fe bat bu fvame cvbave ^iibc mit^dgeni)nbe(gci)anbtflecfin5c bc^
rud;tige(h
5i{fe icf \^ax fu{ueft fd)viue, W bt; be 5?i|]c tm^^ ^"^^ / ^^^ i^^ «^«^vc^ eincn €vbavcn Dvabf
t)nbc ^Sovoeve fc{)o{bcn evn)e(ct tvcvbcn, bavie^jcn pvobvevt^cDnb fpvicft, ivor id bc (gtabf , bar
nufulfekibebi^be^iflengcfcttctvocvben iDo5(ctot\ 6.
5lntit)ovt. 2[Bovft;ntn5ufu(fcQ3ifd)opc, ^afloven, ^vebi^cv^, (^t{mo,m, ®(\\ii^
^amt, a{fe bc Sfpojlel f Ergo, mcn fd;a{ bcibe pvcbigen t)nbe (oucn , (J5abc becncn i)nbe av^
ment)evfovgen, ouev(ieuenf 9iid)t fo ^;)ev ^roue^igfel, tDcntc Dcm ^ubcn ndbigen €):empcf
t5ot)o{genin9e{t;fcvfenabe, ®aue, 5\vafft, i^a{len0}^infd)cnnid)tmd()f)c(icf , bc ivi(cfu{fe^
t)nc)eIi)fe()e0cuent)nbet)Ovbec{etij?, fbnbcviiigj)cnod), bat meemQ}o{gen(icf) bcv?D^atc, ©a^
iic t)nbe ^rafft einem jbcven i)an ^o^)i tf)C(3cbee(ct '^HoW), 24» Oiom, 1 2. i . ^ovintf)* 1 2, !^eiv
!)aluen, t)fft nf)u bcffe £ubc nicf;t f onbcii cbbev tvo(ben {m fc ocf m'd;t fcf;ii{bid; ft)n a, €ov(ntf>8)
alfe
5urtfec 23eir4g€. 137
ancev©uDtt>em^niiot)cf)en5euen, fci)Dlt)emci)ennt)ovt Dat ^antjc&cnipel 5ict,6» ^miilid
m-m iaten , t^nbe nicf;t tf)om tveinigcllcn etlif e ^ifftc ( \relcf Do ocf fv\} jlunb 2ict, f ♦ ) t)cm 2ivi!
moDc (^cuen , Dnbe nlfo , bcibe t)cr i?orporucn DnDe Der leucnbijen Q!fam ( beroile it)t aflc cin Qm^t
i^ t^tii ^21rmcn ^cjeacuen ) in m fammclcn / i)nt>c Dovcf; ctlife ixml^ t)nt)e beputerDe 5)?ennc
fcf;i;cf licf Dt^gcDclet mx^tn ^
^ufcc{){T, n)ovf;c[>bent)c^iafen&arna(|eprcN(jctt?nbc,qc;a^et, i)at fe mod^fcn in evc
^vi^flcncbDerQSonvarin^cfri^en^ei^^utierbcd^empff^, DcQjpFumpjt t)cr3ot)efc!)cn ^rcfle?
ve, fc ncmcn in Q[>onvarini3c mt t>c ^ro^cr erc^ ©cloucnd brncf;tcn»
?f nttvert. ^at t)e|ye ^iaf en et)t)cr ant)cre ^S)crcn t)nt)c ^drcjcrc baran bon , i)nt)c tvat fe
t)ar iu>r 9vccf)t tjnDc 9\cDc ti)o f;cbben , tnecr Denn ;ennc , tverDcn fc tvol roetcn ane t)i) t)nDe mi; ,
tvor Dat ftcDe ^cfft tf>o «oranttvcrDcnDc. 3cf fere Dat me Dcn 5Irmotb tjorforge , m fe Dat €5vil^^
fif eil , fd)!;cnifc(t , t^nDc afDcrbcfl Dof)n f dnncn , cDDcr alfcnc t)tf) Dcn Dacf)lif cn, cDDer ocf mcDe ,
\>tf) Dcn v»orf)en gtQmm 2f fmtlfcn , Dar vaDe icf tf)o , Dat men fuff c^ mit ^f;oDciDt t?nDc ^iilpe Dcv
Oeucric()Cit t^o "IBcrcfc brintjc*
J;)irup i^ nu fpn ^efc&Iut , f)C f)thbt t)p gcbecf et ttjat fpccfcf? bdfe £uDe Dvi^uen ;mit Dcr ^u^
t^en ©cbrifft , De fe mtt ©ctvaft Dren(}en \>m crcni ved;tfc{)apcn naturf ifen QSovftanDe , i>p cine
t)n(}C(3runDte t)affd;c ?)^enin(3c 2C. gvbiifb (tcf ocf m Dcr duerflcn ©cnjalt , acijtlicf tJuD \m\tf
ficf , ocf t>or Dcr Q}ovfammeIin()e cDDcr ©clevDcn in cincm DJpf c^Da^e cDDcv fi"pen Concilio tf;o
i)OvbiDDen , mt f)t t)p De 5fvtitel (}cfd;veucn f;cfft*
5lnttt)evt. QSnDe icf evbcDc mt; tt)eDDcvumme jtc^m Di) i^nDc Dt;ne (jantje ©efcfffcjop , 2f b^
hcitm, ^vdtwrtonDeO^^dnnefen, Daticfti)ifmt)nc5frtifcf, mit^dDtlifer J&ufpe, t)Ov;'un>
bcfd)cvmcnt)nDet?ovbiDDcn, tt?of)ivnui3efd;cen, t)nDeaIfeDennnicev(}efci)cen fd;af, wilod af
penbavbetvi)fent)nDe(}uDtDon, DatfuIcfcin^:^ouenfpccI, ©enjaft , ^rcnoent , i)affc^cnt aucr
M hiiliQt ^ort ©aDe^ ^iv iw Dpncv ^robvevt)c , mccv Denn aftl)0ucfe bc(}5an /^ , t)nDe Dat gt)
Den^amen, alfe()i;;un)im^rcue an cinen ^vbavn dlaU tf)0 ^iincnbovd; vdmen, ndmlicf
Dcvbdgeflcn^arbeit^cff/)cbbere, ;un) mit luttev ^Ii;f5ncri)e t)nDe l%n t5ofd;riuen, ocf fulf
cinjSCRamenti!d)tn)ertfi)n, Darupt^ornameicfDi;, bi; Di;nem Diid)ter , DatDu^ivncne^in^
feItf)5()cfcfcllmit9vt;fe0Da()en^nDConcilien, funDcrfameflDart5otonbovc&, Dav Dut)c^
fid;tct)ovf)cnfuffei^robvevt;e3cpreDi(}ctf)cftt, t)nDe t)Ovantn)crDc Dd Dar, t)pn)at(bteDeiDtci*
nem (grbarn DiuDc (jcfeuct , Darup fd;r!;fft t)nDc antn^erDe , me \)u gtfimtt biji
:^avbrin(}etf)cnunc(}cfln)effcanDcre5frtifcf, ndmficf, Decvj]et)anDcm€ated;ifmo in
tev^efcnt^oprcDi^enDc, DcanDcrt)anDcm ^cDc i^nDc Q3aDDcren bi; Dcr ^ope, De DriiDDe
t)an @. sjJJarien ^D^agDalcncn k. md)t tf)0 t)t;ren , Dc i^eerDe Dat me Den (g>n)cif en ein ^nDtfancf
fd;one, De t)offfc Mn Der 5tranfen 97oDt. ^arncjjcft fcffctbc De (jan^eCrDcnincje Dcv ^)?i|Tcn,
»nD fiDcvmet Daraucr jo fo t)n(i'unic)f}en ( m men Dar in fi;ner $robvert;e fcen tnad) ) alfc f)t no(|)
bi) etncm 2frtif ef mad) jjcDaii f^ebben , Dcn^ile fe cuerfl htit)t in Der S^^cmerinac bt) anDcrcn ^irtife^
fen, t)nDeocff)t'rinDcffcrQ3orantn)evDin3egcnoc^famfi;n Dorflaret, Utf)idt, t)nDefateiDf
ocfDarbi)bfi;uen.
S)en5frtifef t)(5nDcn(gn)aFcn, Dcaffii^IuDct, ■Dcn<SitaFen/^n)of ctnc ^iDffan^f tf)0
fct)onenDc/ Davmcnmcrfct, DatiDt<5n)acf5eit;^, nimptf)cintt)fonDcv()ct)or, DnDcfpricff,
©fl 3 Datf)
155? //. C^eil0 /. Feriodm III. Ca]},
..■■■ I ■ !■ I ^■l».l—»U»»g^...r..— , J ■ . ill tt» , JMWIIir»! ■■' I I ■ »■ >■■,! I,, , II ■■■III , ■ ■ II M^i— — ^M»^ ■ ■IIBimilBII -" ■' "*
t)at5 kl menc t)e ©tvafen, be mcl;t tt)lt)ei: fll^an alfe en €&ri(lug beua(enf;e(p, t)nt)e a4)tet)t
flafcf, t)et)arauer tvet)en.
Slntmert. 3cf 5et)&e jjeivi^Iicf gemeent , fe fct)0lt)en t^om meiniseflen mit bejTem ^rtifel
tf)Dfret)enn)elltel)ben, Den?i(ebeccet)em2Bebbfrparte(}antj liDelicf n>a^, berfeaUicn icf nene
^M ac()tebe ene tl)0 ben^erenbe , nocf; matf) be ficf all!)! emol mit ben anberen beponeren (atf)en,
n)o6uer|lt)nfe^rdue^<2feIt).arupprobrertbefrt, tDeren)Olt)egn)ert)e^ nicbt tbot)orantn?ert)em
t)e , t)enno(i ^oX be nicbt rome , f)e f)ebbe ^ir \mX funbercje^ %i\i<x(\ , t)ar em nicbt top cjcantn)er#
Det fi) , ^m icf em f ort belfen ^efcbebt. 3cf rebe , ^er ^roue^^fel , nic^t fo tjnuorpenbigen
»an l)en'@tt)afen , m bu fe boflicf i)tf)(lrr)ffl , ^or beftt be (5cf;ri(ft fulfe ^iibe fmacf Qi\)itir\,
benicbtn)i;t)ergf)analfeen€f)riflu^beualen6e(ft, ebber^ej^arcf, be t)ar auer treben ^ 3tem
be|ft€f)riflu{Jnic&tti)i)t)er beualen alfe men aflcne einerlevc ©eflalt tf)o entfangen, worumme
j^efftibtbenn ^aulu^n)i)t)er c^elertf i. €or. i u n)orummefi)nt-t)ennt)e Corintber t)nt)c fo Dele
t)ntefli)f c bufent 0}^infcf)en , be na ber ^ere ^auli Dnbe t)eler bifliger Q3eber fo gbeban [)ibhm , n)9^
ber ^eoangen , n)u(tu nicbt fd;i)r ^auium fampt onteflif en €(;riften t)erorbc(en t)nbe t)erb6men,
alfe be n)i)ber gej)angcn fi;n benn en Cbrifiu^ beualen 1
3tcm 5etb W €I)ri|]u^ ^eucbl aucrtreben beiberlct) ©eflaftt^o entfan(}en , fo f;e(ft ^au^
(u^ mit fo t)elen ^eberen t)nbc (Sbrijlen /o (£f;ri|lu^ Q^cueblituergetreben ^ (So f limpt auernidl^
W Orbel 10 auer fe 1 3!)enn be nicl;t blifft in ber £eve (Sbrifii , be 5e(ft nenen ©obt. ^aulud \^
niiit gebleucn in ber ^ere (£f)ri(li , ergo , f)e(ft nenen (55obt. Major ;g 2. ^ob» Minor j^ ^^x\,
bennbufecf;flbatbeiberlep@e(ialtentfanj}en, fi)€f;rif]u^ 5Seuef;I auergetreben , fulfe^ 6ucr|I
t^o entfan^en f;cfft ^aulu^ gelert. Ergo &c.
9fcf fcgge ouerfl n^ebberumme , W gelicf m ^aulu^ nicf;t n)i;ber ^ecianoen \t ( alfe 5e
leretbe ^^cricl^tin^be beiberlci; (^cftalt ) benn (2I)ri|lu^ bcualcn befft , alfo ,(}f)eit ocf nen (£()rifien
tt)i)ber (bciberlet)e©c(lalt, mitb6rIifer^l)roueft)ne(^fu!ue(l, t()oentfangcn) a(fe em (S^^rifiu^J
beua(enf)e(ft, »nbeafle^r6ue^€fc(dbebar fe(3gcnt)nbefcl;rpuenb6ren, bat beiber(ei; Q5i^o{t
tf)0 entfangcn , fi)tt)i)bcrge9angen, a(fe€5ri|hi^ beua{enf)c(ft, ebber €f)rif]u0 ^eucf)( auer^
getrcbcn , fi)ntSafterer^i)nbe©c^enber^bc^45tfli.(]cn©ei(ic^, bebat3S^ebberbeclbord)^au>
fumber^Pf^^bcn^poftef, apenbargclereti)nbe (jan^ bittf)IicE t?orfIaret, m6tf)cn ocf t)ororbelt
\i\\\)i t)orP6f et fi)n , fo lange \)(xt en fulf e ^aflerinijc mert berun^en , bc^^ ^clpe en ©obt.
Si)e(fe (5tt>afen fpnt be , bc borcb t)ele QSoruorincic bejfer ^Jr^ue-gfcIen , m\ bcr f)eilfa^
men ©aue Dnbe !4)rancf e be^ ^lobed Cbrifli / noc() neen Q}orflanbt f)ebben , bennocb mit ^xu
uel bar nidj)t n)ebber t)ecbten t)nbc fctteren. !be ^tarcfen 6uerft n6me kI, befulfe^f griinbtlicf
S)tb bem €uange(io t)orflan. ^o W m nicf;t n^ebbcr ^f;rifiug ^ort;^, W mcn fulfeu
©waf cn fcbont , ocf in ber Q3tbbclinge be^ vSDacramentcg , t\)0 beffe t)nuorf]enbige Difputator
bromet , y^ nicf)t t)an n6ben t)an mi; tf)o Dorflarenbe , bcn>ile iU f ortlicf im '^of e ber Viiitatorn
genocf;fam t)nbe gar t)orflenbt(icf t)t(;()e(lrecfen t)nbc t)orf(aret;^*
S)aticf6uer(lmebein(]efettet5ebbe, bat ^6rbcfen, eine^tjbtfangf, /^emfoganfj
n)0(befamen, eucna(feet)ner9i0ttenbat(^pecfinberQ}aflen, barmcbe, mentf)e, ft) bcm
SBorbc ® abe^tbogefettet , (]f)a ocf nicbt tf)Oii ()i6mern am 1 4. 3tem f)c n)0(be ocf n)oI fcci^
Sen, n)cnu(2:^vt(lugfpricft, seloue, /aeinetibtlansf. 3temtvennf)efpricft, leuet, t)oI^
fict :c.
5«5ttfee 55ei'f48e. 259
get2c. tvolDe5efe^()en, ;aeme*5:9btlangf, t)cnnocIKfc*t^e) ibt/^ Dn^armcn€f)n(lent)or#
baDen.
Slnttvcvf. S)ubi|tnic6tfoavmem€5nfIcn, alfe bu ftufefT, t)entt arme €5ri(}en fijnt
mitcrc^^even^S^vil^i 3[Bovtn?oIi3cfabiijet3of^ 6, 5ant)efen tat fo ttalfc^Iifen i)nD i)ntvun)eli*
Fennicf;t, mot)e|]oItcn2a3cb&evcI)ri)]cn, i)nbett)ati;flctboc(?t)att)u6irt5ov ?^anenbrinjjefl^
^o rbi^met jlcf boc^ t^o bopc , t)cn (^mhi) ps einc ^pbtlan^P t^o fd;onent)e , ergo me t)ar(f
ocf men ei;n ^$i;DtIanc)f loucn , leucn , eDDer €f)ri(]um i>olgm ^ ^t^ erflen , ndmelicf m^ner ^Htf
nini)e, i)int)tmcmoIbcit)e2Gortf)mit)e(g;:empcIint)cr@c6vi(tt, be^anberen ouerfl, alfebi;?
ncr ?>??eninc)e i)int)e |lu nic&tc^. (gcgcjc m»; ^per ^l>rdue^^fel , t)o ^PauIu^ fpracf , Den ^mUn
bin \d jjetvorDcn fit>acf , mx M ett)id;Iicf fo buren fd;oIt)e ^ ^pvicf 1 5e nicf;t t)ortr) mbt fed;t ,
Dp t)at icf be ^tvaf cn tvinne. @o fd;altu mi;n Wovt ocf t)orftan , t)at me bcn @maf en fcbo<
ncnfd;al, L>atmcnfet)nt)errid;te, fere, jjeiDinnc, t)nDc i)tf; ber (givafbeit tf)0 Der ©tavrbeit
betJ ved;ten Q5eIoucn^ unb €vf enteniffe t)cv £euc , ©nabc Dn&e Q5m t)eg JJ^even Cf;vi(}i ( tvelcf in
Dejfcm «^acvamcnte t^ovbov^cn /^ ) bvinge , baf fe alfo leven , mit jlavcf em ^cuen , ®)vi|hie5 i'i;(f
t)nD ^:SloDt entfancjcn , af fe f;e bciDcrfei; mnu eren aMffen geijeuen f;e(ft, i^ nu fulf ed Dem ^or^
De (^aDe^ tbo^efcttct ^per «)3rdue^€fef .^
3tcm alfc icf ocf oefcbreuen baDDe, Da t Der ^^ranfcn 9}oDtfe nicbt fd;eDen fd;al t)an €f;ri(l^
lif er ©emecnfd;op , Darumme ocf nid;t mi Dem ©acramcn te afffonDeren , Dat l^afet 5e l^ir tvcD^
Der bcr , mafet Dar entiegen eine lofe Q}ol^e i)nD fpricf t , Dcr t)nmunDi()cn 5tinDer t)nD tDan|^d;ti^
0en9:)?Infd;cn@n)avcnoDt, fd;al fenief)tfc()cDent)an€f)vi(lfifev@emcenfd;op, ergo ocf nicf;t
t)am (Sacramcnte afffonDercn. 5)e(Te ^olQi Dod;te nicf;t , ergo fo Doc^te m);ne ocf nic^t*
2(ntmert. S)at men Den 5?rancf en fo ml alfe Den (gunDcn Dat (gacramcntc ( fo fe iDt
becjeren) refen fd[)al,/^bauenim2 5, 2lrtifelt)orbanDeIt, DatDu^ir f;erbrin5eflt?anDer5?oDt
t)nDe ©emeenfc&op , Deitb mi; gar nid;ted , ane Dat ibt f;clpet Dat ^appv mcDe fmxt mdm , fe^^
gcDocbfovtalfo, t)inDe(]umenanenecinevIei)e^oDtbi)anen5?vanfen, fo tvillcn beiDe QSoIac
nid;t Ddgen , rcDe icf duer(] n^u t)an l!;flif er O^oDt Der 5?ranf en , Dar mm 2lrtif el f)cn fiitb ; m\>
Dunid;tt)or|]anfan|T, fo|]ei)tmt)neQ3oIijenoc[;t)nuorferiget, Di;neduer(], famptallcDmmn
armcn puc&enDe t)nDe lofcn !^uuenDantje , t;alt in Dc ^atrincn.
ipirnc(}ctlt)orteactf;caae51vtifelt)am@efan0e Dev ^iffmdtfltlUt, tjovDer Q5etvevtnac
t)tbDcv<Scbri|ftt)amGloriainExcelfis, Alleluja, (gpifiolen , €uan^eIio , Prjcfation, Dai'
icf Deffen n?i)tl if en S)orcn flu): mcDe fn^crmcn t)nDe f;en t)avcn latt , Denn t)an allc Deffen S)inaen ,
Dei)tl)DemoIDen®ebvufe9cbIeuenfpn, t)inDt mcn allent5aluen ^ut be(l()eDt, tvorumme mett
feocrncbeboIDcn 5c(ft.
!4)arfulue(t frac^ct 5e, ^ill ^i) DuDefdf)e ?D?iffen f^ebben , tvaf Deit Denn Dpf 6 t)ele Mm*
3temtvorumme (fpricftbe) i^t)nfe£ati)nnid;tfo5uDtaIfe/un)e*
^ntmxt. ^\) Den 2(rf iculen f;aDDe(l Du DeffeiJ guDt Q5efd;eDf ^cfunDen , njenn Du fij^ Den
?SriI t)an Der 5^eefe gelaten f)eDDe(]. ^id)femin fegflc icf no^ mit f orte alfo. 5^ruf cDe n)i; i;De(
DuDefd;)e^ , n)0 t)eler megcn gefd;ut , ivere t)n(lra(Iicf* @in()e n>i; nu ocf latm meDe in , /^ ocf
t)nffraflicf, DennbeiDcrIe!)()unft)nDenac)i(ftDati4. cap. i. €ovmtf;er m bmn bt) Dem 24 '
Slvtifelan^etacien/^, iDtfeiItt)n^ocfni^tt)p/utt)elati;n, funDevtwDegei;!/^, n)erffuinae>
nanntem2lrtifeln)0liijefunDen&ebbem "^
- ■ 4
3^40 IL T,l^cil&. I. Pmodus III. Cap,
^ci; (fpncftbe) m fi?n f)tbbm fe unfen ©ebvucf mkd^t ane &M SOBoit, mit
Winf([)IifevsSpfetttn^e.
Slnttveit. 3^uf}ePeno(lmavlicf,qan|wo(ben)eref, /aeuena(fcein»ort)ovuen ?0?d(er
<ineo(b(, (ofe, fu(e ^anbtmicDcm ^t>nfe(beiveret, ml f)c(ft 6mxfl jumn ©ebrucf gejlor^
tet^ i)nfepreDJ(jent, (erentebDerorbentf)^ Q3orn)arnein, f)e bebDe bar t\)0( ctt>ic()(icf t)or gc^
b(euen , trenn tiat iGort De^ ^cren vnDc fi)nc ^rafft ( mkf tt)t) njcDDev Dp unDe Di)n fle(i)f c, tvcD^
beviun)cn£60cnt)ni)ebcDvcc[;Iifen©c(>rufc^cprc&ii3et5ebbcn) cn nic^t ancjetajlet t)ni)c i)d( ge^
ivorpen babDe , Datfu(ue tvcvt Dt; ocf ei;n md( fpptcn 5)nDc f;oncn (crcn , tvo Du nic(;t t)p&ovft, Dat
t}\) ^i)pnDc ©ecle n:>cvDcn n?eeDon»
9]t)U toolciente gl^ciiiettcn ©cf)i'tffte totf) bet S3iMien, Deicf imSfnfrtnge, m
t)e ^MiDevin(}e ^cr ^^(vtifcl f)fr gefettet {)at)t)C/ t)pt)e ^Dlcninse tvo Dav bi)
^cn §(t'tif f lcn t)u^e l)ir in t)ejTer 23orantn)ei*t>in(ie im ^infunj^e an(]ctcfcnt
t;sl. i^efuluigcn jl)nt t)e(]cm^l3r6uci (Efcl ccf ti)o relne (^ctncrt/ moftcn
ccf l^p Dc ^33robrcn;c touDe ftci: bcfolcn mi>c bcfulcnlatcn»
©e erfte.
SDeut4. ©t;fcbd(cnDarnic()te^t(;o Don Dat icf ;um bcDc, tmDc fc!)d(t Dar.ocf nicfte^
m\ Don 2c.
^avupcommentcvetDe|Te^vdue''€fe(eine fan()e^vobvcvi;e, tve(cFe^ (Summc inf fdv^
tef^e begvepen , /d Deffe , ?)^ofe^ n>i)feDe fi)n f ncc(;tlif e Q5oKf l^p Den ^ocf |]a(f , t^p De ^Cafuev S;>uf
Dci)efc!)reuen, rop fc(;d(en6ucr|]mifeQ3o(cf , a^e(cf etn finDIicf Q3o(cf j^, tvi;fcn up Den ©eijl
Dc im .!pcrten j^S i. (tow 5 . '^mik icf oucvjl t)p Den DoDen Q3ocf ftaff n?s;fc , bin icf ein O^Jofe^,
S)ovn)crpe €()ri|lum , trcDe ^auium »nDcr Dc Q}otc , Dtbfldte Dat 5^i)e ^eftament Den €f)viflcu
gc(auct ^icv. 5 r. @a(. ^. .t)eb. 8.
Slntmert. ^o vafejlu f)!v ccbfev fo Dnfinnicicn tveDDcv af)n ? 2)5 Denn /o gar neen tvcDber^
fcrcnt mit Di-ner @c[;acf()eit f '^Bor f^efftlu gf.kxk , Dat me (s;f>ri|]um Dorn^erpet, ^au(um m^^
Der Dc ^5te tri)tb , tmDc Dat 97i)e '^cfJament »tf)|i6t , VDcnnccr mc De €f)villcn op Dc(^d)V(fft m)f
fct? J£)cfft nfyu (;55oDf Davumme (3e(auef Dat ^'^i^e^ejlament jntb.?)ertc t5ofcf)vi)ucn J&iev. j i . em
m;e.?)evfct)nDe(55ciflt5o (3cuen €'jcc[;. 1 1. ^!)ntDavummeDc€orint6cv^au(udQ5vcc(f,mit
Dcm(5)cifiegcfc()vcucn z.Sor, 5. <Si)ntn)t;Davumntc(je!}]Iicft)nDc(^aDe0 5vinDev Diom. 8. Dat
mc nic()tmccrDar(fmi)fcncDDcrfecn t)p Daf ^oit ©aDc^ i)pt^apt)r cDDcr 5\a(uer JJpuDt mit
^(acfc gcfcjrcucn ^
^t)fctnicj)t(3;f)riflu^fi)nc3un()ercn, tn De gcfcbvcucn ^rop()eten ^ £uc. ult. . ^ci;t
^au(u^ ocf n!cf)ta(foDe€brificn Didmev f Dvom. i. 2mt ht nicbt fcl)vifft(icf i^nDc miinDfdcf
gantj(juDen€f)ri|]cn^ Q[Bi;fctt)n^3o()anneii^nic&ti)pfi)nctcfd)rcuen€uange(ion, Dat tin; (d^
ucn fcbd(en jc. 3of).2o. 'iOpfef t)nj^ nid;t ^au(u^ f)en an Dc(gd)ri(ff, tMiD fed;t, Dat n)i;
borcf) Dc @eDu(f wnDc ^rofl Dcr @d)ri(ft , cinen ipdpen ()ibben 5 9iom. 1 v. (2::)cbo(Dejlu t)or*
9ifftisc^oucDcnnDarf;ctcn, C()ri|lumt)Ovn)cvpctt, ^'Pau(umt)nDcrDe'^dtctrcDcn, tvcnner
me
jurtfce 23eif4Sc. 241
tticl)e€6rl(lentt)i?fctt)pt)atgcfd;rcuett©0efe«e, ^ropf^efen, ^uan^eliott, t^nbcberSfpoMctt
(Scljriffte» ^IBorumme bacbtcjlu fulEe^ nicjt Dar bauen, i)ar t)u (ere(t Ue ^ntfanginge bc^ ^a«f
aamenfe^t)t52)cutr»i2» k. t?nt)ef)e(f(iboc&t)enapenbaren (2J»pri(lum-mibe^au(um m b^,
bar Du juif cin^Dtf; (eren moci;te(t, 3gDennt)i)n(5nacf ftpn-ci^t, fogebencfetvobuDar, bti*
De€JDri(lumt)nt)e^au(ummitQ}dtentri;(l, 3tem gcDencfe, m Du nic6ttt)einigcrfc&j)r ttt
aflen 5(rticu(en (t)orneme(icf Doc^ im 6. 9. 10. 1 1* 14» 1 6. 19. 20, 21. 24. ) geDan |eff(i, Dar
Dunic|)tDcn?)}?ofenODe(cfnod;(9De(icf tuere) fonDer Di?nc!^rdmct)nDegabu(cn/a Dei»(^aii
fu(uc(l, in€JE)ri(]u^unDc^au(u^@teDegefettet5e(f(i
^at mecn(Iu frame 5(fe(Pen duer(l Dar mcDe, Dat Du De(fe Sententie JDcut 4. ©t) f({)6*
(en Dar nid^t t^o Don k. DiiDcn tvu(tl^ a((ene t)p De 36Den ^ 3(fet wor no(J ncnc ^iDt, mie iutv^
emtl&oDonDet)nDea(ftonemcnDe, einmd(t)pt5oWrenDeJ €DDertvorumme ge()ikl fe aQcne
Dcn^dDcn^ Darumme DatiDtein fmd)tlidt iQold m$^
Jg)ePu ncen anDcr ^ruuDt f dtien fecn !^eut. 1 2. \)at Dc fu(ufge Sententie ocf ^f)tfiitu
fitit f £i;g Dar , fo \m\iu tvo( t)inDen, Dat De(Te Sententic nicf;t a((ene Daritmme S)am J^crcn gtf
fpraf eni^, Dat(Dteinfned;t(ic^^o(cf t\)a^, fonDcrDatfenic&tDurd; affgoDcfi^c t)nDc ^tibmfi
fd^eCeremonien, 5l}?infc^entet)nDe^uncfentDerQ3ornufft/ t>anDcm2BorDeDatcn ©oDt
9cl)aDen 5aDDe, Doruorct tt)orDem
$De tvi(e i5uer(l fu(f c '^^eruoritt^e m'd;t tveinijjer im 9Tt;en ^eflament tf;o befriid)tenDc ii
sj)?att5.7. 24» 9?om.i6. 2,Sorintf;»ii* (55a(at.i. (gp5*4* i*^tm*4.6. 2.^im,4» ^n^
De ^au(u^ int fonDcrge t)tl)Drucf et , M (tcf De (Sat5an t)nDern)i(en mtiMi in einen ^n0c( ha
2id)tti, 3tembat5crrigeQ5ei(ler, ^mie2m,26Qm, ^(t)gneri)e,5abu(ett,C5ren^^rcDt#
ger^, brttnDma(i3eConrciejitien, t)a(fc& ©ebere Der ©oDtfa(ic6eit, (tcf tverDenerl^eiien, t)nDe
tt)i; nic&t gett)i(yer^ t)or (^aDc^ ^orDt entfangcn f)thbm, a(fe t)nd in Der ^ib(icn , im o(Dcn wi^
De npen ^e(lamente na(]e(aten i<5, tt)i(( (lcf mimmer in Stvic^eit g^etemen , Dem fuiut^en SCBor*
DtettDn0tf)Ot)nDeafftbofettenDc, t)pDattDi;nic()tDnDerDem57amcn t)nDe ^t)te(eine^ heme(t#
fen©ei(le^i)nD^orDe^imJ£)ertcn, DemQ3ei(i DnDc ^CorDt Der @(pfncr!?c, £Mcn DnDe
©d;a(cfbeitannemen.
(So3ebdvtnunDe(TcSententie!5)eut.4* ni*tar(eneDen3(5Den, Darumme, Datfeem
f necf)t(if ^o(cf fpn. Ocf fi)nt nene S5ri(len Dar aff t&o fonDerenDe, Dat fe ^inDer f»n, fonDct:
Darumme ^etcn De 36Den ^necf)te, Dat fe itt nic!)t f dnnen boiDen, tvat cne (^^oDt abebaDen kffi,
men a((ene mtg\\)^m tjtf; grud;ten, mne £eue t)nDc £u(l im ^erten f)tbbtn ic, ^eut f , SJJoi
Si(ftennod;fu(f ein@em6te 2c. S)e S^riflen ducr(l htttn Darumme ^inDer, Datfe Den ©eifl
f)ebbcn, t)nDeDonti)t!)^euet)tiDe £u(le, tvatenefcbripcf cDDer munDt{icf t)an ©aDe acbaDcti
t^, sSnDeDarummegebaDen, DatmeQ)aDe^^orDenid;tr(;ofctten fcba(, Dat me nicbt Dorcb
^uuei^ eDDer ?^infd;en ^ere t)orDdret mtbt , fonDer im SBorDe Dec^ ^(?ren b(j;ue. ©0 fuftu
nu tt?o( bat Di)n probrerent eDDer (Sommenlcrcnt^ ein i?De( Dnuor(tenDic& 26Qtn (gnacf t^.
^ S)atDMfed;(t, icf f;ebbeDarfu(ue(ientiecjen55eDan, tmDcDem^orDtetf;ogefettee, mts
jtu nummer tt>ar mafen, ^pv i^ ai(ene cine nutte Den(l(ife ^i;fe t)org5e(!e((et, tvo men (kaM
^orDtt)nDeq5euef)(orDent(if t)tf)ricbte, tt)e(cf^au(u^ i.Corintf;. 14. ti>o( nagifftt)nDe ocf
bcbbertt^ia. !5)ufinDe(16i)rocf nocbQ5orma(eDig!)ngf>e cDDer«5eneDt)ginge, <\l(tmman
Q)aDe^>^aDe5angeDc^cu(,}o. t)nD fag(ange ^mfit, «ifd;ope, a)?6nnefe/ an erent)m
#
^
244 iJ' C^cild /. Veriodm IIL Cap.
tiuttent)nt)t>nn0l)i3enOrl)enin()en, Dve^elt)nl)e©efettengeflt)cfet5ebben, S^erWuen t)unic&t
t)e|Tcfri?eOrt)enin0e, fonberiun^e cnnuttew gunbe, t)ar9t;beii)e^ifft)n&e(^ee(eane9?oDtme^
Debefiveren/ ein^OofatJetenfWt,
QCi)Fet tioc& t^of red;feren nocb t6or lucbteren ^anbt jc. S^eut f :
5Dar entiegen bringet f;e 3ut)am 9??ad;abeum, t)ef;efftiarlifege(IeDororbent(), bec
^^ercfw^Sin^e i.5[)?acba.4. 2.?>}?acba. la Dennod; idt)ar neen @ebot)t Dan im gefd^reuen
SBSorDe* ^e ^dnincf ^ofap^at i)orf unt)i^et)e ene Q5a(len , i)ni)e 5at)De boc^ neen gefclreuett
SIGorDtbartan» S)erjjea;fe bebeDe^otiincf^^iniue, ^au(ud molbe, t)att)e ©emdn^eit
^am @(i^t)ert)regent)efc6o(t)c gfxgo^ben n>erben, t)nbe h^W bod; neen ^orbt» 3tem fd)o(be
n)i; tjn^ na bem Q5ocf flaue rid)ten, mo|?e xox) \>mt tvebberumme befni;ben (aten :c» 3tem bx)
5Socf|!auefd;em<^o(cfe 5efptbe§Socf(lauefc!)es)}?cenin5f;e®tebe, bp (s:f;ri(i(oui^em gel(l((feit
^o(cf e f;efft fe necnc ^tttii.
Sintmort. SlBat g??ad;abeu^ bnbe et(t;fe meer im o(ben '$:e(!amentc ( bo nod; be '^\\)t
t)erti9ureni)nbc©d;eme^n)a^,bat(Suan(]e(iumnocbnid?t J)orf(aret,apenbaret mibe ^efcbrc^
iien) gebanebbergeorbent^ebben, fdnnettJDnicbtorbefenebberric&ten, oc^ gar nene "2DBar^
l^eit, na(ubet)or^efed?tcrSententien, barDanfejj^en, @onberbetDi(eibtbemsefd;reuen©ejf
fette ni(^t apenbar ent;e^en id, io.tt m W '\xi fpner SOSerbe bliuem Cuer(l alfe nu ein md( t)Oi*
afle, ^J^ri(lutJ fii(ue(l inn be(fen(e(ien^agen jje(eretf;e(ft, 5ebbeno.cfbe2lpenbarin0et)nbe
^orf(arin^ebe^€uan5e(ii (n>elcf beOlbennid;tf;abben) entfancjen, nemen)i;bi;ne(ofen Ula-^
tiones (bebuf;i)rt)tf)^ernet)an@ecten, gunbent)nbe^r6men1^o(ferbe(i) nic^tan, fe^ebben
feennfmjjefd^reuen^^Borbe^jrunbttjnbe^ud^cniffe, S)e Crfafe ()eff(]utt)o(gef)6ret.
^ffi: ocf alfcbon 3ofapI)at t)nbe be ^dnincf ^liniue, einc ciemcene Q}af!en 'ow'^ )^i% irx
«njlanber57obt5cbben\)tf)ropen(afen, n>c(cferocfbet)nfentDO(CJ}Jad;f ()ebben tf)Obonbe, fo
pnbtmebarbocbnid;tbeet^i0eQ[}orp(td;tinse t)nbe ?Befn)eringc ber Confcientien , bp QSor^
ma(ebi;gil]5et)nbc^enebi;9in3f, fugt)nbcfo, t)pbeffenebber /ennen S)ad;t5oetenbet)nbe tbo
ht^m^^t , n?o bnfe ^ifd[)ope bar mebe ^erfdjen t)nbe rc^eren, S)ar enf iegen tl^ec icf beffc ^cSrifp
tp, t)nb m<^tt, reatbuanttverbenfanit.
S)atmeocf er(ife©civan5eif, bem 9H5orbe ^(xW, t)nbe ber Confcientien %x\)\)i\t
tiW cnfiecjen be^olbe, t)nbe nid)f nt)ed abne 07obt anrtd)tc, m etiife francfe^recjen bi; '^o,\x^^
W^iben in Corintfeo , t)an bem (B(6i)er bregenbc ber grounjcn t)or hoX)^^^, (leit gan^ m\f
batfe^^au(u^ocf t)mmefulfer^bclbeitt)nbe@onberid)eitn)ilIen(je(lra(fet t^nbebi) ber ef)r{ifen
@eit)dn^eittf)obfiucnbet)ormaneth()efft, 5et^e n)t) nicjt tf)or t)orberen ebber tf)or fud;teren
^anbtn)i)fen, fonbcrborf)a(ftiget)nbe(ofe5ra3()e, bemen^abermafen, eorbeben, t)nbebe
Ceiie f)nnbtf)auen* ©o n)i( t^e ocf , t^o^t me ficf mif bor^afftigen t)nbc (ofen gragf)cn nicbf be#
futnmerenfc5a(, bennfemafenmenJE)ober i.^imct^. ?. ^o famen ^pr bpbe nt)engiinbc
t)am ^appen i)nbe ^(af f cn tbo brcgen, n^ebber be gemcene ^dnf)eif ber ^ercf en , mif fonberfi^
f en igben t)nbe £6fften, bi; ^iSorbdmcniffe t)nbc ©a(id)eif fo f f)0 f;ofben , angerid;f et i Sejj^cn
fuif c ni)e gunbe f;tfft Q5obf S)ewf* ^ m^^^t , vnbe nic^t/egen cine ^nfc{)ebe(;if e @tcn?dnf;eit i
®af
©at t)uduerRfecf;^ <^(^o\btW)mt\6 nat)emQ5ocf;(taucnc&(en, moflttopm^ m^bi
berumme befnijbe» (af en, Q5cl^ct eucn t;fft f cf febe, ©cf)a( icf bc ^uci^euljTc Dcc5 (guangcdti in t>cm
^ocf|}auei)e^©efctted i)nt) bei: ;^vcpOeten fd^en ^Mtf)* i u 3oanni^ f. 9vom* i. ^ 9, :c.
Ergo, fo motl) icf M t)on, ttat t)av gefcfcreuen iitit 3^ t)|) nicOt beiDe t)an €^rt jlo cn^e t)ett
2lpol]e(eneineO)?at5ct)nt)eQ3nt)evfc()eet)t/ t)cr !t)itt^c (im olben '^e|]attientc begvepett) mQtf
fltiktf), t)arnatt)p,i)t)t,i)tf) i)em ©efctte be^olbcn, |cntt)or(aten, ocf t)tf> Dem jjefc&reueti
5Socf(!auetl)om!i)e(ebetvevet !4)eut» i8» Q3a(at.4. «Sicbr.g.^
^at t)u fec^jl , b\) ^ocf |lauefc&em Q3o(cf e ()tbbt be^ocf (lauefcje ?Q?eening5e <^ttht,b\)
t)en(yf)ri|]cnduev|]nict)t, 3^ (fot)uDatt)ov|lann)u(t, t)an Den vecf;tcn mtf)af\tiQtn ^abeti
&M, %ei)nDc2BovDtDer^vop5cten) eine f(ave 26Qtn, ^enn De ?[^eenin.qc ilfet (^lknt,
DarmeDc^ocfilauc mnnl\)ff, unDenic&tDe^ocfjlaucDmme ber^ocfflauctviffen. ^ed^ll
Du tt)t oucr|luanbcnft'()ur(ifenQ5aDen t?n'oe mxt^tn, foiflettwarnicf^tfonDerge^*
^uMflu3^mn.2,\itit, ^opit)De®a(uin5ege(ertf;e(ft, &arb(t)uet6i;»
2(ntn)Ovt5. ^atn)u(tut)art)t()f(ufen^ Ergo, mcnDarftinic6tt)p be ^^ocf(!auefd!)C
CQ?eening5cfeen^ ^ltin nicl;t fo .5)cr^rouc*(5fe(, tvo(be3oanne^nicf;t(]ne(Sc&viffteg5e(e*
fen, t)nbe ^ocf (]auefc5e ^eeninjje t)ovflan ^ebbcn^ tt)o(be f)e ocf nicf;t batf) fe b(iuen fd)o(ben bp
bem, M fe Dan Slnfange pebdvct f^abbett, m \)ax fu(ue(l ^efcfeveuen fitit ^ <;^nbe i;(ft ()e bi;t5
a(fd;on bcn, be be ^av^eif t\)u jlen, tt>o f)e fu(uefl bef ent5, gefd;reuen ^eff f, meenflu M me beti
fulf e @a(uin5e bi; Dnbe bpner @f;efe(fd;op (be ()i; nod; Mn &af)ne, nocf) \>tf) beiti fcbvifftiifeti
^ovbe , nod) Dt(; ;un?er te Dnbe !^onbe, M ^ud;eni(Te l)ebben ) ocf fo Dovtf; fc&o(be tbo fru^
wcn ? ^tin Jg)er @a(ucr , bu fa(ue(l Dnn^ nid;t meer, ^ar i^ m^ &o,^t$ SSBovbt fd&rifftlicS
nagc(aten, barmebemotf;bi)n@eiflauereinbva3en, Dnbe mebbevuinme baf ^orbt mit bi;^
nem ^tiftt, anbev^ mi(t fo t)X(\\)t be^ :Siiue(^ (^meer fi)n , a(fe be^ ©eifie^ ©a^uitt^e.
^utbiifl^au(umDpad^f;i(ipp,4, .29St;ber (eueniSrdber waf tt)arl)afftip5, tvaf ttf
bar, tDatrccfet2c. Dnbcfed;(i, batbe^5i(ippenferfd)o(benuM;berfcen, benn fein ftnen ©d;riff^
ten ge(efen 5abben, benn ocf Dp t ^orbt Dan em geprebi^ef , Dnbe ^jcempe( Dam em gcfeen.
2(ntmovt5. • ^au(u^(evetbav, n)att5omfrebefamen,einbred;t(ifenDnbeS5rif!(ifeni
J5anbe(benet5, n)o5eocfDor5eti, imanberen€apite(Dt5bem€):empe( €«§)ri(li f (aret; g5c(ere(
5eftt, Dnbe fiimpt nic5t ad propofitum. '^iU l)t fe Dorbert t5om ^orbe Dan em geprebi^eff
Dnbe€;empe(|me^£euenbe^, i^rcd;t, Ouerfln)at5n)a^ft;n^orbt? fonber C^riflu^ fi;it
€uan0e(iuiti DiO. 1. 1 r. &a{at. i. iDclcfernuDn^, nid;ta((eneborc5 ber ^5i(ippenf^r ^reffy
men ocf borc5 Decr ^uancjeliflen mbt fo Dclcit ^Srcuen ^au(i apenbarct i^. Wat me fpn ^jc^
empcl^ anefn?i;ueICWlu£i i.€ovint5.4« lu SG&efefmpneOlauo^^^er, a(feicf€5viflunt
D0(()e. S)avur5buDe(ebi((ifev webbevbi), a(fetpebbermi;mod;tef]fluten, ^ente bc rcik fe
^au(ud tt)ifef t5o (tnem ^orbe Dnbe ^xempe( , M 5e en io be grpbcit nicbt ^e^euen f)tbbtn, \)nt
fe'naerembitncfenbecrtt)e5(en, fetten, ordinevcnniocf;ten, tt)af cne0e(u(lebe, ndmenbafer^
bar, ©ubf Dnb Dvccbt :c. 3tcm , fo mftt 5e fe ocf /0 nid;t fcblic^te^ Dp t)tn ®tifi eve^ ^erfett,
tt)obuatibn)a(e(l, fonberDpf^nDt5tt)enbi,9cmunbt(ife2QBorbtDnbe(iflife^xempe(, ^atf) bu
fo ^an^ tt)einic5 ^e5e(p Dt5 beffer Sententien 5eft(! , baf fe bt; ocf 5ec( entiescn i^/ ©0 i(tef ocC
niiijtt^ mxt mt bu f)\)x\>Pf S)eutt f ♦ glo^^i'^ ^»^^ maculert 5e(ffl*
^^ 2 ©e
144 IJ' C&cfld /. Periodus IIL Cap,
■ Se t>ruDt>e.
^eut 12. ©^fcJdfenbernecnt)on, battvp^iife f)!;r bon, efn t)t(icf n>atemred)ft)iln*
tfet, SDar/egenbringef^e/ J)a(be €cremonicn bcr^ercfcn nic&t gcfc&ce^n, n^oeinemptlifcn
gubtliiincfct, fontJcr alfe ibtDer @emeene.gui)tt)uncfet.
f^ntmvt 2Bor fccff|]ubi?t5€ommcntfcn ^eer fiaftt ^er ^roue?€fc(f U t)\)v m
men etnem ct)ber tttyen t)at ©ut)tt)uncf cnt^ in ©at)cd ©af en t^crbaDen , V)n&c nic^t t)e(c mecf)r t)em
San|cn ^upen ? 2Bcrt f)i;r ocf DcmanDc ct)ber Dicgenten et)bcr ber^emeenc, fampt et)t)er be*
font)ercjcn ctttje^ na ^ccjeucn ? tt)crt)cn fc nicf;t allc tbom Woxbt Qm\)ftt , t)ar t»at fu(ue €apite(
mel)ctf;oge(Iatenwcrt, nomelicf, Sffie^icri;tt)bet)ct)atf;fc{)6(e0i;6o(t)en?
©e toeerDe.
5Deut. 1 2. be f;i)r 5(Jrbe m alM aUtgtxt i^. S)ar tp brin(]et f;e nicf;tc^ , fonber tvv^
fet^een infi)n(Sommetnt>pbccr|lcnbeibengebic()tct, fon^pfcicf enbaro-cf ^een, tlEiofcenbe,tvat
(tnttverbcg em tDcbbevrumme bar bemotf>
S)et)offte.
^rouerb» ? o. S)o ni^t tf;o ftnen ^orbeit :c. J&t)r entiegen bri«0et f)t 3onabap, be
Itnen^inbercngcbobt, batfcnccitcn^i;nbruncfctt, neene^ufcrbmvcben, n^en @dbt fei;e?
ben, nccneSSBpnrancfen p(anteben, ncenen^^Spngarbenbabbcn, fonbcr er £euebagc in ^^iit^
tenwaneben J&ierem. ^r* ^ptf^i^^abe^^^^Sorbt, t)nbeOcitbod)nici)tim fcbrifftiifen^or^
t)e ©abc^. 3tem be 3©i)fe man fpricf t nicfct, S)u fcf;a(t nicbt tbo Q^M @c|)tiffte fef ten, fon^
ber, bu fcfcait nic^f tfto ©abc^ 23Jorbe fetf en. ^aU^ (Scl;rif}f [M t)p bem ^mx t)nbe ^al^
utrf;ubcn , i)nb i^ be ^ocf jlaue (55abc(J SIBorbt.
5lnftvert. ^at@abed^orbt t)nbe 2Ct;6^eit Dcie Qx6tf)tv »nbe tvpber i^, a(fe M
fcbrifft(if t)oruntet\)nbetm^funbt gcban i^, bcfta icf wol. ^(\t ocf ©obt, m t)nb na bem
f^vifff(ifcn<35cfette, |tnen^ropf)etcn, ^pofle(eni)nbe anbcren€|)ri(!en, i)c(eane©cf)rift,
borcb itnen Q5eif^ in^e^cucn f;c(p , bttmt M sefd)reuen ^drbt Q^at^ti aKent^aiuen. ^U
fl)6uer|^0cfd;veuenebberin(jegcuen, iffetbod;ane©abe^235orbtt)nbe^avbcit/ tt?e(cfer mn
neenemOTiinfcben, mit icnigcnQ^abcn, ©cfeffen, Oicguien , ^ecten ff;o t)ermeerenbe i^\)tx
tf)Ot)ormi)nberenbe i$, anet)an@abeaacne, ^anocftt)0(gc(duen (tt)obufcd;(i) baf^bcmgo^
nabapfulfe3Dan©abe, a(fe^abcd2Borbfin<jcgeuen(i;, batf)l^e,bo(bneenefr6mbe, fonber
ttne SCinber , mif fobanem '^a^t bcfttjcrbe, baf f)e fe bar nf;a gcbruf ebc f f)omSxempe( tvebber ben
fSnbovfamber3frabc(iten, nid^fiegcnftn^iai^e^orbt, DnbprDfebeboc^ nieljfmccr an en,
ftlfeaIIeneben©e5orfambcr^tnbcrtf;i5benCc(beren, t)anemfu(uejtj)ebaben, @oi^ bproef
bcm ^orbe ^a\)ti t)an neenem ^infd;en tf)0 gcfettef, fonber ttpat ^a^t jjcuanen l)e(ft in ^ona*
bap rntbe pnen ^inbern f 6o bonbe, \)a f)tfft ht t)u(lenbrad?t.
Om^ t)at me nu, nba bent r)at ©efef te t)nbe ^ropbeten t)uUenbrac&t. C^riflu^ t>n&
|!)n€uan9e(iumapenbavef, munbt(icft)nbfd;rifft(icf, bord;€^ri(lum t)nbe5fpo(lele i)orf(a^
mt)nbebetu0ef, t)nbebaffu(ui()ebi)i)n^f;cbben, nagelofer SOBi>fe tt)o(be fesgen t)an ^amn
tjnbe ^^atten, Ovcgu^en t)nbe ©ecten, |tibe bebent t)nbe mifTent jc. ibf fd)o(be &a\)t$ 3K>orbt fon,
l)i<5alwtnaebe^©ei(!e^/ selduetb^neeniSi&rifientfeo, bubrin0e(lbenn^eae apcnbare^ud)e^
nifTc/.
55rtfee 25cil4ge, 24^
nljfc, wObcmflefc^mien 233orDe@aDc^, Mm) n{)Utf;oi*TOfieentfan9en5«bben\)nDeD€CU
Den nic{;t.
S)att)u©aDc^©cf)riffte afffont)cr(li^an©abea233orDc ont)c9H5ar5eit, i^ men bi;ne
tcinc DiaferiK» ^enn i^ ^. 3 of)annld (Suan(}efium nn nicf;t fo tt>oI &aM 2^ort ijnDc SlGar.-
I^cit , aIfeDoit)tnocf;migefc()reucntt>a^^ ^at fnjermcjhi t)nt)u(l)i()e s3}^infcf;e Denn mit fulfer
lofcn (gtofferin^c? <^\)ntf) t)enn nu ©abed ©ctriffte ©aDciJ 2Bort, tont) u>i; nicf;t n^iffer^
t)er Q)aDcg '^lJort entfangcn ^ebben a(fe <23aDei) ©cf)rifftc, t)u ouerfl miDe t)t;n cjeipPe , $ufd;e?
rj?ci?nDeiSc^a(cff;citmiteinemanDerenf;eme(ifenQ5aDe^*33SorDc Dr»;uen, m ()ir t)nDe Dorcf;
Di)ncgantic '})robrervc njolbetiicjeti^, t)or(lf;an)i;Dejfc fententien ^roi). 50. up Dat 3Cort
©aDc^ W m) m ©aDe^ 39Bort cntfancjcn f)ebben , bar men nicf;t tf)0 et)&cr Dan t)on fcf;af.
SS^cfiu 6uer|]noc()einanDer(^aDe^ ^ort, bi) icnijiem ?>^infcf;en, cDDcr in /cni^cm
^ofe, ancDpt, Datbrin^ef)er, ijnDcbctucjbcDatiDt^aDeg^ortfi), fofcf;a(t(a>obi((!cf)
Defu{ui()e€ref)ebben, Dcn?pDeffemgeuenfcf;6(cn, na^uDeDcffcrfententicn, DotmeDarnicf;t
t^ofettet>nDeafnemc*
^at ^efcbfut , Darfufucf^ Uf) DcJTcn fententien , DorcD mt) ancjetcf ent , i6 Di)tf). ^on^
Dc ® oDt nicf;t I»;Dcn D(tt mc fDncm SGorDc tf;o fcttcDc cDDcr affnam , cDDcr tf)or uorDcrcn DnDe
t|)or(ucbterenJ^anDtaffn?ecf , cDDer Datmc ocf in QtxinQm Ceremonien nicf)t mocf)te f)anDe*
lcn , naegcnem ^itlf 6r , funDer in Den 2Gegcn Q5aDc^ bli;ucn , Do bc nocb Dorcb 5}^ofen reDc*
Dc , t?nDe Dc^ Q[GorDc^ fo weinicf) ma^ , \)e(e gcringcr n^ert be iDt nu f dnen crDuiDcn , a(fe f;e in
fi?nem eincjebarcn @6nc ri;cf (icf i)nDc auerfl6oi^en ^efcrct i^cfft, bcfunDcr^en, Dewifc f)C t)nd
jjentjlicf tbo cm n)i;fet , bciDe im OIDen \)nDc ^m ^cffamentc S)cut, 1 8. ^attf). 1 7. ^it
cntjcijenbrin(jetbenicf;fe^, ancDatf;efec()t, iDtfi)n^infcf;enS]^ort, t)nDc Q[JnfruDt, ^eft
fe Dennoc& oajle m6ten ^an faten.
©e f&fte.
Sof). f . 3cf Pf c nic&t mtjnen ^incn. :^ar cntic^cn brin^ct l^c cine floffcrfif e0f ofe DnDe
fec^t / Cbtitlud DnDc fpne ^arbcit /^ Dat ^rbar DnDc Dat ©uDc , Jg^irummc noof t)n(J n)pfet t)p
Dat ©uDe unDc ^rbar , Dc tt)i)fet t)h^ t)|) ^f^riftum»
^ntmxt, ^at mcen|lu mit Dem (Srbarcn t)nDc ©uDcn ? ^HJ^^enf, ?Dh'ffent, iSafuent,
^aucnt jc. t)nDe De anDeren ©f ucf e Darbaucn t)afen an(jctagen f ^orutf) ^effflu M , Dat iDt er?
bar t)nDe ()uDt fo m ©aDcd O^cn ^ 3 ^«tn tt?orutb ttjuffu DcfTc Q5o(gc bcn)eren ^ Cftrifiu^ tt)i)^
fet t)n^ t)p Dat €rbar tjnDc Dat ©uDc , ergo m m^ tt?pfct t>p Daf ^rbar ))nD Daf ©uDc , De tt)pfet
t)n^ t)p C^riHum t)nDe^p Dc '3[Barbeit. 5i}?enllu Dat mc fulfc (Sopbi|lifcf)c 57uf e tnDe Fanatien
iiicbt f ennc ? (giid motb Dj;n argument |]an , fc^al iDt cinen ^ci)i)n bebben. 2l[Ie De tjn^ m)f
fet))pDaf(2rbar))nDcDat(i5uDc, Dart)n^^5ri|lu^f)entvi)fet, Dett?i)feft)n^t)p^bri|lum. ^t
^r6ueiSfeImitf!)ner©efe(Ifcf)optt)i)feft)ndt)pDat^rbart)nDeDaf @uDe, Dat Cbripug ^enne
tt»i)fet , ergo f)t tt)i;fef m6 t)p Cbriflum. Oucrft ttoennet mitu m^ Minorem noar maf en , De
Du nic|>t allene t)p Cf^r ifium nicf;f tt)!)fefl , funDcr en ocf fampt ^aulo mit Wtm tx\)f , m bo^
«enflargenoc&bcfu^et.
Sjaf Dubitfcl[)c(Dcfl»pcincn^reDi5er fijo^^remcn, De DerCuericf)ctt fcf)al f5o9efcf;a*
uen ^cbbcn , f 50 fef fcnDe , Dat nemanDf in Dcn ^om (}f)a bi? f , ^Srcmer ^arf cn , 3fem m fi;n
Dpt^argamente, DatDul^ir/egcnem0ePeaetteff)i, flinget, ndmlicf, •^>aulM^fecf;f/ tcftt)f(
4?5 5 • ^i^t
^ 4^ //. S^^etld / Veriodm III. Cap.
liat be ^?ennc betien in atlcn Or&en i^^^im, 2* Ergo, icftvil, bat fe im S)omct()oQ5rcnicn
beben , WI id ^emfuluisen beualen f;ebben , effi eme gcleueOe fulf em ^d(jencv i)nt)e Samen Difpu-
tatontfpoantmerDem
©e fouen^e*
3of> 7* ^^)tt ^e« i^ tttc6t mtjnc £erc, ^arje^cn brin^ct f)e nid^fc^ , funbev un bem
^cborfam i)er ^erf en tjnbe ber Q3orn?efere , bar alrebe^enoc^ t)p geanttrerbct \€ , benn be ^cr*
f e i/frdm (jenoc^ ^p5» f* 2lct» 20. Jpefft ocf (jube t?a(]e lere €f 2» ?0?attl^ ult. 5}?arc, ult.
^ofnio*i7* i.^im.?. Ouer(ll)e^ortt>eferefcblacl;tent()ofccrben^ubenbav3of>io. t)an
oefcf/rcuen Oeit, n)at®e^orfam^Def;ebbenfci)Olen, |^barfuIuc(ijont)e.5ic-r,2 3* ^(\Xifl)*^.7'
i^ a,3of>flar9enocf;gef*veuem
3of>8« 3cfbonicf;te^wmt;fwlue(]:c, .^JirnicJte^*
S)e negctttie,
^of)* 8- (^o g!) b[i;ucn i^cv^en in m5;ner ^ere k. ^ir fpricf 1 5e mv) an bnb fecfcf ., ^en^
iicv icf v5ar maf cn \vil , bat ^cbrifft t^nt) ^:a3arf)cit , fKcbe t)ni)e Q^ocf (loffein ^incf ft),
5intn)ert* ^orumme fd;al icf fulfed war mafen^ ^ol wctf; nid;t, \ic(i DJcbe ftnb
55^ocrftair, euenfotro(tn)e!^in()e(i)n, alfc©ot)tt)nbeeinQ5ocf, fd)riucntDnb rebent, qSc*
^ven in^e^enen , Q3lacf i)nbe ^inb. .?)ir fcggc icf bt; ^an , bi; imDe bpner ©cRllfJop^MJl
Jttnnid)tael6uen, n?cnn(|t;fcbrt;ent)nbropcnaucrem funber(icf©abe^%ort, ©ci|l, ©al^
utnae bebt)iun)fi)n, funberf)ebbenbennt)tbbem9JBovbe@abe^, t)ng V)orgefc()reucn , Dnbe
nacjelaten*^uc!;niffe/ bflt tvp "icf;t feilen am ©ciile Dnbe /utve S)rome annemen »ov ©abc^
®e tei)nt>e.
305. 10, ?))?i)ne (Sd;ape ^ovcn mt;nen <Stemmen, btibe m'c!)t bev frombem ^ox
^e f;iv bvinset ;^ i)af en t)ovanttvevbet,
®e eljfte.
3of;»i2» 3cf.^ebbei)anttn)fu(ue(inid)t^erebetJC .&ivnid;te^«
S)e tn>6iffte.
3of>ao* 5llfetni)mt)n"^abevM^ntf;f;efft, fofenbeicfiutv*
©c t>rut)tet)nDe*
cmattb.if. q5ov#uctt^benenfcemt;, bch){(cfefevett?D?tnfcben^abe. .
:^av mecnt f)e , mDue 2lrtif el fpn ocf t^om ^ecle ?D?infd;ct] ©cfette , t)f cu vfl affe ^i^
noc&famt?ovantti3crbet, f)efec&tocf, t)at€()ri(iu^l)iva(lenevebett>ebbevt)ntiuttebofelere, De
webbev^abe^SBovtftveMen. 21^^^
Sunftt Be«4ge, 247
2intwcrf. €5ri'(^u^ rcbet f)ix nid)t allenc n)ei)t>er ^nnutte bofe^ere, be apcnbai- C m ^u
fcctjl) tt)ct)t)er®at)c^3[Gortf]rcuen, funi)cr ocf i>an bcn , Dc bcm ©efctte <55ut)e^ mc()t altbo
Dn^elirf meren ^Tlaxc 7. ^t ocf mol (Il^riilu^ in crcr SQSerbe I)at)De bliuen laten , fo fe bar ne^
nc Confcientien mct)e b\} funt)en befn?etet , x>nt> cncn (53ai)e^t)enft Daruan (jcma^et 5flt)t)en , bat
fuIfcd(£I;ri(Iofef)Ie, fut()men?oI5??attf>ir» Darbenotf intfunDcrgctvert i^tf)0ct)rucfet, n?at
fc n)cDt>er @ai)e^ ^Sobt gefcttct l^aDbcn»
9}?attr> I r» Slde ^Manten bc mi;n Jg)enunclfc()e Q3abcr tc, .^at biibct f)t Uibt Dp be
bofen ?0?infd)cn , trit) t)p De bdfen itxt, tvclcfcr t)c Q5at)cr ntcl)t (jcpfantet ^cfTt.
Slnrtvcrt, !4^!)tlatcicfaIle^n)oI(jcfeI;een, foi[)ecrt)ut)i(Te9??eninj)eDarbIpucnIe(l, M
afle5[)?infcbcni)nt)alle 2m, Det)an (55aDc nicfct (|efamen fi)n , ncen bcjlant t)or ©abc^ O^en
^ebbcn f onen , Q3an t)cn OD^infcfen n)etc n)t; md)t , funbcr ©ot)t allcne 2, ^I)im» 2* @ot)t f cnt
bcipnen, i)anbcr^ere6uer(tn)cten)i), batbat (jcfc&rcucn (Euangclium, fumpt anbcrcn ^ro^
p^ctcn i)nt) 2lpo(lel (gcf rifftcn t>n^ auer^cucn , t>an @at)c , iMit) &o,M '2JBort fvn» S)at ^e^
louet mpt i)n^ De ^antjecjcmene <lf)xifilih ^erfe , DeDar yorDcrt t)nD fpricft , ^clouct Dem Suan*
ge(io Auguft. con. Epift. Manicli. cap. f . Daran f)OlDe tDi; Me t)nD nemcn Dar bauen ncene £ere
antJor^^aDc^^JBort, fe5ebbeDenneDar^uci)cm'ffet)nDe@runDt, funDcvac^tenfc Dor^Ian^
tin5^cDet)am C^aDevnid^tgepIantct;^.
35e 236ffte!)nt>e*
^attf)\i\t £erefDen^c))Den, Datfc^oIDenn^atitf/umbcualen^ebbe,
S)arupfcd;tf)e, Dit5SoDtI)cfff ncmantfomiQtnfamcncjeWDcn alfe^aulu^ i«Cor. if*
Dennoc6Darneuen(3epreDi(jctDe(5)ebaDeDnD*^cfetteDerOIDcn, 2lct* if, 16.
5lntn)crf* ^attt)crenDatt)or@efcttef ^:^nDtt)orumme^efcttct^ 3temtt)0lan(jeDu*
rcDcnfe? I^at^cfettctva^, mefc&olDcDcn bcfcrDen Jpei)Dcn nene Q)nrdutt»e mafen , funDcir
Datfe(icf aflcneentf)c(Den, i)anDer Q5nreinid;citDer5lffig6Der, i^anDcr J^orerpe, i)an^r(licfeif
Dent , t)nD i)am 55IoDe» ^orummc ^ 5)e J^pepDen nu nr^glicf ^^riflcn gettJorDcn , tl)0 t)or#
fc()onenDe, i)nDDenid)trat)tDer^e()n)Din()c»nDanDeren 36Defc()en Ceremonien tf>o befn^ejs
venDe , t)pt anDer ^art^. ^t (lf)xi\itn 3oDen mft fulfcn ©tucfcn nidDt t^oargerenDe , Dett)i^
lc en Di)f , eDDcr t)orDed)t(icf , cDDcr i)tf; ^at^t^ ©efcttc t>erbaDen tva^ , fo fan^e fc erf cnneDen De
<2:i)rifi{ife^ri)bcit Diom» 14» i.Cor. §. lo, (^ofpnt DDt^^^cfctfcDer^euet^nDDcrQSri^beit,
Cfcrijli (2uan(jc(f0 ?)??att^. i8« i)anDcr^rgcrin()I)e, licfmctic^, tt)a^ ocfneen anDcr 2[Bi)fe,
foDaner €r()erin(i5e tbo f)eIpenDe , Dctt)ile fe nid)t i)tf) 2l(fDf)on eDDer 5^afatt)n^f>e minfd;Iifer
S^rdme , ocf nid)t t)t5 9))ifjDuncf ent minfcl)lif cr Q3ornufft , funDcr i)tf) 5IftDf)ont DnD 97a!atim
gc ©oDtlife^ (^cfctte^J cntfpraten , Dcr^aiucn, aflcnthalucn Diaf)tt5of6fcnDett)adfu(fer(2r0e!5
ringe cort^of amen. ^or i^ f)ix fu(f e 5^of)t i)nD 97tittic()eit f ^or fpntf; ^ir fu(f e Concilia f
2Bor f^nt ^ir fiilfe Conftitutiones Der Cf)ri(l(ifcn grDbcit t)nD ^cue ^
3a tt)OlDct Q>oDt , Dat i)nfe ^irc()oppe nic^t anDcr^ prcDigenDen , i)OrDerDcn , t)nD Dtt)i]tu
()enere@efettetl^f)0(DcnDe, a(fe^auIu^Dpjfe, Dartt)orDe ficf ein i;Dey €&rillen mlUmn in
r^ofrcDenfleucm
S5e
24? //. C&crta /. V&riodus IIL Cap.
^m* ult. 93ret)i^et t)at Suangcdum k. J^it: m^tt^,
©e foufntei)nte-
9iom» I f ♦ 3cf &ov(!e nic5te0 vcDcn , mm barfuluefle nic^t €f)ri(Iud Doftf; nii) tvcrcfe '
6ir ocf nic&fe^.
S)c acf)teont>e*
2Bacr;f ef /um t)or be ^ fjo partie maf en buten t)ev £eve»
^ir bm^tt f)e 5cr tt?o fe arme €f)rlf?en fpn , unb f^ebben be Sunten t)nt>t)atQ}ur ni^tge^
lec&t, tDoNero, bebben ocfnenen^upenbyfice, fi^ntocetnfcf^ulDi^aaevSlrgerinsf^e.
Slnttvert. ^ir fiitf) meauermar)!^ mo rei)ne |iceDet)nreDne S^^m, ^rot). ult. mafcn fan,
tvi)fcfeti)e?l}?unt t)nt)fpricft, icf tebbenicf;t ^imbe^^eDan, t)ennti3oridDoc& aQe Partie t)nl)
^rgcrnilTe f)er entfpraten , funt)er aHene t)tf) Den tjnnoDifien , onnutten unt) tjclen ©efetten , Dar
men bleuen bai)t)e bi; Dcr ^lpoflcl £ere , Dnt) wk^t fo gantj t>ele befmerlif e ©efette , beneuen Der la
ve€bri|lit)nt) ftjner f)ilgf)en 2lpojle( , in^^euoret, l)ebDet)e2lr0erni|Teneennot^3ebf)an,fof;eb^
begi)arme:^eucf)ir(jant5(3rote©cf)uItan, berbaluenftcf De^pupeuan \\xxo ^eoeuen, t)nt)(t'cf
tT)0 €5ri(lum t>nD fpner ^cre (jef ert f^efft , \iixt Du auerji nu fo barmlicf na tveneft , t)n& f lacjefl ,
t)or(teit me mol , t)at \0t nicbt ene^ armen (s:^ri(]en ® temme , De (s)n^ biaicf intl; 4)erte sl)an fd;a(,
funber ene^ &un55eren ^ulucf? i^ulent fp.
2)c negentcDttDe. •
©al r, ?(}?|?t)orivunl5ertt)at ^i) ]m fo balbe ajfnjcnben {Cit\)tn ftp cin anber €uan()c^
ltum:c. ^irentiecjen bringet^enicfctfunDerge^, t)orf)en nicbtt)orantn?eri)eft)nt)0el6fet, fum
ber t)at 5e fecf)f , fe ^oIt)en Dev SSeber ^ere m neen (guangelium*
5lntmert. !4)9t i^ tt?ol ein f ortf) f ufcbfnacf , auetfi t)e Cbriflenfieit &e(p it)f t)cle anbev^ be*
funben, f)efFtmenicbtiniStet)et)e^^uatt(]el!;, nicl)tafrenet)evQ}et)er to, funbcrocf t)ele^a^
gantengabulen, ^rdme, opiniones,^eprebi^et, latDelM^erjjebreuen, ocfDa(iert)nt)t)|i)t#
liferan^enamen t)an i)enn ^brillen, ben m ^uan(jelium, Derbaluen i)u na D);nev t)nrevnert
-^ufcbeit tt)Ol fnacf en mad;|l , gi) l)OlDen fe m ncen Suangelium , fe f|)nt Docb Dcm ^uansclio
t)elc tf)o (iarcf ))nD auerl)ericf; ijett)orDen , fo lan^e W iDt ^o^Oi t)cvDraten f)e(Ft , t)nD Dc :5)ovf;cit,
Dev 2[Bcrlt apenbaref.
5)af Du ocf bir De ^ercf e De^ ©efetted loff lofe t)nD lefFlofe; ^evcf e f)ef e(T. !4)e ^cvcf e
(HievflDev5D?infcl;enQ5aDc, IKegelmiDStatuten, le|frifeiOcrcfendme(l, i^n)arlicfnic&tam
Der^ , Den ene apcnbare (5n)armeri;e , Denn tt?orumme fcl)oIDen De ^crcfe ?0^'nfcblifer ©cfettc
meev2[BevcfeDerteft;n, alfcDc^ercfe @dDtIife^©efette^^ 33n)ancf Dat ©efette, fO?in^
fc^en(55efcfteDn)t)n(jen, ocffcl)cgen/ennet)tbfrucI)ten, tt)Olt)ortt)t;|Ictl)irDet!cuef J£)aDDen/em
ne Den ^ouen nicf)t , tvat ;g f)ir m ein £oue ^Q^infc^en ^ere t^o boIDen ^ 20a^ Dav neen (^ei;(t ,
tvat^epjiegi^benbir^ ^auenDat/i^Dat^cfette, (^aDe^ Sa3ort, \)\{\\^, red)tferDicb t)nD
auDt aom.7* ^at guDe^ f anRu auer(l fe^sen ^an Den 5^?infct)cn*S"«t)cn \ ^p ;cnt nja^ ^f)0^
fage
5dnfee 25etfage» 249
fodc (jefc^een , baf ibt intf) ^erte fd?u(^e c^cfcbreuen werr JBc^t ?f)ofan< htfft mxii t)t)t ?
Q}6le|lu nid)t fcbpr i)i;n francf c ^^re(3en f ®o fegjjc icf wocl) m b\) biffer fcnten. gefeci)t,
fan ein ?))?infd)e nid)t i)ered)tuerDi(jcf merDen Dtl) Den ibercfcn DefJ ©efettc^ ^aDeeJ Oiom. 5.
@al. 2*;. Q3elett)ei)nigcrfanl)et)tl;Den^tvcfeu*3J?infd;lifcr©cfcttc, 6urclen, ^ectcnjf.
g«rcd;tucrDi(jct tvcvDen.
©e rtvtntigftf.
I , ^f)im. 6. (^o iemantf) anDcr^ leret »nD nid)t f>i)uolt Den funDen tvorben lu
J&tr fd)ri(ft |)e , Datf) De £ere dMi i>nD Der d^ioDtfalicbeit ein 2)t)ncf (V*
^ntiDcrt. !t)atnemeicfan, auer(ln)attiDuItuDarutI)fd)Iuteny ErgotvatDuftnbbi^ne
^^efeflfc^op bettbe htvam Q:ud)eni|Te Dc^ tt)arf)a(ftigcn ^uancjclij , Den @t)mpelen m @oDtfeIi#
^e Sere c?epreDi(jet f^ebben , ©oDtfeli^c £ere fi) f !t)ar ivcrtf) nid;t t>t6 , Du mufl x>m \>tf) Der rec&^
ten@oDtfali()ento, t)n^ t)orjjefdi)reuen , ^ucj)eni(fcbrins()cn/ ctnDcr^ wcrDc tvp fc nid;t t)or
cncgoDtfcIi^c, funDcrgoDtlofeto ad)ten*
S)e m mt> rtvfntfgfte»
2.^f)im. j. 5l(Ie©cbri(ftt)an@aDcin5e(|euen, j^ nuttctbor^ercic»
JDirent/cgen fed)t be, fcfi) nid;t nod)fam inallcn anuallcnDcn^^afcn, baruf()fXabf
t)nD Q>nDcrrid)tinge tbo fof cnDc.
Sintwert. ©ed)i]u M t)an Ii(pif en bnbc t^an tvertliPen ^^ingen , fo Iat5 icf Dat njof m
fcbcen, (9?en|]uoucrt](^oDtlifet)nDe(^ei)(Uife!^inge, bcjl^a tcf Dr; bat mimmer mc&r/ M
^cbbc icf Dt) Dar bauen genod;fam Crfaf c <)efcd)t.
i^u fccbll ^aulu^ rcDc nid)t allene Mm CIDcn t)nb 97i)en ^c(!amenfe , funber t)an afler
©cbr i(ft , be t)an (^abc in jicgeucn , fje fp bt; ^r opf;ctcn cDDcr Slpoftclen , bt^ QJcDcren ebbcr ^pn#
beren, bt) Cbrijien cDDcr bp ^ei)Den.
^lntmert. Q}anDen$rophetent)nb 2lpo(?efen, btbbe fcf g^ar nenen ^ivi)Uff , be(l5a
ocf tt>oI , Dat bcDDc ^DnDercn t)nDe ^pepDcn , (^cbrift t)an ©a&c int J^erte ^e^jeuen ft , fo bu it*
ben roult t)an Der @d)ri|ft De^ natiirlifen ©efettc^ 9iom. 2. ^tem beflba bat ocf^e ©ortorabeif
£cre De^ Q}aDcr^ 3ol). 6. 5)e -13orinnen)nge t)nb 3nfi5rin(}e in allc ^arbcit bed j^ilgen @e^
fte^9ob. 14. «6, nummert)pb6rc. Ouer||barutbD0l()etnicbt, t)at<iUt2txt, ^traffe, ^e*
terpnijc, ^ucbtpngc, (15f red)tid)eJ)t , be tjan ben ^epben , ^atDeOen, ^iftboppcn, ^otiif
nef cn erDad)t f^n ( cin 5^eel Dorci) be ^locf beit ber ^ornufft , n)clcf cr mertlif e Q)ercd)tid)cit \>nt>
^ngered;tid)cit fanDnDerfd;eDen, cin5)eelt)tb egencm (^enutte t)nbQ3orbecl, cin ^ttl t>tft
5iuerDaDe t)nD ^erfd)i)nge , ein :^cel t)tb ^Dromen t)nD Diincf enbe be^ minfd)Iifcn C^^orrtanbceJ.
3temt>tb'^!)Ioucn, ?Q?i)gIouen, 2iucrlouenge(!eUett)nD5cfettet) fd)olbe (^d)ri(ft fi)n t)an
&ck^t inaegeuen , alfe bir ^l>aulu^ baruan reDct , t)nD Denen Dartbo t>at Dc minfcbe ©aDcg anc
^anDeIfi)tf)oaUen(|uDen ^2Gercfen(}efd)icfct, iDtbcbbcDcn"^udKni(fe t)tb Der @d;ri(ft, be
tt>i) bolben onb f ennen m ©aDefJ -ilGort , anDerd f rpge tt>i; gett)p^Iicf ( n)0 fu^ lang()c ) t)or (5)a^
be^ vS(bri(ft Dnb ^orf , !^r6me t)nbc jabulen.
SDat ocf iPaului^ int funbcrae rebe ttam ©cfettc onb ^ropbefen , bringef mif ficf be con-
textusber-:a5ort, bcnf5ofcbri(ft()ct)oi:l;cn/ bli(f In bcntc , Dntbu0clcrt^c(f|L nabcmmafc
II. (L^eUd i.J&on^ 31 bu
a f o //. Z^dle I. ?eriodm 111. Cap.
Wm^, t)antt?emt)u,oc(cren;c|ff, i)nt) Demile bu m\ 5?i)nff)effi)^, be f)l((jen (^cf)nfftn)eft^
f an bi; befudte v\)i)fmaf en tbov @a(iclbcit ; t)orcf) ben ^oucn m S()ri)]um 3^fum. I^arup cjiffc
«}>au(u^t)i;ffeOrfafe, tDcnte (fpricft()e) a((e ed)ri|ft Dan (^abe in^ecicuen K. t)arutf)Hien
tvol crfenncnf an, tvoDi)tf)'2Bort, nomeficf, aOc (S4)riftt, t)ornenie(ifen t>nt)funl)er(ifen,
j)p t)e f)i(3e ^Mi fce. Q3nt) cfft it)t a(fcf;on tt)t)ber fcgf)c , fo ()e|ft i)ocf; ^au(ug cm in Dcm »or^
tvor&en beuaien , bi; Der (^ii^en (5cf;rifft , be f)e sc(eret baDt)e , t(;o 5(iuent)e Dar f onbe be Dt^ n)t;fsi
mrt)entf)or@a(ic!)eit, Dovcf; t)en ^ouen in 3(gfum Cf;vi|lum, Davup /^J Dejfe ©c^vifft «m
Setaucn»
£)e nt)c \)nt) hDuitrtjflc.
c£Bo( affn)icf t , Dnb b(ifft nidjt in Dev ^ere C()r(fli , 2C,
• Jpir entiecien brinj^et f)e , njat t)ar im ^c):tc miDer Doigct , nome(icf icf bebbe /utt) t)e(e t5o
fcl)vlucn , auerfl icf t\)o(De nic(;t Dord; gcDer t^nD ^Macf , fuiiDev icf i^ape tf)0 \m t(;ofamcnDe
j)nD munt(icf mit \m veDen , m^ meent iDt fi) mi; ent/ecien»
5lnttt)evt* Oa^at befanDct mi; tf;o fovfcpenDe na Den J^i^n^en , De f)e nu't en int funDerge
gereDet^eft^ t)n^nicf)tfd)rifft(icf na(3e(atcn» ^[BetbnicbtnjatiDt/d, nemant fanm^ocfmit
^arbeit fe^gen , ^X}i eDDer /entf) pjTct , bebbe icf Docb fo rt;f en ^uanaciium Xic^n 3of)annc^ m
fc|)reuen , Davtf)0 fo Diivbave ^pi|lo(en fcbviffriicf entfan()en , S^jfet m^t t)c(c fefev Davna tf)0 f)o*
renDf , Den)i;(etDt»anDevpanfsen(3;f)rif!en()eitt)or@aDe^3Bovti^an(]cnamen i)nDi)e(evt, af^
fetf)oevfvofd)enDc, tt)atnid)t()efd)veuen/^^ (go/f^ ocfnicbtDe^eningeSobanni^, Datmen
ficF Davauev f(i)a( bef limmeven , tt?at t)n.(jefd;veuen geb(eucn /^ , funDev ttjaf gefcfcveuen /^ tf;o (i5^
uenDe, Davuptt)i)fet()e3of). 20. 3^t;t/£5()efd;veuen (fed;tf)e) Dat()i)(t5uen fd)6(en2C, 2250
f an Den mi;nev ^eninge ent/ecien |j)n , Dat Du t)pt()ufi m^ Dem Dnniitiif en vcDenDe , Davumme
,n)u(tuDiffe fentent. ^o(affn)icft2c. ved;tt)nDn)avf)affti0cnt)ovfl&ant)nDDuDen, muftu nic^t
feen t?p De i^ngefd;veuen (eve , Dev Du t^nmtjfe bi;fl , funDer t)p €f)viflud ^uan(]c(ion , Dovd; en m^
^e anDcven ^uanaeliften i^nD 5lpofle( befd;veuen , tt?e(cfcv De gemene €()vifl(ife 5?evfe , t30v ©aDc^
^ort , t)nD €()vil]u^ ^eve anoenamen befft , Dav fiirb bcn. ^o( affmicft 2C. fanflu auevfl mit
^arficitbDbvinoenDnDe betii^en, tvatgobanned mit Devgvoumen t)nD ^vonDeren CDen f)e
DilJcn Q5vefffc!)vifti) 0eveDet()efft, tt3i)n)!((enDarfu(ui()c (ti>obi((icf ) DiffevCTif^oien^e^icf bol^
tien, tt?o nid)t, DiiDefiuDi;t/os?c(en)iffev (tDO(iefec(;t) t3pt(}cfd;veueniBovt(if)vif?i,
^atmea[(ec?pv6ue, t)nDeDatouDebef)oiDe, n)oDut)ptf;ufit)tf)^au(o K^bfff f» «^^
mcicfc^evnean, m!er|]vDefcf)a(tDf)on^ !4^i) ))nD Donen ^edfen , ()e(duett)j)iDtnid;ttbo, Denoii'
(c (]i; nid;t na'2int\)ifj)it(]e Der bi(i}en ©d;vifft , funDev ( na /umem bemeiifen ©aDe^ SOBovDe i)nD
^a{uin0e , Dav De (^d)vijft nic^f "om mt\) ) men pvduen , i)Dv guDt DnD ithw , toat /uno ttDOf
^i\xa\t, ^xmtn ^evercn , Dc na ^(nmiflncjc Dev f;i((Kn (^cbiifft (lepvouet bebben , tjnD nod) pv6^
utn, j)nDbefunDenf)ebbenD(U/un)e21uDacI)ti)nDe@ei))]lid;ctt t)Del ^eDvegevie Dev 333ev(f fi;,
ivilj3pnid)t(6uen, tt)atfd)a(meDennmerD[)on?
'^w menj] ocf im ^nDe Dpner ^robrev);e icf i^orflba nid)t , W ©aDe^ '20ov( DnD ©cjvift
troec "^XM^i fi)n , [unDcr late mi) beDuncf en ( ivo Du fcbriffft ) iDt fp ein !4^inff .
Shitmevt. !^at tcf trnol m1]l)a, f)cbbeicfDi)t)orf)en ()uDt^^efd)et gegeuem 3cfttoiv
P5aocfnoc|)n)e!twtmcev, nomelief, DatDu m-tep.i^^if W^^^ S^^)fO Dyne Q5(t)fenevt?e,
Jfitipte 35«l4ge. ift
S)uucl^Iere , igrDom , gabultn tl)0 l)ant()auen , mD DiiDer Dem 97ame» (^aDed '^erDef^ ( n>i>
tvol nicl)t itt Der ^ibiten ()elc()veucn ) weDDer in tl^ouoren. Ouerll Dar tvert i;fft Q)oDt wif
nJcIjtDtb.
l^^atDuocf 5ivt5J>i>Pful^t)eiSa(uin(jc r.3of).2. SDc ^^iflajiincie i»^f)ej|. f. ©eOJn*
Derric5tin9e 2» ^^f>im. ? . mitha kf ocf (}ants rool njat Du meenjl i>nD fDct)|l , fd)al Dp Dod) aik^
nid)tbelpcn, DennDc^d)ri|ftfec()t nid;t (ivoDurafeii) Datl) aflc Q3nDcrrid;tin,(]c , Q}tl)(efj*
ging, ^DJjaainae , @a(uin(K@aDc^'^ortfi;, funDcrDatDc<Sa(uinge, n6mjdicfDc(^ei(l
leret , Dat \)i \Stf)kQgin(\t , nicl)t tf)0 t)orad;tcnDc ft> , funDer tf)o prouen , Dat a((e s^d)rifft »a«
©aDc invjcgeuen , nuttcf!>t/)or @tra|fc:c. S)i)ne ^opbiflifd;en Converfiones eDDtv Per-
verfionesfennen)i)tvo(, Der5a(uenbe()0(tfcmen tf)0^ufj.
Summa fiammarum, Demi(ctvi)tt)etcnn)oocf(!^oDtolDin0c^Dan fu(fen t^DPamcnDett
^tifd)cr^ , De DnDer Dcm 07amcn ©aDc^DnD fpne^ ^orDe^ , De IHiDc Doruorcn tt>orDen , t»nl)
^aDDen Dod; nccn Q}M 21>ort );or (tcf , funDcr ^romc mb 5abu(cn S^eut. 1 5 . gtcm mt
Dcm \0?anne ®aDci> itcDDeruor , Dc ocf Dorc^ fu(f en (ofen @ei)TDnDe 5eme(icf (^aDe^ ^ort be^
Dra(jcn njurtf) 5 . Oveg. i ?. 3tem Dem j?5ninge ^ofapbat, Dord) fjo t)e(c ^rop^eten , nt5me^
(icf, »eerf)unDcrtDca[(efprefen, iDttt)crDe^3peren2Bort, ttjatfefeDcn, t)nDctt)a0Dod|)a((e^
i)am 3^uue( ?.9ve(). 22. ^f^nittjoocf et(ife ^oucn Dcm J^ieremie, na Dcrfu^ui^en 5lrt() qv
Dacf)ten i)ortf)of(anDc ^iev. 1 8. 3tcm njcten tt50v m^ €()rillu^ m geix>ernet f)eft ^attf). 7»
54. 3tcm tt>at ^au(u^ ioanfu(fcn^ogen, ©(i)feneri)emiDe Q}oru6ringe, DnDcr Der ©c(la(t
eineo§)oDtfe(i3en ©ebered, Joor^en »orfunDi(jct i)tfft i.^f)im.4. 2.^()im. ^4. (go t\>\)l
Mn noDen jl)n, Datittcpcf ttoad)tc, t)nDnid)tlid;(icf fu(fcnemQ)etc(6gcneDDcv^rouc^^fe( (ivo
^frtoorf)anDcnid) (3e(6ue, f)t bringe Den «alle, (lavcfe t)nD iJudenPamcn (nicbtalfe De '^uml
^art().4. miDbirDiiTe^3roue*€fe(, f)a(uc9ZGortunDi)uaenfamen) Q^etveritige DnDe De ful^
uiQi j)t() C^oDtdfen ^OorDe , m^ fd;vi(ft(icf na()e(aten«
^irmit n?!(icf Ditmd(\)pborcn, DnDDilfcmoncforteQSovantn^evDin^e, ff)Ov^voueDtib
€ifantcniffe(ie[(cn, nid)tfulfen^ (gfci^ t)nD 3)orcn, De noc^ ein ()eme[icf ®aDe^ SCorti^nD
ejaluingcbpltcfbcfft, funDcrframert)nDctrun)er€^ri(len, DeDe9)?at5cproue, t)nD ^ud)e^
niiTemDcm JCorDc^aDe^, i)ngfcf)rifftIicfna(}cIatenfofcnn)i[Ien, \)ormaneaucr(^Dcn 2Ibbet
i)ati ^. md)ti tl)0 ^uticnbord; , Dc De ^])robrcrie i^nDcrfettef I)cfft , Dat f)e fj)nc ^rouer^ tl^o i)Of
pc DorDerc Dat fe Dartbo £6ncnbord; , in mi)ner 3c(icna>arDid)eit ane mgt Q3t5flud)t cDDer S^^nit
rercDc, ere ^|3robrcrt)ei)orbiDDen, fott)iIicf ocfmitQ)6DtIifer J^^ulpe, niDne 2Irtifd i)nD ^e^
mxingt, muntlicf fon?o(aIfefd)ri(ft(icf, ;esenfe»nDa[(cerenQ5ip(icf)teren befc^crmcn t)nDcv^
l)o(Dcn, n)obaucnberort, Darup ( fo (jt? /enigcn ^ro(^ cDDcr DtaDt bt) Q)aDe DnD (Inem f)i(()en
SBorDcmctcn) famctDri|l(icff)eran, icfn)i(;un) (e(ft@oDtn)i() ntd)t encfi ^otf) enttvifen,
^oDt gcue /0 tf)0 fpncr ©oDtltf cn ^rc onD Q5etcrinj)e De^ (J^ri^Kif en Q}o(fe^ ^lmcn.
Jpir anf)engct nod) cin anDcr Comment, ane ©tert t)nD @tel , t)clicl)tc m\ DenfufmV
jjen ^roue*(2:fe( t(>o f)opc gefd)(a^aen , bxingtt t)c(e (Sd;riffte Dat nie nemanf tf)im ^ouen Dwim
()enfd)a(, ic(jenn)cnbciDtfd)riflt, tt^ct5icfnid)f, bi)t)n^tt?crt;onemantDavumnic t)ov;a(iet,
<DDcr()ec6ppet, (ic()an(}eneDDert)orbrant (Datf)ceDem^uanae(ionid)tttM'(5orfen) tt)obi)|utt)
Den (itfchut , Dc b\) jumn (ofen ^antc nid;t biiuen voillw, Dcn fulfe^ n)i( ©oDt fu(uc(i tt)ref en t)nD
(Ivaffen :^euf. 1 8* Hgo ulcor exiftam i, ^{)e(f» i* 2)e JE)ere3?fu^ tvevf openbart njevDen t)am
1 y 2 11 C^etla 7. Veriodm IIL Cap.
J^cmmcl, mltt)em@n9clen|i'ner^rafft, J)nt)mttflammcnbemQ3ure, '2Brafe tf)ogeuent)e,
«uerbe, t)e@ot)tnicl)terfcmien, t)nDauerbe, Denic{)tge5orfamfi;nDcm€oange(fot)Hfc^J^pe>
ren3^fu€()ri|li.
5)atmenauerft t)elen?9?ifjbrucf DnbOrfafe ber QSoruoringc affbeit, cbbcrfujl tpro*
ri#s5}|infci)en|lrafrct, ^etbnicbttf^om^ouenbn^in^cn, giffc\)agocfnic!)tt^ofd;a(fen, fum
t)er bclancjbet ber wcrltlif en Ouerid)eit»
®cDi'ucfct bo 3ui*9cn 3itct;ol)f , xwxi) 3al)v isiu
JDte @ed)rte ^eilage su bem bntfen Scipittel
I)vbarett
ft)el>bei; gfitgen &rrtf n^^
V V V
Ex libro Mcmorandorum 1530.
)n @afcn tiifcjcn ^cnftororbcntcnO^urciern^cgern ar)nepncn,i)nb3urgenS?ar|len^
^eclacjcbcn af)m ani)crn !^cDle , befft ^. €rbar TKci^t ene Sententie afffeggcn latcn*
!^cn)iIebat3ur(jentejlen^inber*:^vumerfeIfcl)opocf in anbcrn Crben tf)0 mcf)r^
malcngefetcn, mibt)pbe»ororbnebe^orgcr t)ncf)rlic^e@a()be0ebrufet, wobat fje
hx) t>nb mit obrcn ^euelcn ber gcmene ©abcd ^ajlcn t)ecrlifcn gcf^anbclt »nbe tmmciicgangen
^ebben fcbolbcn , tt)clf crc (5agf)e Surgcn 5lar|^en^ oorer jl im <^crid)tc t)ornenet bcjft , ))nb bar^
Mmmebat2BebbcrbceI ^u()f)en barup ^-leforct t)nbe o()re ©age tbo Otecf)te bctvcfen , ftomuftc
gur^cn ^arfiend lube be^ RecefTes , funicbe <gage t?or bcr ^afcl apcnc^ ^ufc^ n)cbbcrfprcf en,
t)nb barna i^ em gebaben ftrajc^ in \m b^^ i^nt^c bar nicbt njcbber tjtbt^ojjanbe , alme '^orloff
be^(2brb.^abcd,erf)epne$Srofc, n^at^ormogeberRecefTcn, gelegettebbe, bijQSovIultber
©tabt^Baninge. ^ . .^ . ^ v , n. is
3^en)ile 3oad)tm SJac|et gelif er g}?atbe beclacjet , t)nb fe betben em Orbeef gcfc^ulben ,
tnb Soacbim tf)o red)ter ^i)b Dtbgebleucn , t)nb bauen eitlid)e 5;)anbta|linge jtnc^ Orbel^ t()0
ern)ad)tenbe bincfplid)ti(j gcmorben, i^tbo9ted)te erfanbt, batme 3oad)im tbo ^ufe »nD
^auefofen , cnbbor me fpncr befamen fone in be 3fern fctten fd)Olbe, t)nbei)ortan mitbcr ®<j^
fcnt)orrfaren, t\)oftcFnaber(^tabt^:^ofet)nbRecefrcnmii9cf)6rett* Aaum venens poft
AfTumtionis Marie Infcriptum jufTu & commiffione Senatus.
©ie
Qiebcttbe T^tiU^t» 2 f ;
2)ie ©iebcn&c ^Scila^cje ju bcm brittcn fiapitcK
*^* *-^* *. *
* * *
Bine^ Sl)rbaren Sabe§ Sttt)eiB
&n^e ^Pcf / contra ProviTores Memoriarum tm
©om / i^rcn ^of auf bcr ?Habor)fcn bctrcjfcnD*
*** V V
Ex Libro Memorandorum A. 1530. Fer. 2. poft Nativr. Mariae.
i|)owetcnt)c, t)at5^uni^c5^ocf 6artt?cr&uflem€v5*?)ia&eCrt)ec(tvifc bt Vicarien»m
DcQJornocfer^ l)crMemorieninber2)om^5?crfen 5ii* t5i> ^amborg angeflatict, ci^
ne^ ^ouc^ f;a(ucn bcfcgen t)p bce Ofabovfen Det tvanner ") ©euerbt ©eie^ar mit fp^
ner ^pujjfroutrc .^iacfen tn (55f)e(>rufe (jcfjat fcbollm ^ebben / t)nt)e bc fuiuejtc 5tun^e ,
l)arBbu befiKuetlcn^iHefcn^efrngct, mii)e6ct?cnJ£)of famptiicf (jebrufet, iMiDcn^una S)o^
fec fpner ^u^frotven ^i((if en bebbenbc ViGarien bcn ^of angetaflet , Dnbe na oren g^cfaac tjor^
t)an, tvorummc, l)egcmc(tc5?uni^cbeVicarienbef(acf;ti0ef, offtbatfjeo^mfpnenJ^offcf^of^
^en ^ebben entmdi^i^et , tre(ferd (f 0ent)om^ 5e ficf t^o betDt^fenbc beropcn , De^ f)efft f)i mQf)tf
to^ct t)nDet)p(}c(ecf;t cpnc ^jerternben ein Vicarius Nicolaus ^repfe genomct, f^o(t)c mtif
t)a0 t)p genomcDen @et>erDe Darup cjegcucn bcbben, 2C. ^hjtgmii De Vicarien Durd!) «^ren
S)tnc)man 0\einer - - - faten antmorDcn, Dat in Den '^jertcr De De itt Dem (tDcfien dit^f
U t) gc(efentt)orD bcfunDcn Nicolaus ©trepfc, t)nDcin Dcr^erfcn t^o^amborgbp ^in^^
fc&cn DencfenDe in bunDert^arcn necn Vicarius fjo (jebctcn of)e(cuet 5eDDe , Dart^o Dc (gc^riffte
eDDcr^refnener^jcrtern gormcgcbaD, Der5a(uenftcf t)orf)apenDenicbtDuc()ti3tf)o(i;nDe, De^
tvifc Dat ocf Dc Vicarien Den ^of mit anDcren ufuiigcjenDen J^ouen bauen feunDcrt 3aren in
rott>er(icfe^5eltttin0c, DaruanDcJ^uretf^ocntfancienDe^cfeat, De^ fc ftcf fo naci)affticf) tf)obe*
tvifenDeberdmet, trerenDcVicariennegcrftoDcjndrenJ^oftf^obef^ofDen, a(feDurcl) eincn an*
Dcrn Dc^ fcf)o(Den mtfttm ttjcrDcn. 57a rip(icJ)er €rf unDt)n^e 5?(a^De DnDe SinttvorDc , t)nDe
flitiger ^:^e|lcf)tin()c Dc^ ^$crtcr^erfenneDeDu|TeOtaDt, DatinDcr^^ar^cit befunDcn tvurDcDc
97anieinDer^jertergcmuterctt)nDt)crcnDcrt, fjo Dat Dar bouoren (Efrcpf e ()f)cfian feeDDc, Dat
bebciDen Ditc5tel)ernbi)enen^aDc^ apenbar befanDen, DnDc t>2unDer ^rcpfe befunDen njcre,
. Dat fte t)tf)9efc()rapct , fjo fc()0(De Der5a(uen De ^rter fa(fcf) i^nDc bt; nener SGerDc fpn , t)nDe
l)e Q5orfa(fc[)inge fjo Darane , Dorc^ t)or(}eDacf)ten ^un^en t)orf)anDe(f , fclbo(Den ocf funDcr Q5vo^
f c nicf)t 0efc!)e5n |i;n. !4>arne(|e(l bercp flcf ^un^e (euenDiger ^itge , DarmeDc f)c jjeDecf)te tf)0 bc^
n)i)fenDe Dat t)orbenoemp(c ©eucrDc De ^of Dur^h J^innci) mu ^mcrfen mit gemcitcr J£)i(cfen fn#
mr ^udfrotven in Q5rutfd[)attc were mcDc cicuen , worup De OCaDt maffstMt, Dat f)c fioDcr^
nc ^uc!)ni(Te ^f)om nege(lcn 9vecf)te fci)o(De tjpbr in()en , Dar beneffcn^ fct)olDcn De Vicarien ore
3' ? ^
•Jl.e. »«!flti&. +) t.e.3^ifl)er.©m^fc.
af4 J^' 2^^^»'^ ^- Vertodm IIL Cap.
flnfumpjl ocf uple^gen. ^at m am ?D?ant)age na Nativitatis Marijc Anno (S^c. xxx. i^j
^un^e mit fi;nen ©etiiiien , 5f?amend ^anfe €Dt)e(er , fXei^nefen ©in^elanD »nt)e €let)(5 t)ov^
getoen, Dc cjetUijet ()ebben , t)atonen?oIim)tIicf, tt)oi)at@euei't ©elebaei-Den ^of m @e*
l)rucfgeI)at5et)De, fjemerenmitobm jvol Darup aenoe|t, auerji fi^ner 2lnfump|i eDDer ^gem
bom^ mere ebn t)nben?e)l , Darup De Vicarien repliceret , bat fjoDanc '^ud;ni{fe obn \)nfci)el)Iic&
cbDer nirbt cnt/ecjen n>ere, Demile nu auerft Dcr Vicarien Die^ijter Dcr Memorien t)nD Kalende*
re bauen bjmDert 3aren De Dar t)pgelecl)tt>nD angf^eto^et , DarmeDe ore 5lnfumptH'enocl)fam ocf
(anac roivfame 5^e|tttinge flarlifen bempfet 2-c. ^arup Dijjfe OiaDt gefcbeDcn tjnDe aff()efed)t,
bat ftoDenne De ^nof:)t Dorcb ^mUn gefoDert fpne cDDer f^ner -^orfarcn 21nf umpj^ nocl) €()em
bom nid)t nod)I)a(ttio betuget eDDcr bpgebrad/t bcDDe , DnDc t)er Vicarien 2In!ump|^ Dnb ^gen*
tiom loffnjcrDic^ crfanDt, t?t5 oren t)pgf)clecbten (Sd)ri(tten i>nDe oIDen ^ofen bcmpfet, fjo
fcbulDenDe VicarienbpDenJpouen bl!;uen, DnDcDarancDen (giicnDom, xo\) Dan »oripen u^
ien 3aren bebolDen» A6tum (Sc mrcriptum ex corii miifione Domini Theodorici Hohu«
fen Proconf. Anno <Scc. xxx. teria fecunda poftNativit. Marix.
©ie 5(^fe ^SeJlage ju bem t)ritten gapittel
* * * * * *
m iWarai ^am DECRET
an^ l^ul^rtfeii^ ^inbe^ ft)ibcr i^I6rc(f)tlluI^afctt
Wet)Ian& Canonici Teftamentaricn.
*j.* *a,* *^*
* * *
Ex Libro Mcmorandorum i^^r.
)rt (gafen tufcfen €orDt ©temfelDt m\ njcgcn jelfgen ^;)an^ '^ulf^afcn^ najjelaten jtin^
De^ ^leger^ t)nD Den Teftamentarien jeli(]en ^ern 2llbred;t iGulI)afcn ettvan^^om^
f)ern tl)0 ^ambur^ , t)mmcDe^]^a(}eIatenDepIuen!4)5om5ern (grftauDcr, Darnafe^
(i(}en 3obann 9ii)§man|, /ung|l^ge|ioruen Procuratoren Der t)or(jemclDten Teftamen-
tarien alfc ^^orwaltcr Dcr (^afe ©a(ie t>nD ^lnta^ort allcntf^alucn uor Deflen OvOiDc (}cforet , ^efft
ein ^rb. 9?aDt Dormablen erifant , Dat Dc Teftamentarien pltd;ti^ tuercn h\ De<> t?orfioruen
guImecbti()crd(StcDccnenanDcrnSuImcd)ti(3en tI)oQ3ormcrung Dev (SrffjjuDer tf)0 ilellenDC/
!onDfoDembetI)heronicbt(jcno^9efd)eenI)efft, auermal^ cin €rb* DvaDt ex Superabundanti
^r)Dt jjcgeuen ^tXix (Sd;ilDcr , Dc fulf e (^af e tvcDDer an^ef^auen , t)nD ficf 5I|fn>efen^ etlif cr Te-
ftamentarienbefla^eDe, Datf)ettioifd)cndatoal^f)utent)nD^anDasenf)a Oculi fcbirfiimp^
^\&) jtcf genocbfam t^or @afe beleren Ictf)c , tjnD t)p Dem ?Q»anDa(Te tjofbejlcmct Dem jvle(]er t)p
l)e @afe 2lntn)ortgeue , n?o fullicf nicl)tgcfd)ehc , a^olOc <2. (Srb. 9\aDt in contumaciam Te-
ftamentariQrumDcgninDe/ fo(i'd;evfflid;Der@uDevantf;cn/ f;i5ren/ unDttvifd;n)Denfci)ct)cn,
t?nD
^dfWBtilatit 2SS
\>nh fcOoIben beTeftamentariiobGontumaciam tviter l)e ©liber a(fe beff)f)ertD tf)Dt)orbibt)en*
De nid)( ffjocjefaten tverben. A(5tum Lune poft Reminilcere. Infcriptum ex commiffione
Senatus, prcefente Dn. Meynone de Ey tzen.
y
JDie "^mnk SSeilage ju &em bxittm SimtUl
* * * * * *
5ft)if(5ctt l^enett Executorett t)Ott ^ofjantt Hefctt ^e^
ftament unt) J^vinp !)?ot)emoIi)e.
=»^** V V
Ex Libro Mcmorandor 1531. CS poft Oculi^
'boiveten, batbcSrbare, ^rfame, §ur(tcbtl(}e Dnb JE)oc^mife J^crre ^Sur^ermeipeif
'5)ieDeric& .S)of;ufen, tufd;en Den 2CirDi(jen DnD €rf;afftigen J£)ern ©erbe Dan Jpolten,
^er 3of)ann S;iiu]l)m , pn 3of)aim ^mm , Jg)er ^Viatthiae uan ber ^ort^ , Vi-
carien Dcr jl^crfen (^. 97icoIai , i)nt)e ^ifitv Qobann Oiume^crDc , Dcm £et?cn Tefta.
mentarien De^ ^cilamcnttJ jcliscn 3of)ann Oiefen, Do f)C IcucnDe Vicarius Der obgcnannten
^arfcn an ct;nen , ijnDe^anfjen 9iaDct))0lDcabm anDcrn ^t\)k , frunDIicb ,qebanDeItt)nDcDor^
Dra(]en befff , fo Dat ciefccbtc S^m^ Dem Dor^erortcn Teftamentarien tf)o *^ef)Oc(f Dcil genanm
tenOiefen?:e|lamentdin ft)n(2rucbelec)en, bi; Der ?)??6lcnbru50c Dorlatcn, mtD in Dcr^taDt
9?entebocf erflcD ^a^jc^ fcfraf tbofd^riuen DnDc Dorroijlfcn lalen , aflfuflid[)e Drtittieb ^mt Q5efj»
De^, n)Df)efd;ulDid;iiJ, De^ l^cbbcn cm De TeftamentarienjDord) DeiJ Jg^crn ^ur^ermeipcr^
SnreDcnt gutlicf; nagcgeuen ttte^ar i>orfd;rcuen Oientc, i>nD De ^etitbe m am t)n0e(^uorfd;<^
nem ^aM tho 5??iDDenfommcr anftunD , DnD x>p crjlfunfftigcn Sobannid tbo ?0?iDDcnfommer
De^IopenDen3arc^ bcDacjcttijerDcn, fd;all^e Den t?or(]emeIten Teftamentarien a^nc j55cnD6y
t)nD s^orto(}erin()c gelDcn lonD betalcn. Ccf mac& ^an^ 9?oDcrDoIt Den ^ouetjioff Dlf^jcnantei*
jc>% 0}?arcf ©hclDe^ mit einer , ttx>een, Drcen, DecrcDDcrv)i)ff?[)?arcf®f)eIDegen, ivannDnD
tvobcDatfiilui^eDocnfan, DnD obmc jjele(]en DnD cjcfellic^) i$, t\)eDDer Dtblo^n DnDaffopctt,
DnD ft)n €rue lid^tcn. ©efcbeen DnD gebanDcIt Dord) Dett Dor^emelDtcn ^ern !^ieDerid; J^ofem
fcn Q$or^crmeiftcr , am Dofffbein f)unDerflen DnD Driitti^eflen 3arc. 9}?i;DttDef c^ nfta Joiian-
nis Baptifte. Infcriptum ex commiftione di6ti Domini Theodorici Proconfulis die Lu-
nepoftOculiifji.
Sie
a ^6 IL Zbcild L Pmodm IIL Cap,
^ii 3cl)ntc SSctlagc ju t)cm britfcn gapittcL
Irtnt» lioUcr^ VICARII Wamcnt.
fc 'fc 4c
^wwo if?i.^/V Z«w^ /^r///8f Aprilis mane intra fecmdam ^ tertiam horam ohiit
Arnoldus Moller cujm anima in fancia pace requiefcat,
I n t)em ^amen ©at)e^ 5lmen. 3m 3ar wxn- <J«i ^injjllaqe na £etare in ber ^a*
flen fetteDe t)nb mafeDc fpn ^eftament t>nD late|len ^WVx^ be €brfame ^per 5(renD
^D?oner Viearius in ber^erfin tl)o (^iinte (Satharinen binnen J^amburcif »or mi;
e)imon il^itten Notario, i[)nbbet>o((intcr|tef!;nearme3debenr2inmed)ti.(3en@a^
bc , t)nb bogere ben Sicbam tbor ^rbe tho beftebenbe acbter ber groten .^lufft , bi; ber tapeden
genomr f (tejen Cordes t)am Ovome Dnber ber :^(ufft ongcfebrlicf int ^?}?r?brcl«
3tem fo t>ei|eret f)c bauen aH "^o^. jlne (E)cl;u(be l>etalet morbcn , unb tvet ocf funbcr^ed m
ne ©cbulb , befunbert mc^ be .S^ern Qobann oon @precfe(fen i)or be ^oft up Q3n^fen V)or cin
f)alf 3ar (jcucn fcf)al , anebat (>e|teitt)nbbefennetbat()c|)cfftcntfani)eni)pfrtci;n 0}?avcf i|>ennt#
ac in^amborjjcr ?Q?untc t)an 9^. ^mxi mannenbc tfto (£(mc^l)orcn , bc^orenbc t()o fine Vi-
carie in j3cbacl)ter ^erfcn fiinte ^atbarincn.
3tcm bc(tt()eocf noct)entfan(jcntivintig ^arcf inbubbc(bcnr)ac©cbinin0c unbc fej)n
©(^ittingf t)an €(att)ef5 ^!3 tvanenbc xw Bilfivar^er ocf tbobebdrenbe unb tbofas^
tticnbc tf)0 (incr Vicarie in ncbacbter f erfen t()om 5f(tar fiintc ?[)?arttni ; itcm befftf)e fpn ^or^
^citbctalt, unbnjirbnicbt fcbuibicbfmi nocb im ^()omeebDer tl^o fiinte €atbarinen bct^ lopt
tf)0funfffti1C 3ar VilitationisMarise addii^.tempus allei^ betalct.
3tcm (g^obcfcnnet()e ocf , bat ^eneeniJrfeutf; cntfangenf)t(ftbar f)Ctt)atn)cbberumme
(tfpficbti^i^.
3tem (SogifftbeltnemOrdinariocinen ©u(bcn, ^^'^'M fi)n \<xi^% 2Ci(fc m% t)or<
fiiffct tvcrben.
Qtem (So begeret f>c , mcn ene €(>rifKif er unb n)ant(ifcr ^i)fc tbo ©rauc brinjjc , um
be cxfequien bon , x\\\<x (tncr conditicii , bc^raad;men mDtepnct: vers unb flener re-
petition bcfd)lutcn,
3tem ^e^ ^m bauen xi in @e(be , tn ^(cbern , in ®i)bern , '\U fp (Sifbcrn cbber ®o(b
tltd[)te^ t)tbbcfd)eben, geueicf go^^anni^onermDne^^^rober^^l^etcr^Scligen^^onc, unbbe^
gl^creocf^J^atbcmDncSeuciO^ober, folangcfeim^euenbebarafthonuttefamc, unb ocfmt)^
ncr (cuen ^^uiler ?0?ar(]arcthe , t)tjb uUe^ fd)a( in dilcretion gebad;tcn Qohanm^ |kn , unb n?if
fii^ ncnen Unwillen mancf bcn Jruiiben bebbcn.
3tem (Soiftein fiiloeroovsulter ^clcf mit einer ge(t)fen t)orplben ^afene, unb cin
fu(t)ern Agnus Deimit eincm Corporal mitbem Q5ober bi? 3iif<]f" ^^^ ^acuc, n)c(cfed i^ in
guber ^crwarunc^e , unb borttho miner VHcarie tho fiinte (^afbarinc.
3tem (5of)e|ftTellatorcimfiene^abe, be l;e fu(t)cr t?an ^^agcn^^arc gcmafct Oct, mie
ttioeen
Se^tf ee ^tilafit:
vcni) ^lflolltx '^ejlament r^o, 2;tem t)arfiHDel] bi) fon ttve fud^er unb »orgu(De&c ^elfe , be cine
mitDerPatene, Corporal, un&fobeftcf tjormoDet, fpocfcinPontifical jmie, f>ort t5o ciV
nerCommendent^ofiintc (^atbarinen, mlfe^ PofTefTor id HenricusN. 2lrent) '^art5oI&
^atbcirer Vicarlit&ofunte^s^at^arincnSrunt) Ma pladf^Cojkr t^o funtc ^at^arinen t()0
tt)efent)e. 3t?m @o f)efft bennc Teftator offtcrjl ^cm\l gtM)ttt Commenden utf) ^^eucU
J^tnricf53auor^cn, Wil)tim^or)n^,S;)an6^mptl\, @n)arcnt5ofilntc^atf)arien/ mt
ter^oac^imS^^eDbcnrDOlbetvufl, fo[)ct)encirt^pt)t(an()f otficiens ^ctt^efl, unt)De€itt)arc!t
iimme foc^ >0?arcf an(]efpraf en , btbbtn fe (jefed^t , ^c 5ebbc t)od^ Den Jtcicf mit cincm ornatc,
tvclf cr ornate iid)t nod) t()0 fitntc (Jat^arincn in Teftatoris fi)ncn ©cf)appc , tvantc &arfulueti
fd;o(^c f)t bciDarert , unb fc{)o(De ^at @c(b vau Dcm Pofteftbre Commendse , t)e Dar tt)ort)c tf)d
i)an Ol^n pr^fenterende nemcrt inftitutione & pofteflione fubfiftentise.
3tem (go in ocf bt) Jper 3of)ann m\ (gprecf effen no^ cin t)orgu(bet fufuern ^cfcf mit
t)erpateneae(i;f, t)c ^ort tf)0 ciner ^enc t^o funtc (Satf)arincn t)cr €()ri)lotf oan ^ub. Dc^^^ei:
3obannOemfc Procuratorp(acf)t()Oitt)efenDc, unDigC^^^cllcr^^^mcSoffteng^e^cnct, inDcnt
I)c ncne ^e(cf t^o (iner Vicarie t^o fiintc €atbar inc l)cDDe , m aflcd un^ tt)of bett)u(l. ( Ego
Tymo Loftten recepi calicem dequo fit mentio.)
3tem <5ot]eitf)irtl^o^amborgin^ejlcr^i;mert Sofftcn fincm ^ufc C9ne^i(lc to
inncj^ulTert
Stcm ©0 (tnb ocf in bcmfufucti Jg)ufc tm DuDfcfec Q5ofc , offc cin ^uartgcfium unD gpf^
(lcf ?SocP , Dat anDcr Legenda Sandtorum f)6rt (trtcm ^roDcr SlrtDrca^ ^oUtv*
3tem (So ()cffc Teftator cinmabf^ t)an (tne^ ^roDcr^ tt[)C(icn t)orgcn(5mct m Q}oir#
Dracbc5cmafctmiteinen5?op9cfe(Ien^an^(^ur(anDed^roDer tbo Siibccf , Dc ^op.gefiue m^
ncnDc t()0 Dvigc , Darbefcf)o(Dc DemTeftatori geuc^i Mn ftrtcg^roDcra mQtn 8. ?0?arif ttot:
14. ^:^uiTcrt9vorc, DcommcfpnTeftatoris jSroDcr^g^cDanf;aDDc/ aucrflDeg. 50?arcf fi)ti
nod; unbeta(t,
Stcm ©0(jefftTeftator9}?e(IerTymoni£offtcn(trtCrtSphjeram folidam m ^t;f#
llnc) unD Sphseram materialem ocf »an 9}?i;6irt().
3tcm (gofcttetunDorDnctf)cfpn^eRamcrtfunDfc(]crt 9£Siffcn, m bamn gcfc&rcuctt
t)crrtdgf)enfd)()(en: ?)??e(]cr Tymmonemi^offtcn, ^cr 3o5anrt Dart @prccfc(fcn , ^pcnrttn^
Sbcdncf uiiD Johannem ^oUtvn , Teftatoris Nepoten , UrtD Qifft cincrt itmittn t\)ntn @nlf
DcrtDiirtcf, a(^Dennc?OWer^))mmcnoc|)ttt)cbD(tcf^efft, t)nD)tnDocfrtOd[) ttt)e bi;DcmTe-
ftatore irt g^eDad^tcr SaDcrt , Dc tf)o Jpcr Softann Dan (Sprccfcffcrt ^ug (iet>t, aucrftDampe
Teftator figncrC im carniol , Dcm fd;af g6cDact)tcr 3of)artnc^ ^oOcr Teftatoris Nepos
l;ebbeti.
3tcm (go aifft ^c ^cmcf ten mfttx ?t;mmcn ^ocf fc&cn ^oc^tcr Cat5arinc ei;rt fufucru
Ucr in 0bci)act)rer ^aDen mcDc befcf)(aten.
3tcm (^Ott)o(DcJE)er5frnDTeftatorDaticf(SimortNotarius/ofcbo(DcfcJriucrt, M
f)t m9 geuc cncn Dubbc(Den ^avd unD cn DubbcfDcrt Julin. Iftos Teftamentatoris conftituit ,
in Hamb. modo <5c forma (Scc.
j . j II. C^afa /. Verkilm III. Cap.
®k (Silffte ^eilage ju t>cm t>nttcn ffapittd.
V V V
tei; ^prfteDei* t»el gtolfen ^ofpltal^ stim Sieirigeu Seift
tnit JPJiwicb ©ei:t>eg Srben v\>a bcffcn ^eftament.
4 4 * * >f f
* * *
Ex Libro Memorandorum 153L
lf)C wefetibe fo , taf ^eitncl^ (0<rt>c6 tn ©obf t^ciforuen tn |i;nem ^efiamenf e afle
f);nc naoelafcn Q56t)er ^efft gtegcuen bem ^roten Jg^ofpitale W ipiaigen ® eijle^ , t^o
^e5o(f t)er elen&en^rmcn, unMn jtnem^eflamentfeormaret Dpftne {ateften ^em
neijart , W f^enepne (gr(fgui)ere entfancjen. @jo nl)u t)e^ toorfloruen griinDe nompf^
M Jbinrti Sacjott) ^nbe ^liiU !4>unffen , t)tb bem @f iflte t{)0-?)i{t)cnfen , fvir fi;nt t{)or ®tel)e
erfcDmen t)Tit)e bebber »or |icf fu^ucllocf alfe ':^u[med)ti0er ber anDern angebornen gnhit)fc()U|)
top ^enen <xi\<xti\\ ©ut)ern erc^ 5runt)eg gefo^erf , fio W m t)e Q}or jlenber be^ [)i{gen ©eifle^
bebbet i)th ©unjlen^nt) nicf)f t)f5 ^{ic()fen ^^egeuen nn&e t)orf)ant)ref ef ^iit^ CO^arcf ^ubifcj) t)e fe
tf)0 noae entfangen, ^armet>e Dor ficf i)nt) o()re grunbfcbafft Dnl) (gruen toorfegen, t)or{afen t?nt)
toorfechf aOer 2ln fpracf e t)Hi)e 9tecf)tic^eif , offt ihn mkt gf^eboren ijnbe cnen moc^f e , t)ar DorDer
Micbtt)»ff)ofafeir, quitcren, fd)e{ben{et)bfcit)nt){ogt)eff)or^^btq3or(]ent)ere, mc^Wtxw
manef; S^aruor bebben 9t>e{auet^an^(gi)be{ertjn&.S)ini:tcf .'DretAjer. Altora Remigli In-
fcriptum ex commlflione Domini Joh. Wetken proconf. prefente Doraino Meyno-
aedeEytzenAnno &c. xxxi.
S^ie 3tt)6lffte 53eiIa3C 511 tem fcritten Sapittel •
*** V V
ergleid)
sft)if(len ^ettrit ^ifct^eftorp Vicario uttb Emt'^
Sf Jf 5f 5f Jf Jfr
* * *
Ex libro Memorandorum
^tt)efen, !)at Dp gurberitt^e be^ €rf)afffiaen ^;)ern Henriei .?)ibt)ef!orped,ft)erf{ifert
^re(iev^VicaruinDerS)om?^evfen f(;o ^pamborc&/ m bcm grfamen SKoNifen
iwSlfte 23cif4ge. 2^9
^n-m 3oI)ann '2BetfcnQ3ur5evmej(}crpcifi5n[tcf fi)n crfd^incn bc »or|}cf)ti.(3cn (^l^obtfe Q}re«
fenbcnjt)nDJg)inr!cf ^^roi;l)anc/ Q.Mjr(iere^rfuliie|t, Dnb fcebben befant aikn Qn^olt birnd
tefcDreuenen Q^nm6 , i^nD ben iianDcl fo Darinnc DormcIDet i^ , Den fe famt Q3ranDe (gtolcma^
ta i)nD .^ennin^jc :^iri()f e^ , nl)u in ©oDt uorflorucn , mcDc t)crf)anDcIt ^ebben , ()aDDcn m '^i>i
DcnDarinneberort, melfcrc '^rcfDorcb DcmerDijjcn m^ erl)a(fti(3en ^ejlcr 3o^ann ©octf),
ProthonotariumonDe.5)ern ^o^QUn t)an (Sprecfdfen Vicarium Dcr baucn bcmelter Sterfctt
f bo .S)ambor(< m6 Dorfc(]clf tvorDcn , i)tiDc Dorc^ Dc anDerc Q3ormunDer cffte Teftamentarien,
Darinnc benocmt , Durci) Q3crfumcnu(Je tvo D^m '£)errn ^^urcjermcijilcv tvovDt i)oer()cgeucn / tvoif
t)nuorfc()cIt .gl^cMcuen , t)nDe luDcDc ^an 33JorDcn t^o "^^orDcn , fto f)i)Vrta Dol^et»
^i) '^ScreuDt ©toelmafcr , ^oDtfe Q3rcfenbcrc() , J^cnnincj ^irigfc^ t)nD ^imiit
SSrovOane, ^orgcrc in S^imiboxd) , Q5ormunDcrc cffte Tcftamentarien Dcr nagclaten tJti*
nninDigen 5\ inDere it^mn f^m^t ?0?eigcr^ , ocf i^otgite, Do t)t im IcucnDe , Darfulucjt , unD iri
Deitn 97amcn befcnnen t)nD bctii^cn m c^ncn /ctt>clf en in t)nD mit Dcffem ^rcuc , Dat n)i; mitf)
"Milhn, 5u{borDct)nDcmeDctt)ctenDc©c^fcn^ei^cr^, ^f^eDac^ten (^(ijjcrDcg ?0)oDcr rcc|)tc^
t)nDreDeIife0bej]enDi.(jc(?igrflrfopc^t)orfoft, t)nDc t)orlaten l)ebbc , t)crfopen t)nDc t)erlatcn ocf
/cc)cntt)arDic!cnDem ^|rl)a(fti(3cn Jpern ^;)inricf J£)i)DDelbrp Vicarien in Dcr 3)om^^erfcn t^i>
J^amborc& finen iSruen DnD Jg)ebbern Dcp ^^Srcuc^ mit fmcn auDcn ^illen , t)or t)pff t)nD m^
ti<b '^axd ^cnnin^^c ci;n 5lnpart ^Soem^auc^ bi; t)nD ad^tcr Dcn -^oDen genanntcjJ €0gcrDe($
^iiijtv , i)nD ncgell an Dcmc ^ruc t)nD ^am t)orbcmeltcn JE)crn J&inricf m Dcr 3iofen jlratc bt*
k^]m, (icf jtrccfcnDcacbtcrDcnJ&off DcvCeto^roDcrnaDcrDJaboofentrart, alf^Dcn gefecl;fe
^i)(icrt frt;9c(t (jcl)at t^nDt^cbrufct befft, mitei;ncn frpcjen ^w t)nD sQt^^ancie tnM^fcn Dcn t)ori
berdrtcn ^oDcn crbcnoentcn (^gcjcrDc^ CO?ei)gcrd t)t() Dcr O^ofcnflratc in t)orbcrorDcn J^^of, ahnt
i)cr()inDcrcnt onD ^nfpvof ^ , fio M De ^ortcn t)nD Den ^l)un *) /egen(t Dcnf^iilueflen ©anjic bt^
UQtn, Dei)orbcnomDc^er^inricf ^iDDejbrp, t)nDcDenanDernDci)I '^un^Dc^ i^bcrorDcn J&a^
«c^, Dcgruen, c(fte^:SefittcrDcrt)orbemeIDten ^oDcn t)t)ri)eDaci)tcn i£5,0cr^ *l)?ci0er^ fd^olctt
betercn t)nD in tDcfenDc ^DlDen , Dov foDancn J£)o(frum Dc nmgmantt ^;)cr S^imif JpiDDcjbrp mi
t)RD acDac^tcr ©csf en ^iti^tx^ f)eft Dauort cntr ic()tet ; t)nD mi tf)0 Danf c bctalt , t)of t ien s)}?arcC
«Penningte , l)c m mtl) t^o cjcmelter t)nmunDi0cr Ji^inDcr profptf) mb orbar f)cnqef c5rct, m*
DeDc anDern Drottici) ?0?arcf fd)al t)nD rail t)icIgcDad)tc J^er J£)lnricf , tbo ^ef^oeflFe^jner aeiillife»
Commenden , Dt^ Dcm ^;^c|tamente icligcv !5)ed)tni(fc ^ern €(J5crDc^ mn ^tocfen f undcrcf,
n)eIrereri6unDerDccrf)af£igc?Q?c(]cr ^o^ann ^lot5tl)or^^i)Dt Q3efTttert^, larlifed mit ttvcctl
9}?arfcn, fi;olan()f)e5eDcn.5ouct(loelnic&t Dtf)lofett)errcnfcn, aUc^ funDcr 2lr(|cli(i t)nD Qk*
iicrDc , ^1)0 Orf unDc Der 20ar^cit 5cbbe n>p ?ScrcnD v6toeImaPcr , ©oDtfc Jrefcnberc^ , ^tm
nin^] SDivicf ^ , ^inricf Q5roge5ane , bauen gcfc^rcucn t)nfe ^ncjefegel mijliUn Docn ^ch^en be<s
ncDDcn an Deffcn Q5ref , onD iventc Denne m 3oI)anncd ^lotf> mb ^o^annc^ Dan ©piiicfclfeit
Vicarien in Dcr Dorbemeltcn '^^om^iTcrf cn tfio ^ambord) , DarmeDe an DnD aucr(3ett)c(fcn , DnD
foDan ^oepp alfe Dor Dortcf cnt f)oret DnD angcfc5cn ^or^anDeicn , l^ebbc idi) tf)or n)itli(i)epf onfc
SnfcjjclDc meDc an De(fen Q5rcf gcl^cnget , flccjcucn t)nD gcfd)ccn nacf) €()ufi t)nfcd S^txn ©cbort
DOffteini)unDert Dnt) im ttDc unD f n)inti\)(lcn 3acr om '^ag^e Tiburcii. Q^nD t^ alfo 5ir inae*
fd;reuen Dt^ ^:^eue5l ^crn 3of)ann -^Cctf en ^or(}crmei|]crg , tp anfof ent ^ern Hinrici ^i&;
Dc(lorpc^ baucn flcnocmt Sri^j&a^c^ decima Scptima Novemb. A. i n i.
Sf a S)<e
jga //. C&«n« / Temdus III Cap.
""" JDte t)ret)ge^nt)e§3ejla9e ju bem fcritten ffapjttch
* * *
*** *** ***
Ex Libro Memorandorum
^^n ©af cn ttt)ifc5cn t)en QD^jienbcrn ber 5?i|]en Dcr ^lrnicn Cfcgcrn , m cincm , ^nb ^t»
rent) !t)oucn am anDcrn S)ci)(cn , Dan njcgcn ttt)inticf> ^arcf cn ©elbcd 5;)ouetfio(c ,
De Q5ercnb:Douhena jtncm Dnb (Iner iju^froumen S)obe Der ^(cnbcn Q3rot)erfcl)up
tjom ^iUi()cn©ei(?e, na£ubcef(ifer^erbred)tc, j^nt)(iner^e(cnin(]ebefcf)et)en\)nt)
gegeuen, t)nt) in (i;n(2rue, be(e5cnint)crDv6bin()^marfct, nf)a9:)?e(l)in,c!et)er@tai)t9?ente^
Q5ofc^, i)orfcf;riuen (aten 5at)be , ftefftein €5rfamer Diabttf)0 9icd)te crfanDt Dnb affjecjcjen
latcm S)at Q5ercnbt '^oube i)e9Ccntf)ei)an t)entn)intid)^arfen©elt)cg, nbaQScrmociebetr
Q)erbrc$te, t)c ^i?bt (ince ecucnbc^ moc^te boern- 5fuer na (inem :^obc m(5d)tcn pcf) be Q}or^
Pcnbere, af)no&re«)3anbt5o(bcn, barinnefo(c^ctmintid)?0?arcf @e(bcg nf)a£ubcber@tabt
Oicntcbocf c^ i?crfd?reuen n?ercn , t)nb befu(uen barut^ manen t)nb forbcrn» Aaum & pronun-
ciatum Veneris 24. Nov An. i f 5 1 . Ex ex commiflione Confulatus infcriptum^prcefen-
teDomino AlbertQ Jf)acfcmanm
©ie »ief5ef)nt)e ^Seila^e ju Dem bnttett SiapifteM
in @(«ct)en
^an^ l^uf^afen^ ^ctf^ter ft)tt>er ^(&ert »(^afen^
Teilamentarien.
st sf >f * Jf *
Ex Libro Memorandorum
rt @aFcntt^(fcf)cn(^orbc<Sfccnfe(b(nQ5ormunbfd)up i)nbc Qlufmad^t je(i^cnJE)anfcn
^u(6afen^:5)cc{)fer5}?ar^are(^Sc§etcn, am ci;nen, vnb bcn Teftarat ntarien \i[u
m
tJierje^Mbe ^tiUi^t iSi
gcn ^crn 'Tiibevbe^ 'ilCuIf^afen tvantaae^ !^om[)ern tf)0^am5orc()am ant)ern^eDlen, m\
wclfern Teftamentarien 9D?e|]er Sofeanu ^loctf) pevf6nlicl) m ^cnie ^rfamen dla\)t crfd;i?
neDe, ijnbemit^eDimpXOcuoer&roc^, bat f)ei>ann)C(jen De^Q:c(lament(> nicl^t^ empfangen,
<jef)anDeftnocf; (jetvanDeltbab^e, mf)t ocf febe, bat 5e aIti;Dt Dorcjebra^en t)n^ Qt\tc\)t f)aDt)e.
^oDenne ocf ^per i;)inricf ©algborcl) Q5ur(jcrmcifler , burcb^l>eter is:)d)ilt)er, gOelife €nf^
fc()ult)inge, m\) .^er Q5erbt\)an.?)utf)Iem9iai)tmann, t)urcI;vS)inricf (5c^omenborcl)etIife jT*
ne O^Jotturft feetf)en i^ovi)ra(jen , 2c. S;)tfft ei)n (grfame ^vabt tl)0 D\ec|)te erfant mt> alffeg.gen
faten , t)at t)e Teftamentarien jclicjcn JE)ern ^ilberDei^ ZTGulf^afen^, ii?eren plic!)ticb famt Dnl) be?
funt)ern Oiefenfd^up t?nt) ^^efcl)et)t to t)onDe , \)an t)en Q)6^txn jclicjen ^ern 2IIbcrt)c , De fje fi)nt
finem !4)oDet)crbanDeItf)aDDen, t\?oIauernicI)t entfan(}cnf)al)De, De Dorfte ocf nicl;t^t)an pcf
Qtmn* Adum dc pronunciatum Mercurii 30. Nov. An. i f 5 1 . Infcriptum ex coinmil-
lione Confuiatus prs fente Domino Vincentio Moller.
-mm- : "^^- : -^^- -^^- -^HS- -^ ^- -^l^ -^l^ : ^^ : '^^ ^-
HnNttS
cimget ^cfunt^en unt> &)vifitm.
I. Otbenuitg »or be Strmen be or ^Srot) »ati ©obt^^artigen S^rifleti
t)p Oci: ©trflten rammlcn Dnt) biDDcn ttt)tfc()cn Dcm et^rf 9iaDc
i?nt)c Ocn 2(uct:olt>cn jjctvtflfgct.
[onafIitf(ier(5rfunDfgun0, i)nD twier framen ebrlifen^uDe^^ufjnulfe, Derfenne ®e^
Ie(3en5eit, Deijp De^traten um ©aDe^ 3[Binen biDDen iDOlIen, befunDen njorDen^
i^at fe ftcf nict)t f onen mit ebrcn ernebren , Derfiiluen ^ahmtn fcbtJIen tin /eDer im €a«
fpelingefcf;reuen, DnDj^anDcn Dreen 5luerolDen /cDer^ Cafpel^ , een Q3eDfer%cfeii
ge(jeuen njcrDen, DamitfeDc5IImi|Ten»an enem /eDcn (s^oDtbarti^jcn Cbrijlen biDDen DnDe foD^
l)ernmd5en, DnDeDeanDernumIopenDe^racf;erdt)nDe£anDIopcr^, Demennicf;terfent, mb
bamenfenenQ5efcf;eeDt)antt)et^, tvofejennetviaeir, eDDerttofc^crfamen, fcf;i5fen afgemi^
fetmerDcnfammtDcn^inDern, De dreCfDernf5nent)nDer(>oIDen, mnn feDat/enne fofeuer*
Dcnen , nicf;t fo fc()enDIicf; i^erfcblemmeDen cDDer t)erpraffcnDe» ^ijtnni^t De fo oID \>an Saren^
unDe fo flarcf fi;n , Dat fe dre ^ofi fdncn t)crDenen , fc!?6fen tp De &vattn tf;o bcDcIn nicj)t ^efa^
tm tverDcn»
_ ^p Dat ocf een Q5n&erfc6eeDt tverDe ^c^ofDen tmfd)tn Den ©c&6fern t)nDe anDern /un(jeti
535oucn, Dcftcffc^IicbtDer^eDeIiebef;efpen, t)nDe nic()t leren ii^illcn , fc!;al Dcn @cl;dlern tjar?
Den ^iueroIDcn ene^ /cDcn €arfpcli5 , t)p (jelicfmdti()er t)orjjanDer ^iicbnijTc , cen befunDerficf i:t^
cf en (jegcucn ivcrDcn, S^cnn /0 t)crmoDfif cr , Dat men Den armcn @d[)dlcn andbim fyn marD,
U 21 fmiffen mitt6oDefen , af fe Den anDern £eDDi(ji}dngern , t)nDe tverDen Oif etfif c OIDern DaDcrcb
i^i 17. ^Tbeifa./. Veriodusin. Cap.
gmobigef tvei*&en / eve ^inDei* \n Der <3d;o(en r^o bcjleDioeuDe , De fu»ii Derfiifucn tvcniii
ac&fen.
Ccf (ef&menficf (jefatten^ t)rtt fenenQ5et)e(erebbev Q3ebe(erfcf)en , \\xm ebber o(b ba^e^
(tcf^ f^o beDe(nDe fcba( t>erguntiet mevben , c^e Dc 5t(ocf i o, be^ sBormiDDaae^^, bet5 be ^locfe
2. unbc be^ ^^amiDba^e^ be^ <Sonmier^ t)an r betb t{)0 7. @c(>(egen , unbe De^ ^ljjintev^ \>m
4« <5c(;(d5en bet^ to 6; b^ Q3er(ujl Dev ^ecf en , |o \i<^^tQm (;anDdt.
©0 fcf;a( ocf f encn ^cDfcr , nocf) Q5eb(erfc(;en bc^ ©onbaged ebbev anbevc S^acte bor be
^crfenborentbojlttenijnb r()o bebe(n(^e(!abetn)erben, noc^t)Di'beSermon,inbeSermoneb^
berin Dev^reDi^r\)nDeDe ?Q?i(fc, fonbernJcl;o(en (icf in Der :^erfen ftnDen tnb ©abe^ 'SlBort
l^oren , geiicf atibcrn franten (S^riffen, vs^o men batfu(ui^f aucrtreDe , eDDcr fiinji pn ^ecfen
mi^'brufebe, bemfu(uen fcf;a(fi)n ^ecfen, t)p5ln0cnoenDDe^^vact)eroa0ebeggtnamcn, mibe
\im 2iucvo(Den t^i^ Cavfpeig befcanbet mcvDen*
^cn)t(e ocf bc(c ganbilvicf cv^ h^mn fcr;(tcfen / t)nbev ^uben @cbt)n , bp ben ^avcf ebe 5eii
bnbnjcbbcvnine^ebevapentiicf ftn^Ocn," fcbofenfdicf fvembbe ^anb(lricf ere mtb ^cDcier^ \\\ bet
(Sitabt nic()t gebuibet , fonbcrn t)t5 Dcv ^M tjcvivifet tvcvbm.
Ccf fcba( (tcf nemant t)evbrie(?en 5ent)6rbevben Q$6r(tern tn c()vc J&ufcrffco ^aenbe unbc
tf^o bcbe(nbe ( t)nbe \>Ci /emanb ftcf De^ t)nDer|ian tviirDc ; bc \M t)tb bcv ^^iaU borcf; Den ^ra^
cberDaatucrnjifetivcrDen» ^Dt n)ert auerfi ()iemit ni(j)tgem6net, fo fremDe armcn quetncn,
t)nDet)anDcm^rb.Oiabe, c.DDer bem ^ortf^aitenben ^^orgermciilev t)er(6t)ct crc 2l(mi|Tcn in
bev @tabt tf)o bibbcn , \\it \mt , mit ^^efen t)or ben ^oren t)t()thofetten , cDbev fiinjl int oemc*
ne 21 (mifltn in bev ^e^taDt tf;o biDDcn , ;eDoc() fci;af folcf c^ Dcn '33vadi)evi)6(}Den angcf linDigct t)nb
t)evme(Det n)cvbem
3m()(if en fc5a( flcf ocf nemanb i^erbriefle n , be Q36r<]er bi) bcm 5?rane , t)nb bem ?D?arcfj'
te, ebbevfun|lenf)enonDit>cbDcr antofa[!enDet)nDeto bebe(n, ttolna Q3ormaninsc l)\x baucn
^anbcit , fcf;ai giicf fai^ mn Den ^)3rad;ert>6(3Den mm{ti njcrDen. •
^emi(cocfbetun5c36()eti)e(c?^6iDerci bviffit t)p ben 5varcff)ai)e, mitfpc(en, n^crpcn-
bai)cn , ;ad)tern , barauer De g^ttfter i)nb ^acf en i)ornic()ti(jet , fo i|] Den ^rod;cri)6()eben txn^^^
M angcfalen , fuife ^dmn Daruan tf)Otaaen , t)nDe De ?0?otf)n)i((iiien inf ^Oa((5?3fern rf)ofd}(u^
tcn , bart)ov cin /cDer ftne ^inbcv Dormane m'^ Dnberricbte» !^rfTe OvDnun^ int ^ercf rbo?
vid)renbct)nbcDavaiievrf)0f)0(DettDc, befft ^(r. ^(x^^x t)pev(ed)t Deticn OiaDe^()eren , fo bt; ber
@aDe^^^i|lent)erorbttet, famt 12. 5{uerDlDeneDbcrQ3orfhnDern Da\@aDe6^5lijlen , ^c\i a(fo"
i)pt f6rbcr(icf;fte t)ngcfiimt int Q^evcf t()Ovicbtcnbe , tjnDc o(ft na @c(e(?enf)ei^t , Diiffe Orbninge,
tbof linfilig tt)ovmtt n)erc tbo i)orbetcrnbe , ebber t()C uerenDernbc , n-»!'! ficf €^. 3vabt beneucn j
bcn i2,2luevolben be^ bcffitigcnDnbficf i)orbel^o(Denf;£l)ben.
ijf
2tnb4ttg cfriiger Ut^mbtn mb Qd&rifFwtt. 2^5
2, ^itfjintc fudicren ib(cnct)ta mi)t ^appcu/ iidrc/
njtce^ biitf^cn bcfd)ci)cii bcg Sloftcrg ©ancti 3o^annig jn
J^ambOVC^ Aftum Anno xxvij.
In Nonjine Domini Amen,
^it fi)nt Dc fuIiKiYn QcnoDc m &o(uv^ fmcti 3oI)annii^ bt^nnm ^awh
borcl), ^rcti(]crd*OiDcn^ n(;an)t(Icn cnc^ (Erfamcn 9\at)c^ l>at fnlucft
ntt;t tvuivc bofcOrcucit.
3tem iij;. 9:)?on(ivan^icn mn ^nlmt t^erg^iKbet, in tmecn Ht hil^t Oacrament
tvert entr;olDen» 3n Den anDeren ttveen ^iicjcbom Der ^iUiQm QSeDere ^fcome t)nDe ^ran?
3m iiih fufuernc ^i^t t)an iveff en f me n^a ^Mxim gebilbef . 3n Dcme cnen be hmt
2id)m , in Deme anDeren t)c OTofenPrang (jebiiDet , M DruDDc bcr tiUigen 9)^oDer funte Slnnen
^ilDe. '^(it oecr De bcr tMQhm 3uncf fron>cn fancte Q5arbare.
3tem tm fuluernc ^ofc, Daf cne Eplftokre Pauli mi;t Dcme ^ifbe^auliw^r^iret,
tc^t anDer Euangeliare mi)t Dcm ^feilDc Saluatoris Mundi.
gtcm iii;. fulucrne ^rmc , t)e cne fancti Chriilop^ov/ , be anDcre fancti 3acobj , De DruD^
Dc fancti ^ongtni , Dc tJccrDc fancti 2lcl?atii
3tcm Dre fulucrne Srii^c , Mn mlhn M mt €ru^c /^ f)a[ff fi)n Q)f)0(t»
3 tem ttt>t tJorsbulDeDc Q}or fpannc iDor De ^orf appen in Den S^ Pen^
3tem tm fuluerne ^i)rocft)atc.
3tem ^jci» \)0r55ttlDcDc fuf uernc ^clf c.
3tem xiiii.^acipcafl cDDcr Agnus Dei \^m fulucre^
3tcm iiii, paar fuluerne 5lpoIfen.
3tem W. t)or()f)ulDeDc fulueren ^noppe tho Dcn @d[)ilDcn bcr ^orfappctt OcttcicnDe.
3tem tmee fpDen ^ofc mpt @uluerfmi)De bonet)et. !X)c enc tl)c Dem f)illificn ©acrOi^
mtnfe, DcanDert^^oDenKQ^ilDefancti^^^ome.
3fem \)iii. (Bd)i\bt t5o Den ^iafen m (^ubDiafen DiOcFcn mptfufucrc boIcc!)t*
3tem;):t)iij. corporakn ^33oDere mpt @uluerct)nD mi)t^arlen bojlicfet.
^ttmxlm. 2lmmitfen ocfmi;t ^uIucret)nD^arlen boflicfet.
3tcnT Dre l't)|!cn m Daf f)Ogf)e 5Iltar m\)t isr?ulucre DnD mi)t ^arlcn bDflicf et.
3f em j. grot €nii}t t)p gron ^lomll mtipulutr t)nD mt;t Q3arlcn bopicf ct, Ded mm bm
f ct f;ensbcttDe auer Dc 5?afelen t;n (jrotcn 3e)iDc^n.
3tenr^affe(irmt)DeDe^i)p gljemelten ^loflcr^.
3nt crjlc ;:;. fuluerne ^rope Dan njclfen fpnf % quartcr ®fopev
3tem iiif, penm)ncf ^fope. 3fftti ^ ^alff pennt)ncf (gfopc.
3tem ninj. fuluerne @cf)alcn.
^ttm liii|. fuluerne ^tptim , t)an t)elfcn Dc mci;f!cn fufucrnc Q5ilDcfcn ^cbbcn.
£>pU!)ttf D?fuluerne€!en9be tti hmn g^eradtcn ^io^xi fflncti 3ri)I;ntint^ h^nm^amhx^
5Pvc&igct Ox^ini.
a^4 n.tif)Cil$I.PeriodttsnLCafK
2)(?t ft)\M De fiuwclfc^cn t?nD gl)ulbcn ©tucfe Dc^ fwibiQljnx mUn tcftcmmc^
Dcn Sloffcre? ©anctt ^oljanni^ k.
Steni tmc (^appcUen i?an rot)cn giun^eH mt^taner tf)obef)orijnj)^e»
3tem noc^ iii;. roDc flutt)elfc|)e j^afelen ti)0 t)en l'efsemi||em
3tem tweCappeaen uan .(jronen g(umele m^t aller tf;obebort)ngf}e»
3tem Darbp iiMrdne pun?e(fd;e 5l:afe(en.
3tem nod) tn?e 5tafe(en t)an gronen i)amaffe tfto Den ^efemDffem
3tem ene Cappellcn m\ brunen glunjellc mt)t aller t5obcborijn(}f)C.
Stcm Darbt? ii^^afelen, encDanbruncnglumclc, ont) i/. mbruncn ^amaffe mpt
^UlDen*^lomcnDord>o5c|lricfet, tboDen^cmDlTen»
3tem cne (yappeKcn Dan biamn ^(un^cle tnpt afler tfcobe^oringfte.
3tem Darbi) u/. b(att)e flun?e(fd;e ^afelen t^o Dcn £efemi;iyen.
3tem cne dappeflen Mn (mxttn glumele, niDt ener j^'afeien Derfuluejlen Mmt , 5?lun3en,
3tem enc CappcIIen t?an tt)t)tten guIDen @tucf c Dcr mc bruf ct i;n Der geflcn ?Q?aric.
gtem nod);'. Cappelletjan m)tttn .'4)amaffc*
3tem nocb cne €appeUc mn tt)i)tten ^amelutft.
3tem noc^ ;. Cappefle mn imi-ttn ^amelut^»
3f^m noc|) i, (Sappelle Dan roDen 5?amelutf).
3tem nod; i Sappelle oan Qi)titn j?amelut5»
3tem nocfe |. €appcfle t)an roDen purpurem
3tcm nod) /. CappcIIe »an Qi)titn purpurcn.
3tem nod; /. Cappellen m\ cncn roDen ,()ulDen ©tucf c, Darbt; )>). ^afef en m roDen ^uf^
Den©tucfe.
3tcm noc& /. (2!appeflen Dan enen groncn Qbnibtn ©tucf e.
S^emnod; /. (JappelIent)anenenbIai\)cnc)uIDcn ©tucfc*
3tcm Darbt; », blame j^afelen guIDen ©tucf e.
3tem m. m)ttt ^aitkn mn 3)aniaff e imD ^amcltitf).
3teiti nod; ij. roDe 5vafelen Mn !^amaffe.
3tcm nod) i?/. 5?afelen Dcr mcn brufet in Feftis Apoftolorum t^o Den £efemifltem
3tem bauen b^t 0;nt nod) t)cle olDcr ^afelen m\ manncfll)erlevc Q3artt)cn allc npc(^t btf
fc&rcuen , Di;t fi)nt auer(t De ndmbafftigbellen (^tucfe*
!^ett)ile Denne en (grfjamen fXaDt m^ mn Deme S?lo|lcr t)li)tijje|} bogf)ercnDe cnc tvar^
a(fti()l)e certificatien moc^te er(annf)en , in njath ©ejialte t)nD QiBefenDe tvt; Dat Jtlojlcr tjiinDen
nf)a ';Sorfc^eDt)n()^e DoDcj^ f)aluen mi)IDer :43ecpfci|Te ?0^e)]er ipermen s)}?et)er , tvorup iDt; ant^
tverDen encn (grfamen OvaDe mt)t trutven , t)nD bi) t)nfer conicientien , m m t)iinDen Dat ^10=?
fler befwart mpt i)orf offten '}3rducnen t)nDc rcDeme (Sf)eIDe aUt 3ar t)tbtI)ogeuenDe pn fogI)unDcre
t)nDe ;:It7. 93tof i^ubefd), De^n)t)nod)/c(}()cnvvarDic^fi)ttenonDer ^ofnw)ngf)c fuIferDicm
tl;c t)nD Q[>tl)()i)(tt t)eer()unDert ?9?arcf ^ubefc&.
^eg^en Di)t afle 5efft t)nfc .^(o|ler ojftmaU bofiemmct '^pf umpj^ Dat njpllefle p« , f)um
Dcvtt)nD toiii/. ?Q?arcf.
2(ttb^ti8 eiftiger Urtunbett iittb S^Wffeett/ ^^C
!Dvtt afle tt)0 E)auen be|lemmet ^cbbe icf Henricus * ) ^entf) , f)if((()()ei' @c()vi(fte Do-
aor, alle meDe befid)tigf)et ijnt) gcf)anDelt, g^efen miD be^ort, M id ^uc()ni|Te ^l^cuc mt;t
Duffer mpnen e^^encn ^panDfc()ri;f t uor allefweme,
3. ?3an Der ac^tScnet 9(mte*
@o be <55cfan^ in ben ^ercfen orbentficf unb gefcfjicFIict fd)af Qtmxtt tverben , mn n6^
bi(jt>nfeg(Sracl)ten^, bataniMifcr@ibet)e^€5or^4- et)t)er /0 5. 33encr jliinben unb fungen,
up t)at De (2'ani] be^ (lf)ox6 alfo mit Jlite getvarct tvurbe, \)<\\>an ban cin Iatinifd;c^ ordinarium
jn allen 5tarcf en fd)al ^elegget tverben»
Upbatocft)e35|jett)ari)Drc^, t)at nu tvaf mef)r S^eenjle tf)0 befamenbettwen, tf)om
©tuberen eerorfaf et «Mirbe , t?nt) ocf ene "^orratf) gefcf;icfet)er gcfef^rber unb gebrucfenber 2uit
tf;03erid)fctn>urbe, bamitbe5vercfentf)OJ^amborcf imb cfere ^tbt\)t m6d)Ut\ uorforget tver^
Den , erforbcrt be O?otf) mebr ^ener in \)m ^crcf en t^o t^erorbnen , al6 i^unber ftnb.
97a beme ocf be <Btatit Qxot i6 , unb vele Qjolcf e^ f)iff^t , bc ^ro(} beburfen it) erer 5?rancf ^
5ett, unbnutf)OberQ3e5off, nemanbalfotfjobefameni^, fd;ofen befe^ener tf)oben^ran#
cfengabn, belerenmibtrcilcn, unbinbeuterfle^ot^, ocffoet be^e5rettverb,bi;ben^ran^
cf en betf) an eer ^nbe bli^en.
<Soben€apeaanenbe5^otf)ebbcr5?rancf5eitbene5meer 2(mttf)0 tvac&tenbe, fo fdDd^
fen bejfe !^ener , t>am Q3a(]ore bartf;o gefobert , ber Capcflanen ©tcbe vertreben , tiat et alfo ner*
gen an moge feilen.
^t\]t ^ener fc^ofen ocf bed ^QBcrcfelba^e^ m bem Sermon , cf^r be (Scfdfer to ^ftot:
famen, in aUen Carfpeln , na bed Ordinarii tom-melben , fingm, batbatQJoIcf, bat t^om
(gacrament (^ahn , 'oan (Sct)nacf en t)erf)inbert , t^om jincjen offte ©ebebe i)erei6et njerbe»
Q3an ben ad}tcn fd)al ocf cner , fo bartf)0 mn bem ^aftorc verorbnet be !:5i5rper refpici-
ren, be \)tn ^ercf en tf)o ^amborcj ingeliet^et , e(ft be Olben ebber be in ^rancf f;eiben funb befoitfi
berid;tetjnb jjetr6|]et njorben (tnr,
^cfd)6Ienbem ^3a)]or ere^J Cafpefd ()ef)orfam fp , unbnapnen^tfef;faae^ triific&m
el^ren (Safpeln belpcn utf)ric^ten unb be|]eilen.
5DataDer(ibe Unfojl berStipendien foDefe tjcrrincjert unb verfcbonef tverbe, fc^ofben
ocf 2, x>an befen ^enern, bebartljo biid;ti() in enen ;en)elcf en Cafpef ernjefettverben, Mat
officiummonitorisunb@d;rit)erein ben @ee(]licfen ©liberen eene^S ;ebcn ^afptie btfitUtn,
unb wcn fe alfo in erem Q3efef)I Der^inbert , al^ban fctofen fe mit ben anbern 2lemptern im €bot
unb bi) ben ^rancf en avergefc^en njerben.
4. Mn^im te^ Receflus
dc Anno 1531. hebdom ante Cantatc.
$Diefenabefcbret)ene5(rticuffoffenbem®tabtbocfe tjnbbennnbern RecefrenaGerb«ta«
Slicf formig gef)alten njctbem
II. Z^iile u 25att^. £1 i,X)0n
•) ^ieraui er&cBet/ t)a§ stcphanus Sempe Ut ipR ^cnri* netttiel/retfjt/ uitl» So^flBttSWonrr/ ^et
i{)n 3o^4nn jwnnet / Bnrec&t [wl)f»
3 gg //. Z^tilB I. Teriodm TIL Cap,
!♦ l^Oit ^ixn ^uperintendennw*
5^e ^km f onen fit)ett , W beCapittef^ ^^n. twifcfKM t)it unb neci)flfol()enben T^intj^
ften^eriunt)fd}appen , of fe ben angc(jct)enen Ciclmanti Kolf »01: enenDoaor befamen Ur\t,
fofeat)erftbenfu(t)ennicbtevr)Olt)en, obevfoev tf)o5ePimmtevQ:t;btqueme, unD bod) ©abe^
^ort nicf)t imttx unl) vein ^xt^^^tt , ocf pne Leaiones unb Difputationes ©6tt(id)er ^avfi
Mt md)ta(iecrmdtf)i(?twen, a{^i)annn?i(€S.DvaL)t baDdrften, bat flracre^ in benfiifi^igen
Q3inanen, cinertjonben^ajloren, t)ert)a(2:5ri|l(icf unbunllrdflicepvebist, Leaion unb Di-
fputation bo^n uut) f)0(ben f onne , fo (ange in fine ® tebe unD 5tmt gefettet wbe , bet(; bat ma»
enen bequemen €i)ange(ifcf;en cje(ert)cn ?0?ann bef amen mdge.
Cen Capitul ^efft (tcf up €rf6cf en t)er Jg) J^n» ^or^ermeiflere tjerfa^ef , M fe aff en ^eej!^
Itcf en be jlcf in biiffer @tat)t ent^iben , jjebeben , m\^ bn e^nen fo m\ \)f vfcl)affcn woHen , bat
it bre \?orbdd)tiae ^er fonen uer (aten, unD efjve itm fo ef)rlicf unl) €briff(icf mit @dt)t(if e v ^uf^
ie anrid)f en , ' unb f)infuf)vo fobven fd;d(en , \iat. men ffcf ebver mit O^ebe nid)t ftebbe tf>o betiagen,
li^ m[ €€. Ovabt am ncd?fff unfftigen ©onnta^ Cantate een Edia Mn Dtm ^rei)i.at|toef W
tcnuthaa^tt, Dateenjcber, 5eft;f)0d>et)Dernct)Dri^, cenfu(cf£ei?enfd5re, t)at^^»Ovat)t un^
toorof)vfafetb{it)e, n)et)t)crenenjet)en, be fuife t)evt)dc^ti^e 5)>erfonen tn el)ren ^iifertt , ei)&eiin
ijnbem bemiif en Oerbern entf)D(bett , ober be funfl mituntud)ti^en hm\ befunben mevben , w
iem0et)6rtonef>men ebber tf>o boen , bat fe feDer cm^a^eu h\mvi,
Anno 1638 m ten frtmtdrtjen ^ectn ^inige %t\^^
namS / ^ir^^^cfAtDorneiT unt) Diaconen ber ^itd^en
©♦ ?>eW aufgetic^tet
3m namen &er &eiligcit 2)reifAltig5cit, 2(metfv
u njtffen , nad)beme h\^ an()cro unb ijot Diefen unbencf (icten 3af)ren unter ben ^^ru hw
(iqenScid)namd^5?ivd)^@efcf)n)0vnenunb Diaconenbicfev5livdjen e. ^^«f^"J»J^^"|'
— bora ffete'^ unb af(ett)ege gute toevtrauii*e Correfponden^e , ^icbe , Sreunbfd;afft unD
&jafcif , fo\DO( mtx ^cbe , mt aud) fonften in af(enif)ven gufammcnf unfften 0cf)a(ten my
ben , unb bamit nmi fo(d)e^ aud) ( ned)(l ijndbiscr ^iiife unb ^ciffanb (^Otte^ be^ aamad;,
ttaen) fevnerunter if)nen in nuterobfervantz mosegef^a^ten, continuiret, unD auf Die iicoe
Pofteritdt propaairetmib for(jepflan^ct tDcrben , <xH f)aben m^im *-?>n. bei(i9eSetd)nam^,
^ird)^(^efcb^vorne unb Diacani , ju etiftung unb ^vftaftung mc^rett gricbc^ unb emtgf eit,
«ud) m €rwccf una <M\ixk\ ^iebeunb auter q^evtrau(id)f eit , m nac[)fo(9cnbcv Punacn mib Ar-
ticulenmit ihvev alfev Confens unb ^BciiebunB ein()ef(i0(ic|) oev0(id>en , unb bemfeiben feptgltd)
tjad)uilebcn anoc(obet unb t)cvfprod)ett „ bav^on m Original bci bem ()ei(tpcn timmf ^ ^e*
(cfemornen ,. in bem mm S«icljnam0^©d;a)?pc aufbcm eaai Uebe^ m ^ern^flvmse fo( gef^af^
2(rt&4tig cirtiger UrPurtbcH UHb S*Wfr«»*' a^7
fen, imt)t»leCopienfotvolmk^()cj((Cjcn£cic{^nam^/ a(^ auc& Dcr ^id;cn Memorial.5^u#
c()crnt>cr3cict)netn>evben.
1 . <go( ein ieber ©cfctmorner o^er Diaconus , tvan ^en 5(rmen biefer ^Ottt^f^c^flm
^, ^ttvi (\ufbtm€ho^ AudiQntz QtQcbm , unbt)iefel(>cnein()efc()rieben njovDen, nad;t>eme^
il^nenDOM t)cm.^ul]croL)cr@c[)reiber DerQjOtted^-^aften gebu()rlid[) an(]emelDet ifl , ftcf) foU
getiDen 'h^o^t^ ^')}c>\'Qtn6 m ^albme^e adjten in ber 5?ircf;en unt> auf t)em €&or (€()ef)*i|tt abtt
au^(}enommen) einjMen, unDn)ofernefemanl)oUfp(itef(5mt, l)erfo(( 4. @d;i((in()^u(>ifd^,
\m aber garau^b(eibcn m\)f cincn Ort^tf;a(ev in fpecie umviberfpred[)lict) crlegen unt) be^
ja(;ien.
2, 5(((t)ten)ei( aud; tjon unfern Q5orfaf)ren l6bM) i)erort)net , unt) i?on Dtelen unbencf(t^
c!)en3a()rcn()erobeiDer5vird;en(^»Q3ctrigcbrdud;(id;gcmefen, t)a6 bcr Diaconus, n)cld;er
Die^Otfe^^^ijle, unD t)er ©efttivor , fot)ie9ved;nun9DerQ5rob;Ort)nun()e ba^ 3a^r t)cr^
ivaltet, S)onner(ia(}nacbQiJaiitnodogeniti (tviebidberogefc^e^en) bic^ed^nun^Sutfeutt
t)erpltc(;tet fcin , e^ mcre i)enn ^cid)t , Da§ e^ tnit aUtv Q3eliebutt^ auf eine anbere bequcme 3cit
i)erfd;obcn n^urbe , bti mld)tn beiDen 9vecf;nun(}en Dann , t)ie fdmt(id)e bei(i(?c 2tid)mmekixd)^
Q3cfc&n)ornenuni)Diaconi, (tt>annfiesufoDer(lt)onDcm 5viifferDajuevfoDevt) t)or Dte ©lo^
cfc 2. nad; ^.^eter^ Uf)r, oDcr(^eierd 07ad)mitta(]^ auf Dem 5lird?en^@aa(i^ctri unaudbfeib^
(ic&erfc(;einen: •Dicabcr o()ne ^baffte Sntfd)uIDt'(3utt(j ju fpdte fommcn, mit eitiem ^albert
Dvcid)gt()aler, unDDiefoausbfeiben, a((emaf)(en ein /eDer mitetncmDvcici)^tf)«lcrin fpecie,
alfobalD of)nc leni^c ^BieDcrrcDc ju besaf)Icn belc^et werDcn fo((en»
9. !^a§aitc!?a((c(jutc5reunDl(($a(rt utiDer ^tnS;)^t\. l)t\ligtn £et*cf;ttam^'.^ir($:j®c«
fd;tvorneoDiaconenfernerm6ge obrerviretutiDge()a(tenn)erDen, <\le babtn Diefelben einbcf^
(igunDfe|li(}lic&jul}altcn()efcbloffen, Dag^infitbro (nac^ ®Ottcd De^ a(Ier()6d;|}en ^i((eti
unD^cfaKcn) al(e3abrjtt)ifd)cn^fi'it()ilenunD3o()anni<5, njic aud; Die Q5orfabrcn (db(tc&
tJcrovDttet, einc3u(limmcnfunfftutiDCollation auf Dem £ircf)emJDofe @. ^ctrt unter Dem
S^S^^n, bciiigcn ^eid;tiam^^irc^^@efd)n)orncn,Diaconett, unD nicmanD mebr foK ati(3c(iel{et unD
Qthckittn, Diefe(bi(]eaud;t)onDemDiacono, n)e(d;crfeine9icd;nut]g tjorber aufQuafimodo-
geniti abgelegct , (jcburlic^ au^ricbtet njcrDen , Dajccjen er m\ /eDer q3erfon anDertf)albcit
Oieic&i^tf)a(er in fpecie foll ju empfangcn baben , mbti Dann ferner t)crabreDet , Daf? fid) cin ia
Dev ju ^MtaQt m 1 2. ©d^ld^en aufgemelDten ^ambof foK einlMen , tiac&Dcm Die ©locfe ju
©. ^]3eter 1 2. gefd^Iagen , unD alle fo ju fpdte f ommcn follcn jur (gtrafe einen baibcn 9?eic5^tba*
ler in fpecie , uttD iv>eld)e (jar auiJblelben luurDcn , etnen Dvtblr. ia fpecie , aud) noc() \)a}t\i Dtc
obbcfagte anDcrt()a[ben Dit()(r. gulacje ©elDer cr(cgcn , gc(ten unD bc;af)(cm ^it cinbunDert
^arcf ^iibifd) , tDcld;e ein /eDcr Diaconus , fo Die Q3ern)altuti(j Dcr (^Ottte^-^afitn ab^jclecjet,
roegen 2(bfd)affun() Der i^or Sa^rcn 9ef;a(tmcn Collation auf Dctn !4)am?^pof 3df)r(id; Der
Q5voD''OrDnutt()t?ermo(jcDerin Anno 1650. tjerfajftcn Punden bcjab^cnfod, mbltibtn «(fjj
ini(;ren^efetiDe, unDnjerDcnl^iemitniii^tabgefcbaffet.
4» !Demnad; (tcb unfere Q3orfaf)ren bciieben (aJTen , a\i<f) Der ^rbiufeitunb ^o^(f!att*
De^ folc^ci^ (jcmdjj , Da§ fie auf Den bof)cn Sel^tdcjen mit ibren (angen d\6dtn ju Dcr ^ird;en ^e^
gatKjen , nun aber foId;c^ etti^a^ in ^(bnebmen gef ommen , af^ ifi einf)cllicf) unD belldtiDig Dabtti
0cfd;lo|Ten/ Dapf)infuf;reDiefdmmt(id;c4)«?)iK Diaconiunt)@cfc&n)orncaufDiC3« gcll/ c\l$
£( z mu
1^8 n.Zt^tde L Vertodus III Cap.
^einad;reii , Ojlern unt) ^fingflen Die 2. evflen ^age , t)(inn audO auf 3o5annt£J 05, unb '^Di*
c&aeli^ Slrc^angeli ^ai), [xii) ni^f niit?0?dnfe(n oDerfur^en D^dcfen ; befonbern niitif)ren lan^
gen Ovocfen in t)er ^irc|)en , fo n)Ol auc5 , tvann einer t)on ben ^efcbtvornen nacf; ©Ottet"? be^
aflmdc(;tigenunmanbelba5ren9val^t unt)2Giflen au^ biefeni betrubten Sammertbale abgcfo*
berf / unt) jur €rt)en beftdtiget tvirb , ju Der ^eid)e ober ^egrdbniig ebenmd*^ii3 mit ibren lan^en
fjjocfetr pracfentiren foKen. 3n gall abcr Der einc ober Der anber birin ^i^ njeigcrlicl) bejei^cn,
unD fo(c[)e^ nic[)t t^un tvolte , Derfelbe fofl obne alle ® nabe mit einer guten '^onne J^amburcjer
5Sier, oDeranfiat berfelben init lo.^O^arcf ^ubfd;seflrafet tvcrbem
f ♦ (So foKen aud) bie beibe iiinof^e @efd;tioornen in t)er Q3et)e be^ ©onnta^^ ^infu^vo
ntd)t mebr mit ?Q?dnfeIn , befonbern mitfiir^enober (^talt DvocPen unt) if)ren ()oI;en J^iiten
bii @tra(fe i . 0\eid)dt()aIer in fpecie» 5(uf Die obbenannten ()o5en Sefltd^e aber / gleid) Den
anbcrn ©efd^roornen , mit ibren (angen Didcf en bei ^t rafe ber t)or(jebad)fen '$:onen ?Sier ober
ic. siliarcf i^iibfcb/ fo ojft (^iercje^en ge^anbelt n?irb/ crjcbetnen. 3mmafjen Dann auct) ber
/lingfle ^efd)n>or fcinenlangenD^ocf , am erflen Oflertacjc jum erficnmal)! anlegen unt) uni:!
tf;un foK. 3^a ftd) aber becreben mdd;te , t)at] einer ber ^3efd;tt)ornen nod; tin Sub-Diaconus
tvdre , unt) auf Dcn mef^rberiibrten Scf^td^en mit Dem jl:iin(jbeufel umcjel^en muflc , fo foU i^m
frei lieben feinen f ur^en Ovocf umjunciimen , bij? fo lan^e er jum Dlacono crtDel^Ief tvorDen.
6, ^ie 1 2. Diaconi , tDann fie De^ <Sonnta^c^ oDer gefltage^ untcr Den ^rcDigten Da^
€5eIDfiivDie5lrmenin Dcn 5^1in()beiiteln einfammlen, fofoden fte al(ema()(, ob ftc fclion mit
^rauenmD<Sor0ebe(aDen, Dennoc^mitibrcniangenDvdcfen, DieSub-Diaconiaber miti>
«t^ @ta(t'Ovdcfenimi()eben, unDfoofftcinerunDDcr anDer Da^jegen 5anDe(t, icDe^ma5( mit
einem9veid)t()aIerinrpeciege|lrafeftDerDen.
7. 'X^ii \)iiiiO)i ^eid;nam^ unD ^ird;;©efc5n)ornc; tDoKcn unD foflen auc^ ^inftifter |tc()
nitt if)ren fur^en Ovdcf en , tDie Dor unDcncflicfcen 3al)ren Idb^ unD rul;mlic^ im ©ebraud^^eme^
fen, aufDeri?ird)enOved;nunocinfleIlen*
8, !^ainTiitiffti.(jer 3cit /emanD ^efunDetr, Der ftc5 Diefen cb^cmelDten Punaen unD
Articulen ju ttjiDcrfei^en , unD Dte obfpeciticirte (gtrafen |cDe<5ma5l nid;t crlecjen ti>oIfe , Dcm#
felben foll \io^t> ^^5roD unD Die ^ird;en ^''PrdiJe aufgcso^jen , unD fo lange tjor? nttaltcn n)erDen / hi^
trDie berii()rte(gfva|fet)o[(enf6mm(id; be^aftief, unD jld) (jcbiirlid; mif Den fdmtlid;cn J&Jpn.
^etcbnam^ unD :^irc^^(55efd;tt)orncn unD Diaconcn ab(tefunDen \)<xU ^fe^afft, al^ Jvan /cmanD
^Settldsevig, oDerauffev.5ambur0ifl/ au^^enommen»
9. 5{ufDag nun Dfe Doracfeijte Punda unD Articulen ;e unD allen?f(tc in ^ufcr obfer-
vantz mogen nel^aftcn » unD ntd)t DariMDcr 0e(;anDeIt njcrDcn , al^ foll Der jviifler Diefer ^ix^tn
©.TJetri, tuiebiBl)ero(]efi)cbcn, Pei§i(je 2lufad)t ^abcn, Dag ti?ann cr /emanD flvdfitd^ be^
ptnDen/ erDcmfelbenaifobalD an;eid;nen/ unD bci gufammenfunfft Der .?5^n. f^eilige £eic&^
ttamf> ^irc^p@ci^d)\DOvnen uuD Diaconen auf Dem !^amf)Of anmelDen unD t)erltfen fofl. "^if
mco[knnini,^u5o(ae5abcnDic an/eeo J&)^n. ^cili^en £eicbnam^^^'ird)^(55efc(^n)ornc unD Dia-
coniadvivijnt Die obbefd)ricbencPunaaunD Articulenfurftd)miti()ren cioncn ^dnDcn untcr^
icid>nct, 5tt>cifelnnid)t/ Daii i^rc SuccefTores / {mim alle^ t\)0()lmcinenflic^ »erorDnet unD
anaefanvten) foktc^fernercontinuirenunDmittbren^pdnDcn, jufleter fcfler .S)a(tun0 untciv
fd;veibcn wcvDcu, unD aucj^foacti, ScDoi* l]cf;ct if;ncn fvet Diefe Articulcn nac& (55e(cscn(;eit
Dir
2(rt&4«g eiftiger UvtunUn uttb Bcbriff cen» 2^9
bcr3«itin einemo^eranDcriimitif)reranei'Conrensunt)*^e(febumiju t^crme^ren unD ju locr*
beffern» ©c(}ebcn in S^mbm(^ Anno Chrifti 1658. ben f. ?Q?onat^ ^ag Aprilis.
3u wiffert , bafj nacb @di){ie|Tun() bicfcd Don Den fdmtlid^en untcn-bcnannten .t)^n. f)Cf^
li(jen £eicl)nam<J^5tircl)?@efc^n)ornen unb Diaconen bejtcinbiglicf) ioerabrcbct unD befcb(o|Tcn
niorDert, waimcbrinfunfffiaergeit (nad)^Otte^^Binen) eincr au^ il)ren Collegio inDen
^StanD&erObrigfcitjueinem^m-nDc^DCabtd Dicfcr^gtaDtJpamburg eligiret unD crmeblct
>virD , Da§ er a(e?Dan Dicfer ^3otted^a)len @. ^^etri obnc tmiQt :i6iDcrrcDe Der (icben ^lrmut^
jn 97 u^ unD ^e)len unD ju 9}ermehruna Der Eleemolynen bar cr(ej]cn unD erja()(cn foO yoo»
?0?arcf ^ubfd),;eDe^I>?arcf|u i6,£ubfcl)@d)i(ling j)ered)net, oDcf aucf) Derfelbcn /a'5r(id; 2f,
^ard ^iibfd) eroicje Dventc'an (jen?i|Tcn ©litern wcrmacben unD antveifcn (aJTcn. ^afcrnc ahtt
eineraus?Den()eiii^cn£efd)namg''©e)cf)n)orncn funffticjer B^it jum Oiabt^lanDc crn)db(ettvirD,
Derfelbc foH 1000. 9??arcf ^ubfc^ (](eid)er ob^cfe^ter -2Bdf)xinQt,, oDcr y o. sjj^arcf ^iibfdb ctvi^c
Dicntc ju be(c(jen unD ju bejab(en fcbulDic) fein. Aaum J^ambur^ 1 6 ? y. Den 2 f, ^omi)t$
^a(j Aprilis. UnDbaben Dem3ufo(jjc Die;e|ic!ebcf(i3c£cid;nam''5vircb^®efii)tTD0rnc unDDia-
cQniDtcfe^ ju QScrpflicbtungunterjeicbnet, votld)t6 aud; Die fun|Tti(je ©cfcf^mornc unD Dia-
coni , fo ba(D jle ernennct unD eiigiret merDcn , ju fe|]cr ^altung unterfc()rciben fodcn» *) ©e^
8ebcnim3a&runD^age/ t»icobcn/ aufDcm^ird;en^(Saa(su(5.^J3etri»
2Jo^attft Snt>vi(lbe. a)
Claxvee Qcbulte. b)
2<til)re46 Ccgge. c)
^0^anntfy0XVcftm. d)
^ettftitt^ C0rote, e)
Cl^rifiop^er Uoler. f )
^ermait i.an5enbe(f , g)
iorCTtQ Beermatttt. h)
3oact)im Becfmattti. i)
23art^oIb ^roPes. k)
^ierottymua 3ieittPorf. I)
6. Articuli t^ait ^r6cfe ttjf> ^evtitmmt Mffec ^c^
ninge benftlicf.
3n Der(55otte^^^tf!cn^raDc ftgt cn^ccfenbocf i)on A. i f f g. Dartn £ ;. Dord)CorbQc|)o*
ntatttt, inDcr^^^DDf^ercffd^mare, unDnaf)ma5(dDord)2>aniclvott(git3ett, bcidaen ^etc^^
nam6fd)ivarcn, DijTc fofrienDc Articulen aefd)rei)en ftnD : Anno i f f g. Do tcf ^orD ©cbomann
in Der '^i)Dt ^ercf fdbmarc 9iecfenfci)op DeDc , i^ t)or guDt angefebcn mn Den ^vcrofDcn unD 5)ia?
f cn Dc Domaf)(fJ bt einauDcr tvarcn , Dat DiiTe nafo^gcnDc Articuln a(fo ^inforDcr alfe ^i;Dt fc()Of>
t)cngef;olDcntvcrDen*
^f ? i.©cr;ar
a) Dbcr.aiter 1622. rcdgn. 1648. ti6^^ b) D&fr-9nfcn629.'re{rgn. 1642. 1 1647.
c) Jur. 1625. £)l)Ct>3fUC 16^1. t 1650. xt. 48^ d)]ur. 1624.
0 Jur. i6ig, f) jur. 1630. g) Jur. 1655. Ober 2ilte1642.Scnat.1644. f i66g.
«; Jur 16J4. i) Jur. 1935, Obfr<2llte 1644. ti66^
k) Jur. 1636. 1 ) jar. 1637. *) ©icfe^ ijl n^ me f;? im sgrfluc^r.
^yo //. C^eile /. Veriodm III. Qip.
i. ©c^al t)e D^efcnfc^cp0efc()cf)ent)en(5onn&a()na^afcl)en Quafimodogeniti, et)^
l)ei* t^om (encjl^m in Der DuHen ^Oecfen , b\) ^oen enef ^onnen.^paniboiiier ^eev^*
2. (5oi\)OlDe^efenfc&opentfangenfctal; t)efult)e fcl)a( L)a /eoentrai-Di^ IVtt/ *vent)e
9?efenfcbop gefc^ue, fo ^e utf) bfift fd;a( f)e ene ^onne ^ambofjjei- ^eei* cjet)en.
; , ^jl belet)et , bat men in i)en grotcn JJeften ade 3 . ^Dage mit t)er Q5e^e fcjaf umme gaf}»,
unt) ivof t)e"^3ebe t)evfumet , fc|)af 6. Scf;i((inc| get^en , fo t)af cn f;e ibt t)eit»
4» 2iUen t>e 0\ef enfdt)op gefcbiit fcbai nemanDt utf}b(ii>en , fo fevne af^ f)e in be @tat)t t^D
^u^i^, bcibc i)an 2it)cvo(ben unb^iafen, unt) upben ^focfenfc^fas tven (;e befct)et)en tvivti
oibar famen U) ^oene eincv ?Q?avcf SiibifcJ)»
!7)iffe bai)en gefci)vet)ene Q5vdcf e fcf;6f en nemanbe njevt)en nagefaf en , it t fr) ban bat f)e gc^
IofFl[tcFc*)(2ntfd)u(t)i(3un()f)ebbe, &et)eQ[}or|W)er3no0famtbofi)nevfennem .
Anno I f 82.t)cn i^Majiuptentofen^eaaf af^maitte 2^oi:teDtecfenfd)op^et)abtt
babbe, unt) A. if 8f. d.22. Julii jtnbbiffevorgefcbvetJenePunaen, boalie i2.!;Diafenup<5»
qjetevs^.^^^aDc, bi bem Ovofcnbam befcaen , (>ieinant)cv()etDefen, \)an t)cnfc(bigcn tvebbev uppet
ime confirmevet , ocf cl3(id) S)iacf cn mit bat)cn bevovten Q)v6fen gebvocf ct tvovbem
Anno 1 607. up !l)onnevl]a^ na Quafimodogeniti , tDcfcfev t^ be 1 6. Siag Apnlis
flcn , bi einanbev aeti>efen , unb f)ebbcn biffc t)ov(}efd)vet)ene Articule x^mx uppet npe conftrme^
xii umtxt, unt)t)evmef)vet, (a(fef)iernai)ord)Den€vb.tuc40Be^maiitt, bi(fi,^n £t^
d)am^^®cf)travcn , bcfd)vet)enflcit) unt) mi)utf) bem bat^en^jjemeiten Q)Ocfe, m t)it ^^ocr,
fld)tevt)iiffeCvt)ninaetf)ofci)rii>ent)e bcfaf)(en. Anno 1607,
^i(f)e(m5imfin9f. ^ r r
Anno 1 607. t)en 1 6. v^ag Aprilis i<j in bat)fn^(jcmeftev ^evfammfmjien m Den 12*
^iafen tDicDevnocl^betDiffi^ct unD befd)(aten, tvof)evna fofget:
gtem M t)e bat)en iicfd)ret)cn 5 * Articulen fd)6fen in t^orban affo (la^m
4. 3nben()voten5ef?enfd)a(mcna[(e 5.:^acie mit bev Q3ct)eumme(3af)n, unt) tvovbe
iemanb W t)cvfubmcn , it)t t-oeve up bcn @onnt)a(3 ebDev up ben gcObaoen , t)e fd)a( in be Q)a^
t)e^^iti|len (cggcn fo t)ce( ©e(bc£5 a(^ bcn ;^iaf en Duncf en tDcvb , \iOii i)en ^rmen bamit i^ tf)0 f ovt
aebabn, baocnt)atnoc^ecnet6uid)cn':2Bine^tf)ov@trafec!cben» . .
r ©0 fd)af t)e^:^or|]cnt)er Der ©aDed^^illen Den ^]>aj]oren, f)in»0e Mam^^tva^
ren, mtDDett\)e3af)ved)n)aren, t)ovcf)Den^6|]ev, a(fe3af)vt'n)ifcf)ena>afd)cnunt)^W
ftent)evmanen'oe2ivmcn (na ofbem (^cbrucf c ) t)Dv (icf in De ^evcfctf)o befd)eDcn umme tf)0
icvboven, tvatfct)anDenti)n©c(>aDen ©aDc^, Den 12. Articulen Ded ©ioDcn^ unD gjaDev
UnB n)cten , up ^oen m\ 2. (gtouef en ^inci?» ^ ^ ^l s *
6, S)at ein iDev , De ane ef)hafte Crfafe utbbfift, n^ann a(fe mmti up DeniCbov beif
©otmat)enDe^ De^(ocfc7.\)ovDe2ivmcn Audientiegcf>o(Dent\)erD, fd)a((!et)en4-^a)tifm0,
unD Dc na Dem 5t(ocfenfd)(asc f umpt 2. iSd)i((inc! , imD Diffcn Q5r6f e in Der naf)e)ten ^t)Ofamen^
f unflft an Den ^oj^ev , up f^n ^^nfoDevinge bct^aien. ^^^
*) al.lSfltt^c D.i.alaublic^c,
att^4«8 «iiiiger Utfmbm uttb S^tifftem ly i
7» SDatafle-1>iaPcn, biffem 2Imtct5o(gf>ren, upt)ew^;)i>cl;ti;t>e, unDe, DemitDcc
?25e^eummcgaf)n, alle ^onnDagc, njiflen rn (angiMi Dvocfen gcflcDet, tl)or iTerfen famcn,
5i> 'Pocn Mn cen ^f i^Dif en W\)r]^ ( unD tmDcn hiemit gemcinct t>eiDe erjlcn tm JcftDasc ) m
t>tx t)<it)tfun '^Oofammenf unfft an Dcn 5v6)]cr tf)0 betf^alenDe.
g. 07aDcmcocf ()i'J>D^an()cIi^,acfporct, in Dem, ttcnnDcn 51 vmenane i^.^aacutf)?
gcDcf^fet ivirD , ^at mht cncr Der 5 . !^iaPen Darb»; i^, funDcrn aflcnc Dc Uff)Delin(ie Dorcf; Deti^t)^
f?erunD^i3rad)cri)oiiit»crricf)tctmirD,Dat|]cfDatnicbten^ebi5renaM(, foiiJiwguDtansefeben
imDbcmidigettDorDai, tvo;oDe5.^iafcne5rer>^efcfjefrfe5a(v>cnnici)tfdmmtIicI}eniec)cnn?ar^
Di(}fi)n, Daf|fcDci^tf)Orc^tcr'<^i)Dttomtvcini(]|lcn cinerDcr j. ^iaf cn tbor Utf)DeIing ;<gen*
tvarDicI; fi)n fcf)af. ^GorDc Dar ^amjti anctcfporet, \'d)6kn Dc 5 • ^afen D<n De Utl^tJflin^
bcf)oret, cin/cbc cin (^tdt)cfcn ^i;nd t5or @traffe ijuttviaig bctf)a(en.
jbit.baoen c)efcf)rei)en i^ olfo ein^clfig bemilliget tvorDcn , unD m\) befalcn in Dit Q3oc^
t^or ©cDac^nuffe in tofc^rii^cm Aaum ut fupra.
7. Articuli unt^ec ben ^yecolben A. 1600. imm^M/
mit ejncm mcrcftour&igen €f emplar conknnu
*) 5^aDcmeinDem3are i f 68. anDDcnDomal^OmoIDen unD Q3or|lenDcrn etliPeSfr?
tifcftoQ3ortfettin(je unDQ^cfoDerincjealle^gcDcilicI^cn^^iilanDci^fi^nt^pgericf^tct unD t)orfa*
ttt , unD Datfiilui^e na ie^iger ^pDt funDerlicl? nutfe unD n6Di() tf)0 fi;n crad;tct tvovDcn» 5iffc"
()ebben gcgenwcrti.gc Q^orfJenDcr fulfe 5irtifcl foIgcnDcr ©cflalt tvcDDerum tf)0 i)ornefCtt / un&',
m ficf unD c^ie 57afamcn Daratocr to f;oIDcn m cjuDf angefef;cn ,~ unD ^ewifliget^
I S)croiIe De Q3or|}cnDcrif funDerlicf Uffebcr unD JpanD^atJcr^ Dcr bemiffigtcn ReGefle
gcfaren , ocf Der QSorjlenDcr 2lmf unD i^cfcf;! i^ , c5ren9])|it'»^6r0ern , Dcncn Dvcc^t ^miQtxt
ivirD tn cbrcn recl)tfcrf igcn ®afen , cne J^anD to lenenDc : @o tvillen De QJorllcnDcr Dcmfiili)i#
gcnalfogctriilicf nafamcn, unDDafrcf /emanD affbnDcre, **) tvanner mantor Dem &xbt
OvaDc tiitt, fd;al ane (^nabt 8* ^cbilligf ff)or ^rofegcucn, iDt fi) Den Dat 5c toncff;eief;af^
mi nicfet ufbsf;an Pan , eDDer md;f ff;o Jpu^ i^.
2. XX)4itrtc|>rm€»t^0fecfct, f) fd;afctnjcDcr tt) 5DecfnaDcn:^focfcnfc()Ia()e!a>
men, unD nicfif utf)eb(it)cn, 5e l)ebbe Den gar noDig ff)0 DocnDe, Dc gnffdjulDigingc aucrjl,
fcf)al nicf)t angenamcn tverDcn , De anDere ^orflcnDcre bcfinDcn ft bm tvarbafftig unD nod)5afF^
tig, fun(ifd;a(5e brofentDannt^f^oIafefumpt, tvatscbrucflicf ii^* ^(ifftf)eat)cr(igant
ufi^e,,
•> 9?a(i)l?eniemancF!)er ©emeiH^ ueleutinDffe^lftegefijrfttgff njfrbcnMj^ t>t SSprflfn^em/ Ui fe erf^-
ampf^ nac^i^^ig Hni)»Di[unitqf»)n/ &fra2lrniol)e dc! nikt flitig gfnoQ-tforjIan. C)arft)D Den ^hf*
fifrn fene ■^anbrffinge unbCv^uIpe tjoljn in rcd)tnicfipfn Snfcn / Dav nien Dfvfubiafn mx Dfni ^xK
SvaDe/ DfmRcceflegcmetebfgfrff/ unterficf ocf ancing unD twefpaltfgft^n/ DnrDprt^ tjelf guDf un&'
tiutte Eaffn nabl!»fn / fo Orbben De 2>orffenDfrf / Ditijen allc n »ert()of«nten / nafolgenDeSirtlcul f!4»=
U/ »afieunDeun»erbrflfentf)»()p(DfnDe unDer ftcf gfn^iUigft.
*») ec&ferbe t) SSennDe^o|!&(rrD^a3Drftef;erbefd;eDenl(ft
tt) Up Dwn ^ft)cfe«f<&lafi^»
272 //. C&«T0 /. Periodus 111. Cap.
iitbe , fc()al h^m eicjnen ^e&i)ernji((en 2, (Sd;tnin(|> unD menn bi Dei 5oci;|]en 5Svofe t^oge*
fec(?t tt)ivD 8. ^cbiUing t^or '^^xoU ^euen»
5 . ©ital nict?t^ gefcf){aten njevDen baran fiinberric^) gelegen i^ , t)e Q3or(Ient)ere fpn Denit
nieiR t^ofamenDe , unD mat benn , na Den meillcn ^temmen gefc{;(aten njert unD m QXi^i o^w
gefeben, fcf)a(i)ant)enanDernunangefocI)tenb(ii)en; mat fon|^ in ^emeincn ©afenv^r*) 7*
gefc^{aten roert , fcf)al na Den meifien (^temmen ^af^n , M aoer|] een iDer Der Q3or(lenDer jtneii
©temmen^eiDen, na @innen unD QSBitten , Dee5me^oDt,toor(enenn)crD, unangefe^en eni?
ger ^erfonen $^runDfcf;op cDDer @un(] , unt)a(fo fpn ©eweten frp f)o(Den: SlBuvDe ^iv bat)eu
jje^anDeit, fcf)a( na •:^i(Pu()r Der anDern "^orjienDer geflraffet tvertien,
4. 97aDeitieDorci)<^i|ftunD©aoenDeipavten ingenamen unD t)orf(5ret n>erDen , h^hf
ben De ^or|ienDer oor ficf unD ere 97afommen genjidigetunD gefcl)(aten , fcnc ©ifft eDDer ©a*
u?t()one()menDe, noct)feanDen^arnbcfern, bi;Den^5i((i5enQ5eefie(DDer anDern, fo^l^rooen
cDDer IBaninge fopen iii)i((en , funDer DecJ SfrmoDe^ '^ejle^ t()0^ennenDe unD t()0 fefenDe , alfe
feDatan(SDe^)latt(}e(aoetunDt()03efecbtf)eb(>en, unDfo/emanDamtugetnjerD, Dat f)e Dorcl;
@a\)en.get>(enDet, De^2lrmoDe^(5c(;aDen l^anDf;aDen tt)urDe, fc{)a( f)inf6rDer Dev (gtcDe unD
5lmte^**) entfettetft)nunDb(ioen.
f . (Sc()a( itcf nemanD unDerjlahn mit Den ^of^J^eren fiHf anDer eDDer DruDDe na 05«^
renbefe up De^ 5lrmoDe^'^efo|]it]5e tbofa()renDe, unD etn^aj^ t)ortf)onemenDe, iDt jV) Den t()0
©. M. M. tf)o ooren angefpracfen unD genDi^djjet b\) ^oen 8» ^c!)inini] , iDt tt?ere Dann , Dat \'^t
De ^k erfoDDerDe , unD tl;o De^ 2lritiof)t(S ^^etle geref en f onDe.
6* SKdDorcf^Uneni^jfeitunD^^n^cDracbta^^e j}uDe OvDnung tborennet, unD De(e guDe
^af en DarDorcb mfimiet unD ge^inDcrt tt-^erDen , fc{;5(en De Q}or(ienDere ^eflid) unD Q3r6Der(id)
mit cenanDer umme Q(\h^\ , unD ened fcf)a( De^ anDern mit Dem ^^ellen geDencfen , unD fo ©e^
brecfenDorfidenin erem^lmte, nict)tfu(oen, noci;mit^orDeneDDer 233arcf en tt)ref en , fom
Dern DenanDern a(^(Sc&eDe^^ytid;tern beitii|le((en. 2Go( 5ier baoenf^aiiDeltunDficf tjer^ript,
fd;a(ane@naDeboten, tt)atemei)en (5ct)u(Di0en De anDeren QSorfienDere t{)Ov ^oen ttJcrDeii
upie^ijen.
7. 2)ett>i(eDenQ}or|]enDern inRece(rfneenf)od;2lmtt)onDen ^(Jrcj. unD Dev ©eme^
ne uperlegt unD befaien i^ , Dat a(fo na ©ilecjenbett DeffiKiJen Daf en unD t)e(e itiotf) gef)anDe(t unD
gerabtfd)(a(iettt)erDen, DatanDern, fo nid;t in Detii 2lmte fiinD , tf)Ott?ctenDenid[)t jjebt)ret,
Darutf) ocf foigenDe^ a((er(ei SBeDDert\?i((en , gancf unD ^aDer , ja QJerDarf unD Q}ernic|)tinfle
aflerguDenOrDningc fo((]etunDf)crfomttit; fof)e(>benfe (tcf miteenanDer t)erfnuppet unD tter^
bunDen , n^at een (eDer alfo up t)or(3e(}et)ene t^aDfd)(d()e fdr (tne O^^enun^ tbo Der (^taDt , eDDev
De6 SlrtiioDe^ Q)e(len ref et , unDtjorgift, cDDerocfoanDen famenDen QjOifenDern 0efd;(aten
tt)arD CDattbot)orfd;ttM3enDeft'cf seboret, eDDer t)ertt)ilf()ret tt)erD) nicf)tdbuten, nod) J^o«
hi^ noc§ niDri^e^ (StanDe^ t^o t)ertne(DenDe, tvo( De^ aoertiisetttjarD , fd;a( cf;rcn 5^iDDe( um
ttj^fet t) unDbpenennid;t(en,(3ergeDu(Dct tDcrDem
tt)8.
•) t)on *») 21ifcnnunfcllt(jcr unt)untnin?er.
t) Antca unl>a(feeiHfp(ttelfc§er3)Jfflf(5e wrmiDctuiiDflcfcl;u:v«t \m\>n\.
2(n^4ttgetttigerUr^imbmurtb@;c()rifFeetf. 271
*) s. 9^at»emeocf bcm^lrmobe t5om^e(^ent)an t)en9Jente5at)cr^ (al. ed. fKente*
nerer^) ^entjoro Jpamboraer 9ventc r^o foDl)ernt)ec)en?JlIi9ett^, fcf)al een /eber in (tnem Car#
fpe{, L)emit)t nid)t ancjetdgeti^, uenvitlijjen , unt) mit €rnjl Daratoer ^olben, tvorinnen \>t
*i>or(lenDere Dem @d)ri»er ^etriilid mit 9taDe unt) :Sat)e een J^anD tl)0 (enenbe gelaDet.
9. 3t)ti^oani)e^5lrmof)r^©c(benoc5t)eIeup^refe,**) fonoi^mmnvifeti^, bar*
an t)e %xmoi)t ( (550tt betert ) f einen gerinjjcn @d^at)en geletien : i^mit nun De '2Irmotb l)in>
forber nic()t tvieDer t)erf ortet merDe , fc^olcn t)e Q3or|]ent)cr een jeber in (tnem €arfpel er(te^ ^a^
ge^baraDcrfnn, bat foDatte^ ©elbtjortviffet, cDDeringcfobret mcrDe, menn Dcnn De ^lnDo^
QitiQt etDer ^o^f unDt()un(}e aefcbel}cn , fd)al Deientcje , fo Dat 3af)r im 2imte i$ , mit OiaDe Der an^
Dern Q}or(]enDern unD^cbrit)er, Datfiiloige fo t)ecl m6.glic0 fort fcttcn uttD foDDern, unD att
erenSIitenic&t^crmanslenlaten, tt)OlDatfii(t)iijet)orfiimet, fd;al Dartf)ot&oaiitn)orDenfd;uf
Dicjfpin
:^
10.
3Dtt) fc6(5(cnocffmeDer'^or(lenDcrna(dbe3un9(lentnetten/cbenCarfpef,al^
fc 4. 2Becfcn Dat vifitirenD mad)ten , bi bciDen <^aDe^^Jpufern , mldte eftnen Don^ Dcn ^ofler,
tt)enned|eDern^t)Dtig, fd)al angetiJtjet tverDen, fofcrnc fc bciDc Datfult)e t)erfumen a>erDcn,
fd)al jeDer 2. (^MlinQ tf)or Q3r6f e ()et)en« ^^ De een milfi^ Dart^o , De anDer atjcrfl t)erfumet
iDt, fofd)aIDe;enne, Dcnic!)tforttt)if, Dcgati|e ^:^r6fc, a((J4»@d;iflin5, tf)0 crlCij^enDe
fd;uIDivj fi)n»
1 1 . !^etvt(e 3df)r(tef ^ enen ber Q3or(Idnbern , be Dvcf enfcjop unb bat Q5utt)ercf betber
©Otte^^^iifer, fammtDcntftogeb^rigcn ^rutio^unD2Caf)n5ufern t^o tvac^tenDc befal^Ien
tDcrD, Dartboocf, tved n6Di() i^ , fttmmtDenanDernQ3orf!enDcrnunD(Sd)rit)er flitt^ tbobc^
foDDernDe, fofd)aIDefuIt)c(tcf alfoDarintiet?erf)OIDcn, DatiDt ef)mc bi; /cDcrnidnni^Iicf un&ov^
tt)t)DtIicffi); unDaflc^, tt)c^bi)beDer(^otte^^^ufcr n)efentIicf,an^d)uIDen in^cmaf^net itnD
tKDDcrumt)tf)()c()et)entt)irD, in^t)n)efetiD2erQ3or(lenDern, al^De^afgetrcDctTen unDfiinff;
tigen ^ofticrcn , Dord; De ©cbrit)erc intccf en unD tfeo ^of e brin^en (dtcn , tf)0 Dero ^^e^oef i$
enc^idcmit f.^d)I6ten t^o^.^arien 9??a()DaIencn €Io(}er i>crorDnet, Darinnen De ^o^
f er unD tvat tt)ef cntlicf ingemabnct njirD , fd)blm in^clcot unD t?erfd)faten tvcrDcn. ^ce^faffeJ
ocf Dem .S)of5ern alle 3af)r ecn ^oocf , Darinncn Dc id5rlid;e ^et)inge unD Utbgat)e , bi) bcDcrt
Q5otte^<Jbj>feri)ertcfnet, tf)0()e(]c(Ietn?erDcn, tt)orutf)f)eDen a(lc®clegen5eit Defto betf) crfaf;^
rcn fan , unD alfo ftncm befa()Ienen 2imte ,()etrulid;en unD fHti^m naf amen , ®aDc Dcm Jg^^rrtt
tl)O^I)ren, unDDen2irmentf)om $Se(]en, fulcfc^ n^avD &0m Der ^tdidi unDcrfi^uIDct
nid;t (aten.
^iit^ affc , tt)o bat)en gcfctreDcn , ^ebben be Q3or(lenber fammt m\:) een ieber befunbcr^
(lebe unDt)e(let5o5oroenDc unD getriiwlifen tiat^ofamenDc inl^elliglicf belet)ef, bctDilliget unb
bcfd)Iaten. J^cbbcn ocf tbo mebrerer Q}ertDi(]erun() , up Dat (tcf Dc(ju(ui0cn nemanD cnDlcDi<»
(jetiunDentfd;uIDi()enf6nne, miteoncr^S^anDDiideArticuInunDergefd^rct^en, tt?iffcnocf, t>at
II Zi^iile uTbanb. ^m el;^
*) Sieff htibc Paragrophi , ncmKc^ &cr 8. util) 9U I |!(5e« aU cftt Anicui / uttt) bcr ?c^(c ift f firler jufammftt-
»*; 2)at«n»ortrlffetil. t) n?t((«ocf|njar
2^4 ll.Zbcile LPertodiis ni.Cap.
ebren 9?af anif ri , fo fe m l)iff<;n ^pt)cn t^o f^cf tf)en tveiten , m gzbamn (gbc Diffe Articuln \>m
aelefen, unt> uan Denfuloen mit ecjnen ^anDen unt)ergefct)veoen iverDen. ©efd;ef;en Den f*
Martii m €tivi(li unfcd Jg)€rrn unb §etIanDd ©ebortf; im 1 600, ^al^re. * )
8.EXTRACT
m§Ut ^men^^rbimng Anno 1622. aufgecKi&tet/
t)je Onera bctrefFcn&.
!♦ 3nfct)enDer4. €arfpefn, al^^.^eter, 9?fcDfai, Cat^arinen unD 3aco5f fof^
fenonejeit 1 2. ^idm , uuD unter Denfefben 5 . Cber^SlIten fetn.
2. ^ann ein Ober-Sflte oDer SMafemfirbet; ol)erDeffen@terfefon(Ierfebi5eftt>irD,
foffblcfte^teUein^.Q^fioc^en DuicbDie3Bat>Ie eiiier anDcrn qualiftcirten^Pcrfon, o()n fdm
gevnOSerjugerfeletnjerDen.
^ ^te 0ber^2flte unt) Diaconi in (g. ^kotai ^ircf>fpiel f)ahm bi^ auf njeitere ^m
crbnung Dielnfpeaionis-QSerforgun^ Der 2lrmcn aufferf^alb De^ ?D?ilIcrn^ unD S^am^^bor^
(tcf) mit anjune^mtn , Dabei Dan auc& Die Sub Diaconi , fo bei Der i?ird?en ^. ^Mml t^er^
ovDnet , an ibven Ort mit einrat^en unD 5cl(fen f dnnen»
II. ^ici2,Ober^5iIfenfoffenftc[)jubefoDernan^e(e^nfefnfaffen, Dag, fotiefmdjj;
lid), beiDen®Otte^^^a|]eninDen4*5vird;en ©feid^beitgcMfentt^erDe, roieDan aud)QmuU
te Ober^^Iten , t)er mocje if)rer tf>cuer cjcfeiffctcn QJflidX, mit bcfonDern ^ifer unD pig Darauf
(eben unD5f d;tunggeben, Dagt)orberijef)cnDe Articuli, unD tua^ fonffen Der 5frmut5 jum Q5e'/
Senbereit^georDnetoDerfunfftic)i)erorDnetwerDenmdc^te, juaffen geiten nad)gelebet werDen
moae, unDn?o Darin jemanD if)rc^ ^ittel^, oDer aud) Der anDern l^iafen ^angii erfpuret
mx\>m fo follcn ficDcmfelben nid^t alleine feiner ©ebuf)r erinnern , bcfDnDcvn e^ auc^ Den il^^
nenmgeorDneten0^af)td^^erfoncnentDecfen, Damit Darin 9£BanDef gefcbaffct, aucb mm
«otben , e^ an einc^ gan^en €rb. d\(\f)t gebrad^t , unD atfo Dcr Sirmen OrDnung unD QJerfor^
gunginbejlcnDiger obfervan^ continuiretunD0e()aIten, aiic!)Denficbe« ^ad;fommen in Dle
^pdnDcgelcijiet waDen mdge.*
Anno 164'^. d ig. JuL
57aebDcm (td) beffnDct, ^a^ Denen in tcr Ober?2ltten CollegieDorfanenbcn ©ad^en
unD Confultationibus DaDurd) groffe ^pinDernuffegcfd)iel)et, Da§ Der eine ukD anDere ibre^
tQMttet^ DenangefangenenCondiltationibus continue nid)t beinjobnet, fonDern bi^weilen
Auif|]cf)etunDDat)0«ge^et; fof)aben Die /cltnjefenDe Ober^2(Iten fiu* pcfe unD i^n SuccefTores
pc&
*) Sq^ 3a^r watf n £!)ber*2nten ^oUm (^gget^ tn S^cDbf. ^omn 5J?offer fn ^ncDbi. ^ ®f org »f«
^olten tn SfJic» ?ucag 55ecfttiann in qjetrl. Socfetm Jflngcrmann tn (Jat^nrtncn. 2llbctt ^a&i
mann iu 2Rtc «Ulbcrt Don Dcr %((i)U in ^aff) Slibert WiM in €at(). glau^ eff«ieOPr«B «i
Slic. J^mi ©c^etcnbf rfl in S«c. ^mUm m ^mpt in $et. €ri(& eeltP» in m
(ic()bertduDi^liC>ui)in t>eifl(lc^cnunb i)crppid)fct, t)aS mtt)infiif)vof\(i) fo(d;ci* ©epa(t, e^lH
aud;ann)a^Omc(Jn)0(Ic, mit 2luflM)enDe t>on DemCollegio, o5ne Dorancjejcigfe erbeWi^
d;eUrfad[)eabrentiret, Derfelbe fol fiir ieDe^ma()(i:J 24. vs:)d)i((injj ^eben, mb ifjme Darin feinc
auDerc 2ia]t^^^flid)ten entfd)u(Digen foKcn. 3m libri^cn n^egen Dc^ 5(ulTenb(ciben«5 , ©pat^
fommen<JunD fonjicn, b(cibctc^beibc(iebtcr ©trajfc» Adum d. ig.Jul. i64j«
Anno 1622.
3ol)ann i)on Campcn , m 3<^tc>bu 3«>ad)im ^uf($ , in 3acobt\
9^cinc Don ^itjen, m(lathamm. 3obann ©pitjcnbcr^, in 97ico(au
3oad)tm ?>}?u()( , inCatbarincn» ^ctcruon e^prccf e(fcn , in^atOarineit»
3oad)imi«?arti{3e^, tn3acobi» 5i(bert^ccfcnDorf, in3f«c»
Ji^nrid) ^crincj , in ^tu S)itmar ^of)( , in ^ic.
©ert &hi), in m 3od;im ^o^rc, in^])ctri f h.a.
3o!>ann griDrid;jJ , h. a. in ^Hxi 29. Aug.
Anno i ^4 j. ^
5lnbrcad Q:c^ac , tn ^ct Q>etcv 3«tt<^<J<^ t, ^**^ ^<^fft*
3o()aim ^anfej^ , in ^ic» ^crman t)on &^in , in 3oc*
©ct(cf Jg)e(D, in €atb* 5tnDrcad@d;rdDcr, in^liu
4)an^^anDerf)ufen, in3^<^* ^(i^t^b <^{mm^ , in^(xu
^erman^an^cnbccf; in-l)ef» ^cin @i((cm, in^lic.
3o()ann Sutf cn^ , in €atf> S)ct(cf S;ji[\) , \n 3ac. el. h. ^. d. 10 JuL
»on t)« ^irc^ ©efdjtoorert JJBa^I su ©. 5)efer 1651.
57acl>Dcm ^etcr t)on ©prccf c(fcn , af^ DJc()icrcnDcr 3af)v^ ^ ©cfd^morncr t)cr ^tr^ctt
juS.^etri; fcittc ^ccbtiun() auf Dcn Srci^tag nad> to , in fcinem ^aufc, xn&i^mmxt
Dc(^^pcrrnQ5ur()ermet(]cr^, Dc^^ird)fpic(>v£)erret]^, bci Dcr J^pJ^n. ^nd^nam^ , unD Dc^ i)o^
ri()cn3a()r(Jabgctretcnen, unDDe^/una(lcn5?ird)^@cfc^n)orncn, Dem a(ten ©ebraud; ttac^,
geburlid) {)Oi,i ab^cte^et , [^abin Hcb Dcn igonnta^ Darnac() , a(^ Den 2 1 . Decembr. Dfc J£)J&m
Seid?aam(5, unDbciDe^ird)^©efcbmortie, nacbgcf)a(tcncr ^rcDi()t jufammcn,()etf)an, un(>
ftd;n)i()enDen)or|le()enDcn ^a()(Dc^ncuen(55efd;n)ortien bcrcDct, unD libcr 4. ^erfonen ftc^
i)crg(icbea ,- a(^ fyinx\(^ ^^\(\)nmn , ^M £anD(jrai)e , (Jrid) t)on J^ottc unD ?i(bert @c!)ro^
teritt();D!efc(bc auf cincn gettci tiefe^et/unD Durd; Dcn ^irc5enfncd)t bti ^r.Magnificen^ .g)errit
Q3uracrmei|ler t)on fitjen (ajfen crf unDi(jen unD erfuc5cn , iimn ^ag unD (gtunDc anjufc^cn,
Damit (le mit i^m , tve()cn Dcr bct)or(1ebenDen 3[Ba5( rcDcn fontcn , Daju cr Dan Denfc(ben ttk^c
xmttoi^ ernennctf)at; DaraufDcrcine £eid)namd^@cfd;tt)orne ^err 3oacj)im ^^ecfmann unD
bciDeQ)efd;n)ovnc $etevt)on®prccfe(fen wnD Hieronymus ^tmx \\x if;m gc^an^cn {ml
5W m « W
^hg //. (C^ctld /. Vertoclm III. Cap.
feer ant)cr Sei($nam^^©efd^tvorner 3o^ann ^ritirtcf)^ Q^ettldgerig ivur ) iint) Dem ^errn Q5ur#
acrmeiller ju Der|Ic()en gc^eben, n?c(cf)er^c|la{t nunmc^r hk 3eit ^crju nabcte, t)ag man
beii)er^'ir^en ^etri einen ncucn ©efcbnjorne ju vothkn ppeget, Dem a(ten ©cbraud; nac^,
|u bcm €nbe fte 31^ro Magnificen| ob()cfe^te 4. ^erfoncn burc^ jle auf einen 2^tttl ^cfd^rteben ,
woitenprsfentirct 5aben, nicf)tjweife(nt)e, 3bro Magnificen^iDuibcnllcbfo^cbe^Jerfonen
m t)er bet)orflebent)en '325a5( bc^iebig fcin (aJTcn, ^e(cbe cr ani)cnommen , unb i)amit ^ar mi
fr(ci)(td)3en)efen» 'iDicfet)ie(^emeiDte^erfoncn flnt) f)ernad; auf ;. 3ette( gcfdjrieben n)ort)en,
in^£^unt)c, t)amit fciner oben , feincruntcr anflunbc, unt) bm anDern geicrtat) in '^eibe*
nad)tcn , ( nacb t)cm ben erflcn Sciertac; aUt S^itxvm bc^ dxc^ht^ im ^trd)fpicl , t)ie fdmt(id|)e ^eicl^^
natn^^ unt)^ird)^©efc()n)ornebciberQiBaf)( suerfcteinen auf^. ^etrt 5^irc[)cm<^aa( , jlnt)
t)ur(i)t)en^trd)en<^nccf)t ciefoticrtunbbcrufcn) Den 26,Dec. t)e^ 9}?orgen^ t)or ticr ^ret)i()t,
tia^ eine 3ette( i?on befagfen t)rcicn t)urd) t)cn abtretcnbcn ©cfcbtvornen, ncm(id) ^etcr t)on
©precfe(fcnant)eri;)crren@tu(te0ebrad)t, uni)Dem^errn Q5urgermeiiler foicbc^ priefenti-
ret , n)e(cf)er t>arauf a(foba(D tviebcrum an feine ^te((e in t)er ^e^De getrcDen , unD Da^ ant)ere
3cttc(t)enen^5;)n. ^ei*nanu^*@cfcbn)ornen in Der Q5cf)De jucjejleiiet, t)ag Driftc aber Denen
fdmmt(id)cn@efebtvorneninif)rem@ci]u(te burc^ben ^ircben * ^ned)t gefant)t, utit) fo(d;e^
t)en d(tcilen ©efcbwornen unter Denen (affen einbdnDi^en, t)er e^ t)cnen anbern auf Der 9iei(je
communiciret, worauf nad^ geenDigter ^re&i^t fdmmt(iff) benannte ^^n. auf bem ^ircben^
©aaiqetrefen, Dafc(bilDie^af)(fort()efe^et, un&nacf) Dem 3cttu( ^inric^ 23Sicf;mann jum
^ird)/@efd)tt)ornen ern)ef)(et tvorDcn. 233e(c^e^ iftm DaraufDurd) Dic beiDe ©efd)U)ornen ^e^
ter t)on @precf e(fen unD Hieronymus ^mvtt in feiner '^cl)aufung ifl angctnciDet , Der i^Qutf
it>t((i^an0enommcn, unD Dcnfeiben 8^aci)mitta(}inDerQ3ebDe eingcfiibret njorDcn, unD Da*
fe(b|i fur Den £eid;nam^^' unD 5^ird;^0efc{)n)ornen feinen <iib ab^ejlattet* .
i\t id ®aDe6 (St)rc unD Itn t)illw fc^iWnaUnU ^om gcttflivltc! itnb
^^ Dh)t<cei)cfet)crcn, fcl)uttcnunt)()anDl)aucn/ unDi)cnbciDcn.fcrcfcn(S-
^mi unD 3ot)anni^ na allcn nitncm ^ormogcn Dpnc|)tict) \)ciimf)n, unD
olfo Dcvfult)cn bciDcn Scrcrcn Seftci5 \Dctcn unD argc^ afftvcnDcn, cdaik
^ofcre , ©cgcl unD "Src\)e, DftlTcn bciDcn Rcrcfcn bcfangcnDe ( jcDoc^ tat
DabrincDc Dc 33ofcre Darinncn De iabrlifcn S^ecfningcn .qcfc^rcucn unD (^c*
fctjcen (tn worDcn/ neucnft Dcn Dartlio gcf^origcn ©toltcn unD ^lappcn ^6«'
fcrn nidjt gctucnet fin fd)oIcn) ntci)t ivicDer Dcn in De ?5eDe unD DpDemScr*
rtcn^Oaal bxixwn unD gebrncfm. 5Rtct)t6 ttjeiniiicri^ anc miner OlDcftcn
in Der ^cDe mtUenfamiticn Confent, ttjctcn unD SctvifUqttttg , neen®ert
t)i#nbciDen .Scrcten beiangenDe iip ^mtt Doen, fott)ol gelifer ®eftalt necn
olDt cDDer m)e (BcbitiDte tbo repareren attfangcn toillf alfc mt) ®oDt &clpcu
WalunD(tn^iU(dc62BorDt*
Cu-
2(rt^4Hg«*mgerllr0uttb«ttiinbS*rifffcti* -- 177
II. CURIALIA
nen fJBal;I ju 6. ^ctcr an. 1654»
^ad;t)emc bfc 3eif fic^ ()erju ciena^et ( nem(tcl) ^f n alten ©ebvaucf? nacl) , ber ^a^ £u^
cia) t)aS^3o|]i)on^en()cvfen, a(^ vc()ierent)er3af)r^^efcl)n)0rner, Der5?irc^cn<^.^etrifein
Diecf?nun() ablegcn folte, f)abcn Dic J;)^n.©efcf)morncint)er^eet)e, mit t)enen ^J0n.£cicf)?
nam^.'©efcf)n)orncn(icf)berc^et, tiafi Dcn i f.Dec.3o(lt)on £en(}crfcnunt)^an^£ant)i)ratje,
ic6i(jer3citrc()ierenbc(55efcf)tt)orne ju 3()ro ^ocf)tv. JE^errn Q5ur()crmeiffer Q5art5olD S^ollec
foltcn ()e5en , ftch angcf^cn ,jinD t)cnfcll)en crfucf)cn , ibncn ^a^ unt) vgtunbc anjufe^en , tran
bic Oicd^nunp t)er ^ircjcn ^. ^ctrl unl) 3oI)anni(5 foltc abgclejjct tt?crt)cn. ^crDan, Dcn
necf)|lcn grcitai), «^^ ^«» »©♦ t^^c. ju foIcf;cr Dtccf;nuni)^^5iblei)un9 denominirct unD (^n^
9cfc|ct.
^obei ber J^err ^Bur^crmeifler gefl-a^ef , ob ftc ficf) tve^en Der ^a^I ctne^ neueit ©e^
fcf)mornen fcf}on bcrcDct f S^cmc gcantnjortct , nein. ^a cr referirct , \)a^ man auf bcr Diccf)*
nung mol DaDon reDcn fontc , tvcdmcijcn Dcnn folgcnt^en S^tcnffaj} , al^ t)cn 1 8. Dec. Dic ^p^n.
Q5cfc!)n)ornc tn Dcr^eDc, al^ 3oacf)im ^ecrmann unD 3of)ann ^ullcr Dc^ f)cili^en £eicf)^
nam^, 3o(l toon ^cn^crfcnunD ^ang SanD()rai)e 5?ircf)<@efcf)n)ornc, nacbgebaltcncr ^rc^
t)igtm Der Q5eDe jufammen gcfreten, tvcgcn Dcr Dorflc^enDcn ^c\\)i De^ ncucn Q3cfcf;n)0vncil
ftd; bercDct , unD liber 4. 53erfoncn ficf; t)crglic^en unD cin^ gcn?orDem
^cn 2o.Dec.i|lDtc9vccr;nun(j ab^elcjjcf unD approbiref , nac& ^nDipng Dcrfclbcn,
if! Dem .g)crrn ^urgcrmciflcr uon Dcm dltc^en £eicf;nam^^@cfcbn)ornen ein Scttcl praefentircf ,
auf n)elcf;em Diefelben 4. ^erfonen auf^cfc^ct gcnjcfen ; Der foIcf;c praefentation angcnommcn f
unD Dicfclbe (id; bclicben faffcm
QQBorauf nacb affcr Solennitdf unD ® ebraudf; , Dat) on im Memorial An. 1 6 n . orDenfiJ
ftcf; gemelDet au^ obc)efe^tcn 4. ^erfonen Slnt^on Q5tIDcrbecf , am "^agt unD Crf , m im
gcDac^ten Memoriai angcDeutct , ju cincm neucn ^cfd;ivorcn ixml)ltt unD cingcfwret
tvorDem
i2.^eft)inigun9/
tvie e^ mit bmm ©cfi^mornensu @* ^tUx / bie ttmn flu^getre^
Uti, bei i^ren Cetc^begdntjniffcn folle gcf)al^
ten n>ert>en 1660.
Anub 16^0. Den ;o» Jun. bet €infd^rctbun() Dcr 2frmen, ftabcn ftc5 Dfe ^^n, ^tf
f($tt)ormn Csu@*^efcr) »e0encinunDanDern©ac()enbcreDct, DaDangcgcntt^drtfggetioc^
^m i fcn
xy^ FL^^iiULPemdmlll.Cap,
fcn Dte ^of)U0)mmilt, Q!n'o(v^M)tbm unD jarnenK Hieronymus 9}?eurer , cfc n?ecjen ber
beiDen ^^n £ei(i)nami?^©trcl)wornen 3oad)im ^^ecf mann unt) Q>eter m\ ^prccf eifcn , Die
©c^mac^f)«it 5a(ber gecjenmdrng nid)t fein fonnen , Die Q}ol(macf)t ^cf)abt ) Hieronymus
9iein|!orp, ^[Bilcfcn ^Brcbc , |)f!nricf)0t)(m, ^cter 0(t)c unt) ^ictricf; Corbe^ , unbiji
proponirct, tt)ci(c^ft'cf)(ciDerunterfdHcD(id)cmaf)(sugctra()cn, t)agt)on &cnen^^n.Juratcn
et(ic^cau(*(}eireten,falliret, ct)er @d)u(&cn f)a(ben roefd)cn muiTen, obe^ ju tf)un, t)ag man
fo(d)c?>Mmer, mitt)erSolemtiitdt, tt)ieanDere®cfd[)ivorne, mm(id), Da6t)iebeit>cn|ung#
f!en©cfc()n)orne, unt)i()rejn)een AntecefTores Dorn unD himn Der ^eic^e gcf)en, begrabeu
fo((e, unbaud), tDancincrfa!liretl)dtt«, tvicbcrumin t)erJg)^n. ®efcf)n)ornen@tu(tctrcten
tiidac, Daraufein()e(lid;befd)(o(fen, t^a^, n)ei(e^cin€f)rcnjlanD, unbbiKi^ neb|]anDern€b^
ven|ldnDenmird)Rerpeamu§erf)a(fentvcrt)en, bcraus^cjetrctcn, fallirct obcr @cf)u(bcn t^aU
beni\)eid)enmu!Tcn, bcifeinem£ibcnftd)i)crJg)i;).®tfd)ivorncn0fu(te mthaltm, unt» untcc
(t'e, tDannOe^ird)cn(Sac()enjut)crric|)fcrt, jufommcn|td;ent()a(fen, unt)nad)feinem^ot)/
mitDcrfblennitdt/ Dict)orcrn)e()mt, nid)t bcijriibcn tvcrDcn. Aaum tvie oben.
m$ Ui iftx 2Bal;I mu$ £cicl)nam6^©cfcl)Worcn 5u 6. ^e^
tcc 3U b?ol)act)tetu
Anno i66;. d. 12. April. tji m ^tcfls fee(. 3oad;im Q5ccfmann^, ^crrn £aurcn|
^orDcn()0|f5umi'eid;namf5^(ii3efcbn)orncnDtefcr5iir'd)cnju ^.q>ctri crtDcblet, DaDan Da^,
\v<\6 i)orf)er unD ^abd oor(}cfal(cti , ju beobad;tcn , anjujcicbnen bcfoblen trorDcn»
I. <Sef.3oad>'-Sccrmanni(iim2lnfan()De6CI??onaf)t^Martiii)el]orben, Darau^Die
3ett^uerfef)en»
2* %1)t oDer scf)en ^a^it m Dcr ^a&( feinD beiDe re(}tcrenDe (53cfd)tvorne nae& Dcm difc^
(IenPatronDiefer^ird)en, ^nx ^:^iir()ermeit]er ^:Sart()0(D ^m>((cr gegangen, unD mit i()m
Don Dcm ^ag Der ancjcfe^tcn --HJaW conferirct, Da Dan Der ejonntacj Pali;narum, oDer Dei*
12.April.Daju beramet.
?. ^err ^cter t)on (gprecfe(fcn al^ 2ii6mam^, S^tn- 3oad}im 5f ncfc(mann unD ^erif
Carften ^ufd) ^(^re^iercnDe ®efd)morne, lltiDDcn 10. Aprilis jufammcngcnjcfen, unD (tc^
i)ereinbabvet , tva^ fiir i* ^crfonen jur 2Bab( auf^ 3etfe( fo({en gefel^et tvcrDcn,
4. S)aftefd)(o|Ten, ^c(cfcnq3reDe, ^etcrO(DeunD^aurcn^2^36rDenf)0(f aufDa^
^af)f^3ette( ju fcf^n , unD fo!d;en t\)ob(bemc(ten ^petrn ?Sur(jermci|lern ju pracfentircn,
5. 20e(d)c^ Den 1 1. April. am ^onuabcnD Durd) Dcn. ^ircjen ^ <5d;rcibev So^annc^
0((fen, Dev(t'eineinem^rianije(auf^l3apiergefe(|et, gcfdjcbcti,
6. ^tn 12. 2ipri(i(IDie •^BablDor ftd)(3c(|an()en, unD feinD Die Oiaf)f^^$erren unl)
fdmmtlid;e©efd)n)orncDc^ ^ird)fpie[ii auroem^irc[)en'^(Saa(, nad; gthaittmx ^reDi^t, ac^
tretcn, ^iBilcfcn^reDeunD^etcrOiDenjarennid^t^e^jemTjdrfici, a(^ tvarD £aurcnt^«^v^
Denf)ofa(leingebetenabiuCreten Ct\)drcnDieanDernbeiDe()e9e«^wivfi() jjewefen, tvdven fte mtt
Zn^M^ emtger UttmUn nnb Gcbrjffieif*
»7t
abfjctreten ) 2aimnk ^6rl)en(?off f^at pc^d belieben (affert, unb (tc& naci^ J?)aufe Mfu^ef;
$Dai*auft)tc 2Ca5Iaefcl;e5en, unt) ^auren^ '^^rben^off ertvebiet, ^em eiJ m\ ob^eDad^teti
bti\3m @efcf)tvornen angemel&et , unt) gratuliret» S)enfel5en ^ac&mitta^ ijl er nebfl txnejt
^J^n. ©efcfenjornen in Die Q^e^begetreten, unbifl ^abti eine Mufie juv Vefper angefleaeti
unt) i)at er Dafelbl^ tnt)er ^eJDe feinen ^eicbnam^ giDprieftiret» ^omit Diefey Adus geen*
Diijet.
14. Praefentations-^eetct JUt: Juratctt=^a^( flt ©. (Jat^rfneitDom. Quafr
modog, 28. April. tn cinem quadrat auf cincm vunD^gcfcJ^nittcncri
q3apici; gcfcftcicbcn.
'5 o
u^
^
Anno 1726,
_ '9rZi ouuy
<a7
a
9?n
15
ago 2(rt^4Mg itrtfgeif Urlfurtbert urtb Qcferiffceit*
15. i) Sltt §5nef auf ^j.S^arcf ©elbf^ 5«&^«n^e ei>
tier Commcndc bei i>em Slltav Philippi jacobi in @. ?)}?ar9are^
t^enSapcae5u©.Sat^armen/ mmMailXi^ ^mtfiltt)
milan\> S^urger gertijftet l)at/t)ai?on Henricus 55an(5f on? Scho-
lafticus unt) ©om^J^crr Der erfte §5eftrKr gcwcfen ifi
An. 1521. d. 20* Martii 2.)
Icr rtHm bcn iettneit be teffsen ^reff Ofien effte ^oren (egjen 6efenne Dnb betu^f^e 4)
kf 5iflefe na^f^elatenn fse(igf;enn ^amiti Q5urt5felDe(J fampt tnDtf> 0 mtjnenn (gjo^
ne ^atf)eu^ ^^urtf)felt& , i^nb ocf Dorcf; mpne Q3ormunt)ere ^ei^nefe ^reue^,
Otto ^roSierman/ SMe&ericf i)an ^vfjen m m\) mm ^xmn tmbe a(fsn?ennc Datf) icf \>an
bem <^orfope tvanbage^ mijnc^ i?nl)e mpnc^ fie(i(jf)cn ^txm ^pufe^ tveifor 6) Jg)inri0
«prcen ^^^orgf)er t^o bamburd) mn mp t)nDe mi)nen (Sruen f)ifft t\)0 fkt gefofft, bciegen in
ber@ronin(jeflratcn bi)nttcn^amburcb; twifcben t)en€rucn ^mn 5l(bert^ ^cftebcn tppc
eptte, Dnt)c ?f}^icbae( 3efeman t>pp Dc anbcrn (Sjpbcn, ^ebben bcf)0(&en bun^ert t)nt)e fioe^
§D?arcf ©cfbe^, *bi)nnen ftoee? 3arcn Dan &cm Dpcicnanten ^inrif offtc fjDuctt S^afomciim
gl)en nicbt »tf) l)eme fjufucftenn $ufjc tf)0 (ofjcn. ^e \)ntib fjot)oiie ^untJcrt t^ntit) fid^ ?0?arcf
©efbe^ t)pp f)iite batc 8) t)c|Tje^ Q3reuc(? in bcr @taDt Oventc^^occf tc Dor^ebaclXe J^inricC
5»reen mi^bnnb mi?ne(gruen f)e(ft ttoriatbcmT 9) »nbe tbocjcfcbreucn , befenne Dor ei)nen /C5
m(ifen m m\) i)tit)e mt)nen €rucn, batf) t)i(f t)nb ttvinticl; ^7??arcf ©cibe^ t)n ben feunt)ert
t)nnt) fio^ ^mt ©e(t)e^ eorbcrorctb , nicf;t m\) effte mi;ncn; (gruen e^entf)(if en tf)obcf)orcn ,
tax ani)C i o)net;nner(et)e 1 1 ) ig()bent)oem bebbc,fjunber aflei^ne 1 1 ) tf)Obef)orenn et^ner 1 1 ) ett>t^
«en Srutven 5?crgfen bDnnen Joamburcb t)c crfle iJ5c(itter td t)n&e icf t)nt) mpne ^inber Pa-
tronen , tve(cf cr t)iff t)nD tminticb ^arcf ©f)e(t)e^ t)e Scolaflcr t)nt) aflc C^afo(0cr in t)cr Com-
mendcn 3ar(ifcg in benacbtc :^a,o()cn nf)a^afcf)cn i)ngl)cfcf)r(icf) t)ann mi) efftc Dem ^cftt*
tcrbef ^ufcd mo(t()cn mptb gefllifen effcc n?cr(ifcn D\ecf)te ftunt)er ;cman&e^ 3nfa(je ane afle
Cnfgc(tni|Tjc marien i)nt) enffan,a()cn n()a 13) orem geuaflc twrc ibocf t)at^ t)or(opc ctf)(ifer
Sarefjuifc »iffont)c tn?intic() ^Oiarcf (5)elt)c^ in fjpn t>cr Commenden t&o beboricl) t)on t)em
«Sellttcr De^ ^ufc^ tvorbcn l^t()(jcftctf) alfiobcnne fcf;o(cn be , n^a n)iflen t)eg Q5efittcr^ Dcr Com-
mendcn\)nnb Patronen in ei;nfjcfer€rucefftc^tct)e0en)ig{icfcnn tt)«l)&er tvert)en a5ngc(ecf;t
|iun&er /ennigc Q3orf)int)ering5e afle^ fjunt)cr (grjjeiifl. Q:f)0 Orfunbe mt)tf) mi;neiJ fja(igf)en
CiT^anne^ Snoefcgcl Dann mt) t)nb mi;nem (^jonc 9??attf)eug i)orfcge(tb t)nt)e n)i; ?!}?ci)nefe
S)retveg tjnb Otto Q^rot)erman !i)iDericf t)an (gi?fjen 14) ^orj)ert()0 ^amburd)t)nb^or^
mitnt)crt)nub griinbe bauen fd)rcuen 5lflefcn ?^urtbfc(t)ed befennen Dnbbctugften apenbar in
beffiem fettluen ^:^rcuet)or t)np t)nOe vnfvcn ^ruenfampttpnl)befiunt)ern m Dorafle W^ fio^
ban
2Irt^4ftg ciftiger Utl^mUn unh Qc&rifpcii. ig t
^an m bauen fcf;rcucn alfjo t;n bcr ^Kar^cie i^ t)nnD aflc^ fc6atti)c^cl^cn tvcrbcn, (^tQQ^m
ocf 9ut)t t)or ade Q5fbrcc^f5omerer^ucl)n(|Tc »nfcr/cme(fcf fjtm Sncjcfc^cl i f) tv(t((fcn af;it
tclfen Q5re(f ^cbben ^c^an^en jjcfcftvcucn na (i j) ^|)nfl(t)nnfc^J&ern ©ebort^ Dc(fte(nr;uri^
Uxtf) unnt) epn t)nD tnM'nt(cf; an Dcm SiuenDe Beneciiai Abbatis 1 6) r
0 ^tcfc unbbicfol^cnbe Urfunbcnltnbmtr, ba(cf;b(cfe 5lrbcitjufcf)(ic|Ten tm^crcf be^
griffentvar, Don cinctn Qcel^vtm (Botifi<r, tvelc()cd tcb mit t)ielen!^ancf ju riiluneii
()abc , m(t9ct()c(Ict tvorbcn. 3^) h^h fte , fo t)(cl e^ tbunf (cf; gcmefen , aucb ber ©diretb^
Strtnacf), bcncnOriginaIcn(naI(en9le(cbformt0, abbrucf en laffcn , unbbcnenanfan^
jjcnbcn £(ebbabern bc^ dipiomatifcjcn Stuciii jum ^cilen me(ne mmQi ^nurercfun*
gen f;(nbe(0cfii(jet.
2.) S)(efe Commendc ftnbct|Ic& inbcm VifitationiJ^^^ucfefauf p, 706. im ^tenJ5m
^c ^C6 ifiert C^cib nicf;f , tveld;c(5 um fo t)(c( mcbr ju t^envunbcrn , ^a Clementis
<S>rot^cii Vifitation D(er ^al^r nac^ 5lu(5ftcttuit3 ^J^fc^^^nefc^iJorflc&^eganflenift.
5) S)(cfe @cSre(b^2irt, ba man m f einen (5 fctete, tfi in bem ^riefe burcb unb burc&
juftnben, unb ju bcr 3c(ft)onmb nad; j)ebrciud;I(c&; 3nfonbcr5e(t ftnb bie ^orfe»;
Icg5crt unb iSiificn ju bemercfcn, l)a in bem crflcn n(c&t nur ber nodb biuk ubl(d;c
^ucbjlab g tjorfomf , fonbern aucb nod^baju ber 3 btnjugcfc^ettrtrb, ba^anbcretfi
tn bcnen folcjenbcn unb bcnen unferen nd^eren Stitm aaema( iJti^cn i)efd;r(ebcn unb
flclefcn tvorben»
4) gctvarbg&cgcfcf)r(eben, bocf;iv(rbc^nicf;f burc^^dncj^^in ad[)f ()enommcrt, tt)iebte
233ortegcfofFt/ (HclDcs, t^orfcgclt^, gcbrc<^jc. bejcugem
rt t\> fm t unb b m im tveifcf m '2Bort 25urt^fclc^ tvclcfje^ fafl beim Snbc M
^vicfeiJtm Genitivo t)orfomf, unbitvarmttcincm 025»rtfcl0««.
6) V an|!aff i fomf ^duffi^ m,
7) ^elfer*
8) dato.
9) f in Wcr etricf; pflc()ef fonflcn cittc 5(bfiir$un(j M ^Oorfc^ anjubcutcn, fn btc^
fem ^^rtefe aber ijl er nur al^ etn 3terat{) , obcr auc& al^ c(nc ubercjcbKcbenc ©cnjobrt^
f;etf tm®cbreibcnanjufef;ein
10) ,^)eib(cfem ^orfe Ijl n(cf;f nurbtc ©cbreib^Sfrf on^c, fonbern au* \)(ie 3e(d)eii
uber bcn J^ud)f!ab tt subcmcrcfen, S)ann tDte tnbenen voriflcn 3e(ten bie Q>ud;fla;
ben I, m, tt unb u betbe (n Iatcin(fd;cn al^ beutfc^en ©d^rifften, tvcd ftc fetne m^
jetd;nung b«tten, (nfonberf;eittvoft'eaneitiatiberfommcn, fd;meriuunter|cbeibenftnb,
e.g. ujuudus lujiuitis (fiir mundus immitis)<Scc ju unterfcbcibcn ftnb; fo fienJ
0cn fte cftDan auf bic &elf)tc be^ funftef)cnben Sa^r Junbcrt^ tnfonbcr5e(t m , b(e
UiU $Sudbflaben n unb u beufl(c6er ju mac&en, unb t)<\6 u bcfam bcn noc& tiblt^
^in flcinen unb t?on oben $u gcdffnefen f;alben €(rcfel, tvcicfm m n m Untm
^n 2 fcj)cit)
2%i 2(ti&4tt8 dtii^ger Urluttbett uttb 6dbrtfftcit*
fcf;eit) um^efc^rf htfm , Dod; fO/ l)ag nacfe bem ^fflcn Ue @c[;rei5er^ c^, ba(& fo, balt)
fO/gejogcnn^arb r« >^. V* «^'^^«^» tvirint)cnfo{genbenUrfiini)cnmcf;rercn^e?
ivcig fint>en mvM*
11) 5(u^ biefen mit bci(Ic6cnt)cr Sar;( bcmcrcftcn SQSdrtcrn tvirt) unfere p.2. in ti<<
fcm ^anbcflc^ebenc ^lnmercfun^ btiidtigtt, ^agunfere ^ovfa()ren ey gcfd^rie?
bcn / unt) cc geicfen / t)an Diefc SGortc mu(|en unjlreitig nccnerlce , Allcette unt)
ecttcr au^gefprod;en n^erDcn»
IX) ©i^ war fonjlen vvieDer bic Canones, t)ag eincr mebr a(^ ein beneficium ju j)feic{)
f)Oitttf aflein bict)amab(i0eOvomifd;c Canonici fc()rfen(td)barannicbtf tvicid; mid)
6an t)on t)cncn Unfriocn auf Da^ Seu^nuf^ beruffc , i\)c(c|)cd in t)er Don ^citcn t)er @tat)t
jjefud)ten 15c(c^ruiig lM)et/ unt)a(fo(autct: gjarju ^atcmcieglicfeemajorprse-
benda »icr Vicarien im 2)^m unb pfarrlRircfecft ju wcrki^cn , wclcbe ftc i^f
ttn ^icrtcrn cum refervata penfione t>crlte^en, cnt»(id) aber, crefcente ava-
ritia unt) impudentia , felber befeffen, urtt> ^aniit bas Intrat i^rer Sro(]ert pfrurt*
^CrtVcrmc^ret/ UrtO gcbcrt»Or, ba^ btcfelbcrt Vicarien i^rcrt Praebenden in-
corporirct fcirt. Unfcr 75anbf<!b^w battc cin fonbcriid; Q}orred;t oon Dem ^abfl ,
ol^bcr ibn nid;tnur ju feincn Acoluthum anjjenommen , fonbcrn aucf; mcbrere ^frun*
t)cn a(^ cinc ju baben criaubet hc^ttt , Daber tvar er nid)t nur Scholaflicus , Canonicus,
Vicarius Commendifta rerpedive'a(f;icr unb in iLubec^, foni)£rnaud;'^robft/ unD
fojjar Adminiftrator t)cr ^ird;cn unt) t)CJ5 ^tiffte^ ju Bc^rDert'n , wicau^ Dcnen Uif
jubrin()cnben Urf unben erbeflen mirt).
15) tt^a tt)irbuntcn bcim (Snt)cof;nc ^ j^efcbricbcn.
14) ^:^arau^t)cm©efd;(cd;tc, fosumUnterfc^eii) t)e^;un()cren, ba^ glcid;cn 9}a(^cn
fubret, unt) QtQtn ba^ €nDe Ded fed;^jcbcnDen 3abr f;unDcrti? au^ llligcw f;ief)er QtUm>
men, Dcn 3una5nifn ^^« ^^^ 25fl^rert/ Dcm cd oben auf Dcm ^e(m 5at/ fuftrct
S!)er ^err Secretarius }5uctrter bat De(|e(bcn <Stamm^*$:afel in Dem 5ln(;ang ju bcrtcn
^iSneburgifcbcrt Patricicrt^c^crcfelccfetcrrt beicjebracbt, inivc(c{)erabcr, Damitic&
foid;e^bei(duffi()erinnerc, ^^wifd^in J^errn tncirtc Oiaf)tmann, linDji^ifcben J£)errn
bictcricb ^ur,()ermei)]ern / tncinc ciri ^iirgcr/ Der D.Pauli von i£imn ^ruDcr
tt>ar / cin()e(d;aftet njevDcn mug, S)enn a(fo bciffet c^ in Dcr Kovcrifcfeert sSerjcid;*
ttu§ Dcv Diat()d^©(icDev : An. 1^78. trar^ J^err 2)ircf t)an ^lgcn ^err SDleinc
©obmJ/ aud) 931eme gcrtartt, Qo^n, jttKatl^ erwe^lcr. iiDag aber fo(d;cr
tncirtc De^ ivo^geDaitten Superintendenten Q^ruDer gcnjefen fci, cr(;enct au^ ^w
fc6 3u|c()ri(}t an ;encn. Dieer An. ifgi. feincm)Suc()c: Crofilicfecrt Urttcrricfot,
«jie ftcb eirt C^rifi in t>ert CBebancf crt vcn bcr (BottUcbcrt SIueDerfe^urtg
Mrtb (€r wc^Iurtg ^altcrt folle , t)or5cfe^ct» SQBer aber Dcr in DorftabcnDer Urf unDe
crfcbeinenDer 2>ircp(]ctt)cfcn , obcr bod;acDad)ten ^tvvn ^urgcrmeifierd Q5atcr oDcr
©rogj^ater^ Q3ruDer semfcn , Id^tt (tc& mit bf oifen ?(}?utf;ma(Ten nid;t cntfc|)ciDcn.
ij) Sdbangcnfunftin grunen ^ad)^, fo abcr t)on (jtibtn umfd;(o(Jen if^, ab0cDrucffe
©iegel, foDagaufDen^craament^DJiemen, Daran (ic ^anocn, cinc^/cDcnWme
»er*
2ltt^4tt8 ctniger Ux^unUn unb Q^tifiun. i^;
iKrjctcfcnct iitf)tt (Sic ftcKcn abcr f cinc ^apcn , fonbcrn i)ic Slnfang^ ?^ucf;pnbcn
fb ^ic €iocncr m if)m 97a()mcn fuf)rcn , oDcr a«c{) i^>rc J^au^^9}?drcfc ot)cr gcicfccn
t)cmCcf«r t)or.
i6) t),i« d. 20. Martii.
16. Johannis Angeli ARCIMBOLDI Literas, i)
quibus Henricum S5antfcbOtt)Canonicum &SchoIafticum Ham-
burgenfcm in Acoluthum Papse recipit. Hamburgi An.
1516. Kal. Septemb.
^Oljantie^ 2(MgeIUC ArcimboWus a) Juris vtnufq; 3) Doaor ppofitus 4)
^ de Arafate Sedis Aplice f) Prothonotarius 6) ac Sanftjffimi in Chro 7) pris5c
dni nri dni Leonis diuia 8) puidentia ppe decimi Referendarius Nec non m Colo-
nien 9) Treueren Saltzburgen Bretnen Bifuntin & Vpfalen prouintys Earumq; ac in
Cameracen Morinen Tornacen Attrebaten <Sc Caminen Ciuitatibus <5c dioc 10) Nti-
tius 6c C6miflarus fpeahter 1 1) deputatus Venerabili nobis in Chro dilefto Henri-
co Bantfchow Canonico Sc Scolaftico ecclie 12) collegiate bte 1 5) Marie virginis
Hamborgen 14) Bremen Salutem in dno fempiterna 1 f) Vite & morti honeftas A-
liaq; laudabilia probitatis 6c virtutum 16) merita quibus 16) decoraris nos indu-
cunt 16) ut te horum intuitu fpecialibus fauoribus iuxta 17) tenorem facultatum
nobis aufte 18) aplica grofe conceftarum pfequamur 19) Quarum facultatum nobis
in forma breuis aplici attnbutarum de verbo ad verbu lequitur 8c efttahs LEO ppa
decimus Dile£to filio magro 20) Johanni Angelo Arcimboldo Referendano ac ad
nonnulla pumtias 21) Ciuitates 6c dioc partiu vltramontanarti Ntitio & Commifta-
nonroDiledtefiliSltm 22) & Aplicam BndidiomCumnos tead Colonien 2^) Trc-
ueren Saltzburgen Bremen Bifuntinen 6c Vpfalen puincias illarumq; ac Cameracen
Tornacen Morinen Attrebatenac Caminen Ciuitates 6c dioc in commodum fabnce
fumtuofiflimi operis Bafilice pncipisApIorumde VrbeNutium&Comifl^arium nrum
duxenmus deftinandum Noscupientes ut erga perfonasinlocis tue Comiffionis refi-
dentesac familiares tuos cotinuos comenfales ac alios quofcuq; infra limites tue co-
miftiondurantehmoj 24) comiffioneteredderepoflisgrofum 2f) Circufpe6tioni26)
tue quascunq; mrimoniales 27) bnficiales ac alias eccliafticas 8c fpintuales ac pfa-
nas 28) caufas ad forum ecchafticum quolibet 29) ptinentes tam pme 30) inftan-
tie qm p") appellation quarulibet a quibufruq; ludicibus 17) ordinarys ;2) legatis
6c delegatis etiam per nos 6c fed 3?) aplicam deputatis 6c ad nos 6c fedem eand^
feu quofcfiq;aIios ludices mterpofitarO pro tempore 6c durante didta cdmiflfione in.
terponendarum etiam fimpliciter 6c deplano fine ftrepitu 6c figura ludicy 52) ^fo.
lafadi veritateinfpeaa per te fiue alium feu alios audiendi cognofcendi 6c tradandi
6c aly p) vel alys 32) tahter audiendas cognofcendas 6c fine debito terminandas
S^n 5 de-
iH 2(ti&AM8 «'ttfger UtUnUnmb Qd^rififeeri/
dclegandi Nec non officium tabelhonatus decem pfonis ^4) idoneis in fingulis dioc
tue c6miflionis rccepto ab eis luram^to in forma folita concedendi illofq; tabel-
liones nec non vnam in Comitem Palatinumcum facultatibus pernos<Sc fedem pre-
di6ta concedi folitis Ac eti^ vnam in pthonotarid 6) dc vnam perfonas idoneas m
accolitum nrm Sc difte fedis aude aplica in diftis fingulis dioc recipiendi ac alioru
noftrortj & di£te fedis aufte aplica in didis fingulis dioc recipiendi ac aliorti noftro-
ru 6c didtefedis Comitu paktinoru, notarioru, <Sc accolitoru aplicorum numero <Sc
confortio fauorabiliter aggregandi Ita q omnibus 6c fingulis priuilegys prerogatiuis,
indultis honoribus , exemptionibus , gratys, 17) libertatibus <Sc imunitatibus abfq;
tamen preiudicio participantiu gaudeant, <Sc vtantur quibus gaudent <Sf vtuntur , ac
vti potiri <5cgaudere poterunt qu6Iibet 29) infuturu aly 52) noftri 5c diiSte fedis Co-
mites palatini <Sc accoliti exhibendi quoq; <Sc exhiberi faciendi eis infignia notariatus
hmoi 24) recepto iuramento 17) folito Et infuper tria bnficia eccliaftica cum cura
vel fine cura fecularia in fingulis dioc predidlis forte nunc vacantia <Sc dida duran 5 f )
comiftione quouis modo vocatura etiam fidifpofitioi nre <Sc di<^e fedis ex quauis cau-
fa pretcq 36) vocationis illorum apud eandem fedem aut familiaritatis nre feu ali-
cuius ex venerabilibus fribus 57) nris fanfte Romane ecclie Cardinalibus viuentis Cu-
ius confenfus requirendus foret generaliter refervata aut etiam multipliciter afFeda
fuerint, quorum tame fingulorum frudus redditus & puentus 58) quatuormarcha-
m argenti puri fecundum comune extimatiom 59) valorem^nuu non excedantper-
fonis idoneis etiam quecuq; quotcuq; 6c qualiacuq; biificia eccliaftica obtinentibus
& expedantibus au£te ig) nra conferendi , 6c eifdem perfonisde eifdem prouidendi
Sc alia circa id qu6Iibet 29) oportuna faciendi tenorepntm 40) tibi c6cedim9 facul-
tatem Jn contrariu facientibus non obftantibus quibufcuq; Datum Rome apud fan-
6tum Petrum fub anulo pifcatoris die vicefimanona 41) January Millefimoquingen-
tefimodecimoquinto^i) Pontificatusnriannofecundo. Ja. Sadoletus 42) cupientes
igiturte premiflbru confideratione digniois 45) titulo nominis decorare teq; a qui-
bufcuq; excois 44) fufpenfion&interdidialyfq; 52) eccliafticis fnys^f) cenfuris <Sc
penis a Jure velab homine quauisoccone 46) vel caufa latis fi quibus quomodolibet
inodatus exiftis ad effedtu piitiu duntaxat confequendu harum ferie abfoluen 6c ab-
folutum fore cenfentes Motu ppio non ad tuam vel alterius pro te nobis oblate pe-
titionis inftantil Te in fedls aphce Accolutum 47) cum honoribus <Sc oneribus audte
aplica nobis c6mifi!a ^Scqua eadem audte per preinfertas Iras 48) aplicas inuiti fungimur
in hac parte Tenore phtiu ^tiole 49) recipig «Scaliofumeiurdem fedis accoletoru nu-
mero<ScconfortiofauorabiIiter aggregamus ic ppetuo pro talitereptari fo) volumus
Tibiq; q f i) omnibus 6c fingulis priuilegys exemptionibus fauoribushonoribusliber-
tatibus infignys iuribus vfibus prerogatiuis 'imvnitatibus gratys <Sc indultis quibus aly
eiufdem fedisaccoIitivtunturpotiutur<Scgaudentfeuvtj potiri <Sc gaudere poterunt in
futuru abfq^tam^alioru eiufdem fedis accolitorum de numero participantium preiu-
dicio vtj potiri dc gaudere pofiiS(Sc vaieas aufte <5ctenore predidis concedimus 5c in-
dul-
2(tt|)4tib tiniQtx UtUnbtn unb &6)tiHttn* 2 s f
dulgemus Et vt indulto & gratia nris hm6i tam maiori anie f 2) quiete gaudere pof-
lis Venerabiiibus nobis in Cliro diiedis Bremen &: Lubicen eccliarum decanis 6c eo-
rumcuilibetPerlias nras litteras Comittimus & mandamusQtus f 5) efKcacis defen-
fionis auxillo afliftant 6c quilibet eorum afHftat Non permlttente te contra tenorem
Ir^rum nrarum hmoi quom61ibet moleftari Contradidores per cenfura eccliafticam
&aliaoportuna iuris remedia nec non pecuniaria penam eorum arbitrio fFabrice ^4)
Bafilice principis apiorum de vrbe applicandam appellati6n poftpofita compefcendo
Non obftantibus felicis recordation Bonifacy ppe Oftaui que incipitStatutum de vna
Acconcilygencralisdc duabus dict Jtatamen q ff) vltra tres dietas a fine fue dioc
quis nontrahitur Etalys conftitutionibus <Sc ordinationibusaplicis ac decerto eorun-
d^ accolitorum numero cum etiam li ad illum nondum deuentum fit perlioc als 5-6)
nonintendim^derogari Ceterifq; contrarys quibufcunq; Sic igitur de bonoin melius
ftudys virtutum intendas vt& innroac eiufdemfedis confpe6tu ad maiora te femper
conftituas meritorum ftudys dignior^Diftaq» fedes ppterea ad faciend tibi Vberiore
gratia 6c honor^ merito innitetur Jn quorum fidem piites litteras fieri figilliq; noftri
iuflimg appenfione c^muniri Datum in Opido Hamborgen difte Bremen dioc Anno
Jncarnati6is dominice millefimo quingentefimo fexto decimo Kalendas Septembris
Pontificat^prefati Sanaiflimi diii nri ppe y 8) .Anno Quarto,
Aug Jo Paelfol de mandato flt Francichus de Albertis
Ja. Hoeft. 58)
1) ^iv 5aben und in Umn 5(nnicrcfungen ju bev Dorj^erge^cnben UrFunbe auf Mefeii
^^riefberuffen.
a) ^ieferilUert^Dm^abll ab(3efc6icffer^aupt ©efanbfer, l)erunferQ3erPunt)fi}un^&e($
Slblap uiiD Q}er^ebuH(j t)er <Sunben jum Q5au Der (g.petcre :^ird;en in ilom,
al^ tt?eld;e^ aucb in tem^^^riefe felbi]g}?e(t)uns 0efcbid[)t,<55e(i) fammlcn fofte» ©eltie m^
nebmfle^pclfer, Diefen ^rt^Del^^ram fel{ ju bict[)en, ftnb ber bePant^o^, ZtB^l, unbjfa^
cob 2)ocPerirpoeI (jewefen. Q3on feinen ^errid)tun(}en in ililDccP Qitbtt ^ermatt
23onrt,Der errteS\)Qn(}eIifcbe Superintendens Mcfer benif)mfenDieid;^^@tat)t folaenbe
57ad;rid)t: Anno i f 1 6. ifl Angelus Arcimboldus eifi iLcgat ^C8 Pabfie Leo-
nis mitt>cm^omifcbett2(bIag5utol)C(f gePommert, rni^mitgroflcr^cru^
licb^cit urtt) Proceffion cittgc^o^lct, unb^M t>aQ ^ibla^^Hvc^^e auft^cridb^
tct , uttb ifi ttid?c 3U glauben , tvic groflce cSelD uttO (Sut^tv aue Cubeif , urt^
tm anbtvn Qtabtctt, aucfe t>arnacb aus ^etn Jlcicfec ^u :^ennemarcP utt^
©c()n?eDen gcbracbt , cr l^at ju ^ubccf t>on Silber cincn ^iirfllicbcn CrebcnQct:
macfeenlaflen, ^ajttawcfofilbcrnc^&fflelun^^dra^^pfanncn, OasOocbum
crl^ort bci jilrficn ift, ^a^ er auc?) in Dem 3abr ju ^amburg geivefen , mitbu
bieUrfunbe, tt)elcbc lim fo t)ie( anjjenebmer i|i , njeil tioir fon(l »on biefem mercfttjur^
t>i2m Umflanb in unfern 5i'(rcS)en^<25efc[)lc!)ten felne suDerldglije 5^ac!)ricl;t ()aben. 5}?an
i^S Znf^an^ etttisev Uttunhm uitb Bc|)rtffcett.
fan Jnt)e(fcnt)Dn biefem SO?anne J^eri* 3o^»t£r&. KAPPII ge(ef)rfe Differtation dc
nonnullis Indulgentiarum Quaftoribus Sec.XV. <ScXVI. p. 26.fqq. unD -^crrn
^o^atttt 34col> t)oseltt Seben^fcljreibung be^CcQelep. 1^9. almoer ben^ai;ferj!
lict^en grei!)eit^=»^rief liber biefem Slblag ? 5?ram beibrinoet, nac& ^eliebcn auf^
fcl^la^en.
5) ^^ei&iefem^^BorfciflsumercFen: ba^vfuru, ba^ i of^ne ^unct, unb&erfanltaft
s , mid)t ® d;reibart Durcf) unb Durc& beobacfrfet ivirD , nur Dag Da^J i in etlic{?en tveni^
(^m QOBorten ein Seic^enfrd^ef»
4) PrsEpofitus.
f) Apoftoiicae.
6) fiir Protonotarius.
7) Chrifto patrisac domini noftri.
8) Divina providentia PapjE. ^obet ju^feid; (n acjf june^m^n , {)a§ hk Der 9}a&me Pa-
pjc unD oben n. 4) Der Praepofitus mif einem f (einen ^uc^jlaben ju ^tnfang De^ ^or*
te^ t)orf ommen ; tt)e!d^e^rt, nac& eignen ^efaden Oierin ju t)erfaf)ren , DamaW^fef)r
im ® ebraucf) n?ar. ^an fe5e Dabei mie Der Referendarius , Der Dod^ njenijjer mie Der
^abjl, mitfeinemgrojfen Rprange, unDDa^folgenDe^QBorfNec, unD balD Darauf
Earumque , obne^runD alfo gefdbrieben n^erDen , anDre ^eifpiele Die iti Diefer ®c()riff
t)orfommen , jugefd^iDeigen.
.13) Beatae. ^a§ man aber e anfiaf f x ^efcfericben , if fo bcf anf , Dag e^ nic!)f einmaf;{
DarterinnertwerDen.
14) SnDiefemunDDemfolc^enDen ^orfe mangelfbielefefc (St;lbe fis.
I f ) Jjie folte billi^ ein pundum (lel)en* 5l(lein t}it interpunftion mv Damaf)ld na J) Dem
9idmif(^en €an^ellei Styi nod;nicbtein^efuf)ret, fo$dttemanaud)billi5, noiee^M^
feubiic^bier, n?ieaud^bei(2im'ucfung Der ^db(jlic^en =Q5u(lc eineneuegcile anfangen
follen, allein DaDontvujleman Damaf)!^ nid)t^, unD man unferfd)ieD Die eingcriicfte
Urf unDe , nur Durd) anDcre Q3ud^ftaben in Dem erflen "^orte , mt f)ier ju fef)en , oDer
in Den jiDcien oi)er Dreien erHen "2Corten , tvie au^ Den folgenDen UrfunDen er5e(leu
t\)irD.
16) ?[^itDiefer3ct5(f)fl^n*d)DieDrep^orfcr virtutum, quibus ui^D inducunt gejeidbncf,
umDarau^abjunel^men, tvieunbefldnDi^DieDamabligeiEdjreibartijcmefen : 3nDem
€r(]en i(t liber Dem u ein f)alber €ivcfel , fo tvie ti?ir il)n noc() im Deutfc()en brauc()en ; in
Dem3n)eitenf)at ergarfein2lbjeic()en; unDinDem !^ritten ift er sweitnabl mit einem
Doppelten ©trii^, Der tvie ein Deutfd)e^ comma au^ite^ef, angeoeben. Unten in Dem
SHJorfe virtutum frd^ter einen^anfeen ^ircfel.
17) ?0?antnercfe, tvicDa^ifur einjodgebraucf^ef tverDe, Di^werDentvir djffer^antrcp
fen. e. g. iudicibus.
1 8) Audoritate apoftolica gratiofe.
19) profequamur.
20) magiftro.
21) Provincias. ^^ fi ttDcf |tc& a5a* dfTtcr^ Dapetn t fur c in Dercjlelcf m %'orfern t)or^
fomt.
2(n&4tt8 ei*ftig<r Uttunbm uitb3<6rlffem, i%f
21) Salutem.
aj) J£)iemange(t,bie(c^feOi;(6e fem.
24) hujusmodi , n^obci mi^ Dcr ^cbraud!) M jods anflatt betf i 4ttt @nt>e M ^Ottt$f
mldn^ iv hm foI(jcnt)en Urf unbcn &au(fifler m^ iufe^en fein»
2f) Gratiorum. vid. fupran. ig)
26) Circumfpedioni.
27) matrimoniales , bencficiales.
28) profanas.
29) quomodolibet pcrtincntCf*
50) primar.
; I ) quam appellationis.
ji) NB. yfiJr Jtveti.
; j) fedem apoftolicam,
;4) perfonis.
; f ) durante commiiEoae qulvis.
;6) prxterquam.
;7) iratribus noftris.
;8) proventus.
;9) cxiftimationem.
40) prsefentium.
4 1 ) ifitx iii bie 3ufamrticn jie^un^ ^cr SBorter 6ei bem ^iage unb ber Sa^rjaff / af^ tvati*
ein cini() ^ort rodrc , $u bct)cncf cn.
42) ^^ i(l Dcr bcru()mtc ^arDina( unD ^ifct^offju Carpentras , iDe(cOer An. 1478. ju Mo-
denagcbo5rcnmort)en, unDinDc^^abfl LEONlS5Dicn|len, a(^Secretarius, jje«
flanDenijl. ?[^anru^mct, ncb(ifcincrjjro(fcn©e(c()rfamfcif, »on3f)m, bagerlieti
£ut5crancrn nicjt ab^enci^t gcmcfcn fci. (gr 6at fcin £cben auf pcben^ig 3ah}' ge&rac()t>
unbift An. 1 f47. suDiomjjcftorbcn. Unter fcinen@c&ri(ftcn|int)bie55nefe unt)t)i«
5(u^(ec)un3 t)cr &i(td an Dic 9i5mer font>er(icJ) bcvul^mt*
4;) dignioris,
44) excommunicationis
45) Sententiis
46) occafione
47) Acoiuthi ot)cr Acolyti waren fonfl bie ndc5f!cn nacj ^em Subdiacono, ti»e(c|ie bie
©cbiiiTcin ol)cr aucf; bie 2QBacb^?S?c&ter bci t)cr 5^c(Te 5a(tcn unb tragen mu(tcn , tvic
bci t)em Jperrn du Frefne tn feinem Gloftario , unD bci bcn @ebrut)cru Macrif in ift^
rem Hierolexico unt) untcn in t)er 44(^cn Urfunt)e ju erfel^en i(!; ^ier aber i(l t)iefe^ur#
t)eetma^ mc^r, a(^n)e(cbeeinemSchohftico, ali dignionstitulus nominis geoebett
tvarb, bie Scholaftici aber ge^^Jrten interPraelatos, (te^eben i. i25an^beUi.^6. p.
4n- briim fani()mfcin minorgradus,a(dtitulusdignior,unt)sn)arautf befonberer
©nabe M ^abile , bcigeicget fcin. 2lu^ be^ ^abfti^ einfleriicttem ^riefe fc&elnet e^#
^af Acoluthi , fo t)ie( al^ Comites Palatini gemefcm
Oe 48)
'■ \ •■
48) Literas apoftolicas inviti.
49) prKfentium gratiofe recipimus, SDa^ Seic^etl , fotlle ©i;(bc us miebnicfcn fo(,
i(i^ieunDfon(]tvieem ^ateimf^e^ g jjefc&rieben.
' jo) reputari
51) quod
ja) animse
y^) quatenus
54) ^iefe ^eife einen boppeiren f unb L fn benen '^Govfen bie \)on Mefen ^ucl)|]aben am
fangen, Mi^m, mx inbem xv.unbXVl. 3a&r(;unt)evtenfef;vsebiducl;IicI;.
ff) quoci
j6) alias
j7j !5)iefe^i(leineei0ene^vfint)enen^dbfl(ic5enQ3nefen, bie^ovfein ber (e|fen 3ei(e
. aIfoi)on einanbevjufeden, t)ap(]'eoolIiverDe, unbbac^ (e|fe ^ort am ^nbe julleben
fomme.
S 8) ^ad an^ancjenbe in einem b(ec5evnen Rhombo beiioa()vf e @ie0e( , fo hk ^axim (Ix^f
nung vovftellcf , f;af aud; sugieid; be^ Arcimboldi ^a^tn an bem SuJT^ be^ Q^ilbe^y
n>e(d;e55 bvei ©fevneftnb, ineinem m\ bevD\ed;fen juv^incfen quevburct) (aufenbem
etveiff.
^mxid) ?)an^fatt) ©colaftcr ju J^amburg/ unb Si^om^J^err
§u @ct)Wenn* Anno 1521. Sreitagg nact) Mife-
ricordias Domini.
iafnt)nbi;eben, i) bedQ5vif^ anficbfigen, m^^tmM, SBuvbett., ober ^efcnd
' bie fcin , cntbieten t)onn ©of ^ ©nabcn , ^iv 51(bved)t , ^er^og ju gj^ccfe^buv^ , giivfl
ju-IGenbcn, ©vaffju (gmcvin, ^vofftocf i)nb ©tavpavb, bcr ^anb Jg)evv tmfer
freu!ib(icb -Dienfi, (^vu^, Q^mht, »nb alie^ ©ut jut)Ov, wie ftcb foic^^ nad; ein^ i)eben
<gtanbft^, .qepuvt, i)ttbcrfovbevf, O^acbbem tt>iv , ben SSBivbi^en. QSnfevn (ieben 2lnbecf;^
ti^n, i)iib&iafb,,^evn^;)einvid;enq3an^fatv,2) (gcoiaflevsu^ambuvg, i)nb S^oml^evi:
ju(^n)evin, i;f5f, inettIid;enQ5nfevn©efd;e(ftenauf3efevti()t
.^ 5Denfe(bi(jennacb, biffen'2Civfveunf(id;^Q3(ei^^, Donbenanbern^un^Kicbbegerenb,
S5nb bcnOSnnffevn^eueibenb, t\)Ogenanfev.t)fvvJ^einvtd[)^an§fan), Snemev^iebben Jur^
flenf()umben, t)nb bev anbevn ©va(ffd;a(ffen , ^evfd;a(ften ober ©epiefe fomen tvuvbe, 3t
tv)oUet3na(fofrei;.(tcber.\)nbi)nael;inbevt, 9\eifen, tjnb paffiven (affen , aud; in gnebigen Dnfc
9un|%nn, ^eueid) ba(ten , tnbauffeinSinfucben, n>oe^ bie 9?obuvfff evforbert, mit©e^
(ei;f, i;)nb@id)evf;eiti[)evfeben, Dnbeud;§ievin, aifo^unflig, Dnbj^utUMKicbevi^eiijen, t)m\t
tx aaentl;a(ben fvet). ftcber. m\\) t)nbefd;n)evt buvd;f ommen , t)nb Q3nfeve @efd;e(ff e. jum fd;(eu^
m5!lenauftvid;tenm5ge, S)a^t^oaen28iv, tJmbgnoeve^ibben/ frmjblic&gernvevbienen,
Dmb
2frt^art3 «ttiger UtfuttbettuttbOlcferifPctf. 289
Dmt>t)ie antcvn. 3iiti ©na^cn , Dnt) atlen ©ufcn , Dcvpfeldi^en , t)nb Me t)nfevn tf;un bavon»
Q)nfcv ijen^ltcl) (^cfeditjc ?[)?ci;nunij (^ebcnju^tvevin, '^nferm anf;an(}ent)eu 2»P95n»
SreitatJ^ uacf) Mifericordias Dni Anno dhi w xxu 5)
0 3nt)(efemJ^c»c5&eutfd)cn aneinemmitfenin5^tci3ev*(Sad;fen/ bamatt,n)teau^foDietf
Hn anbevn Uvfuiiben cvhcnet, fonfl Die £anl)^uMic{)e (Spvac[)e l>vaud)te, aujJ*
gcfevtiiiten ^vicfe , tvcffcn \m pun6la un^ commata an, t)Oc^ fo , bag Diefe mefev cd^
}mt bebeurcti. 5lm ^ni)c aber &cv perioden tvivD fein pundum 0cf?6et, fonOern ettva^
0iaum(3clafien.
1) ^^ 0icbetunter(cI)iet>Iid)e5(vten/ in i)tefem unb folgenben Q3viefcn biefen 9la5men jw
fcbvciben , bodb ifi c^ecjenwdvtige infonbevf^eit ju mevcf en. 9^iv feben abcr auc^ iUQkid)
t)af, cr in \)t6 ^ev^ocj^ iDienflcn gejianben unb gebvaudjet tvovben {tu
}) ^ie(Scbreibavt bev3abv5a5(enn)av untcvfd;ieblic^ ; icj)ivi{bem actieigtcm Hefer eiV
ni^c i)itx \)on bencn \)ovjle(len , t)it icf; anoetvoffcn ()abe»
1347. (^rrc XLfeptimo.
1400. wij^
1408. X^44j^ odavo.
1409. ^CCCC nono.
1448. :^nt ^ac itij^ tn Um "^^.
1475. |X^"(
1494- B^^^CCCC^CW)
. 1501. 10^1 i quafi ffinff^un^ert & cim
1502. <<^^ t)nb 9
1503. ^^ii;
1507. wj/^
€nMicb i(l bei biefer Urfunbe annoc^ t)(ii (Ste^ef attjufe6ett , Irt n)e[*em fiinft ©$i(be,
bai)on bcr ^??tttc(e/ fobie^crrfd;afft ©targarbuorbiibct, ^erabe l^e^ct, blc libri^eit
af« arf&4H8 «ififger Uxftttibtn iwb Qcferiffeeif.
cbtt O^tdlmbmg 2)^enbctt ?)©c5tt)crmun&4)^er^ervfclbafft9?o(locf er*
fc&cincn ^c(c5nct Obtn |!c5et bjc 3a5rjal^l i f 1 9. unb Me Umfc5rifre ift ALBRECHT
yON COTTES HERT20G ZV MECKLENBVR.
i8. 2)fr Si6ueitec0 unb»eiter^ 3U ^ppentorp
GRAVAMIMA
tt)iel>et:
letman ^o(toft) unb s^anH ^ebenecrg.
Anno]ut>*xxi 3mbag5e ^lJ^arfen alf fe^i)nc!3nbaf ©cberc&fe efftc tjpp £a(in Qf)tnmtt
vifitationis Marie f)ebben t()0 ^ope^j^ewell tc Q3ure tfjo Sppenborpe t)e ^duener^Dnt)
l)c^athencrd fampt mv;tt)en ^^crcffwaren inbtn ^rut^ufe mt) l^ebben ^befecbt t)an ben flenen
^tj^an^beben ^permen^SoItonjbefFt niafet in ben ^uen acf^ter bed ^crcfl^eren ^ifcbbaue
na ber ^t\)ht bar be framen Siibe bebbcn inbwa.5bcn bor moc{)te i)nber 3aren en bornjc^ Dtf)
ivcrben, <al^ J&an^ Oiobe«borc& i) l^elft f^cf t)cr(ubcn (atcn pesben mi) 30 s))?oItfa|len 2)
in bcmauenbc Vifita6is Mariein ber ^ercfentbofunte^eter b^nncn ^amburcbjin ber 9{o#
tenbor^Oer Capenen t bar f)cbefftg(>efcd[)f.ibtfc()aa»n^ men fojlen 1 CKfcb.gl 0 fo Mltm)
t)ar acl)ter aucr bc 'SBcpbc f rpjjben cnen '2Becf> t)nb nmf en (aten bar it^ be ^ur willtn nic&t tfto
lattn fon)i((en)i)batt)or(o|ffri)0bent)anbcn ©()rauen mn fcbott^enbord^) beffcr mopfc fcf;a^
benofftet)nn)i((ent)ortbofamenbcbarfi)cf moc&t affafcn fo btbbtn t)orben6mte iSilren ^6f
utntx$ t)nb ^ofencr^ be^ ^orped (^ppcnborpp j)cf(afen fo M ergl^cnantc^S)erman ©o(fon)
fct)0(be M 4) f)0( offfe '^Btb^an^f njcbber tf)omaf en bpnnen ad[)f e bagben offte wttm- fo ^tbf
benbe fulfilenmanne t^fb^befanf m^ 3o. ^oltfa^tn a\$ en^befeffet ^erefberbar fu(ue(l t>nb
^awc( ®beucrbe^ , CD^arqtrarf ^oman ^nb ^enncf e 9ici)nefen en t()0 t)cnt»it(if cn, fo m bb^n
Jebbcn 3nt ^abv t)nb I^acibe m baiicn. in ber 5Ccrcfen tbofunfc ^eter biwnen Jg)ambur05
l^or^^efpcrtDbtinberQ^cbe. fobat()c fcf;o(be bc Q}tf)0ancf njcbber ff)0 macfen. bar ^e Dpp
ftcfftgf)eanfn)ort, feehabbe J!)cf barnic^tt)pbcraben ftc enwolbcn bcn ©ancf riidbt tfto macfen
inad^t^aSccfen. tt)ertfafebatfebenful(ftcn©boncf noebber tf)0 mafeben t)nb cne bar mltin
fc()egf)e l?e n)o(bet tn\)t tn a((en tbc bocnbe U\)gl)tn f)t f)abbe bar ml fo i^e(c ali erc in M fe tiat$
cn\T?etenf ()abbcnfeefcbo(bennid)ff(as6ener batembarfd^abe bart)t5 fcbegbe fe qnjcmenbe f)
nocf;fpbc^nodb6) 9)?itfe. £mcfd)o(bebarm)nfd)abct)tbfc[)en:c. fo^ebbcnbc(fcframen£ubc
be^ borpe^ Sppenborp t>tn t)afen g&enomben $ermen ©o(toiven ^efen fbomafcnben ^tf}f
«ancf bi)nnen 3ar t)nb ^a^l^e «» bi;t i^ o!)^fc&tn 3m 3ar tjnb !^aQf)t fo bouen Qf)V
ft^mtn }(•
Ita eft ut fupra qd ego Jo. Moltkafte
atceflor hac manu ppa.
. t ^mn untcnbie4?fleUifunbeaniufc5cni(r,
3) ©onjl
3f ti^4ft8 tini^tt Urlfutt^etf ttttb GcferJff eett* i^t
1) ©on(ljfo&4ttftgcnant, faniAn. 1^27. juOfaffte, war^An.ifj^. ^urgcrm#er
unt) flart) An. r f 47. ^i^ beriifemtc ®efd;led[)t ber ^o^ettburgctt ijt fcl^on im Dreijef^en*
l)en 3af)r&unt)ert 5ei unfern ^orfal^ren in Sfnfe^en jjetvefcn. Vn. 1 28 f . kbu Zt^ti^,
. JLdberett^O^ettburge^ittme. (fiefte Lib. H«r. in Nic. p.9.) Jg^crr 3o^4ttft
tuarD An. 1288. » tvicauiJbeaenFaftisproconfuIaribus &c. erfceflct ju 0\al)t erweh*
fet; unt) im fo(gent)cn Sa^r erfcf)cinet inl)em bcfa(jten iCrbe'^23ucb ein anber^o*
^attti. A. i29o.(ebteilubcfe ^obefibor<t) , n)elc|)ermtt feiner (i,f)f^au 211^«^,
bicnac()a(rcr^ermuttun3 3o^4fi«DOfi 23erg^efi ^oc()teru>ar, eimn^oftnlw
tolf ()e jeunct 5af tc. ( L. H. m P. p. i ; . ) Marquardus Kobettborg iebte An. 1 ; 2 1 .
befa^eL.H.inN.p.30. unbin^etri^rbei^Q^uc&t^ilTff^^ p. f44' ad an. 1560. hae-
reditas quondam Dni Marquardi ^OOCftborgCd. 2Bie nun t)er 9?a5mc in bcn Fa-
ftis nicbt erfd;einct , fo mxt) t)a5er »ermuf ^(icb , baj cr m ^riefler gcttjcfcn fei. Um
ba^ 3a5r i;;6. I^euraf^ete iLnbeU ^obettborcb C^Oftiae jabere SS^ittm
(L. H. P. p. f 1 1.) unl) An. I ^6. f)ic(te ^oj^rtftft J^obcnborg^ mit igli|abec^,
tt)ei(ant) (B^crbere 23olcfi ^ocI)ter J^oc^jcit ( ibid. p. f 1 8. ) €r i(i gcjjen An. 1 577.
geflorbcn, unl)batcine^od)tertnalfcft0cnantf)intcr(a(Ten (ibi,f72.) ^ineanbere
^oc()ter t»c^ bcfagten 25oIcft war ^cttftc^cfi Kobcttborc^a €5*Srau gcnjorten,
bcmfteWillekinum gcbo&ren tat, fiett)arAn. 15^;. 5Gittn?e (ibid.p. ^7.) 3)ie?
fer VOiV^tn Kobcftbors Oaf f e An. i f f 6. cin ^rbe in ber Bc&mtcbeefirafTc ( ibid.
p. f f T . ) iSin anDerd in l)er ftcucft ( groffen ) 23e(f er(lraf}e , fo er An. i j 72. ttjicber
»er(d(Tet , unl) cin anM in Longo Pontc , t). i. in t)cr 0ro|]cft 3o^attft0({ra|{c befj'
fcnerftcbAn. ij^j.dflrentfid^begiebct (ibid.p. f^i.lq.) ^rnjar An. i;86.bcrcittf
gellorben (ib.p. f^o.) ^ctftoKobcftborg(cbte An. i;88. ( ibid. p. 600.) jjejjcn
I ; 99, \iatb Werncrus ^obcftborg , hin^t^m (cbefe ju l)erfe(bcn 3^\t Werneklnus
J^obcftborg. An. 1409. ttjar Joiiannes Kobcttborg (B^cfcti ^orftcborge^
^ormunb (ibid.p.62f.)
2) €r mt nicf)t aMn Paftor ju CSppettborp, font»ern auc^ Vicarlus im $Dom in
^amburc? , mt i(i) aud einer An. 1 f i f . d. 2. Sept. gejeicbnctcr Urf untie erfe^cn f;abe,
0 cnen 0^inifd)en ©ult)en.
4) ^ol\)onfeoleit, DieOcfTnun^, ber^an^j, tt)iee^untcnerf(dretivirt)»
f) furfdmen.
6) itooct) Qtnu$,
19. Juramentum fidelt. i) de adminiftratio
nc ppt, 2) Zwerinen. 3)
Anno if2i. Jndiclion ix. die vero martis xni. mcnlls Augufti pontus 4) San£^ifli-
mi in xpo f) pris & dni 6) nri dni Leonis duina 7) puiden ppe X. Anno IX.
coram Rmo m xpo pre <Scdnodno Hieronimo Epo Hauelbergen C6miftario adinfra-
fcripta apKca 8) atide deputato put miiii infrato notano per quodd tranflumpti Jn-
Oo } ftrtm II)
ftrtm ii) publicum per Rndum 12) pr^m dnm Johannem Epm 15) Reualefi C6-
miiTarium vnicum ead 14) aufte deput decretum <Sc emanatum de data Rome in
domo fue folite habitation if) Sub anno a natiuitat 16) dn. ifiy. Jndi^iion 17)
qumta dievero XV.menfz 18) January pontus 19) eiufd leonisdecimi annoquarto
Et per difcretum virum mgrm 20) Gregorium de rubeis clicum 2 1 ) Roman public 22)
Aplica aude notarium & Archiui Romane curie fcriptorem vt prima facie apparuit
fubfcript (Scfignatum Itma 2O extititfda 24) fides: Jnmeiq; notary publici 6c te-
ftium Jnfrafcriptorum pntia 2f) pfonatr qftitutus venljs dhsHinricus (*) Banfzkow
pptus 26) Zwerinen & ecclie Zwerineh Adminiftrator alede Aplica deputatus vo-
lensmandataplico fibifa£tparere3cadminiftration fibi comifiTam fideliter exercere fe
ad debitum fidelitatis Juramentnm fedi aplice prand 27) admitti luxta traditam in
eifd 28) Iris formamdebitacum Jnftant 29) poftulauit cum admiflus per 9v ^o) P» t)
EpmHauelbergenperappofitionmanus fiuedextre adpedus folit 6c confuetum iuxta
traditam a Sede Aplica formam preftitit Jur^mentum Jlludq; de verbo ad verbum
pionaliterlegitSup quibus<Scc. Adt inarceEpaliWiftockeh Anno Jndne diemenfe
&pontu ?2) quibus fupra phtibus 55) ibm vehlibus viris dnis petro DiOlOJf Decana
ecdieHauelbergeh 5cFriderico5^rl6fepptoin3evc(?«tt>teft 34) ad pmifta vocatis atq;
rogatis
• Ita eft Petrus Conrad 35") clu9 Hauelbergen
aplicaau(9:eNotarius adpmiJGTa requifitus
tnanufuappriaflzts^) proNota»
i) fidelitatis. * 2) Prsepofiti 3) Zwerinenfis 4) Pontifi-
catus f) Chrifto patris 6) domini noftri dni 7) di-
vina providentia papa 8) apoftolicaauftoritatc 9) infralcripto
lo) quod dam 11) Inftrumentum 12) Reverendftm patrem do-
minum 15) Epifcopum 14) eadem audoritate deputatum
if) habitationis 16) nativitate dni 17) Indidionc
18) menfis 19) pontificatus ejusdem
ao) Magiftrum ai) Clericum 22) publicum apoftolica auaoritatc
2?) iegitima 24) fa6ta 25-) prsefentia perionaliter conftitu-
tus venerabilis dominus 26) Prsepofitus 27) prasftandum
28) eisdem literis 29) Inftantia
50) Reverendumpatrem^ominumEpifcopum»
31) Indidione. ^
32) pontificatu.
5 3) praefentibus ibidem venerabilibus, ^
34) teftibus ad pr^miflTai,
5 f ) Conradus Clericus Havelbergenfis apoftolica auftoritatc
j6) fubfcripfit-
(*) 3n^enen\)cr6er(jebe»ticn(n biefcm3a5r^eseic()nefen Urfunben ftefffcter fd[)(ecf;t
f)in Canonicus ju J£)amburg unt) ©d^tverin, i(] a(fot)ernuit^(icl;, t>a6crin
Dicfcm 5)?onaff; ju t)er ^iirije cine^ ^robpen gefommen fei
20. GEORGII de BLOMENTHAL
Dccani Ecclefise Lubecenfis
conftitutio
HENRICI BANSKOWEN
Scholaftiei Hamburgenfis in Procuratorcm fuum.
In nomie dni amen. ^
AnnoanatiuitateEiufddnimillefimo quingentefimo vicefimo primo Jndiftion no-
na die veropenultima menfis Augufti pontificatus Sdiftimi in Chrilto pris & dni
nri dni Leonis diuina prouiden ppe decimi Annonono JncaftroEpali i) Butzowan
Zwerinendiocibid antedomummagnam In mei notary publici teftiCiq; infra fi:ripto-
rumadhocfpalr^) vocator&rogatorpntia 3)*pfonaliter 4) conftitutus Reverendus
6c Eximius vir dns Georgius de BIomendaldecretorumDodor ecclie j) cathedralis
Lubicen Decanus prmcipalis prcipalr 6) pro fe ipfo citra tamen quorucuq; 7) procrm g)
fuorum per eum hadenus quolibj 9) conftitutorum reuocationem ombg 10) meliori-
bus modo via Jure caufa 6c forma quibus melius 6c efficatius potuit 6c debuit, fecit
conftituit deputauit(Sc folemniterordinauitfuum verum certum Itm 11) & Indubita-
tu procuratorem aftorem faftorem negotiorumq; Jnfrafcriptorum geftorem ac nti-
CU12) fpalem i^) ac gnalem. 14) Itatamen quodfpalitas if) gnaltat non deroget
nececontravidelicetvenerabilem & CircUmfpedum virum dnm^ mgrm 16) Hin-
ricum Banfko"w pptm 17) Ecclie Zwerin<Sceiufdemecclie &dioc 18) Zwerinen in
fpualib^ 19) 6c temporalibus Admftratorem 20) ac bte Marie Hamljurgen Scolafti-
cumibidempntm 21) <5c onus procuration hmoi 22) Jnfe fponte fiifcipientem folum
6c in folidum Ad acceptandum ipfius dni Conftituentis noime 2^y6c pro eo Coram
quocunq; Notario pubiico in vim gre fue Referuation quotcunq; quecunq; Sc qualia-
cunq; bnficia 24) eccIiafticaCurata&nonCuratadignitates pfonatus 2f) & admini-
flrationis pbendas 26) vicariasc6mendas<Scalia quecunq; bnficia qualiacunq; fiierint
fub quocunq; titulo 6c noie cenfeantur Etiam prochiales ecclas 6c Capellas in Sc per Ci-
uitates&diocBremen Lubicen Raceburgen Caminen Hauelbergen 6c Zwerinen va-
catia <Sc vacatura ac fibi defup 27) puiderifaciendum Jllaq; 3cillas noie quofupracon-
ferri<Sc ad eadem 6c eafdem canonice inftitui petendum 6c obtinendum Juxta <Scfe
du 2g)
294 Zn^M^ tinii^tv Utfmbm UHb Gf^rtffccif.
dfi 28) 9tinentia didle gre 29) fue Rcfervation quibufcunq; colla.toribus Sc CoUatri-
cibus intenfis «3c intendendis acaliisquorumJntereftihtereritautlntcrefTe poterit Jnti-
mandumjnfinuandum 6c notificandum ipfosq; & eorum quemlibet fubpenis 5c cenfu-
ris in eadem Referuation contentis fup traditione fiue euacuation polTefltonum bnficio-
rum hmoi 22) inuocandum&requirendumnec non realem corporalem ac a£tualcm
vel quafi pofTeflionem didorum bnficiorum dignitatum pfonatuum & adminiftration
acprochialiumeccliarum (ScCapellarum vacantium&vacaturarum in diftis ciuitatibus
dcdioc 9iu£tim 50) vel diuifim fub eadem referuatione quoquomodo ^phenforum 51)
feu 9phenfarum apprehendum <5c accipiendum Necnon adjuranduminanimamipfius
conftituentji) &ipfiusnomie 5;) deftatut 54) & confuetudinibus <Scc. tenendis feu
quodcunq; alterius licitum honeftum necarium 5^) Juramentum pftandum 56) Ac
pvocandum 57) <Sc appellandum a quibufcunq; Jntrufis Jntrudendis ac occupatorib^
eorund^ bnficiorU 58) eccliafticorum dignitatum pfonatuii J9) <5c Admiftration 40)
ac prochialium 41) eccIiarum<Sc capelJarum hmoi puocationis <Sc appellaois hmoi in-
tcrponend infinuand <Sc uotificandum ac ad pfatorum JntruforUm Jntrudendorum <5c
occupatorum Jndubitat^ noticiam deducendum Necnon cxpreirum terminum ineif-
dem appellationibg pfigendum <Sc ftatuendum caufamq; hmoi cum eiufdannexis &de-
penden 42) ad Romanum curiam in|fcriptis deuoluendum aplofq; 45) femel ac fe*-
pe fepius <5c fepiflime cum Jnftan 44) petendum obtinendum 6c recipiendum Vnum
quoq; vcl plures pcuratorem feu procures 4f ) loco fui cum finali aut limitata ptate 46)
fubftituend Eumq; vel eas rcuocandum , 6c onus pcurationis hmoi in fe reafliimendum
totiensquoticnsopus fuerit&fibi vifuanfueritexpedire ----.-- Infuo
robore duraturo, Et qualiter omnia 6c fingula alia facienda diccnda gerenda cxigen-
dum & procurandum que in pmiflis 47) neccia 48) tuerint feu quolib 49) oportuna
&qucipemet fo) dns Conftituens facerct <Sc facere poflfct Sipmiflisomb^ fi) 5cfin»
gulis prsefcns^ perfonaliterintercfl^et. Etiam d talia forent qux mandatum exigcnt
magis fpeciale quam praefentibus eft exprefllim , promifit in fuper Dns conftituens mihi
notario publico infrafcripto tanquam perfonse publicse & autentisc folenniter ftipulanti
<§crccipicntivice3c nomine omnium 6cfinguIorumquorumintereft intererit&interef-
f<?re poterit quomodolibet in futurum fe ratum > gratum atq; firmum pcrpetuo habitu-
turti totum id <Sc quicquid per diftum procuratorcm conftitutum vel fubftituendum ab
eoadum, diftum» gcftum , fa£lum 5c procuratum fuerit in praemifis vel aliquoprse-
mifTorum. Relcuans nihilominus «Sc releuare uolens didum procuratorem fuum con-
ftitutum vcl fubftituendum ab amni onere fatisdandi iudicio fifti <Sc judicatum folui
cumomnibus 6c fingulis claufulis nccrys s^-) ^ oportunis Zub hypothcca ac renun-
tiaoii nccria 48) pariter <Sc confueta Sup quibus omibg 6c fingulis pmifHs Idem dns c6-
ftituens fibipermenorium f ;) publicuminfrafcriptum vnum vel plura publicum fcu
publica fieri atq; confici petyt Jnftrumentum vl 5-4) Jnftrumenta tot quot fucrint
nccria <Sc oportuna. Acia<Scfadafuerunthcc Jn Caftro Epcali ff) Butzowcn dioc.
Zwerinen Sub anno Jndidione die mcnfe pontificatu & aliis quib^ fupra pntib f 6) Jbid
cximk) <Sc vcnbus f 7) viris dnis <Sc mgris Henningo Letzen Jurisvtriufq; do£tore <Sc
PPo-
ppolitoGripswaldeh ac Johanne Dalhufen Decano Butzovieii tedib ad pmifra voca-
tis(paliter(Scrogatis.
Et ego Petrus Lindenberg Clericus Brandenburg &g.
i) Epifcopali 2) Specialiter j) prsBfenti» 4) pcrfonali»
ter 5") ecdefia 6) principaliter 7) quorumcunque
8) procuratorum 9) quomodolibet
10) omnibus 11) legitimura 12) nuncium ij) fpecia-
lem 14) generalem if) Specialitas generalitati 16) Ma-
giftrum 17) Praepofitum ij) dioecefeos 19) fpiritualibus
20) Adminiftratorem 21) prsefentem, -^12) hujusmodi 2}) no-
mine 24) beneficia ecclefiaftica, i0 perfonatus. 26) pra:-
bendas 27) defuperprovideri zS) fecundum continentiara
29) gratia:
50) conjuii(3:im ;i) compraehenforum ;2) conftituentis
;;) nomine 54) ftatutis 3 f ) neceffarium 56) prac-
ftandum ;7) procurandum ;8) beneficiorum ecclefiafticQ-
rum ;9) perfonatuum
40) Adminiftrationum 41) parochialium. 42) dependcntiis
4;) apoftolosque 44) Inftantia 4f) procuratores. 46)^0-
teftate 47) praemiflis, 48) neceflaria 49) quomodoiibet.
fo) ipfemet f i) omnibus f2) necefl!ariis f j) notarium.
f4) vel ff) Epifcopali f6) pracfentibus ibidem. f7) vc-
nerabilibus.
21 (5 in ^mtlp^mfan W Commende m S. Apol-
lom^ tm 2)oin auf jwangig 9RarcE £ubf^ \>m brcj&un&crt
SJiarcf £ubfcl^ J£)auptfiUCi; Michaelis. A.
1521. d. 30. Scpt.
lor aHetm t)cn 3ennenbebe(]"5en ?Sre(f fjen effee 5orenn legenn befenne mnh bttuQt icf
©retfe naijelaterm fseli^^en ^ermen ^^obeferd tDanbajj^e^ *3org5er tf)0 ^ambuvc|>
fumpt m\)tl) mpnenn leuen fjone Theodorico ^SoDefer i) ^rior tl)t ^uDDemorbc
t>ormp\)nDemi;meruent)nt)e alfjwenne Mhm m^tf) wetftenn t)nnt) fulbort^ tonnfer red^cen
cruen l;cbben enffancj^enn ^ncjuDemegrauengelbeDreftunDert marcf inb \>cm Den n?erDigf)en
^ern mlgroHmnco ^anfjfott? 2)ompran)e(t f5o jtt)erin unDe Scolaftieo t^o ^amburc&
Dcjjufuerten DrebunDerf mavcf 3n nufflje DnD proftff) ijnfer eruen geferetf) n)e(cf er DrcfeunDert
marcf 5ouet(!cI(^ t.^ofamen ei)nev Comendcn 3n Deme ^ome f^o l)amburc(? bele^^en tfco Dcme
altav Sana« Apollonie Dem n)erDic)l^cn ^evn Hmnco jonnD fpnen ^afomelln^Kn ^efit^er 2)
Q>p Det
29<» 2tti^<^tt0 eitttger Urrttttbettutib 3dbriffeett.
C6mendcn»or:fiot)ane t)rer)unt)ertmarcf M3arlicbttt)intic6 mavcf rentbe i>p 9}?id;ac({j^ t5o
bet^aien i)ct)t6ttt)ee()ufen DnD eruenfscli(}cn .S)crmen ^obcfcr^ 3nt)emc ^djopcnflelc b^nncn
I)amburc^ mi; t)nt»e nn>ncn fione tobcf)i5rid[) bar nbu tbo tiM 3n bcm eoncn cruc icf Q3retf e ^o\)p
t)cferjJt)orgel)ad>tnoc&t?nnroanetaMfc^ent)eneruen3acob^opfcn i>nDe ?»}?arten 2irent)cg bt^^
Iccjennt^n&crop^wtte^^ob&cferg^jnb^tcoboricu^^Sotbcfcrtebbcn t)nn§ t)nt) t)nnfen erucn
be5olbenfiomenn)ert5 fd;riucnt)c be 3arDnnfeg$crn bufcnt t^iflF^unbert t)nni) XXVIII. ci)n
3arrent5e3nt5obcf)Olt)cn t)nbcbcnen t)arnf)a t)mme t)at t^cijnDc 3ar t)cr gelifcn int|)Olaten
»nDc tvi; ^an^ J^oltbufcn €ar(lcn @tcDcr m\) (Iort)t ^tcbcr aUe Snmancra t)nnt) ^iirger tf)0
^ambur4)3nfjunDcrgbeSruntfd;opt)cri^ort)ad)tcn@retfenSSot)t>cfcr£5t)nD d()ren fionc t^orj^
voanht laucnunnD fecj^ben t)or t)nng onDe t)nn§c cruen fampt t)nnt) befunDcrcnn ci)nt)oraUe
gf)uDtt)or f5oDanet)re^unt)ert marcf f)ouctfIol(J t)nnbrcntf)e 3arlic() tn^intic^ marcf tvo bauen
getefcnt tbo bctalcnDe, Q^nnD berbalucn i)nng tJuD t)nnfen erucn t)nnt) ct)n t)or alle alfjc @jafe
n)olberbnDcJ^ouctlinc)emafenDatb 3f"i"9Nmi;(?f)e0ingecffte quaDc bctbalingc 3n6ouef|Io>'
!ceflrteDer3^cnt5e3ntf)ofamenn tt)Dennt)at@oDtaftferc, fcI;e(je@cI)a(It>nnDmacb De gufue?
fte ^er .^iinicu^ ^anftf ot\) DnnD fjt)ne naf omelingbe t)enn ^ouefjlolc dqii DrcbunDert marcf en
Mfampt ttvintid) marcf rentf)cn latben tcfencfFtefcriueninDer^taDt9ienff)e*Q5oecf ^flte
epncmframenSOJan t)nbQ36r5crtbo trun^trbanb 3" ^^ i)or(3eDad)ten crue J£)crmen Q5oDD8«'
f cr^ cflfte i)nfe eruen onnt) 3n allc t^nnfsc ^xiU 3n fampt effte 3nfj(mDcrbeit it)or U))) Dat b f)cbbcn
nid;te^ butbcn befd)cDcn t)nnt) Darotf) t?ort)ercnn mi)tf) geftlif cnn cffte n)crlicf enn rccbtc ©joDane
Jg)ouet|loent)nnt)ercntf)e tDi) ©retf e '^oODcfcr^ t)nnl)Theodoricus ^^obDcfcr ^an^ J^olf l^u*
(enn €ar|lcn^tcbcr, (Sorbt^febcruorijcfcbreuennbcbben bebolbcnn t)or t)nnfi t)nnb Dnnfie
f rucn be mad)t tbolcfscnbe fjobanc bref)unbertb marcf bouetflold mi}f f) ber d\mtf)t ^jo t)erne bc
lof$efunbin(3f)ett)Dfd)pnIicbbocn ci)n tjcrnbcl 3arc^ tbo t)ornc ^crnn ^imi^ $35anf5fott) effte
l^nenn naf omcIin(}f)cnn t)nbcbarnf)atnbcnnad)fcbagf)enn 9}?(d)cefid fjoban f)Ouetflon t)nnb
xtt\tf)t fiunber alle t)orf let)nin()f)c 3" c^ubcnn grauen paginicnte tr»t) cfTtc fennfie eruen fanipt eb*
krbeftunbcrnnfcbolbenngclbcnn t)nnb f>cff)alenn t)nnb m^ttth ^obbefer^ t)ttnb ^^eobo^
»icu«^ '^Bobbef ev bauen fd)vcuenn faucn t)nbe gc(}0cn m t)nngiMntb tjnnfc eruen benn 0l)ebad;tenn
cnnfcnn flunben ^an^ J6)0(tf)ufen €orb ^tcbcr i)nnb QLavftcn (^teber fie bep £offte»nnb
^bof5a(!l)Cf)aIuennfd)abIo^tbof)Olbe(ibeDnnbf5cttf)en cnebar Dortbopanbe t)nnfje cruc ^nttb
«nc))nnfe (]u'ot» Slflcbcjfsc artifel t)nnb fhicf fc laue tDt) t>ail Dtmb truivlicf t()0 ftolbcnbe ane alle
flf)cucrbcimnb3nfa(ibe Dci?tbobcr^uc{)nttT5e 3cf ©rctfc j^eDbcfcrd mi)ncd f5cli()enn tt)erbe^*
3n3cfje(3cl t)nbe icf ^^beoboric^ ^obbcfcr mi)n rcd)tc 3«0eft'5fl al)n befTjcnn ^rcff f)ebbcnn
^engbenn latben t)nnb bcr gclif cnn m) ^an^ ^oItf>ufen €ar j]cn (gtebcr tjnbc €orbt (^tebei:
V)ort)nnfjt)tmbt)nnheerucn pcberfi^n^n^cfscoel bcneffenjl t^nnfcr frunbpnnen t)nnb tvte ^jo^
ne6ftege(ef)ebbentt)r)tlifcnn cjbebattnhcnn ncDbcnan Dcjljen^icff bctf)obamburcbi^gf)e0euen
i>rrD()efd)reuenanbem3arbufentt)ifff)unbertbt)nnbei;nt)nbttt)intic& bed anberen bafif;e^ nf;a
?^id)ac(i^«
^NB. Theodorici ©iegcf if] im rotben ber anbern i()r in gninen QlJad;^ abgebriicf t»
0 ^irbabeninunferReformations-Hiaorieeinen(iIeid;5enanteng)?atm/ ber au^ tif
ncm ^i5nct)enDU<a.3of;anni^ ein€oanficlifci)er ^inm ^i^^t ^Md)t ift e^ ebcn
btr^
2fn^4H8 tinisit Uxf^unbm m^ &d9tifficn* 197
t)erfelbc ; tvte f c& ban m biefer QJermutftuncj au^ t)er 2 5 . ^eKa^e befldf ij)ef wevbe , aui$
tt)e(c^ersuctleidl?er5ellet, bager An. if ^^.fdbon mftorben gieivcfin fet, ^inDei: Wuec
laiJen , mii) fcine iBittn?c ftd) an iDiricf i>4ti iloc mieber Dcrfjeuratbet f)abe.
2) Sibermal ein €)fetn))el jwei beneficia ju()(eid; / unt) nod; \)C{ih m einer 5^irc6e, Pel^
oben p. 181.
22. JOHANNIS WEDEGE vicarii S. Nicolai
Hamburgcnfis Conftitutio Proctiratorum ad recipiendam vica-
riam in oppido Lav/c Suerinenfis dioecefeos pcr refignatio-
nem Henr. Bantfkow Scholaftici Hamburgcn-
fis vacantcm. Anno 150U
22. Oftobr.
In nomine domi Amen»
Anno ANatiuitateeiurdemMilIefimo quingentefimopmo i) Jndi(3:ion quarta dic
veneris vigefima fecundamenfis O£lobr. Pontus 2) fdmi inXftopris <5cdnidni
Alexandridiuina puiden 3) ppe fexti anno deci o Jnmei nory 4) pubciteftiuq;infi:a-
fcptorum ad hoc fpcaliter y ) vocatorum <Sc rogatoru pntia 6) pfiialit ^ftitut honis
vir dns Johaes Wedege fanO;! Nicolai Hamburgen eccie ppetuus vicarius pnis 7) pnli-
terprofe necnoncitraoequorumcunq;prorum 8) per eum haden^ quolib 9) con-
ftitutorReuocation Oibusmehoribg mo 10) via lure caufa & f orma quibus melius <Sc
etiicaciuspotuit&debuitfecit conftituit creauit <5c fideliter ordinauit m fuum verum
certumltm 11) <Sc indubitatum procurem 12) A£toremfa£loremnegotiorumq;infra-
fciiptorum geflorem ac Mand 1 5) fpecialem& generalem ita tn quod fpecialitas gene-
ralltati non derogetnec contra. Videlicj ven 14) viros dnos Marquardum Krappc-
nezecclieButzowenCanocum (5c Johannem Gronowecclie Suerinenppetuum Vica-
earium abentes i j) tnq; pntes ac ipiusque dni conftituentis noie 5c pro eo perpetua vi-
caria in opido Law^e Suerinen dioc dum «5c qn 16) ipfam per libcram <5c fimplicd rfigna-
co$ dni Mgri Hinrici ^antfPoiD Scholaftici Hamburgen <Sc pdi<2:i opidi ecclie La\x^e vica-
ry in nianibus diiSli fdmi 2) dninrippeautquacunq;aIteriuspfone 17) poteftatemrc-
fignacois admittendc habentis vacare contigerit ipam candem vicariam feu bnficium
ipfi dno conftituenti aut eius legitimis procuratoribus cuib^ 1 g) in foliduj aplica 1 9) aut
quauis alia aude 20) 9ferri<ScdeillafibiprouiderJ2l) petend22) <ScobtinendIrafq;25)
fuphmoiimpetration nccias ^ferri facicnd dc obtinend ac procurand Ac generaliter
infuper pfatus dns Johannes 14) "Wcdegc honlem if) viruj dnm Hinricum Jorctz "
fuu Itim 26) procuratorem abntem 27) tanq; pntcm cumptc^g) fubftituendi con-
ftituitadacceptand pofl^eflio$ hmoi vicaric ctf q; 29) adinftituend oiaaliadcfinglafa-
ciend dicendum gerend&exercendqueinpmifns5ccircacanccia quolibet oportuna
^P * ett
ft^S Zn^ana cirtigcr IXHfun^n un^ Sdbnffecti.
ett (i aliaforcntque mandatf ?o) exig€nt magf fpcalequaprioribus eft expflbmPro-
mittens idemdnsconftituensefferatumgratum atqjfirmumpptuohabiturujtotti id «Sc
Quodperdc6sfuos procuratores a6tu) di6lfi geftti procuratuj n§ fiat in pmiftis feu ali-
ouopmilTor^ ji) periculum relevare volensdcos fuos procures 52) abomi onere
fatifdandi judicioq; fifti & iudicatum folui fub ypoteca 6c obligatioh omTum bonorf 93)
fuorf moblium 34) & Jmmoliu^ petiu 6c futurorum ad hec necerum 3 f ) prout po-
tuit&cautelaSupquibusomibus&finglf.pdd ;6) Jdemdns coftituensfibi a me n6.
rio publicojnfrafcripto vnum vl plura publicum feu pubca Jnfup Jn atq; confici petiitjn-
ftrfn &Jnftra Afta fuerunt hec Hamburgi in manfioe pfaticonftituentisfubAnnoJn-
didtion die menle & pohtu quibus fi,ipra phtib ibid difcret viris Jacobo Wezeuai dc Joa-
chim Wichman Ckc Bambieh&: Bremeh dioc teft ad pmifT rogatis & vocatisi
Et Ego BufTo Meibom Cler Halberftaden &c.
j) primo i) Pontificatus fanftiflTmi in Chrifto patris 3) provi-
dentia papae 4) notarii publici j) «fpecialiter 6) prje-
fentia perfonaiiter conflitutus horiorabilis 7) principalis principaliter ,
8) procuratorum 9) quomodolibet
10) modo 11) legirimum 12) procuratorem 13) Man-
datarium 14) venerabiles if) abfentes tanquam praientes,
16) quando 17) perfonse
1 8) •&i^ f »^"^f ^^ ^"^^ ^^^ ^^'^^" '^Bi^rfer cuilibct unt» folidum cinc 5lbf uri^un^ m , Me
wiccine 3 ol)erauc(?tviccin ^cutfcf;e^ $ jjeilaffct i|]; 3n ^cmcrflenDeutct Itebie^uc&^
ftabcn bet an / in t>cm (c^tcn abev cln ip.
jo) apoftolica.
ao) auaoritate conferri. 2Gir bemcrcfcn (\biX t)af t>Ci€ con tn conferri tt>ie cin g au^^
a 1 ) iod am €nDe Dcd ^ort^ fur cin i jjcbraucbt , tDirb officr Dovf oitimcn*
22) ^ii^i^mtit^ dmxbhktm d\imdibx(xu(t)t, bilDbciffetltefomelal^disobcrdi, unb
bign?cilcn jeloctt?c ctnc blojTc ^lbWr^mi^ Dc^^:S5orte^an.
2i) |iterasq«efuperhujusmodi impetratiofjc neceffarias.
24) ^r tt)arDnac|mabl55Secretarius, DaraufOvaf(?nian, unb enDftc&^urgcrmciflcr,
unD hcit ficb / wic um Da^ QSatcrfanD libcrbaupt , alfotnfonDcrtett tim Die ^efoDeruno
Der rctrtcn £cbrc al^icr fchr h^d) DcvDicnt^cmacbt.
2f) honorabilem virum |ie(^cobcn Dlc '2lnmcrcf utig bei n. !«♦
a6) legitimum.
27) abfentem tanquam praefentem. ^^ f omt 5ier elnc DOppclte Q5cjCl$nung Dc^ $0«^^
ftobcn n m , Dic In Dem crflen *2Bovt njlc ha^ Sclc|)cn fo man liber Dcn ablativum tm
£atcinifcbcn sufe^cn pflegct , flifs'jicf;ct; lo Dcm Drlttctt «ber m m ficln o oDer dixM
gellalteti^ Conf. n. if.
28) parte.
29) ctiamquc.
}o) ma»-
Tin^an^ [tiniQa Ur(uft^cit mb Bc&rtfftcrf . 299
jo) mandatum exigerent magisfpeciale.
}i) prsemiflorum
;2) procuratores
33) fejffc tt>tcl)adfignumcapricorniau^fef)enbe 5ihfuvi^un() i(l in beibcn ^orfen nlf)ic
fururogefe^ct, fon|]abcr5cu^t|teHi(Jscmcinan/ Da§ant)en]!2Cortf, barm (ic t)or#
fomt, etma^nian||{c.
34) Mobilium <Sc immobilium praffentium & futurorum
5f) neceirariorum
36) pnEdiii^is
23. QScrtrrtg pifcgenCJerrii^mricl&^anffoftj/T^om^
~5)robftcn jii ©cbtDcrin unt) ScholaftiGo ju J^amburg ;
feel. ^rn^tricf ^pb^efern nac&geiaffenen ^inbern tve^
gcn ctlic^er 3al)rcn rucfft^nbigcr 5icntcn Anno. 1534.
tn Oftcrn*
'0 wetcn batf) i;nt 3ar bufscnttJi;punl)crt Dnnl) t)ccrt)nbcbrutii'cf) ^e^ MngcfDagf)C^ in
tjcnn f)iTlic)5eu 'l>afd;en ei;nc friint(i)f e Dort)rad;t i^ gefcOen bpnnen J^amburjjf) in l)em
:4>om5aue bc^ n?ev&iiif)cn J^ern^cfler 3of)an j)ar(e(ftor)) tmMtn l)cm mxti\0n
tnnl) acf;tbavn J^perii ^iwkt ^Banf f om Dbompramilf) to fewcrin m\> fcbolaflcr to J^amburg^
ei)nc^, t)nnD l)cn (^rfjamen Mricf t)am loc i^mQtv to f)ambur()f) t)nb fyncn (le(ffpnt)crn mn
icligen €rn btriP 53oDbtfer gcbarcn anber^ bcfc^ , tjan rucoten ct(i)fcr tar t)|)f amcnber rcntc t)p
tifointlcf;marcf oelDc^bcmDor^enanten 5crn f>inricf Q^anffon) bftc ti)t)t gunctJ leuenbc^ tobo*
5oricbn5at)ormo(3l)ect)ncdt)orf5e^elDenbrcucd Dar»pIuDcnbe, fi;ncrC6mendcn in DcmDbo^
mcto ^amburg}) tboDem altarc fanae Appolonie bolans^enDc» 5llfiO DatbDiricf t)am £00
i()f5t»ortl)tit>et)nDttvi)nticf) jjulDcn In muntc uorboDacjeDc rcntcJE)crn S^imico Q^anffott) l^ifft
entri)d)tet t)nD botalct , (^jo Datb DarmcDc allc ttvp(}f) Der t)or9cfd)ren crrtngf) t)an tt)C5b^n Der
»pfamenDcrrente (jcnflic() fdbaUcntfcJcvDcn gt)n, furDcri^DorDraj)cn DatbnbaDuffcr tpDt DtV
ricf Dam^oo DnDDcerucn sclti)f)cn Diricf 5^oDDcfcr^cfttebogpttcr Dc^JE)u§c^Dar De !Dp()enante
tn)intic5 marcf oclDed i)mic t>orfcf)reucn t)nD t)orgcgeft Jt;n , Dcm t)pgcDacbten ^crn binricf ^dnf*
f otv De tpDt 6t;ned ^cucnDc^ n^a lubfc()er rcnte , algc tarlicb Dar Dan t)cfftct)n marcf c lub , m to
l^ambuv^tt)anltc5fc5aflt)nDtt)9abotafcn S)an)anDf;ccr(lctenni;n Dcr botaltn^bc t)p Dcn ne*
gcfi t)olDcnDcn C^i)cl)acli^ Duffed teg5cnn)arMgl;cn t)cri)nDcDr^tti()c(lcn iare^ fd;an boDa^bct
n)cvDcnDocf)aUe^Dem5ouctbreue Dcr tn)t)nticb marcf gelDc^ Dnuoruencflicb , alfjoDarSDiricf
vam £00, Dcerucn()cnantenS)trtcf$^oDDcfcr^cfftcbo^i;tfev Dc^^uge^ tn Dcr botaItn,()f; Der
i)cfftepnrcntc§iimi;cbtt)orDc, Datf)algDcnncDet)pfemc(tcJg)ereJE)inricf5Sanffott)n5c» fuDc De^
DorgcfielDcn breue^ttt>t;nticf;marcf fub fampt flUtm Jt;nen ^tkM fcf;aDen macj) forDeren 'e(fte
*}) P 3 t)urc&
5 00 2<M^4ti8 ciftiger Ur^wit^m mb Q*riffeeii*
t)urcb fipne fu(niecl[?fis()en forDcrn (afen. Dar ocf intofamentJen tt)t>en t)e l)j>uef(tofl ber ttt>t)ntic^
niarcf <)e(bc^ \)tf)ge(o§et , ejfte Dat ^ucJ mfofft morDc; t)at() fu(ui()cfc()aUDi;((ieDac^ten{)crtt
J^inricf 35anff on? cbDer bengf^enncn D()e iarlpfe^ t)f)e rentcfjt)nent^a(uen f>aret tr;t)^c(ic() angefc(^t
rocrbcn. (^jo batf) Df)e f)Ouct|]o(f mo^^c mt)tf) nieDett)etent)e De^ Dorgefc^rcuen ^ern J^inricC
53anff ott) cDbev ftDnc^ fu(mec5tij)en tveDDer bo(ecf;t tverDcn ^te to orf unDe tonD mehrer Qttut
c5en}|Te ft)n tiw Cedell h)ft$ (uDcd ct)nc \>tf) Der anDern gf)cfneDen duD mi;tf) Den f)anDen Dcr gf)cn^
nen fto m DufTer gaf e m) bet;Dcn Dcfen i)ef;anDe{t f)e()bcnn i)nDer<jcfcf;rcuen af;m iare mh Dai)^c tvo
bauenDortcfcnt
It. befcnne tcf SetrcnD £ampc tni)t ^uflici* nti)nci* cgcn
l)antf)ll1)V(fft Mtf) Duffc baucn cjcfc^rcucn ^anDcB
fo.(3cfc^ct;nt)nivat: i^*
©jobcfcnnc 3cf banncn ftacfcinann m^tt) buffjcr mt)^
nct: c(^cncr l)antf), mtuti) bauc gOefcrcucnn fjo
9()c()anDcltl) 3^.
It. bofcnne 3cf ^tjricf Dant go mi;t Ditffcr mma c(j()e
t)antfa)n;iftcn lat Dujlc bctvcn 9l?cfd;rcueirl;an'
tcl fo gcfa;ccnim tvar ((^
It. bcfcnnc icf latncrt barfcn tnt)tb Duffcr int;ncr C(;cu
t)antfc(;iiftDatDuf|e bauengcfc(;rcfcn ()anDc( fo ^c*
fcDcnmtDctvart^.
24. JOACHIMI CLITZING Pr^pofiti Hambur-
gcnfis collatio vicariae in Henningftcde terrae Ditmarfiac
Henrico Banfcovio fada Anno i^ij*
30. Aug. fe(6ta ^
Joachim ClitzingkHamburgenpptusiSc locii^dex ordinarius ac Magdeburgen ec-
ciiarum cantor 6c canonicus Vniuerlis & fingulis dnis diuinorum & eccliarum Rfto-
ribus vicerftoribus feulocatenen eorundem plbis i) viceplbis cappellanis altarift ac
comendiftis alufq; prbris 2) curatis & non curatis notarys Sc tabellionib public quibuf-
cunq; in&perppturamHamburgenalfq; vbilibet coftitutis pntibus coiter vel diuifim
requifit Sitm in dno <5cnrs hmoi ordinarys firmiter obedire mandat Noueritis quod cum
honbilis dns Johanes moltkafte altaris Bte marie virginis pafrochie Henningftede terre
ditmartie Bremen dioc pofleftbr Jllud idem altare fiue perpetua vicariam fitam in dida
parrochiali ecclia Henningeftede quod fiue quam obtinebat ex certis rationalibus caulis
ad hoc animum fuum mouentibus refignare intendcret vicariam ipam cum omibus juii-
bus & prouentibus fuis in manibus nris^fponte & libere refignauit Et Nos ad ipius dnijo-
ha-
Ttn^ana efttiger Uthtnttn nnb&d^tifittn* gox
hanis tqnc pofreflbris inftan refignation hmoi fic vt prefcrtur faftam admifimus & te.
norepntispubliciinftn 5) admittimusReceptopernosabeoddnoJohane quod in re-
fignation hmoi non intcrerit fraus dolus fimoniaca prauitas feu queuis alia illicitapaftio
ad fdta dei evangelia corporali iuramento Qoa quid^ refignatioe fic ut pmittitur f(£la c6-
ftitutusperfonaliterinnranotarypubliciac teftm infrafcriptorum ad hoc fpeiliter vo-
cator 6c rogatorum pntia Venbilis dns Hinricus i^anfcOtD eclie Bte mane virginis Ham-
burgen Bremen dioc fcolafticus <Sc canonicus nobis humiliter flexsq; genibus fupplicauit
qtus fibi eandem vicariam Cuius collatio prouifio 6c oimoda difpofitio vacation illius
tpre occurrente ad nos pleno iure fpe<5tare 6c pertinere dinofcitur conferre 6c aflignare
&deeadeprouidere ipumq; ad eand6 canonice inftituere dignaremur Nos nunc Joa-
chimpptus&Iociiudexoidinariuscantor &canonicus ante didus attendentes fuppli-
cat6m hmoiforeiuftai&confonaraoi 4) quodq;iuftapetentinonfitdenegandusaflen-
fus prediiStfi vicai iam altaris Bte marie virginis (iti in ecclia parrochiali Henninftede per
refigniom hmoi vacantem nobis non c6ftito legitime quod tpre date pntm effet in did^a
vicariaperpetuaalicuifpaliteriusquefitumca oibt;iuribus<3cptinentys fuis pfato ven-
bili dno Hinrico fcolafticodc canonico au^tenraordinariapiedidacotulim^&afTTgna-
uimus conferimus & affignamus prouidimus 6c prouidemus de eadem Jnftituentes Sc
inueftieii eund^ per biretinriin capit fui impofition deeademhas llils nras decernen
oportunas Que omia 5cfingula vobisomibus & fingulis fupradid & vrti cuilibet Jn-
timamusiufinuamusdcnotificagacad vram <Sc cglibet vrmnotitia deducimus «Sc deduci
volumus prpentes y) Vobisnichilomi^^cvrm cuilibetvirtutefandi obnde 6) & fub
excomc^on pena quam in vos& vrm quelibet fi ea que vobis in hac parte c6mitti9 Sc
manda9 neglexerit feu diftulerit ^tuaci 7) adimplerecanonica monitioe premifTa fe-
rimusinhifl!"cript g^ diftrifte precipi^n Mandafi qtus mox vifis Sc receptis pntibus &
pt9gm 9) proparte dididniHinrici principalis defupcrvigorepntiumfueritisrequifi-
ti feu altcr vrm fuerit requifitus accedatis quo ob id merito fuerit acccdendum 6i fijpra
didum venbilemdnmHinricum prilem 10) vel procurator^legittimuin&advicarie
Juriu dcpertinentiaru prediftoru corpale reale 6c a£luale pofTeflioe vel quafi ponatis
&inducatis poni5cinducifaciatis Jndu6lumq,'defendatis Amotoexindequoiibet illici-
to detentore Quem etiam Nos inquantu poffuus amouemus <5c denunciamus amotd
Sibiq; vel procuratorj predi£lo de vicarie iuriu & pertinentiaiCi prediQ: fruftibus pro-
ueotibusRedditibusJuribus 6c obuentionibus vniuerfis plenarie <Sc integre rfideatis ac ab
alys quatum in vobis fuerit rnderi faciatis C6tradi£tores quoflibet 6c rebelles at£te nra
per cenfura eccliafticam compefcendo. Jll quorum oim <5c fingulorum fidem <Sc te-
ftiom premiflbrum phtes nras Iras fiue pfis publicu JnftrCi hmoi nras collatioh proui-
fioh 6c inftitutioh infec^tinentesfiuecotinensexindefierj <ScperNotariGpubIicii fcri-
baq; nrm infrafcriptumfubfcribi<ScpubIicari nriq;SigiIIi iuffimus ^ feciy app^fi6e c6.
munirj Dat ^Scadt in aula ppture nre maiori Sub anno a natiuitate dni Millefimoquin-
gentefimoquintodecio Jndidiohtertia die vero Jouis tricefima menfis Augufti p6tifi-
catus Sdifl[in[iiinChropris& dninridni Leonisdiuina prouidentia pape decfmi anno
ter-
|6ft Zn^atti tinjQct iXtfufi^m mb Sdbr jff^cm
tertio pfitibus ibm ^ohbilibus 1 1) dnis Johane fartoris dc 9c\bA\\^ de Duren />rbrTs
Brcmen diocefis teftibus ad prcmilTa vocatis Rogatis panter ac Requfit.
i) plebanis 2) presbytcris 5) inftrumcnti 4) ration
f) prxcipientes 6) obcdientise 7) contumaciteri
8) his fcriptis 9) poftquam ^m Original ijt b» $Sud;(lab q m tin g
gebilbet.
10) principalem 11) honorabilibus
* ^<i) f)abi mtc& auf Mcfc Urfunbe p. 282. mb p. 290. beruften.
25. ST^^StfitoP ib^nflpffetn m ^remen &uff^
SSrieff ubcv m etijftborff SBeOingSbuttel an &enSchoIa.
fticum ju ^omburg J^enrict) ©anffott) auf feine
£cben3^^3cit ^rcmen 1522. Joh. Bapt.
l|?C5n!lop5ovu{f i)an(550tfe^ ©nat)cn 2irc&c^Q5ifd;u|)|) t^o ^vemfn, adminiftra-
■ torbe^ &tid;te^ tf)0 <^ert)en J£)avtij}f)e t^o ^runfmicf mmt) Suneborc() bofennen
t)nb botu()f)en apenbar 3n Dejjcm ^:^reue t)or Dn^ tjnfte 97af omding^c bat m mpt
tv>illcn t)nti t)u(bort)c t)edtvtrM()()ent>nfte^€apittel(J tjnfer ^erfen tf)0 ^^vcmen l^ebben mhfft
5)nb t)Ovfopen 3egenmart)l(3c 3n crajft Duffje^J t)nfjc^ ^reucd, bem n?evDiaf)en Jpern Mgro
i;)tnrico ^anf f ott) '^obm-^rawcil tf)o 3n?erin t)nD (^ct>o(a jlico t^o ^ambord) t)nfje ^tii^f
tc^t>orpt\)e(Iin()butfe(be(e(jf)cn 3" t>nfjcm @tlcOfe bc^ Cafpell^ SppcnDorppe t)c tpt> f^ne^ fe*
uent)e^mt)tbe^ borppc^ red>ttgFcitt)nt)tobe()drin0f)C tobo(ttfcnt)ct)nt)c rcc^feuorff) anc ^mv
ht^ 3"f<^35^ 3" ^^ ^^^)^^ bofttf in(35f €0cnt)of)m i)nt) tverc U^ borppe^ gen J^ern J£)inricum
?Sanff otv 3nfef f en t)ni) t)c ^ontf tng^e ,qf)eucn ©jo baf borpp ^cdingbutf cl bo(csf)en ie mptb
acfer9f)ebun)eft)nbt)n35cbun?eftvafcrna(fflof()et>nbtf)o|^ot5c, Q>i|Td)eri)en, Q5c(bcn/ 2Bip
\d)m, ^ct)ben, ^rocfen, fcf)atting()cDenj]e, t)nb gentcn^ifen mt)f afiem rcct;fc ted f)oae|t
mDft)cmfi)t)e|l, mr>t^vif\d)t, ^rafen, J&o(fin9f)c, ^afc^c, aflerfepc3ac()f, Q$ciDc9ienj
fbc <iSpfaf f)e , a(ffatbc , i)nnD mth im)tf) ancm mt bar t)an f amcn mad) mi;f aUer ffad)tmut&
nic5fc^ butf)cnn bofd)cDcn Denen routt)e(tf en ff)obofiffcnt)e t)nnt)fogebrufenDc, Dcfi;Df ft)net$ (e«
uenDe^ na alle fi)ne (jf)cuane , ^^i) vnD Datle 97afomc(in,cj()c fcbollen unDwtllcn Dent)orbcn
J£)ern ^inricum ^^^anffoti) t)nfjc^ Dorppc^ iBcain.gbuttel m!)f fi;ncr red;ficbetf t)nD fboboi»
^orin^b^ tt)o m ^efcreucn De ti;Df H?ned leuettDcd t>or alfjtvem rccbfc tt)arctiDe tvcftcn t)nnD guDc
rcd;fcn)avfcupp DoI)ntvancve \m, t)nDt\^o t)afcnof)tti Dc^nDtf)t)nnDbof)o(f i^ t)nD Daf \>m
w^ 'owkm 'O^afomclin^bc ej|c^et cjffc c|Td;en letf) Dar t)or De t)p()cri ^ptnricu^? Q5anff on) Dat^
bororDeDorpp -IBedinctbuftcI befft aefn)gf)cf t)nnD ocf mt;f fpnen c(jf)en{}e(De()e(of3ett)ntrD bo-
fa(etf) ct)tien iiSreff Du^bobanDef luDenDc t)pp @ouenfid> mavcf 2ub manDa^ifte^ S?m m,(]ro
'^efro ^^lomenDol)tiif)ern t5o.5ambovd; erff:tcf^f)t(]euen t)nDt)an t)nfjcm Qjoruarcn jc(t(]5er
Ded)fnilTe ^^tffcupp 3of)ann <)nnDt>nfsen €apittc( f()0 ^rcmen tjorfiegclff;, nocn crc De mijt-^
Dvic()tc
t)acf>teJE)enr!cu^ ^rtnffom 3n@Dl)f t>ovjtorueni^, ©(^a(Dat t)orbcrtom t)orpp *30Bcfling«
buftel m\)t alliT fpner red)ticf?et?t »nnb t^obol^orin^^c an onnfj Dnni) onfte O^af omeling^cn m^
fjem ^tidjte t()0 bcm 5e|]en frigf) a^eW)er t)mmc to famen Mt belje^ ^reue^ jhicfc puncte t)nn&
artiPcU famptt)nnD befuuDcrnlaue imnb DicDe nji; €f;ri)bpl)Oruf^ ardxbiftcupp t^o ^remen jc.
cr^enDort^nt' wnfjc nafomeIin()f)ct)tmsQelbenomebenHinrico $25anffom (leDc t)afl t)nnt)t)n^
uorbraf^n ml tl)0 1)oiDent)e funDer 3'^ni^ber(ct)e6inber3n§ct(i5f c(ffccntj)e(tniffc, t)ni)bcbbe»
De^ t^o prDt()er tuchnijfe \)nnl) t)orn)arini)bc t)nfjc Sngefegefl m mn^mnh enfie 57afomclinj5
Ciht tvMHlicfen an bcffen ^^)reff htt (^angben. Q)nD m) SJreDcricu^ ^remer ^of)mt)efen t)nb
gani^c Ciipif fed Der 5\ercf eti t()0 ^nemen bofcnncn t)nnt) botuci^cn 3n Delfen fu(ucn *^rcue Da(
allct)or(jefcreucnftucf mmDarti)feflm»)ti)n^ern)i)tfcf)upp miQborDc t)nnt) cpnt)racbt(ifcn pubcit
tviflen pefcf)en finitf) (SDjo 5cbbc tvi) tf)0 mcrcr OrfunDc, tt)arfcupp t)nnt) bouellingf^e t^nfic»:
fecfen@ecretbpt)nfjc^j}neDiij()en:5)eren3n3cfe(]cfltt)t;t(ifen mebc f)etcn ftangtcn tf)o Dc(]p:m
^M'cue ^)()C5eiien t)nnDc)cfcreucn tf)0 ^remen , ^ad) S()ri|li t)nfjc^ ^crrn ©cbortf) t)Offtcvn^
^unDcrt i)nD '^tvc t)nD tnrinticf; am Dape 3of;i^ '^apfc miDDen ©ommcr, *
* Q5ei Dicfcr Urf unDc i(l in ^fnfcf^un^ Dcr ©d;rcibart mercP(id; , Dag Dcr 5^ucf)|Iab g cine
©eHnlt Die jwifd^cn cinen p unD p ju (lc()cn fommt , aber Di^ mx in Der ^ittc Dc^
XVlDcn3(^()r()unDcrt^nod;ub(ici), unD jn^arDap 5n)ifd;en Dem g unD p ein gar qv
ringer Ut]terfd;eiD tvar. gum &mpil mdcjen Dic au^ Dem aiten Copicn Q3uc&c beim
^ocfcnbaufc fol. i. a. tn ()Ol^()efcf;nittcnc ^ortc Diencn :
vSoi(Iaud)Diefe^ nid)tsut)croe(Ten, Dagan finttbe aUmnf)l b0 ^efc^cf tyirD e.g. 6o#
tiicj^en, bouclii^^c 2C»
26. Wt^Mii) tnMff en ^cvn ^inncum ^anfef oft) x^d-
miniftratoreni t)nt) 5)vamefi tl)D 3mxin m\) Schola-
fticum tl)o J^ambm^ »pp e^n^
t>nD
^crmcn ^oltoft) unb ^anf ^obcneoctS
ant)cv&ci)is mn mm t\)nt6 ^Sev^frefcen mpt^ fcev ?^ol)e^6vm=?
9^e tt)0 gppenbovpp belegl^en tu Anno 1522^
loot 2t(l)tmeffen-
^n Deme 3ar t)nfje^ ^crrn Dufentf) t)ifiT;unDcrt tjnnD tttjetmDeth)intic& Dc^ DonrcDa^e^ m
tni^er leuen giotven D^r^icf;tmi(IenanDcmeD{at5ufcDer©tQDt.&amburd; De 2lcf;tba^
Qq xm
304 Qinf)anQ ctHiger UxtmUn mb &d)xifftcn.
rent)nnl5€rfamcn^cvm©t)erit oam ^oltc/ Claucd ^f)Ol)c, :^iDcvlcf ^ocjebufenn QSurqcrj!
mctjlcr tfeo Jb<»nibntc!) bebbcn fvuntdd) gcbanbclt onb ci)n 5l(fl)racl; g5eniafcr!) ttt^ifjf en bcnn
tvcvDi^cn f)crvn -S^invicam ^^anfjfom Adminiftrator i)unb ^vamcft Dcv 5\cvcfcn t^o Smevin
tnt)Scolafticum tl)0 Jg)ambuvc|) Dpp ct)n mi^ bcn ^vafttigen ^evmcn (^olton? t)nnt) ^pan^
fKot)cn£)orc5 3ntt)anvci)nnD?^uv3cvtf)oJ^ambuvc[?ani)cvDet)Ig t)an ttccjcim epnc^ Q5evc()fve*
bennmi)tf)Devtobe5ovingf)c tf)0 (5ppcnt)ovp))beIcgf)cnn Ocf auevuaving^ebnnbn^altb Oaluenn
t)cn V)ovbcnottt ^cvmen bci^cgi^ent» j ) ^llfjo Datl) Jg)evmen @oltom mi iMmb fci)a( f5cnt)enn
o5nt)emcncc)c|]»of(}enDen Dagetbo mi;bl)ag< bet>e ify t)c^ 5n'gt)acicj?i^ov llcfctmijfenn \)txim f)iiv
rico '^^anf f Ort) alle Dc@Iotf)cI DemcQ^evd)fvet)e,povten; tiavnocciC/ tobehovid) 57a Denn ftul*
wcjlen fjIoteIcnt)ebp9enaiif)ernbagbcuanc mad) t)nnt) fcl)al gelifc ftlotf^ea tiamafcn (atl)etm
Dnnt) mr\ be ()f)cmaf etf) ft)n tDt;I t)nnt) fc^al l)c ^van^cfi fjoDane flotcl f)evmen (Soltomen vocbDcr
^mmc fat^en bebanbcnn cfftc beant5tt>ert>enn Ocf t)c ttovgeDacbtc hcvmcn @oItom tt)i( t)nnt)
f(i)altict;ne3nfpcvvinotct)oene(ftei)ocnlatf)enn bcvnn Jpinvico ^"piatvefi, 3"/ W/ affetDcr
tf)0, tbovet)fenDcant)m^cvd)feeDenn@iottafennfi;ne pfotic \)nnt) De fii^uenn ^ffrc njatf) tt)*
t)cnn mi)tb fvunt)enn m\t) (leitcnn cme 3n aflev matf)e j)f)clemctf) , t>nnt) Deme fulucfibenn f)evnn
f]cDc95cuennt)nnD|tcf Dc^^i5evd)frcbcn gnDe^^l^vaiKlttbofumfft^^evmen i)n& Dc ft;nenn (tcf
fd)Olcnn entbolben @junDevn mi)tf) tbolatf) \)i6 q^vanjcRcd sSovtI)tncv ^ai^e DioDcnbovcf) ^cfft
ftcft)Ovn)i;Ifovctt)nnDt)ovplicbti(3etf)Datf)I)efjicf n)il cntbolbcnn Dc^ Jg)ufc^ cfftc ^cvcbfveDcnn
^nnt) De^ Q^evc^fveDenn tobebovincjc baucn id)xam ^(fte t)ed mt)tb alle nid;t tbo^cbvufentrc
&avt)pp efttc aff t^o vet;fenDe tn)ifjfenn Dejlenn !t)a0c t)nnD ^i;n(}eflenn ncjicR vsolgcfibc (5joi)cv#
m 2) ^an^DvoDcnbovd)3nDev^uDemitf)Demt)p|}cnanJ?Dcvnn^im<tf)c ni^ttjovDvaoetm
iDOvDc t)nnDDav Dennc Dc jiuDc ctitftonDc V)nnD Jg)an^ DvoDenbovd; t)nnD ocf bevmen ©olfom
nicf)t fonDcnn famcn tf)0 ci;iten fruntf)Iifcnn t^orct^ningc mptbDeme ttpvjenail bevn ^van?e(Ie
©d)aImcnauffjcvDat ve^aiftcv Dev \>tl)k0m cffte bcfogtpnsbe t)ann bcvmcn c(ftc gemanDc^
anDev^ {jcDan Q}nD Dar »pp Datf) buwctl) t)nnD De bef ollin^e tbo beftd)tin()ben De mi;tf) loffafftU
g!)cnn t)nnD t)nuorDad)tItfenn pfonen ocf Dorcl; Dc fjulucllcnn to merDercnDc ^e^ Dcnnc nad; txf
fant^niifct)or fioDancfoOb^eDanbcbovctbto^eucnDe fd)aIt)nnD n^Dl De t)p^cnan ^vanocf! QiU
feenn t)nnD betalcnn QJnnD DavmeDc f^oDanc j^ovdjfveDc mptf) allcv tf)obef)ovin0c fcbal t)nnD
mad) t)vig abn (tcf t)nnD fvnc evuenn (ifftt mth pfoncnn ftoDanc ^ercfjfrcDe ^c ()u»menDc mxlf)
j)0vlat5cnn efftc fcf)a(fen nf)a allc fi)nemc j)f)eual(e S»av& Dpp^enann ^pcrmcn ^oltom t)nn&
l)m^ roDcnbovcf) eftc ovf;c cvucnn (gffte QcmanDe^ anDerS mm oven mQm Dcm tp^cnaii f;evnn
i&invico mi)tb allc nei)ne Snfpcvingc efl;tc t)Ovf)t;nDcvniffe 3n Doen fcbolenn ^cnnc f)^x mcDc f)er*
mcn@o!tom\>nnDaIf5n)caneved)ticI?eitfcboIcnnf)cbbcn t)ov^cucnn i)nnD Dc alfc fcbolcnn tofa^
mcn Dcm ^p^tmn pvan)cftf)e Ocf fcl)olcn De t)ovaeDad)tinn bevmcn ®olton> i)nnD OioDcnbovcf;
nl^u(]vacfc^t)OvDcrf)anDtant|n)crDcnDatf)re()itlern)obaucn gefd)veueim Dev beffollinoc DnnD
t)tbIcg9in()cDc^^crd)freDcnn9raucnt)nnDDertf)unc ^ppDatbDcllebctf; Dc t^orgcDacbte ^ra^
tt)c(iffcf aOcg t)or(icni)i9ctf)t)nnD Dar Dc t^p^cnati f}cr 3«""i3f mDfjbefWe 3n fruntl)Iifenn
^anDcl i2(ftc 3n Dcmc rc^i^lcr c(fte n^evDcrinac t^o 3enni()f)enn tpDcnn baDDc @d;al unuorfencf^
lid)ft)n bci)Dcn ^Partcn obrerQ^reuebalucn ininDocf Der t)orfci)eIitt^e Dar Dc tjpgcnati q>ran>e(!
f)t)cvncDcbanDcItofamcnDeci;nbefc()eiDIid)tt)imD fvuntlic^ a(fDvad)t ncmc nid;t fiicf Dcncf ct^
i?ttnnt5og5eucnDeDennetic©cficIct)nnD^rcucal(c fcf;ofenn nf;a CuDc bli)ucnn 3n wcrDetm
Ane
2(ti|>4tt^ (1'tit'scr Ut^urtbeti ttttb Sdbirtff teti* ^o^
Anc alle uavt)nt?Difencr(tc& epne^ Setvelfenn fpne^ re*tenn ^ptjr (\n Dnn& mter fi;ntl> jjettjefen»
i)e(?rbarcnn\)nnt)(gi-affriahcnn5:)i^encf g(ofott) n?anaf}ticly tf)D Denn ®tl)ur ^inricf ^rcii
Q5Drcj^errDHaniburd) :^octov Jpermannu^ £anj3ebefe innit) I)er 3of)an »)??o(tfafle ?9?c|]ei:
fd;vcuenn. i) begc^net,
5lotOtt?c6 QBapcn ijleinCveu^ mtti^ier^ugclnum^ebctt, obcnDcn mit jmci Q5iiffef^^Dr<
<^j ner (lejicrten S^^m cr fcl.)einet ein Q^o^el, 3n ^rcncn^ mit t)cn ^ucf)|labcn H, P.
ae jefcl)netem ^Sc&ilDc (inD Drci ^fvicmen ju fe5iin.
OlOl
27. Joach. RVBEL alias CANTZ Gymnafii divae
Virginis Hamburg. RcAoris promiffio obligatio & poenarum
fubmiffio fuper XII. Florenos Rhenenfes Henr. Banfko w Prac-
pofito 5 ratione dicti Gymnafii ex contraftu de-
bitos. An. 1522. 2.Julli
• "^n tiomitte btti 2(trtett^
Anno a Natiuitate eiufd millefimo quigentefimo vicefimo fecundo Jndiftion dc
cima dievero Mercury (ecunda menlz JulyPontusSdmidni nriDniPapeEIedti
ut dicitur ad pns Sede aplica vacan Perfonaliter conftitutus Mgr Joachim Rubel als
Cantz gynafy diue virginis Hamburgen Reftor Non vi dolo metu fraude aut aliqua
alia liniftra machinaticn coadus feu circumdu^ius Sz i) ex eius certa fcientia mer»
propria Iibera&Ipontaneavoluntate confefllis fuit& Jn veritate palam <Sc publice re«
cognovitfe venli viro(lno<Scmgro Hinrico Banfkow Zwerinen Ppto & Hamburgen
Eccliaru Scholaftico & Canonico pnti ftipulanti & recipienti vice & noie fuj quinq;
floren Ren a fefto Pafce vfq; Johannis pxim precedenrationgynafy diuevirginis Ma-
rie Hamburgen vna cum duobus florenis fibi a fefto Natalis Dnj vfq; pafca pxim precc-
denti reftantibusteneri<Sc deBere. Quofquid feptem florerjos infrahinc & odo dies
pximeocdmete 2) feques, Neononaliosetiamquinq; florenos a fefto Johannisvfq;
Michaeiis pxmj 3) future pfato dho ppto Sc Scholaflico ratione eiufd diue virginis
gymnafy tum fibi foluendos fub termino Michael aut Jnfrao6taua« eiufd fefti foluere
promifit «5c per paclu 4) validu <5c folenne couenit, ac omia &fingula damna interef^
(e 5c expenfas , queqd vel quas eund Hinricu pptm <Sc Scholafticum ob defedu feu
retardatioh folutionis predfe Jnloco predco tunc forfan no fa£te facere patiaut fufti-
nere cotigerit. Jn Judicio vei extra reftituere, que qualia 6c quanta forent ftare <&
recedere folo 5c fimplicj verbo ipfiiis dnj ppti <Sc Scholaftici Prinlis etiam fine Jura-
Qq 2 men-
}o6 Znl^an^ ciitigcr UrUimbcii Mwt> S4)rifftcii*
menti aut aliqua teftiu produftioii dcordq; f ) damnorum 6c expenfarum taxation
& quauis alialup hys facienda probatioii, Seipuq; 6) ac omnia 6c fingula flia bona
mobilia & imobilia quecuq; pntia Sc futura dc6 dno ppto 6c Scholaftico pnti & ut
fupr ftipulantj obligauit 5c ypothecauit 7) ac etiam Curie caufarum Camere aplice
dnj nrjpape eiufq; Camerary Vicecamerary auditor 8) viceauditorRegent<Sc locum
teneii & Commiffary ac oium Sc fingularum aliarum Curiarum Ecclefiafticarum Sc
(ingularium vbilibet c6ftitutarum Jurifdidtionibus coadionibus compulfionibus Juri-
bus rigoribus, ftilis 5c meris examTbus fuppofuit & fubmifit, Per quafquid curias 5c
aliarum qu^Iib^ Jnfolidum tam coniundlim q; 9) diuifim voluit ^cexprefTe confenfit,
fe pofte&debere cogj compellj conftpingi monerj 6c excari 10) aggrauari reaggra-
uari 6c ad Brachium feculare deponi ayreftarj capj Jncarcerarj (5c detinerj vno & eod
tpe vel diuerfz 1 1) tporibg perdiuerfor tporumjnterualla vfq; ad plenaria &integr.1
folutioh pdcorum Jn fumma duodeeim florenorum ac oms oc fingulorunj damnorum
JnterefTe Sc expenfarum pdiarum occafione pmifforu forfan vt fup 12) faciendoru
patiendoru & fullinendoru refe£lioh<Sc reftitutiohi Jtatn »3) q executio vnius Cu-
rieexecution alterius n6 impediat nec retardet Non obftan Jurisdicfon. Q_h) ▼bi
Judiciu inceptum eft Jbid fin^ accipere debet, Et qualibj i y) alia Juris & fafti ex-
ceptioninc6trariu facien, Renuciauitq; Jnfup Jdem Joachim Rubel als Cantz omnj
6i cuilibj 16) exceptionj doli malj vismetusfraudis lefionismachination 17) Etdco-
rum Jn fUmma duodecim florenorum foluere no promiflx)rum , Et phte 18) cotra-
^us n6fic vtpmittitur fadj celebratj & Jniti (Sc aliter aut pljus velminug fuiffe fa£tu vel
diftu q^ 19) recitatu Etcontra, Omibus alys <Sc fingulis exceptionibus cauillationib
q 20) &cautelis quibus mediancibuscontrapremifl^a veleorualiqua Jpfejoachimde-
bitor facere dicere venire aut fe tuerj quouilmodo pofTet. Et fpetialiter Juridicentj
gnalcm 21) renutiation n6 valere nifj precefTerit fpalis 6c expfTa : £t Jbid ftatim Sc in-
c6tin^tijdem Joachimdebitorpromaioricautela&tutiorifecuritate didi dhj Prepo-
iiti EtSchoIaftici gratisEt fponte Omibusmeliorib modo viajurecaufa forma quibus
meIius&:efficatiuspotuit& debuitfecit conftituit creauit ^ folenniter ordinauit fuos
veroscertosltimos&Jndubitatospcures adloresfadoresNegotioruq; fuoru infratoru
geftores ac nucios fpetiales 6c gnales Jta ty q fp^tialitas gnaiitati n6 deroget neq; e
contra, vicj 22) omes&fingulos dnospcures <ScNotarios Quj nunc funt 6c pro tpe
futuroerunt Jn RomanaCuria aut extra, Quoru Nomia & cognomia habere voluit
proexprefl] abutes 25) tanq; phtes&qudlibj eoru infoiid, Jtatnq n6fitmeIiorcon-
ditio primitus occupantis neq; deterior fubfequetj S5 24) qd vnus eoru inceperit alter
coruprofequj termiare mediare valeat^ finireacadefftm 25-) debitumSc finem per-
ducere fcj 26) fpetialiter <Sc expreffe acipius dhi conftituentis nomie <5c pro eo omni
tpe & diebus feriat 5c non feriat Jntmio 27) folutionis pdc6ru 28) J« fumma duode-
cim florenoru etiam poft ipum terminu Et quoties predco dno ppto & Scholaftico
prinliautfuisvidebitur 6c placuerit Coram predio Camerario Vicecamerario , Audi-
^Dre viceauditore. Regente locumtenen & Commiffario eiufd Sc aiiaru curiaru
pdcaru officialibus Et Judicibusfeueoru locatenetibus compndum 29) ac Jpu debitu
duo-
2(ft^<t«g eiftigcr KrfufibenutibQcferifpett 507
duodecimflorenoni adpartem ipfius femeI<Sc pluries confitendu Sc cognofcend 6c ad
petend audiendocrecipiend didj dnj conftituent Nomie omne preoeptu omneqj mo-
nitioii 3 o) codemnatiofi Sententifi Sc mandat )f Que qd & quas J prefati dni Curie Ca«-
farucamere aplice dnj nriPapeeiufq; Camerary Vicecameraryauditor viceauditor <Sc
alij Judices Et officiales fcu iporu locaten Et eord quilibjcontra predifh dmn confti-
tuentem ac bona predia facereferre Sc promulgare voluerunt fcu voluerit Et eis fponte
acquiefcend Nec non fubmittend 5crefubmittend pptereaipti dmn c6ftituentem pro
pmiffi ftrmiter obfcruandis Jurifdiftionj Curiaru pdicarum <5c cuiullibj earli Et ad volen-
dumEtcofentiend Q^ipid dms Camerarius vicecamerarius f auditor viceauditor Re-
gensLocutenens Comift^arius alyq; Judices <Sc officiales prediftjf Jn ipti Joachim de-
bitorem conftitutu exfcationis ^ i; Sniam ferat proferant promulgentaggrauet reag-
guent 52) aliofq; procelfus Reales <5i: pfonales perant Sc faciat quos voluerit Et ddto
dno ppto 6c Scholaftico prinli placuerit <Sc vifum fuerit expedire quoufq; dedi6to debito
duodecim florenoru pdcorii fibi fuerit plenarie 6c Jntegre ac realiter fatisfa<ftu Juxta
pht publicj Jnftrum^ti feriem <Sc tenorem Et ^nalitomia <Sc fingula faciend diccnd excr-
cend& pcurandqucjn pmiir<Sccircaeanccariafucrit feu eti^ qtidlibj oportunol Pro-
mittens mihi norio publico Jnfrato ut C6munj &publicepfoneptitj ftipulantj 6c reci-
pientj Vice & Nomie omj 6c finguloru quorum Jntcreft intererit aut Jntefl"e poterit
quolibjin futurufeomnitperatumgratti <5cfirmta ppetuo habiturti totum Jd 6c quid-
quidperdc6 pctires fuos conftitutos <Sceord quelibj adtj di(^vi fa(24 geftum fuerit Jn
pmiffis fcu als quolibj pcuratiiReleuans nihilominus <ScreIevatos elTe volens cofd pcu-
res<ScqueIib5iportaabomni onerefatifdandj Judicioq; fiftiiSc Judicatum folui cum fuis
claufulis EtcapIisnccaryscScoportunisfubexprefTaypothecaac obligation ofhi <Sc fin-
guloru bonorum mobiliu^c Tmobiliu pntiu <Sc futuroru quorucuq; Etfub cmni Jure Sc
fadtj renunciatioh adhec neccaria pariter dc cautela Et Premifta omia Sc fingula phti
publico Jnftrum^to c6te«ta tenere attendere complere 6c Jnuiolabiliter obfervarc con-
traq; ea feu coru aliqua non facere dicere vel venire de Jure vel de fco quouifqucfito co-
lore dc6s pcures fuos ut pmittitur conftitutos aut eoru quelibj quoufq; prefato dho
ppto 5c Scholaftico de «ica fumma vna cum d^nis expenfis 6c Jnterefte pdcis realitcr
plenarie&Jntegre fatiflecerit Et premift^a omia <Sc fingLiia obferuauerit & impleuerit
non reuocare feu reuocari facere promifit dc conuenit De <Sc fup quibus omibus 6c fingu-
lisfupdci^ pfatus Joachim RubelalsCantj petyt&rcquifiuitperme JnfrafcriptuNota-
riu fibj fierj<5ctradi vnu duoautpIuraPublicum feupublica, Jnftrm <Sc Jnftrl A6ta fue-
ruthecJnCimeteriodiuevirginisHamburgehSubannoJndi^aiohdie Mcnfe 6c Pontu
quibusfupraPntibusJbidhonli 5cProuidovirodho<ScMgro JoachimHelmers pfate di-
ue virginis EcclicHamburgehvicario <Sc Johanne 25o^eler laico myndeh dioc teftibus
ad premilTavocat parit atq; Rogatis *
Et cgo Johannes Caluis Clericus Verden dioc 5cc."
i) Sed 1) Immedlate fequ^tes 0 proximc futuris. 4) ^m
OriginaIn)(rDi)?r55«c()(iabmflni€nDe be^ ^ovm Dwrd^eincn Sug t)er me^r m d
5 08 Znl)AnQ eirtigcr Uxtunbm uwb &(fyxifftm.
a\6mQki(i)tt f anc^tgtbm* f) didorumque 6) feiprumque
7) hypothecavit.
8) [)ie tDivD t)a^ fignum Capricorni fur bic le^te ^i;(be sefe^et , bie in Mefen bei&en "SOBi^f ^
t^rn fo wi al^ ris bebeutet.
9) quam lo) excommunicari. ii) diverfis. 12) fupra
13) tamenquod 14) Quod if) qualibet 16) cuili-
bet 17) machinationis ig) praifentis 19) quam
26) €ineei^ne5li'ti)a^2inbang^j2QBort(ein que au^juDrucfen.
21) generaiem 22) videlicet. 25) abfentes 24) fed
quod 2f) efFedum 26) videlicet. 2f) termino
28) praedidorum 29) compat^endum.
3©) monitionem. Ji) excommunicationis fententiam. J2) reag>-
gravent.
* S)ie ©c&rcibart im0riginaln?ir&burcl[)bietvunt)er(tcf;e3u^efe5runbeut(ic&, man fin*
bet ba(b beutfi^e ba(t) (afeinifcbe Q5uc())laben barin ; bie (^Dlbe dem , dum , dis tvirD
me()rent()ei(^ burcl) t)a^ Seicben mit ml<^m ti?ir einen ^fe nning fd)reibcn ^ owj^cieDviicf t;
t)er^ud)(^abgficbet bigt\>ei(en einetn t)eutfd)en (}efc{)riebenen p ^leid); m bcjlcbet off
ter^ au^ einem n)unt)er(ic[)en gug, ber mit t)cm t)or{)er(3e5cnDem ^Sucbjlaben fa|l ei?
nem runt)''Sejo0ciien ot)er c}efcl;riebcnen (ateinifd;en d d()n(icl; ftebet ; n ^(eicbet mcbr ei#
nem y. $)ie ^i;(be prse mirt) fo tr)unt)er(icb ab^ef ur|ct , t>c\^ e^ idnimt al^ njdre tbm
cin 3Cciber©tu^, bcr in t)er tieffen ^rauer gctra^en tvirt), aufgcfelct; unbenbiic^
(tnb \)it Commata fe()r (anc) gesoijen.
28. THEOBALDI WALCH refignario vicari^
perpetuse ad altare SS. Matthiae f Fabiani & Sebaftiani fitum in
parochiali Ecclefia S. Nicolai Hamburg. per Chrift. de Hoya
tleric. Brem. dioec. in favorem H. Banfkow Romae
in Cancellaria fafta Anno 1523. d»
10. Odob.
^n Vtomim Dni Zmeth
Per pns publicum Jnftrumentum Cun6tis pateat euidenter & fit notum Q^Anno ab
jncarnatione dni miliioquingen vigefimo tertiojndidionevndecimadieverode-
cimamenlis decembris Pontificatus San&iflimi inXpo pris <Scdni nri dni Clementis di-
ulna prouidentiapapeSeptimi Anno primo, Romein Cancellaria aplica coram Jnibi
prefentibus Jn mei Notary publici Teftiumq; Jnfrafcriptorum pntia dns Theobaldus
Walch nuper obtinens perpetuam Vicariam ad altare Sandorum Mathie Fabiani 6c
Se-
2t»f)4f rc^ «mgcr Urfuub^tt utib S<fcrifpeft. j 09
Sebaftianilituminprochiali ecclia Sandi Nicolai Hamburgen Brem diocfper dm Cri-
(lianumdeHoyaclrcum die Bremen dioc procuratorem fuum de cuius procurationis
mandatoin grefata Cancellaria legitime fuit fafta fides Confenfit refignationi 6c Irar
expeditionidiftevicarieDe quaconfenfum fuit prouidere Dno HenricoBanlkovc^pre-
pofito ecclie Zwerinen Jurauit Jnfuper didtus pcurator in aiam dci principalis fui ad
fda dei evangelia tactis pereumfcripturisfacrofandis Qjn hmoirefignationenonjn-
teruenit neq; Jnterveniet fraus dolus fymonielabes feuquevis alia illicita pa6lio uel
coruptela , De<Scfuperquibus pmillisomnibus 6c fingulis diftis procurator quo fupra
noie petytfibiamenotariopublico Jnfrafcripto Vnum velplura publicum feu publica
fieri conieri atq; ti adi Jnftrumentum & Jnftrumenta A6ta fuerunt hec Rome loco anno
Jndidione die menfe 6c Pontificatu quibuf fupra Pntibus Jbidem venerabilibus viris
dnis Johanne Copis 5c Petro Lamberti Sc alys Irar apliear de maiori pfidentia Abbreuia-
toribus Teftibus ad pmilfa vocatis fpealiter atq; Rogatis.
Ego Johannes Franc. Barengus Clicus Mediolan publicus aplica &
Jmpiali auftib^ notarius p Rdo pre dno Jo. Mattheo Gyberto
Smj I) D. Nri pape Datatario & canrie 2) apce notario offi-
cium Notariatus Canrie hmoi exercens pmifTis omnib^ & fm-
gulis rogatus Jnterfui eaq; in notam pofui ex qua pns publicum
Jnftrum manu altera fideliter fcriptum , confeci fubfcripfi &
publicaui Signoq; & noie meis folitis fignaui in fidem pre-
mifTor.
1) San6liflimi 2) cancellarizE apoftolicze.
t '^ct btcfer Vicarie finb adjtithn ^axd d\mtt)m Don ^nuN^unbert jwan^tc) ^axd «Pfcn^
niijci;)auptpuf)l^ t?onQ3raff (DttotJOtt QdbaucubuvQ, (auf fcine^? n. 40. bciliegen^
l)cn ^ricfccJ An. 1 440. d. 2 1 . Dec. QikQa tt)ort)cn.
29. ZVTPHELDI WARDENBERG Decr. D.
Protonotarii Appftolici ac Archidiaconi Tributzenfis Jnveftitura
Henrici 33antft'on)Cn fuper fimplcx beneficium in ccclefia b.
Mariae Sundenfis ex refignatione Georgii de Blomcnthal
D^ & Dccani Lubccenfis vacans, Romae
1524. d.3. Jan»
ZUtpheldus Wardcnberg Decretorum Doftor Prothonotarius & fcriptor aplicus
acArchmus i) Tributzcn in ecclia Zwerineh in hac parte loci ordrius 2) Uni-
uer-
) To Zn^Cf,tis eimger Ux^unbmmb&<bxiflutt.
uerfis & fingulis dnis diuinorum Redoribus viceredoribus plebanis 6c Viceplebanis vi-
carys ppetuis Ceterifq; pfbris 5) & clcTs Notarys quoq; 6c tabellionibus publicis qui-
bufcuq; per Archidiaconatu nrmTributzen vbilt 4) conftitutis pntibusrequifitisSItm
in dno^ nris hmoi firmiter obedire mandatis Noueritis qd f ) als fimplici bnHcio ecclia-
fticofito inCapellafandeapolIonie in cemiterio parrochialis ecclie bte Marie oppidi
Sundisdiftri6tusarchiditus 6) nriTributzehZweriiidiocf per Iiberam reiignaoh Ve-
nerabilis & egregy viri dni Georgy de Blomendael Decrctoru Dodorf <St Decani ec-
clie Lubiceh vltimi px)ftefi6is eiufdem fponte fadam & receptam feu als certo modo va-
cante, cuiusjnftitutiofiueprouifio adnos <5cpro tpreexiftentem ArchidiaconumTri-
butzen I^time 7) fpeclare dinofcitur prout pertinet Nos voleh veneyabili viro dho
Henrico ij^rtilfafotiocn prepofito ecclie .g^^erinen principali coram nobis perfonalif
conftituto in hac parte gram facere fpalem de hmoi bhficio de quo per ©e&em aplicam
fibi prouifumaflerebataude nra ordinaria fibietiam proui^imu^ i!ludq; contulimus <Sc
afHgnauimusproutprouidemus deeodem necnon per bireti nri fuo capiti impofitio-
nem <Sc ofculum pacis ad iilud inuefltuimud proutinueftimui? ppntes prefiito tamen <Sc
receptoabeodemdno f^enrico prepofito in manibusnrisfoIitofideIitatis<& obedientie
iuramento QuarevobisDni^fupradi^tis inVirtute fandle obedientie <Sc fub excois g)
pena trium Dierum can6ica monitione pmijfa ppntes mandamus Qtus 9) didu detn
Hinricum Q3anf^fomvcn principalem feu procurem fuum aucle 10) pntium in corpo-
ralemvel quafidiiSli bnfity Juriuq;(Scptinentiaru fuorf omi indicatis pojfonem 1 1) vi-
cenra Sc defendatf indudu amoto e):inDequoIibetiIlieito t)etentore ac fibj deeiufDem
bnfity frudibu^ re6l)itibus5cprouentibusaciuribus3cobuentionibueJ predidis refpon-
^eatis <ScfaciatisabaIysquantuin vobisfuerit plenarie refponderj Jtl quor oim <Sc ffn-
gulorf fidem <Sc teftimoium premifiToruphtes Iras prouifion5cJnftitution nre hmoi e^:-
tnt>e fieri<ScperNotariumpubIicumScribamq; nrminfrafcriptum fnbfcribi <5c publica-
rj mant)auim9 nriq; (^igiili-iujfig «Scfecim^appenfione coiri 12) Datf & Adum Ro-
meindomonrefolite ^abication inRegionefan6te(Su(tac!)y@Ubannoa9"?atiuitate dni
CO^illepmo quingenteftmo vigejtmo quarto Jndi(3:ioneduodecimaDieverotertiamen-
fi^ January pontificatU^ ©andijjiltli Jn c\)i'i\io patris 5cdni nri dni C(ementi($ diuma
prouidentiapape fepttmi anno primo. prefentibu^ ibiiDem f)onorabi(ibU(J virid dni^ Ge-
orgio ^anenpfbro <ScNicoIao 'Q5ront(;cman dico gwTrinen <Sc Ratzeburgen dioc tefte
adpremiJTavocatisatqjrogatis *
Nicolaus ©int)(iefiud f)auelbergen dioc publi-
cusjinpialiaudle, & in ArchiuioRoma-
ne Curie de,ci1ptU5? 9]etariu^ ac didi dni
Archidiaconi ©CVtta ad pmtfia rogatus
• fr5t.i3)
i) Archidiaconus. 2) ordinanus-. 5) presbyteris^cclericis.
4) ubilibet. f) quod alias. C) archidiaconatus 7)
legitimd g) excomraunicationis 9) quatenus.
lo) au-
■•II "1 .^— — , I —.——>—— —^-^^^—^*-
lo) audloritate praEfentium. ii) pofTeflionetn. 12) cotnmunin.
1 5) fubfcripiit.
* 3m Original pnb Me ^uc^flaben ineOi' beutfcf; a(^ (afeinp ju nennen. ffOlan ae^
braucl;et einen t fiir c aU benefitium , fpetialis fur beneficium , fpecialis , <Scc.
30. Theobaldi |^a((5 conftitutio Procuratorimm
joachimi J^Dlmg & Johannis ^OltMt Vicariorum in ecclefia b.
Mariac virginis Hamburgenfis ad refignandam vicariam , quam
ha(5tenus ibidem in aede S. Nicolai poffederat, in favorem
Hennci Banlzkow Scholaftici Hamburgenfis
An. 1524. d.2i.Sept.
3tt ttomtne €)ni Zmcn.
Nouerintyniucrfipntis publici Jnftrumenti feriem Jnfpeauri qd Anno a natiuitatc
domini Millefimoquingentefimo vigefimo quinto JndiiStion decimafria i) die
verovicefimaprimamenfisSeptembris: Pontificatus fandtiflimi in Xpo pris& dni nri
dniClementdiuina providehpapefeptimiannofecundo Jn mei Notary publicj 6c te-
ftlu Jnfrafcriptoru, adhoc fpetialiter vocatorum <Sc rogator 2) pntia, perfonaliter
conilitat9C6mendabiIisvirTheobaIdus®a(cI) clicus Suireh j) diocvicarius pptuus
ad altare fan^i Mathej fanftj Nicolai , opidi hamburgeh Bremeh dioc principalis prin-
cipaliter pro fe ipfo citratamen quorumcuq; procurator fuo^ , per eum hadenus
quobjt 4) conftitutor^ renunciatm : Omibus melioribus via modo iure caufa <Sc for-
ma quibusmelius &efficatius, de Jure potuit <Sc debuit , fecit conftituit creauit 6c fo-
lenniter ordinauit fuos veros certos legitimos <Sc Jndubitatos Pcuf res f ) adores fa-
dtores 6c negotioru fuorum infrafcriptorum geftores ac nutios fpeciales 6c generales Jta
tamen qd fpetialitas generalitatj non deroget nec e contra. Videlicet honorabiles vi-
ros 6i duos. Magrm Joachim ^olm^ <5c Johannem Moltkafte , vicarios ecclie beatc
marie virgmisdiftj opidihamborgenad refignand fuam vicaj 6) quam prefatus Theo-
baldus. Jn prefata ecciia fanaj Nicolai hamburgen obtinet <5c poflidet, 6c hoc Jn fauo-
rem venerabilis dni Magri Hinricj ^anftf om Jnfignis ecclie Swerinen prepofitj <Sc ham-
burgeu fcolafticj aut pro quo Jdem pptus eand vicariam habere voluerit , ©euetiam
in<Scadman9iIliusveIiIIorumadquemautadquos, prefentatio, prouifio, autqueuis
ahajurifdifpofitio, ad ipam fpeftare dinofcitur , aut ad id ptatem 7) habent: St gc-
nerahter oia 6c fingla faciend per fupra conftitutos Dhos ^rocurator : exercendum que
circaeaneceflariafuerint, 5cquoIt 4) oportuna, Promittens igiturdnsConftituens
michinotariopublicoinfrafcripto, tamq; 8) publicc <Sc autentice perfonc folcnnitcr
Itipulantj <Sc recipieh , vice ac noie oiu «5c finglor quorti intereft ycI intererit feu interef-
fe poterit qu61ibet4) Jnfutur, fe ratum gratum Atq; firmu ppetuo habiturum to-
tumid, 6cquicquidperdia:osprocuratores9ftitutosa6:um didumgeftum vel fadtum
fuerit JnprcmirfisfeuquolibetpremiflbruProteftansquodJa limoi refignatioii, non
Jnteruenit necjnteruenietfrausdolusfimomacalabesfeuqueuis alia illicita padtiofeu
Gorruptela. Super quibus omibus fupradidtusdnsTheobaldus petyt <Sc requifiuit per
meinfrafcriptumNotariufibi fieri&tradiJnftrmpublicuAaa funthecin domo cuiuf
dam ciuis Swerin. Sub anno Jndidion die menle & pontu 9) quibusfupra: Pnt 10)
Jbidemhonorabili viroGeorgio WeftualPreIbro©\verinen<Sc Jacobo Mogerrnlaico
Ratjeburgen teft ad premi jf$ vocat <5c rogat *
L.S» Ego Nicolaus Pakebufch clicus ^alberfta-
N, den dioc &c,
i) decimatertia. 2) rogatorum prjefentia. 5) Suerinenfis dioe-
cefeos. 4) quomodolibet. I^i^ '2Qoxt ftiU m blefem ^^riefe txtkxki 215^
flir^uncj. f) procuratores. 6) vicariam. 7) potefta-
tem habentes. 8) tanquam. 9) pontificatu.
10) prasfentibus.
2iuc6 t)iefer ^rief 5at bolt» beuf fcjc balb Inteinifcfjc ^uc^jlaben , fei|e( t fux c un^ bk ijrof?
fen '^ud;ftaben Qax nid;t regul-nid§i(j.
•*:
31. M. GREG. THELISENI deHiifperpFacuIt.ar-
tium in Studio Francofordiano Decani Teftimonium quod
Henricus Barfchampe Hamburgenfis Magifttalia inn-
gnia meruerit & accepcrit. Francof 6d» 1526.
tertio Jdus Decenb*
^^' cs Gregorius Thehfeni de Hirfper^ Artium Magifter Alm^ Vniuerfitatis ftudy
i 1 Francofordianj Maioris Collegij Coilegafacultatisartium Decanus ceteriq;eiuf-
dem facultatis Magiftri piefentibus publice recognofcimus venerabilem Henricum
Barfchampen * Hamburgenfem. Poft legitimam pro gradu Magiftery m artibus com-
pletionem , ordinarys difputationibus argumentando Sc refpondendo talem fe ejfhi-
buifte, qui non temere pro gradueodem confequendo examini crederetur. Tan-
dem preliabitis difpenfationibus ad examen admiflum a Domino Vicecancellario ce-
teri(q;examinatoribusdeputatis(Sciuratis pretentatum. examinatum. & admiffum
Magiftralia infignia meruiflTe atq; accepiflTe , in cuius euidenciam prefentes noftre facul-
tatis figillo muniuimus. Date Francofordie ad Oderam Tertio Jdus Decembris anno
noflre falulis fupra millefimum quingentefimum vicefimo fcxto.
L.S.
pendentis,
* @«f;e i»5f;eil 3tm SBant) p. i jo. ja. ^v
Zn^m^ ciniQtt Utfmbm uttb @cl)Vf ff cett * 31$
32. ^erenb ^cljanfett ^erfc&rei^un^ an ^enctt^
^anffoft) Scholafticum unt^ l)om()ern m |)am6ur0
aiif funffjcl)n ?Warcf £ufct) 3^l)i1id)c £eib^?Kcnte/ melc^e \>on
&cm t>ci1lovbcncn Vicario Jp)cnvid) fpak l^evfommen
An. 1526. bcg ^mta^c6 nad) J^ciL
fcvei ^lonige»
5|^cf *:^crcnM 3ol^ati^cn ^or()cvt[;oMKcf ^ctocDci*mi>i)nnbmDnc£rucn,3nDnn()
«1? "^^fO ^"iTjf" «wncn ^rcucbatf) icf mitf) »ri'^5en iiMncn »nnt) wolbcrabcn moDc nn>
^■^ t>nnt>m);nc<Srucnni)avtl)oyorf!ricfctt)nt)t)orpItc5tt\iet5cbbc, Dat icf t)nnb mpnc ^t^
«cnn fi*all unitD aMdcn ^aritfcn t)nt) aUc 3ar in tJcn acl;tc baQfjtn Natiuitatis Chrifti t |;o ()ut)crt
Dancfc\)imbtl;omincruoccjbcancanc(Sntgc(tnii1]c t)imt)3cni()c affbroccfc oflitc 3n(?a0f)c t)cm
iwrbi^f^cn S^tvm ^inrico ^^anjlf oivcn @cl)0laj]cr t>nt) ^omf;cr f f;o J&amburd; cfftc ft)nc ^uU
mecf)ti(tf)cnbcti;t)tfj)ne(^Icucnt)c^i)Oc(ftcin ^ub marcf tn gitbcn ^aiKifbarnn gcibc Dan mQl)tn
Dijf umii) tiviiiticf) mrcf 2i\b (jo gclioif^cr J^inricf S;}ah b\) bcmc (grbanm Ovabe tf;o ^ub gf;cfoft
DornD()f;cn Diit) tvolbetafcn , tvcrct fjaf e t)at ©oDt afff cr icf offtc nti^nc (Srucn in c^ncm t)elc offte
9an^net;ncbctaIinj3f;cDani)cmOvat)cofttcDant)er^cmeric ri;o^ub erlangl^cn offtc borcn fum
Dcn <5cf;tta t)emc Dppgcnantcn Jpcrnn ^mico ^anf fomcn in ber Dorpf;cfcrcucn (*) Docffj
tei)cn mrcf 3arlicfcr borinpfec Dnuorucncfltci) fji;nn Dnnt) beg nicjf cntpcli)en ade Dorp^cfcreucmt
icf (**) icf ^^crt:bt 3J>f)«n^cn lauc Dor mt) Dnnt) mpnc crucn bi; crcn Dnnb triDen Dnuorbraf ea
t[)0f}0lt)cnt)cOrPunDcl)cbbcicfDan mi; DnnDmpnccrueniDitIiPenmi)n3npf;cfegcII f;cten f;an^
Qh^n an bujf^en Q5rceff Dnnt) n?i) ©tafiud 395c(fcl Dnnt) :^ctlo(f jtrugc ^^orp^crc DnnD^mva^
tvancrd t)er (^tab 2nb tl;oDcrn)itIic&citin t)u|fcm 3epcnroart)ipf;en ^Brcuc inbcflemct allc^ be^
fennent5ot)ertuci;nilfc()cbbenm]ngc 3» toU ncucn|l ?^ernt)t ^o^an^cn pftcbanp^en an bitp
fien Q5rcc(f ^:^efcrcucnn tf;o £ub an bcmc ^ax DnngcjJ |)crnn bu^cnt iviffl;unbcrf Dnnb (gocg
mmb tivinfic^bc^ fripbagc^naber5cIlig5enbrcfoningf;c (***)
L.S. StatiusCOeflel, (imSlcgeliftfmhorizoiitalbuvd^
9e[)cnt)ev etretff , fo em jmifcOen jwo gvaneofi*.
fc&en gtnten gefeetc^ (^veuo ttavfteffet
L» S. 35erenb ^ojjatifen , fu^ret jn)ene gtfcOC/ t)te fo , ft>te
Da^ 3^i^^n am Jgnuunel, iiufammen flcfeget
ftnD»
L.S. Oetloff3cufen, ^ntetncircffedgrfectjifcSeefLamb.
da obcn an beiDen ©ettcn , unt> unten innjcnOtg
mit ^iofen geiteret-
(*) Snbicfcm unb anbern ^ortcrn bicfc^ $Srtcfe^ (tc^ct bcr $Buc&(?a5 g natiirlid; n)ie
etnpau^. Conf. p.joj.
f}^X2 C»*)@of
IH ZnffMii einifSict Urguiibcit unb Qdbviffm.
C) ©ol mm &tM Mm. ' " "^ ~^
dmmmmmtn « » mHH ubttUn «> ifl toSeic&eu ^teu e.g. trwen nc*
fcpncoen»
33. HINRICI EpiTcopi Liibecenfis conceilio facul-
tatis condendi teftamentum Hinrico ^antfcl)0 Commcndi
ftae S. Clementis Lubic. fada Lubec^ 1528*
d. 6. Febr.
Hinncusdei&apoftalicefedisgr^Epns Lubecefi dileao nobis in Chrifto Hinnco
SSantfcf;0 (*) Commendifte Capelle S.Ctemet Lubic. Salutem :n dno Tibi qui
extremum vite t^pus &iiumani perplexitat^ exitus per certa difpofition^ tue vltime
voluntatis puenire defideras ut de rebus tuis Sc bonis oib ecclefiaflicis & mundanis a
deotibico]latisteft3mentufacerec6dere<& ordlnare. Jlludq; variare mutare pof-
fisquadocuq; 6c quotiefcuq; tibi placuerit Quodq; illud vim & vigorem legalis tefta-_
m^ti obtineat. aut faltem, iure codicillorum valeat. tenore prefentium plena coce-
dimus audtoritate hortan te quatenus de his que intuitu beneficfoiu tuoiu acquifieris* in
pauperuacaliospiosvfusapudlocavbibeneficiaipfacoftituta funt proutad id de iure
teneris falubriter conuertas DatumLubeck Anno dhi i jig. die 6. Februarii Nro pnt
fubappenfoSecreto (**)
Lauretius Wolter ff^t
^a^<B>mlikMmvotf)tmWimM^i\ii)cff^m\t t>crjnfula gcsier^
tt^ @efd;(ec!)}5^2Bapcn bcv 25ocF^oUcft, fo in Umn Faftis Procofi:
Tab» in. n. f 7. btfinM^ , m , m\t t)er Umfc&vifft :
SIGIL P.. a HINRICI EPISCOPI LVB.
(*) ^icfcr^ertn**»4mr*on)fcl)c(ne^,n)cilme&er^er^i(ulbe^^l3rcb(lennod; Schola.
ftici \><xht\ ^thtt, l)e|Ten(So5n ju fein, itelct^en cr mir feiner ^:5}?a,9D -^ubbcFe crjcu^ct, unt)
fonjl fcf)(ecf)t5in cincn Jreunb, unD feincn Q3iut^^ SJrcunt), ju ncnnen pflcijet; 3n l)cm
gciPIic^ii S^cg^Bucfec son A. i f 5 7. fteilTcr er fd;(ecbterl)in()^ tcs Qcbolaffcw
60l)tt. ^rJotaberdifpenfationDonr^pablt/md^t nuraufbic quatuorminores, fon^
l)ern auc& majores ordines , wictic Q^eila^c fo i)ic 44|te an t)fr gaf)! bett)tifet, erf^aftcn.
mtin au^ bem ^cflamcnt M cilfcrcn 234fibf4)o wcn i(l unprcif i^ bag cr c^ felb|l getve*
fen fci , nmiTcn cr t)arin allege()abrc ^ef)nc unb barunfcr Dicfc Commendam mif crse^Ief.
(♦*) ^a^Original ((Igebrucff / unDDcr ^^o^me obcn, neblldatum unD ^a^unfcn ^inu
etn0cfcj)ricbcir*
34. fftou*
2(tit)4ttb tiniQtt Ut;^uttbett uttb B(t)riO-tctf * ^ i p
34. iS(aft)e^ ^ug^cn Ouitung fitei; 70* S^lrtccf ange^
Ixn&c fcine l;abciit)e Commende ju B. §iatl)axmm 1530, fcen
ne4)|!en ZaQ m^ ?)etri unt) ?)auli^
)cF€latt)c^^pn(}^e()efcnnemit5bfflcr mpmr f)ant)tf*rifft ^jo bc ttJcrMg^e 6cr C9?c(ler
Jg)inricud ^anbtfd^o @d[)o(fl|]cr Dnb .'Domf^cr Dcr 5?crf en to ^amborc^ (yefft «pgebort
LX mrcf 3n bubbclcn fci)i{lmt 5erfommcnDe t?a ci?ner C6menden bolc,O0cn 3n ber
^ercfcntf)ofuntbe^atbarincn3nJ&ambor3 Ded 3cf cin^^ofittcrb^n n&utortiDt borcfe me^
Ocr 3o5an OCumbert ^^ort^er in ipamborc^ »ulmec(?tig{)e bc^ uor^cnantc f;crn J^inricf auerge^
ttjifeet t)p ben Q5ofd;ebe bermcn jlarcman bcfuluc m^ Dorno^cttcftt LX. mrcf l)cn?c(cf icf bc m>
(jefccbtc bermcnbcfft mt?tor no0centrid)ti(?eti)nb botalctSjobaticf nid^tocf mi;n naf6me(in^
gen fcbalcn oorDcren ojft manen Dmme fiilcfen f)Ouct|}o((» ^eg^cn 3nt 3ar XXXtid) t)cn ne^
gcftcn Dad; n^a ^etri Sc pauli tl;or mcf;rcr ^ecf cr&cit f;c(>bc. icf mpn pitjcr ^iruntiett af;n0et)ru^
cfet :c»
L.S.
C. H.
^X
xA.
35. M. MAVRITII WITTE Acceptatio Canoni-
catus Lubecenfis ecclefiae per obitum Henningi Ofthulen va-
cantis nomine Davidis ©tunStt)icf Decani ecclefiae
Coibergenfis vigore gratix ex^dtativse
fadla 1530. 8- Nov.
3^ tiotrtme bm 2(tttem
Anno a Natiuitate ciufd millefimo qumgentefimotricefimojndiftiontertiadieve*
ro oftaua menfj nouembrispontusraiffimi m Chriflo patris 6c dni nri dni Clc-
mentjdiuinaprouidentiappe feptimianno feptimommei nory publrci teftidq; infra-
fcriptor&adhocfpecialit vocator & rogator pntia perfonalit' conftitutus venlvir dn§
& magr Mauritius Witte eccle Lubicen Canoic^ verbilifq; & circufpe6ti viri dni 6c
magriDauid SSrunfn)icf Decani Colbergen ac facripalaty aph'ci carti nory procurator
put de fue procuration Mandato legittimo mihi fecit fidem Canonicatu 6c prebcndSi
maioresin Cathedrali ecclia Lubicen per obitu venl viri dni Henningi Ofthufen pdi-
^r Canontus 6c prebende Lubiccn vltimf 6c nouiftTmi pofleftbr extra Rhoman^ cu.
ri^<Scinpartibus defunOi vacan vigore gratie expcdtatiue prefato dno Dauid per pfa-
tumlltiflimum dum nrm Ckmetem fuhdat Rhome apud landtu Pctru aimo incarna-
fXt i ti6ig
3 1 S 2(rj^4»i8 eirtigev Urf «nbcn unb S^riffceit*
ti6i§ dni miilefimo quingdtefimo vicefimo quarto kalend May anno pontus (ui fecundo
Nec non procefluudefuper per reverendin Chriito prej dnm Johannem Matheum
gpm Veronen fiib Dat Rhome fulminator 6c per hermannum frul arciiiuy Rhomane
Curie fcriptorem die vigefima prima menf augulH anni predidi fubfcriptor cum prote-
ftation in talibus fieri folit&confuetfi&inquatu ad hmoi Canotus «Sc prebend maior
fic in ecclia lubicen vacan Jus c6petit <Sc non alg. Alioquin qd didta gratia fibi dno Da-
uidi fuo principali faiuamaneat & illefa ad quofcunq; alios Canotus <Sc pbend fibi de-
bendjndeinoieacceptandduxit, <Sccorammenorio publtco «Sctefte infrafcript realit'
& cum efFedlu acceptauit requr^s me norii publicum tamq; fubexecutorem vigore
claufulc gnal Ceter &e in did aplic proceflibus contente Qths eofd canotum <Sc prcbend
vacan modo &forma premifTvt pmittitur acceptat fibi conterrem <Sc aflignarem 6c de il-
lis noie fupra di£li principalis fui prouiderem in forma folita <ScconfuetaEgo tunc norius
publicusjnfrafcriptus attend^§ requifitionem hmoifore iuftam «Scratioi confonamac
{empcr prout teneor volen^ reuerent' vt obedien filius aplichr^ p^rere pfato magro
Mauritiopcuridedi^lCanotu &:prebendvtfupvacaficum omibus jiirib^ <Sc pertinen
in dej noie prouidi ac eofd Canotu 6c prebend fibi per bireti capit (ui ihipofitionem con-
tuli <5c aflignaui Superquibus omib^ Scfingulis <5cc, (*)
O 3» bicfem ^tkft mbt>k ^^(6c er un& jt\)ar ^ii ^nbc eitic^ ^oit^ 'Ourc& ba^ ^tu
d)Cn Cinc^ i)Cfd!)(0|]"encn parenthefeos CiUiScjeDrUcft e. g. fpecialir \ perfonalit'. is m\
^nt)c ctncd ^Drfcf? tvirb t)urd; cin (antj^^cjo^ne^ jod anflct)cutct ; unt) cnDIicf; (aulfcn
tjc(e t»eutfcf;c^ucf;(iabcnmit untcr.
36. Excommunicatio Andrex ^mtUxnt) Vicaiy
Ecclefiae coUegiatae Hamburg. ex eo quia didtam vicariam non
augmentavit & melioravit in redditibus ficut promiferat,
fadta per Hieronymum Epifcopum Leclio vocum
decurtatarum: Annoi53l. d.
23. Maji.
Hieronymus Je ghimitys dej ^ Aplice i) Sedls gra 2) Epus ?) Wigorinenfis
curie caufarumeamereApcegeneralis AuditorVniuerfis & fingulis Dnis Abba-
tibusprioribus prepofitis Decanis Archidiaconis cantonbus Schoiaflicis Cuflodibus
thefaurarys Sacriflis tam cathedraham quam Metropolitanarum <Sc coUegiatarum Ca-
nonicis parochiahumq; ecclefiar 4) Reftoribus regentibus locum tenentibus eo-
rund 0 plebanis viceplebanis Capellatus curatis <5c non curatis Vicarys perpetuis al-
tariflis ceterifq; pbris 6) clericis Notarys 5c tabellionibus publicis quibufcunq; per
Ciuitatem 5c diocefim Brcmenfem aut als 7) vbilibct conflitutis ac illis vel illi ad qucm
vcl
Zn^M^ einiQtt Uxtunbm unb &^tifttctt* l t 7
vel ad quos pntes 8) nre 9) Ire 10) peruenerint SaluteminDno&nris 11) Jmo ve-
riusaplicis 12) fimiter obedire mandatisNoueritis quod nuper ex confeflione Egre-
gijvirimagriPhilippiQuintilyCuriecaufarum Camere apce 15) Notary ac Honora-
bilis dni Andree Wentlandt perpetui Vicary collegiate ecclie Bte Marie Hambur-
gen 14) Bremcndiocprocuratorisiniudiciocoramnobisfadta monuimus<Sc condem-
nauimus ad augmentandam & meliorandam prcdidam vicariam cum annuis redditibus
odo marcarum ex bonis fuis paternis ficut promifit venerabili dno Henrico Banflcowen
dlGtQ ecclie i f ) bte Marie Hamburgen Scholaftico & feniori Canonico in inftrumento
obligationis difti Andree in forma Camere fubfcripto per Ludolphum Holtorp clericum
Verden dioc & figillato figillo Capli 1 6) Lubicen , Et ex tunc Jpfum excommunicaui-
mus nifi infra tres dies proxime ic imediate fequentes augmentauerit 6c melioraueriC
predidam quam obtinet jux 17) formam difti inftrumenti Et quia illud f accre non cu-
rauit Jdeo lapfo didto triduo Jpfum prius legitime ad Jnftantiam didi dni Henrici per au-
dientiam publicam Irar contradi6tarum ad hoc citatum ulteriorem excommunicationis
fententiamincidifTe&incurrifTe declarauimus prout per prefentes declaramus Que o-
mnia&fingulavobisomnib^&fingulis fupdidlisintimamus Jnfinuamus 6c notificamus
Sc ad veftram <Sc cujuflibet veftrum notitiam deducimus 3c deduci volum^ per pntes in-
jungentes nihilomingvobisomnib^ &fingulis fupradidis in virtute fanfte obedientie
&fLJbexiois 18) penaQtns 19) propartedidiDniHinricirequirentisfueritisrequifiti
autaliquisveftrum fuerit requifit^ didum Dn Andream exo 20) principalem fingulis
diebusdncis 21) & feftiuis inframiftTar 22) folenniadum Jbidem populimultitudoad
diuina audienda conuenerit pulfatis Campanis <ScCandelis accenfis 6c denum extinft 2 ;)
8c in terram proje^lis fic excommunicatu 6c declaratum publice nuncietis & ab alys
quantuminvobisfueiitpublice nunciarifacratisdonec&- quoufqja nobis vel fuperiori
nro 24) aliud defuper habueritis inmandatis Quicquid autem in prcmiflis feceritis nb-
bis per vcftras patentes Iras 2y) aut Jnftrumentum publicum harum feriem feu defigna-
tioneminfecontinentes fiue continens remiftis pntibus 26) fideliter intimare curetis.
Abfolutionem vero omnium & fingulorum qui prefatam noftram excommunicationis
fententiam incurrent vel incurruntquoquomodonobis velfuperiori nroduxim^refer-
uandam Jn quorum fidem pntes 27) Iras 2f) fieri &c per Notarium nrm 28) Jnfra»
fcriptumfubfcribi fecimus noftroq; folito figiHo iuflimus 6c mandauimas communirj
Dat 29) Romoin domonre 50) folitehabitutionis fub Anno a Natiuitate DniMille-
fimoQuingentefimoTrigefimoprimoindiftioncQuartadie vero Martis vigefima tcr-
tiamenfisMayPontificatusSanftiffimiinChro ;i) pris 32) &DninoftridniCIemcn-
tis diuinaprouidentiapapefeptimiao 33) Odauo
Jacobus Apocellus Curiae caj j 4) TaxadgrofT XII.
Camerj aplicse jf) Nots 36) ft Hie Epf. Wigorinen, Auditor
Jnfra auf bem Umfcfilfl^.
D.Andreas ^cnffailbt perpetuus vicarius collegiate ecce 37) bt^ 38) Marise Ham-
burgen 39) Bremendioc Hicau6te4o) apca 41) denuclatur excoicatus 42) 5cde-
clarat^ Ex eoquiadi^amVicariam quam obtinctnon augm^tauit negj meliorauit Iti
red-
; I g 2(n??4rtg eirtiger UxUnbcn mb Bd)tiffttn.
^ , ,, ■fiitmtt "•
edditibus annuis marcarum Odto ex bonis fuis paternis ficut promifit Jnftan 4?) D.
Henrico Bmikowcn eiufdd ecce 44) bte Marie Hamburgen Schoiaftico <Sc Seniorj
Canonico prinlj 4f )
Jn dorfo
die XIII. Juny ifteretrofcriptelreaftixe&publicatefuerunt in arce Campiflore ut mo-
ris eft per me Symonem Dubelle C. v. P Jta eft proteftor.
1) Apoftolicse 2) gratia 5) Epifcopus tt>a^ aber Wigorinenfis fiir eiit
^t|15um fei mi^ icl; nic(;C , t)ielletct)t ift e^ Wigornienfis t)a^ JU Worcefter 4)
ecclefiarum f) eorundem 6) presbyteris 7) alias
8) praefentes 9) noftrse
10) literse H) noftris 12) apoftolicis 15) apoftolice
14) Hamburgenfis Bremenfisdioecefeos. ly) ecclefise 16) Ca-
pituli 17) juxta i8) excommunicationis 19) Quatenus.
ao) excommunicatum 21) dominicis 22) miftarum 25) ex-
tindis 24) noftro 2f) litera^ 26) prsefentibus
27) prsefentes 28) noftrum 29) Datum
50) noftrae 31) Chrifto 32) patris 33) ^nno 34)
caufarum 3f) Apoftolicse 36) Notarius 37) eccle
fioB 58 beatas 39) Hambugenfis Bremenfis dioecefeos.
40) auQioritate 4O apoftolica 42) excommunicatus 43) Jn
ftante 44) ecclefise 4O principali.
37. Documentiim (iiper diligentias ab Henrico
Banflco^r Prsepofito Swcrinenfi & Canonico Hanburgcnfi ac Pe-
troKlcytzen Canonico Lubicenfi procuratorio nomine Dayidis
Brunfwick Decani Colbergcnfis refpedtu Canicatus Lubi-
cenfis ciulq? acceptationis fad:as Lubccae
I53U 10. Martii.
3« nomtne Dnt Timau
Anno a natiuitate eiufdem millefimo quingentefimo tricefimo primo Jndition quar-
tadie vero vener 1) decima Menf Marty pontus 2) fdmi in Chrifto patris <Sc
dni nridmCIementdiuinaprouidentiappe 3) feptimiannoeiusoaauoinmei noru^)
pubiici teftinq; infrafcriptor adhoc fpecialit f ) vocator 6c rogator pntia coram veri-
Ii6) eximioq;virodno<ScmagroJolianneRhodeninfignisecclie 7) LubicenDecano
venlcs 8) viri ae dni magri Hinricus Banlkow pptus 9) Swerinen ac Petrus Kiey-
tzen Lubicen eccliar cathedraliu canonicus venlifq; i o) viri dni & Magri Dauid Brunf-
wickccclie Golbergen Caminen diocdccani tamq; pcures 1 1) alTerti noie 12) prin-
cipa-
2(ti&4it8 tinistv UrlfttttbeK uttb ^xifftttt* ^i^
eipalis (ui perfonalit n) vftituti dixerunt<Sc ppfuerunt 14) quod als if) Dns Dauid
Brunfwyck Canoeum i6) 6c pbendamLubicen pcr obitumcuiufd 17) Dni Hennin-
giOtthufen vacan ig) perfuum pcuratorem, 19) ad hoclegitim^ conftitutfi in vim
gre 20) cxpeaatiueacceptan &fibide eifd prouideri Necnonalias diligentias pro af-
fertion pofreflioh earund Canotus 6c prcbend fecilTet , Et tunc de ftatut foluend <Sc ec-
clielubicenconfuetudinib^obferuand fe paratu obtulifTet, Ac ex habundanti 21) <5c
pro maiori fecuritate pfati pcures 1 1) certam pecuniar fuitia videlicj quinquaginta
marchar lubicen 6c vltra ipfi Decano pro ftatut foluend fupra menfam ipfius in legali mo-
neta locarunt&pofuerunt, Afrcrcntes fi hmoi pecuniar fuma in folutionem ftatutor
nonfutiiceret, addidame eiufd dniDecaniin integru fatisfacere incotinenti vellent,
Adquodiddng Decanus rndendo 22) dixit<ScaIIegauit, fe pronunc hmoi ftatutorfo-.
lutionem iuftiftimis de caufac rationibg , 6c precipue metu fexaginta laicor ciuium Lu-
bicefi deputator contradidor capere non pofll^. Nihilominus pecuniar exhibition Sc
oblationear non Jmmemoremefl^evelleacdnigdc caplo Lubicen hoc ipfum intimare
<5c dicere velle. Deinde dni pcures fupfcripti nomie principal de diligentia fada pro-
teftatifuerunt, &dnmdecanum petierunt Qtnsdno Dauid Jnterim rebug ftantibus
proutnuncnemoinpfatcanotum(Sc prebendintruderetur, Adquod dng Decanus rn-
dit 21) Nuilumefllspericulum. Namdido dnoDauid perdnog de caplo iamdudura
didum f nifl"e , quod ipu pro confratrc Sc cocanoico fuo habere gaudercnt. Super qui-
bus omib9 <Sc fingul pmiflis pf ati dni pcures me noriu 4) publicum infrafcriptum requi-
fiuerunt qtus 24) fibivnumvelplurapublicum feu publica tot quot forent neceflaria
conficcreminftrm 2O <Sc inftrnta Afta fueruct hec Lubeck ibid in Curia folite refiden-
tie pfatidni Decani, fub Anno Jndi6tion die menfe5c pontuquibus fup Pntib^ ibid
difcret viris Anthonio lindenborne <Sc Joachim ^ocf clicj Colonien 6l Swerincn dioc te-
ftibus ad pmifl^avocat fpecialit' atq; rogat
Et ego Ludolphus-Holtorp clericus verden dioa
0 Vencris 2) Pontificatus fandliflimi 5) papa 4) no-
tarii f) fpeciaIitervocatorum<Scrogatorumprsefentia. 6) ve-
nerabili 7) ecclefi» 8) vencrabiles 9) Praepofitus
10) venerabilisque 11) procuratores 12) nominc ij)
perfonalitcr conftituti 14) propofuerunt if) alias 16)
Canonicatum 17) cujusdam 18) vacantem 19) pro-
curatorem 20) gratiae
ai) abundanti. ^Tm fai^tc t)cn h ijor ^SSdrfer ba er nic^tfcm mufle, unb (icgitnau^j/
ta cv f]el}cn foltc. ^ir l^abcn obcn in titt zzilm Urfuntic an bem 25orfe ypothect
fiir hypotheca eiu exempel Qtf)abU
22) refpondendo jj) refpondit ^14) quafeenus 2;) in-
ftrumcntum.
®f 38. Do-
1 20 'Sin^MQ cimger Urfan^etmn^ Qdbrtff tcti.
38. Documentum fuper denegatam Davidi Brunf
wick aMJohanne Roden Decano ecclefias Lubec.
€)b metum LXIV. laicorum, pofleffionem Car.onicatus, vigore
gratise Exfpe(5tativas a Clemente Papc VII. concefli & ab
Henrico Epifcopo , receptis ab eo praeftandis , jam
collati. 153 [. 26. Febr.
^n notmm t>tti Zm^n.
AnnoanatiuitaU eiufd millefimo quingentefimo tricefimo primo Jndiflion quarta
die verodnica vigefima fexta februarii pontusfdmi inChrifto pris5cdninridiii
Clementis diuina prouidentia ppe feptimi anno eius odtauo in mei norii publici tedium-
15; infrafcriptorumadhoc fpecialitervocatorum 3c rogatorum pntia pfonalit conftitu-
tusvenlisvirMagiDauidBrunfwickrotenorius principalis citra tamen quorumcunq;
procuratorum fuorum reuocationem coram fpedabili viro dno <ScMgro Johanne ro-
deneccIeLubicenDecano, aflerens canotum&: prebendam ecclie Lubicen predi£le
quosquondamHenningusOfthufendumviueretobtinebat in vim gre expeaatiue fibi
per pretaftum Dn Clementem conceftbs 6c procefl^um dcfuper fulminator debite ac-
eeptafte & fibi de eifd prouifufuiffe ipfafq; acceptationem & prouifionem per Reue-
rend in Chrifto prm & dnm dnm Henricum epm fuifte admiflas 6c ipfu dnm Dauid vigo-
relrarm aplicar per eund dnm epm in canonic^ eiufd ecclie fuiilc Sc efte receptu & jura-
mentum pftarifolituinmanibuspretati reuerendiprisScdniepi fimiltr 6c obedientiam
manualem pftitifTe prout in Iris prefati dni epi fub dat die (bbti vigefima quintamenf
prediaidefuperconcefteiufq; flgilloappenden munit& percomendabilem virum Ma-
grm Henricum vam Haghenptaiaidni epi fecretariu fubfcriptu quas ibidem realit ex-
hibuit ipfiq; dno decano intimauit latius continet. Petens ac requirens eund qtns ven-
lecaplm dideecclieconvoeari faceredignareturadefFeauinducendiipfum Dnm Da-
mdinpoflrefIionemreaIemaaualemaccorporalemdiaorCanotus6c prebende ac ftal-
km in choro 5c locum in caplo fibi aftignandi offerens fe paratum ad folutionem ftatuto-
ru &pftationem Juramentor in fimilib^ fieri folit Qui Dnf Decanus refpondet. quod
prefidentes fiue deputatifexagintaquatuorLubeck poteftate pronunc exercentiu fiue
habentiu copuliffent venle Caplm ad confentiend Quod nemini daretur pofTeflio alicu-
jus prebendefeuvicariein ead eccliafeualiquis admittereturin Canoicunifieisadhoc
vocat 6c cum eor confenfu Et ppterea ad hmci a^us faciendos ficuti petitu eft non pof-
fe facere couocari caplm. Et fi faceret fine confenfu 6c fcitu eor poffet non folu fibi fed
etiatotiCplo imminere periculum pptercorum c6minat!ond <Sc potentia Prefatusdns
Dauid allegauit quod prefidentes feu deputati in hoc negotio non^haberent jnterefte
Becvelletutadhocvocarent & protcftatus fuit de hmoi denegatioe c6uoca6is Capli
Sup quibus idem dns Dauid me noriu infrafcripf u requifiuit qtns fibi fuper premifTa vhm
yel plura public feu publica tot quot forent necelFaria c6fieerd inftrtita A6t Lubeck ibid
in curia habitatioigpfati dni decani horavefperar anno Jndidlioh die menfe ac pontti
quibusfuprapiitibus ibidemdifcretisviris Joachim^Dcf Vicario Swerineh & Antoni»
Skelowen iaico Camineh dioc teftibus ad pmiiTa vocat atq; rogat
Et ego Ludolphus Holtorp clericus verdeii dioc 5cc»
39. M. Davidis ^runfftJlcf proteftatio corumCapi-
tulo Lubicenfi de diligentiis & denegationibus fadVis, &
quod non fpoliaretur canonicatu luo , nec darctur
fibi in illo intrufiis Lubecac 1531. d.
2. Martii.
3^ ttomttte Dtti 2(mett.
Anno anatiuitateeiufd millefimoquingentefimotricefimo prio i) indidiion quarta
die vo 2) iouis fecunda menf. Martypontus ;) iStmi in Chrifto pris &c dni nri
dniCIement diuina puidentia ppe feptimi anno eig 4) odauo Jn mei nory publici te-
ftiuq; infrafciiptorad hocfpeciaIitvocator<5crogatorumpntia f) cora eximys <Sf ven-
lib9 6) dnifi 7) &magri|jJohanneRhodendecano, HinricoEIuer, Mattheo Richer-
des , Hinrico greuen , Bernhardo ^lenettjfncfcl <5c Tymmone ^ufftcn ecclefie Lubicen
canonic 8) caplu pro hac vice repfentan 9) caplarit 9gregat Venl vir dn^ dc magr
Dauid Brunfwick Decanus Colbergen pfonaliter ^ftitut^ allegauit quod per obitum
quondam Henningi Ofthufen Canoici Lubicen per pcurem fuum acceptaftet canotu
<Scpbend quos ineccIiaLubicendumviueret obtinere folebat & de eifd in vim gratie
expedatlue fibi per pfatum fdmu dnm nrm concefte <Sc pceflii defup fulminator fibi
prouic1eriobtinuift"etEosdemqucacceptation<Scprouifion unacumexpe£latiua <Sc pro-
celTu defup fuhninato pfato dno Decano intimaftet 6c rogaft^et eundem quod venle
caplm didle eccle , ad eiFeaum , acceptation <5c prouifion hmoi admittendi ipfuq; dnm
Dauid iapolTeflion^realem, aaualem^Sccorporalemdiaoru canotus <Scpbende inda-
cendi <Sc in canonicum recipiendi ac ftallum in choro 6c locum in caplo fibi aflignand ac
iuramenta deobferuand ftatut^Sccofuetudinib^diaeeccIieac obedien folita fimilit <Sc
cautiondefoIuendftatutacvinaIib9<5calysregalib9in fimilib^ folui folitpftandi, que
ftatuta <Sc regalia fe foluere velle ac fatisfacere paratum obtulit c6uocare faceret Et eund
dnm Decanum rndiiTe. Quod ppt pericula corpor ac bonor <Sc perfonar diSti capli ac
comination Sc potentia pfident^ ^tradidor fexaginta quattuor laicor ciuium Lubicen
Jicj iufti^efl^etlicitu <Schoneftum parere, &pfertimexeoquodcapImcoadum fuifl^eC
pro bono pac 6c ad redimend periculapmittere , piit pmififl"et fub figillo eiufd capli noa
veile aliquem recipere in canoic nec in vicarium di<^e ecclie qualitcunq; puifum nec ali-
cui prouidere deconatu <Sc pbenda necvicaria, nifide confenfu fcitu <Sc voluntate di-
dlor pfidentium didlor deputator fexaginta quattuor tunc libent eofd deputatos vnacum
© f * ven
'*--*'^- — ' — — — ^-- , if.^ , . , ■ . ^. — ■ — ..^^^^^^
Yenli capto ecclie pdi^te a^ adtus pdidos facere vellet couocari 6c non al J. Et id dng
Dauid rndiflTet ipfi dno decano. Non fore iuftum licitum 6c honeftum vt pdifti fexa-
gtnta quattuor laici ad pdidta yocarentur, Cum eor non intereftet. Et a denegation
congregationcapli&grauaminiby hmoi in fcriptis ad archiepm Bremen «Scepm Lubi-
cen c6iun(aim eti^ diuifim appellafTet aplofq; petyfTet; Et fibi loco aplor per di£tum
dnm Decanum rnfum fuiftet Appellare & mendicare nemini effe phibitum. Et deinde
Rdum prej dnm Hinricum epm Lubicen pfatum acceffiflet ac grm expeftatiua 6c
pceffum fulminant^ acceptation &: prouifion denegation5c appellation hmoiac omia
^ alia&fingulapdid:ainfcript intimaffet (Sc quod id epd§ pfatum dnm Dauid vigorc pui-
fion apliceincanondiaeecclie recepifTet, ac acceptation <Sc prouifion pdiclj admifif-
fet aciuramentnmcorporale ^obedientiam folitamadifto dno Dauid recepiftfet, ac
per Ira^ fuas patentes mandafTet Quod pfato Dauidiftallumin choro <5c locum in caplo
affignar^t, adquod fatiendum idem Dauid pfatumdnmdecanum cumeifd lrij]requi-
fiuilfet, ^cipfedngdecan^recurafTetallegando predidla. Etppterea venlis vir magr
Hinricus vam Haghenptati epi fecretarius cum eifdlrig difti dni epi requifitg, pfato
dno Dauidftallum inchoro6cIocumincaplo afllgnafret 5c in pofTeflion realem a6tua-
lem (5c corporalem di£lor canotus Sc pbende induxiflet. Ac IraJ pfati dni epi Lubicen
ac prothocollum fiuenotam poniscaptein choro<Sc loco captaris didle ecclie ac alias
diligentias in valuis dide ecclie lubicen ut ad notitiam quorumcunq; intereffe habere
pretendentium pueniret affixifret(3c ibid publicaffet, & deinde copiam aufcultatam
carund Irar epi &prothocoIIifiue note inftallation & pofTeflion capte in eifd valuis ec-
clie poftamotion earund Irar originalium afKxam dimififfet Que omia dcfinglaac dili-
gentiepdidte proreali ponedi(Stor canotus <Sc pbende vt pmittitur fuiffet ada (Scgefta,
exhibuit ibid coram eifd dnij?decano <Sccaploexpe(^ativamfuamquefuitfubdatRho-
me anno ab incarnation dnice millefimo quingentefimo vicefimo quinto Calend May
pontg pfati dni nridni Clement annofecundo, & pcefi!um defup fub datdievigefima-
pma menfe augufti anni a natiuitate dni millefimi quingentefimi vigefimi quinti per
Rdum pre$ dnm Johannem Mattheum epm Veronen fulminantem, acHermannum
Croll clercum Moguntincn dioc archiuii Rhomane Curie norium fubfcriptum ac fi-
gill archiuii appendent figillatum, acinftrm acceptation & prouifion fupeifd canotu
6c pbenda per Mychaelem Petri in archiuio Rhomane Curie norm Jmmatriculatum
fubDatdiedecima menfnouembr anno auatiuitate dni millefimo quingentefimo tri-.
ccfimo fubfcriptum Nec non aliud inftrd intimationacceptation dcprouifion ac peti-
tion congregation capli ac denegation 6c interpofition appellation vt pmittitur fub
Datdievigefimaquartamenffebruaryproxime pteriticoram menorio infrafcripto fa-
ftor, necnonlras didlidniepidequibusfupfitmentio die fabti vigefima quarta menf
february proxime preteriti (*) prefatum Hinricum Secretarium epi predifti fub-
fcript unacum prothocoll feu not induftion pofTeflion ac confignation ftalliinchoro
& loci in caplo die vicefima fexta menf February pdiiSti per didum Hinricum fecreta-
rium, cumaffixionharoriginalium 6c dimiflion copie aufcultate earund Irar die Mart
wltimamenf.Febrnary pdl6ti per me norium infrafcriptum hGtav fubfcript a tergo ea-
rund
;(*) Fort^ deeft vox per.
Tin^AnQ ciniQtt UttunUn m^ Bd^nffceti. ; i ^
-— ^■^■^— ^— ^— — — ^^ ,■ ■ ■ ■,■.■ .—.1 I— ■■■—-■ , ■— - ■ ■-■— ■■1— ^^^1 I^IM^W ^" ' ■"'
rundlram di£li epifcript<Sc fubfcript Ncc non quodd alliud iuftrm intimation diftar
lramepi& petition congregationcapliacdenegationpdidarvt pmittitur die dnicavi-
cefima fexta menffebruary pdi6ti fa6tj <5cperme noriuminfrafcriptfubfcript Quasquid
Irafz originales <5c inftruta publica originalia unacum carum copys per me norum aufcul-
tat&collationatad notitiam pfator dnor Decani & capli ibid congregati deduxit, <5c
eontenta in eifd latiftime diuulgauit ac eifd infinuauit. • Petens per eofd dnofz decanum
6c caplm fe pro maiori cautela 6c fine piudicio ponis vt pmittitur capte acdiligentiar vt
pferturfadtarincorporaiemrealemSc a^tualcm ponemdi£torcanotus 6c pbendeindu-
ci 6c in canonicum recipi ftallumq; fibi in choro 6c locum in caplo aflignari , AfTerens fe
extuncparatumadpftand iurameta de feruandftatut&confuetudinib^ acad foluend
vinalia Sc alia ftatuta feu regula pftari 6c fieri folita. Pfati vero dni Decanus Sc caplm
habitint'fepriusfecrettra6tatibusacc6filys, perorganumdeeanirnderunt. Se libent'
vellehaberepfatum dnmDauid pro cofratre ^ cocaftoico dc de hoc gaudere. Sed
ftantephibitionpdi£ta& conuentionfaftaint' venle caplm 6c pdi6tos lexaginta quat-
tuoracmetu cominationacpericulor que polfent eid dno Dauid ac veli caplo quod
deus auertat euenire C. fi in hoc negotio quo ad ponem 6c inftallation ac alia petita fine
pdi6torfexagintaquattuorfcitu5cc6fenfualiquid facerent, nihil pofTe facere Rogan-
tes quod falutem eor ac capli Sc bonor eor ipfe Dauid attenderet 6c in his que fafta eftent
haberet patientiam 5c efTet pro nunc in his diligentys fa6t contentus. Si fuccefTu tem-
por fine periculo Sc difpendio eoraliquid facerepofTentin pmifThoc libent' vellent fa-
cere <Sc gratificare eid dno Dauid De quo pfatus dng Dauid pteftatus fuit 6c de diligentys
fuis<Scde negati^ibg fa6t. Et quod non fpoliaretur didt canotij 5c pbenda nec dare-
tur fibi in illis intrufus per didtum venle caplm nifi de eius expftb confenfu. Alioquin pt
tus 1 1 ) f uit de iniury ^ grauaminibus da'nis 1 2) expen 6c interefTeEt vt appareret de bono
iure fuoacpone capta^Scomib^alysvtpmittiturnarrat <5c illa notificari poft^ent inter-
efTehabere pretendentibus recepitad femea originalia fuperius fpecificata 6c dimifit
eifddni5decano<5ccaplocopiasiuriumpdi6torperme norium infrafcriptum de vcrbo
ad verbum cum fuis originalib^ collat. Quas copias aufcultatas pfatus dns decanus ad
ie recepit ac penes fe cuftodiendas retinuit. Sup quib^ omib^ 6c finglip pmift' pfatus
dns Dauidme norium publicum infrafcriptum requifiuit, qtus fibivnumvel plura pu-
blicum fcu publica tot quot forent neceftaria conficerem inftrm <Sc inftruta Ada fue-
runt hecLubeckibidin curiafolite refidentie pfati dni decani ibid caplarit' congrega-
ti. Sub anno Jndidion. die menfe <Sc pontu quibus fup pntib^ ibid difcreto Sc pro-
uidvirAnthonioLyndenborne clico Colonien Anthonio Strelow laico Caminen dioc
& joachim Arendeslaico Hauelbergen dioc teftibus adpmifla vocatis fpecialiter etq;
rogatis.
Etcgo LudolphusHolttorpCkriiusVerden dioc:
1) primo.
a) vero.
3) pontificatus fanaillimi.
sr5 4)
j H ^ft&rtttg cirtiger Urf?««ben unt> QcbnfFc «»♦
4) ejus*
f ) prsefentia.
6) venerabilibus.
7) dominis Sc magiflris.
8) Canonicis Capitulum.
5) reprjefentantibus capituladter congregatis venerabilis.
lo) dominus & magifter. 1 1 ) protetaftus. 12) damnis.
40. ©cafT mttt^ m &mmM& QSetfc&itJ6ung
liber 220. SQJatcf ^^fennige t)ie @. 91llattl)ia6 Vicarie in ©.
9^icoIal ^trc^e ju bel)6rcrt* Anno 1440.
Thomae Apli.
)p Cffot?an®abeg ©naben ©raue fo JE)D{fien vgfcvmaren wnbe to (5cl)on?enbcrc5
*^cfennen Openbare 3n Dejfeni ^rcue m anefn?eme \)at m mi)t 20D(fc5op mu
be Q5uIborl) t)nfer trumen manne i>ni)e Dudenf omen dxabt Derfoflt Dnbe »p gf)e(are«
f)tbbm. Q}orf open Dntie (aten Dp mi)t crafft t)c jfe^ 5^>reuc(5 ben (grfamen Oercn 5)ef ene lonDc
Capitte(nan t)nferIeuenQ5roun)en.5?ercfen to.^;)amborcI;to ^e^opnDe 07utri;cl)ei;t ber Q3i*
carien (*) be^e^Jenlnbemeaitarcfunte 0)?attf)ia^ 3n suntc 0?lco(au^ 5?ercfen Darju(ue() ^c
nn)tortibinbefitti?n(}5el)c(tt3of)anned^o|fi;ei': i^iDe fmen ^afome(i)ngf)en ac!)tei;n inarcf!
Sardfer Ovente k(^iliU6 ©e(De^a(foto^ubcfc\)nD ^;)ambord) bec)()enge t)nD j)f)eue i6 m tms
^unDertt)nDetwi)ntid;marclpennpn0()e Derfu(uenmunte De n)p t)anen anauDcn rcDcn te(f;en^
Den^cnni)n(3enentfan(3f)en DnDe inDnfeunDc wnjcr .?)crfc5op mptdfenut ^f^eferet f)ebben ^n
DnDe^^^nfem Dorpe@c()cneue(De»nDeDcme ^ouctoDcmeDotf)e a(je De a((e fpnt be(eg5cn mi)D
i)e(De ad;ere bebutvet t)nbebun)et onDe mcniif en a((cr tf)obe()or!)n{je DnD upf ome^ oornn;DDe(|t m^
femt)nDet>nfer nafome(TOf)e '^03eDcntoDcrf)atcfbord;n)eDetoti)Deni^tbo ^;)ambord; bi)nf
ne Den a(^tt Dagf)en to ^i;nacf)tcn afle 3ar Deme eracn ^of^anfe eDDer Q5eji)ttere Derfuiuen Di;*
cariena>o(tf)on?i(fenfunDera((e be()e(pi)n^f)c DnDe iiiijag()etot)ornogenDe »nD to beta(enDe to
retocfDatDan\)nfer. QSnfer eruen effte nafome^^ng^e tragfter ^ctadnse Der erbenameDeti
ad;ter)n marcf iardfer rente De er^f)enante ^o^anne^ cDDer ft)m naf ome(i)n()f)e Derfu(uen Dica^
rien beflttere 3eHig()e fofleDerenteto bemancnDe DeDen Ded@oD ni^t en Mk foDane reDe(ife
follDnDefc()aDen tviffenDi;DnDeDnfeeruenDnDeOMome(!nc)^e fd)o(enDnDe nji^Ken enDe^erDm
De afl mi;D Der beDagf)eDen rente iwDDerf e^cj^cn DiiDe betalcn Docf) jo bebo(Dc tt)i; De gnaDe bi) Dn^
an Dcffcm ^reuc Dat nji; Dnfe eruen cDDcr naf omc(i)n()()cn De DorbenomeDen ad;tei;n marcf 3ar^
lifevfKente afle 3ai'n?annDn^DnfenerucneDDcrnafome(pnj}()en Dar 5e()a(}()et mo^i^en n?eDDer
fopcuDppc *2Bt;nad;tenDortrDef)unDcriDnDe Dcer DnDe tn?t)ntic[; marcfpen npng^e Dcr Dorbe«''
nomeDen muntcDnDcttjannM)DnfcerucncDDcr nafome(j;ng()e Dcn rDcDDerfop a(fo Don u>i)((en,
fo fcf)a(ctt)t;Dnfe eruen efftcO^Mfome^t^njjf^e Dcn er^f^enanteni^^eren :Dcfcn DnDe €apittc(e tf)0
.5am5orcl)DnDc^eji;ttereDer iM(uen QDicarie ei^n^^DcrDcnDef 3arei^ Dat rouoren funDiii^en De
crg^C'
2in^Anb eititger IXttunUn unb €f^:irifj^teii. j 2 s
mhmomt\>tntmlmMmUtmntid)maxd pcnnt^nghe nii;D^enrentenmiDetDed t)ax \>p btf
^agf^ef iJ^bi;n«en^ambovd?Dp2[Ci;nad;fenmi;D sfcelDe atfc baf Denen Qhmc^ht mt> gf^eue i^
tt)cl f 0 tvfUen iMiDe gantfer no^be f 0 befalcn&e. 5l[(c Dovfcreuen flurfe loue w) ©vaue Orf 0 t)or^
benDori)n^»nfc eruen i)nDe nafomeIi?ncie t)en (^vgbenanten ^ern S)efen tnbe dapiffele to
.t)ambordi) i^em evben So^anfe Dube fpnen nafomeh;ngten Devfuluen QSicarien befttfercn fitU
DaflDuDe DnuorbrofenfoboIDenbejunDer Scnis^erlepc tDcDDerfprafe3nsai)()e eDDcr buIpereDc
in guDen fruwcn^to fud;nt|TcDcjycr Dorfcreuenen jlucfe ^o l)cbbe tt>i; ©reuc Ottt Dovfcvcuen
DorDii^mifeeruenDnDnafomeIt;nc}f)e mt;D^i)tfd;opDnfe ^nghmb^l Dor Deffem Q^ref gbc.
ben9l)efIatenDcDc(]l)eucnDnDfcrcueni^ iia©oDe^bovD Decrtepn5unDertiar S)arna in Dcme
»ecrtic)e|len Sare ih Deme 2)agf;e funtc $l;oma^ Ded ^;)i(ligen apoflel^»
S» Ottonis Comitis Schowenborg.
(*) Q3on Diefer Vicarie (tef;e Dic zs unD jojlc UrfunDe.
41. GODSCHALCI Epifcopi Slesvicenfis Ordi-
natio & promotio Henrici Brun ad ordinem Accolitarum & alios
minores ordines. Anno 1513. Sabbato quatuor tempo-
rum poft Invocavit.
Godfchalcus dei & Aplice ledes gra' Epus Slefuicen Vnuefj & fingpnt Jnrpe£lur
notu faci^ per eafdem QuodnosSbto quatuortpm poft Jnuocauit Jn Capella
beate virge S-w^afTftede facros ordines mitra ponfi ceiebran infra miflarum folempnia
dile(^u nobisin Xpo Hinricj brun fcholarem nre dioc adordinem accolitaru & omes
aliosminoresordines rite promoui^ & ordinaui^ cooperan nobis gra fpufleptiformis
dan fibi has Iras nri Sigilli quo ad c^s (*) vtimur appenfion munit anno d-ni Millefirao qui-
gentefimo Sc tertio decimo die 6c loco pnarrat.
(*) Ad caufas.
42. WILH. DELBRUGGHE Officialis Generalis
Bremenr ac Lubecenfis , Executio literarum Papalium ab Hen-
rico Bantfko iuper annuam penfionem a Val. Schuneman &
Joh. Moltkaft folvendam obtentarum i^i^»
9. Julii.
Wilhelmus Delbrugge 'Jurif utriufq; Baccalaurius Reuerendi Dni Criftophori
6cdni i) Epi Curieq; LubicenOfficialisGeneralis Judex5c executor adjnfra-
fcriptaunacumquibusdamalysjnfrafcriptisnris 2) inhac parte collegis cum iila clau-
fulaqtus 5) Vnus vei duo aut vnus eorundem 5<:a fede, aplica^) ipccialiter deputa-
t9
; 2^ 2(tt^4tt0 ciniQcx Ur^uitben mb &^tiffun.
tg Honorabilibus viris dnis Valentino Schuneman parochialis ecclie f) ville Bram-
ftede Redori (Sc in bti Petri Hamburgen <5c bte Marie in Hafeldorp ecclys perpetuo be-
neficiato ac Johanni Moltkaeft ecclie bte Marie Hamburgen perpetuo benefitiato ac
eoruminparrochiali&benefitysde quibusinjnfrafcriptisiris 6) fitmentio fucceirori-
bus Necnonillivelillis quevelquosjnfrafcriptum tangit negotium ieutangere potc-
rit quolibet 7) in futurum coiter 8) vel diuifim quibufcunq; nomibus 9) cenfeantur
aut quacunq; prefulgeant dignitate Salutem in dno Sc notlris hmoi 10) in Commerciis
aplic f i) firmiter obedire madat 12) LrasfandidimiinCriftopriscScdni nridni Leo-
nisdiuina prouidentiapapedecimieius verabulla plumbea filis ferieeis rubei croceiq;
coloris Jmpendente bullatas , Sanas fiquidem <5c Jntegras non viciat non cancellat nec
in aliqua fua parte fufpedas Sed oim 15) prorfus vitio <Sc fufpitfone caren 14) nobis
pro parte venerabilis viri Dni Hinricj Bantlkow ecclie Hamburgen Scholaftici 6c Cano-
nicj principalis in eifdem Iris i j-) aplicis principaliter nominati Coram Notario publico
<& teftibus infra fcriptis pntatas 16) noscumea quadecuit reuerentia recepifte noue-
ritishmoi 17) «fubtenoreZd-o Epus 18) feruus feruorum del dileftofilioHinricoBantf-
kowclico 19) ZwerinenSaIutem<5c aplicam benediftom 20) Vite ac morum hone-
ftasaliasIaudabiliaprobitatisaevirtutummeritaSuper quibus apud nos fide dignoco-
mendaristeftimonionosinducuntutillatibifauorabiliter concedamus que tuiscomo»
ditatibus fore confpicimus oportuna Cum itaq; ficut exhibita nobis nuper pro parte tua
petitiocotinebatAls 21) tu perpetuam Vieariam ad altare fan<Stj Bartholomei fitum in
eccliabteMarieHamburgen Bremendicc 22) quamtunc obtinebas in manibus illius
ordinarycollatoris ?xtraRomancuriamfponte&: libere refignauerisjpeq; 25) ordina-
riuscoUatorrefignaton 24) hmoi 17) pereumextraeandem curiamaude 2y) ordi-
nariaadmiffa Vicariampredidampereandemrefignatom tunc vacan 26) diIed:o filio
JohanniMo!tkaeftaddi6lumaltareperpetuo Vicario didaau(^e 2f) contuleris <Sc dc
illaetiam.prouideris Jpfeq;JohannescolIaton 27) <5cprouifionearundem vigore eiuf-
dem vicarie pofieflionem fuerit aftequut^ Nos tibi , ne ex ceffione hmoi 1 7) nimium di-
fpendium patiaris de alicui^ .fubuention 28) auxilio prouidere ac premifforum merito-
'rum tuorum Jntuitufpalem 29) gratiam facere volen 50) teq; aquibufuisexcaton j i)
fufpenfionis <^ Jnterdidti alyfq; ecclefiafticis fententys Cenfuris «3c penis a Jure vel ab ho-
mine quauis occan 52) velcaufalatis fi quibus quolibet 5 j) Jnnodatus exiftis ad efFe-
ftumpntcm 54) dnntaxat confequendum harum ferie abfoluentes <Sc abfolutum fore
cenfentes Nec non omnia <Sc finguia bnfitia jf) eccliaftica cum cura <Sc fine cura quc
etiam ex quibufuis aplicis difpenfatoibg 5 6) obtines <Sc exfpeftas ac in quibus & ad quc
Jus tibi quoiibet competitquecuq;quotcunq; (Sc qualiacunq; finteorumq; fruQ:uured-
dituum&prouidentviros annuos valores <Sc limoi difpenfationum tenores pntibus
pro exprellis habentes Tibi unam quinq; ducatorum auri de camera fuper dide vicarie
^caliam odo marcarum Lubicen monete illarum partium quatuor ducatos fimiles vel ar-
caconftituenspenfionesannuas fuperparrochialisecclie in Bramftede 6c unius videli-
cetin btipetriHamburgendcalteriusineiufdembteMarie in Hafeldorp di(Ste dioc pa-
rochiaIib9 ecclys perpetuorum fimplitiu benefitiorum ecclefiafticorum fru<^ibus red*
ditibus 6c prouentibus quorum modietatem ipe penfiones ut afTeris non excedut tibi
quoad
quoad vixerisvel procurtuoadhocatefpeciale madatum habenti per di6tum Johan-
nemcuiu9 6c dile(fiumfi!iuValCl:inuSchuneman Jpius ecclie in Bramftade Re&orem
acitibti petri <Scbte Mariein.^rtfcfborpecclys predidis perpetuum benefitiatum cuius
etiam pioeoqdalsbone memorie Petrus olim Epus Swerinen tunc in humanis agens
cui als deeccliain Bramilede predidatunccertomodo Vacanaplica fuerat aude pro-
uideri conceflum concedion gratie hmo Irrsaplicisfupereanonconfedtp in manibus
felicis recordation July pape fccundi predecelToris noftri fub data videlicet feptimo Jdus
Janunry pontificatusiui anno decimo fponte 6c Libere ceflit eundem Valentinum in
eiuldemecclieinBramftede 6c benefitiahmoi protempore quantumin eofuerat paci-
ficumdimittendo Jpeq; predeceilor ceflionem hmoi duxerat admittendum expreftus
acceditafTenfus^c fuccelToresfuosvicariam <Sc eccliam Bramftede <5c benefitiahmoipro
tempore obtinentes annisfingulisin fefto bti Michaelis Archangeli de menfe Septem-
brisin opido Hamburgen Jntegre perfoluendam aude aplicatenoreprefentiumrefer-
vamus conftituimus 6c aflignamus decerneh Johahem Sc Valentinum ac fucceffores
prefatosad Jntegramfolutionpenfionearundeni tibi fatiendam juxta refervaton coHr-
ftituton 6c allignatoh predidlarum tenorem fore efficaciter obligatos ac voleh 6c ea-
demau6le ftatuehquodilli exJohaRne<ScVaIentinoac fuccefforibus prefatisqui in di-
cto fefto vel faltem Jnfra triginta dies Jllud Jmmediate fequeh penfiones pereosdebi-
tashmoinonperfoluerintcum effedlu lapfis diebus cifdem fententiam excoicaton in-
-curratin quadonectibi vel eidemprocuri tuo depenfionibus hmoitunc debitis Jnte-
gre fatisfadlumautalstecum veIcumdi6:o procurituo fuperhoc amicabiliter concor-
dat fuerit abfolui non poflint preterq; in mortis articulo conftituti Si vero per fex men-
fes didlos triginta dies Jmmediate fequen fententiam ipam animo quod abfit fuftinuc-
rint Jndurato ex tunc effluxis m^fibusipis vicaria 5c ecclia in Bramftede ac benefitys
predidtis perpetuopriuatiexiftant Jllaq; vacareCenfeantureoipo Quocirca vencrabi-
li fri noftro Epo Cafertan (f) (ScdileftisfilysLubiceh&Zwerinehoflicialib^per aplica
icripta mandam^ qtus ipi velduoaut Vnuseorum Perfevelaliumfeualios fatiant au-
denoftrapenfionespdidastibi quoad vixeris vel didto procuri tuo Juxta refevaton
conftituton (Scaftignaton ac decreti predidorum continentiam 6c tenorem efficaciter
perfolui Et nihilominus quelibet ex Johanne <5c Valentino ac fuccefToribus prefatis quem
exeishmoi excoicaton fententiam JncurrifTeconftiteritquotiens fuper hoc pro partc
tua f uerint requifiti tamdiu dihcis 6c alys feftiuis diebus in ecclys dum major Jnibi populi
multitudoaddiuinaconuenerit excocatum publicenuntiant <Sc fatiant ab alys nuciarj
acabomibus ardtiuseuitaridonectibiveleidem procuri tuo depenfionibg hmoi tunc
debitis fuerit Jntegre fatiffadum 7pfeq;excoicat9 ab eadem excocationis fententia ab-
foluton benefitium meruerit obtinere Contradidtores aucte nra appellation poftpofita
compefcendo Nonobftan conftitutoibg <Scordinat6ibus aplicisac dide ecclie bte Ma-
rieHamburgenetiam Juramentoconfirmaton aplicavel quavis firmitatealia roboratis
Statutis <Sc confuetudinibus contrarys quibufcunq; Aut fiJohanni<5c Valentino ac fuc-
cefToribuspfatisvelquibuluisalysc^iterveldiuifimabapIica fit Sede Jndultumquo ad
preftaomvelfolutompenfionisalicui^ minime teneatur <5c ad idcompellj aut quod Jn-
5t ter-
feerdicj fufpendi vel exc6icary non poflintperlrasaplicas non fatien plenam Sc expref-
famacdeverbo adverbumdejndultohmoimentionem Etqualibetalia difte Sedisjn-
dulgentiageneraljvelfpatcuiufcunq; tenoris exiftant per quam pntibg exprefTum vel
totaliternoninfertainefFeaushmoi gratie^mpedirivaleat quolibet vel difFerri Et de
quacuiufqjtototenore habendafitinnrislrs m^tio fpetialis volumus aut quod nifi di-
^usValentinusJurefibiindidlaeccIain Bramflede ex ceflione pdifta conceffum quc
contra quecunq; Jus in ipa hr^ pretenden fecurus aut quietus in illius poffeflione mane-
re poflit penfio odo marcarum predidarum nullius fit roboris vel momenti Nulli ergo
©inohomini liceat hanc paginenoflreabfolutonreferuatonconflitutonaflignatonde-
cretj voluntatis &madatj Jnfringere vel ei aufu temerario cotraire Siquis aut hoc at-
temptarepfumpferitjndignatom omipotentis dei ac beatorum petri & pauli aplorum
eius fe nouerit Jncurfuru Datum Rome apud San£tum Petrum anno Jncarnationis dnice
millefimo quing^tefimo decimo feptimo Nonas feptembris pontificatus noftri anno
quinto Po/l qnanun quidem\x2iX\xv(\ aplicarum prefentaom (Sc receptom nobis & per
nos ut premittitur faft fuimus pro parte prefati dni Hinricj Bantfkow principalis in pre-
infertis Iris aplic principaliter nominati debita cum ynftantia requifitj qtus ad executioii
di£tarum Irarum aplicarum&contentorum in eifd procedcre dignaremur ^uxta tradi-
tamfeu directam pcreas a fede aplica nobis formam Nos igitur Wilhelmus offitialis
7udex&:executorprefatusattendenrequifitiom hmoi fore Juftam &: confonam ration
volenq; mandatum aplicum fupradiftum nobis in hac parte diredum reurenter exequi
ut tenemur ^dcirco aufte aplica nobis comifTa & qua fungimur in hac parte pref atas Iras
Aplicas hunq;noftrum procefTum ac omia&fingula in eis contenta Vobis omibus <&
Jingulis fupradidis coiter vel diuifim yntimamus ^nfinuamus 6c notificam^ ac ad ve-
ftram & cuiuflibet vrm notitiam deducimus & deduci volumus per pntes Et nihilomin^
vos dnos Valentinum (Sd;unettian & Johannem ^oitfaj] vrofq; in parrochiaH & bene
fitysfupradidisrefpediuefucceffores protemporeexiftentes& vrm quemlibet Jnfoli-
dum in virtute fanfte obedientie & fub fententys cenfuris <Si penis in prefatis Iris aplice
contentis quas&earumquamlibetin vos 3c veftrum quemlibetnifi feceritis que vobis
in hac parte pcipimus Jncurrere volumus ipo fadlo prout dn^ nofter papa Jncurrere vo-
luitdlftriftepcipiendomandamusqtus poftq; vos dne Valentine Schunemann parro-
chialis ecclie ville Bramftede <Sc vicarius in bti petri Hamburgen & alterius in Hafeldorp
parrochialib^acvosyohannesmoltkaft reliqui in bte marie hamburgefi bremeii dioc
€ccIysperpetuodrumfimpliciumbenefttiorum in preinfertis Irs fpecificatorum poffef-
fonpacificamafiequuti fueritfeupervosquo minus illa airequamini fteterit vel etiam
fi pofi"eftioh pacificam hmoi non habcretis fruftus ex ipis parrochiali <Sc bnfitys fupra
fpecificatisperceperitisfingulisannis in oppido Hamburgeftin fefto fiue termino bti
Michaelis Archangelj de menfe Septembris vos yohannes Moltkaft vna cum quinq; du-
catorumauridecamera ex <Sc fuper didle vicarie ad altare b. Bartholomej in bte Marie
Hamburaen 5c vos dne Valentine fchuneml aliam odo marcarum Lubecefi monete
quatuorducfiniiles vel circaconftitutientiumpenfiones annuasvriq; in eifdemm par-
rochiali ecclia <Sc benefitys refpediue fuccefTores cidem dno Hinrico Banfkow quoad .
»ixe-
Zn^an^ ciitigev UrffuHt^ctt UH^Sc|)n'fft<tf» ? t|
uixerit vel procuri fuo Legittimo ad hoc fuffitiens mandatum habenti pro eo yuxta re-
feruation conftituton & aSignaton predidarum continentiam atq; formam line difficuU
tate(5ccontradi£tonquiburcunq;efficaciterpfoluatis3cvrum dc eorum quilibet peffol-
uatautvoscumdidorino Hinrico auteius Legittimo procure fuper hoc amicabiliter
concordetis«S^vrmquilibetconcordetMonemus7nfuper modo& forma pmiffis omes
<5c(ingulosfupradi£tos 5c alias quafcunq; tam eccliafticas q; (eculares perfonas cuiuf-
cunq; dignitatisftatusgradus ordinis vel condition exiftant 6c eorum quilibet exiftat
vobis&ipisdiftridtius ^nhibendonepfatodno Hinrico Banfkow vel procuri pdid(>
quominusdepdidis annuis penfionibus yntegre fatilfadum fuerit ^mpedim^tum ali-
quod preftetis feu preftent per vos vel alium feu alios aut 7pum ^mpediefi dctis feu dent
auxiiium confilium vel fauorem publice vel occulte dlrede vel ^ndiredte quouif quefito
coloreveljngenio Sed per ofhibus&peromniahmoiaplicis mldatatq; noftris parea-
tis feu pareant realiter 6c cum efFedu Quodjiforte premifta omia «Sc fingula non Jmple-
ueritis aut recufaueritis (*) feu recufaueritis aut recufauerint cotumaciter adimplerc
feu quoq; in contrarium feceritis feu fecerint ac als pmifT; mandatis ac monitionibus no-
ftris hmoi Jmmo uerius aplicis non parueritis feu paruerunt realiter 5c cum effectu nos
invosomes&etiamfingulosfupradiftos&vosquifueritis feufuerint inpmiff; culpabi-
les £t generaliter in cotradiftores quoflibet & rebelles ex nunc prout ex tunc <Sc ex tunc
prout ex nunc fingulariter in fingulos predida canonica monitione premifla excomuni-
caton Jn captIaveroc6uentus& collegiainhisdelinquentia fufpenfion a diuinis ac in
iporumdelinquentiu&rebellium ecclias 3c monafteria Jnterdidj eccliafticj fententias
ferimusinhisfcriptis &etiampromuIgam9 Ceterttin cumad exequutom premifTorum
vlterius faciendam nequeamg quoad prefens perfonaliter Jntereffe pluribus alys arduis
Lcgittime propedm negotys vniuerfis & fingulis dnis Abbatibus prioribus Prepofitis dc-
canis Archidiaconis Cantoribus fuccentoribus Tefaurary Scholaftic facriftis cuftodib^
tam Cathedralium etiam metropolitan qua collegiatarum Canonic parrochialiuq; ec-
cliarum Redoribus feu Locatenen eorundem plebanis viceplebanis capellanis curatis
5c non Curatis altariftis prefbitteris^.cleric Notarys quoque <5c tabellionib^ public
quibufcuq; perciuitatemcScdiocBremeh acalsvbiIibetconflitut<Sceor cuilibetjn folid
fupervlteriorjexecutoh didimandati apliciatq;noftri fatiend aude aplica fupradida
tenorepntium plenarie comittim^ vicesnoftras doneceas fpetialr <5c expreffe duxeri-
mgreuocandquos&eorumquelt Jn folidum <Sc eofdemaude 5ctenore requirim^ 5c
monem^ primo fecundo tertio 5c peremtorie coiter vel diuifim eifq; nichilomin^ <Sc
eor cuilibet in virtute fande obedientie & fub excotoh pena quam in eos <Sc eorum q u^-
libetnifijnfra fexdiespoftq; pro parte difti dni Hinricj Banfkow principalis fuerit fu-
per hoc requifitj feu alter veftrum fuerit rcquifit^ Jmmediate fequeh quos dies eis ^ eo-
rum cuilibetproterminoperemptorio ac monitioh Canonica aflignam^ fecerint quc
eis in hac committimus (Sc mandamus predicta caoonica monitoh premiffa ex nunc
prout extuc & ecouerfo f erim^ in his fcriptis diftinfte precipiendo mandamus qtus ipi
& eorHm fmgulj qui fuper hoc ut pmittitijr f uerunt requifitj feu fuerit rcquifitus 7ta ta-
%i 2 mm
tlt 2(rt&<tH8 eirtigetf UtUnhm uttb S^rifFten*
^ ,1.. — — — — — — II ■
menquodinhysexequendisalter akerumnonexpeftetnecvnusproalio feu peralium
quouirmodo fe excufet ad vos dnos yohannem moltkaft 6c valentinum ©cjunemann
&cuiu(libet eorumfuccelToresprefatos om^fq; alios &: fingulos quibus hmoi nofter
proccflus dirigitur perfonafq;<SclocaaIiadequibusexpediens fuerit perfonaliter acce-
dant fcu accedat & prefatas Iras aplicas noftruq; pntm proceftum ac omia & fingula in
eiscontcntafeueorumefFedufubftantialem vobisomibus& fingulis fupradidis legant
Jntiment, Jnfinuent&fideliterpublicare procurentaceidem dno Hinrico Bantfkow
principalj vcl procuri fuo predi6l:o yuxta pfati dnj noftrj pape concefTon referuaton
conftitutom&aflignatoficontin^tiam atq; formam predidam prefatos annuas penfio-
nesquant in eisfuerit c6munitervel diuifimfatiantefficaciterperfolui Et nichilomin^
qu^libet ex vobis dnis ^ohanne moltkaft Sc Valentino Schuneman ac fuccefToribus pre-
didis cum in feftiuitate predifta vel faltem Jnfra triginta dies extunc Jmmediate fequefi
penfon per vos feu alterum vrm tunc debitas hmoi non perfoluiife cum efledu aut vos
feualterumvrumcumdifto dnoHinrico vel procure fuo predidto fuper hoc amicabili-
terconcordatnonfuifre^cefTeconftiteritexcoicatoisperpfatum dnm noftrum papam
latam a qua vos vel alter veftrum preterq; in mortis articulo conftitutj abfolui non poflit
proptereajncurriffe ipis noftris fubdelegatis vel eorum alterj conftiterit quotiens 5c
quando luper hoc pro parte diftj dni Hinricj Banfko^j^- principalis fuerint requifitj feu al-
ter vrmfueritrequifitustamdiufmgulisdnicisfeftiuifq; diebusinfuis ecclys n^onafterys
& capeliis dum Jbidem maior populj multitudo ad diuina couencrit exc6icatum publice
nutient fatiantq; ab alys nuntiarj 6c ab omib^ Crifti fidelib^ artius euitarj donec 5c
quoufq;difl:odnoHinricoprincipaljveIprocLiratorj fuopfato de hmoi annua penfoii
tuncdebitafuerit Jntegrefatiffad vofq; dni yohannes moltkaft 6c Valentin^ Schune-
mann Necnonquiltexfuccefroribuspredidlis fic exc6icatusab eadem fma merueritis
abfolutiofibnfitiuobtinerePerproceflum aut noftrum hmoi volum^ nec Jntendimus
noftrisinaliquopiudicare collegis quomin^ipiveleorum alterferuato tamen hoc no-
ftropcefl^uinhmoinegotio procederevaleant prout eos vel eorum alterj vifum fuerit
expedirePrcfatasquoq;Irasaplicas huncq;noftru proceffOm ac omia^c fingula hmoi
negotium tangentiaVoIumg penes didum dum hinricum banfkow principalem vel
procurem fuumremanere dc non per vos aut aliquem vrum feu quecuq; alm ipis inuitis
& contraeorumvoluntatem quolibet detinerj contrariu vero fatieh prefatis noftris
fententys inhisfcriptislatisdidacanonicamoniton pmiffa ipofafto volum^ fubjicere
Mandamustamencopiam fierj depmiflis eam pententib^ 6c hre debentib^ petentiu
quidem fumptib^ 6c expenfg Abfolution^ vero omni (Scfinguloriiqui pfatas nras fenten-
tias aut earumaliquod Jncurrerint feujncurreritquoquomodonobisrvelfuperiorj no-
ftro tantummodo refjuam^ '^nqtiorum ofhi <Sc finguloiu fldem & teftimonium pmifTo-
rum pntes has fiue hoc pfis publicum inftrum^ntum hmoi noftrum proceftiim in fe con-
tineh fiue c6tinens exinde fierj & per notarium publicum Jnfrafcriptum fubfcribi no-
ftriq; figilli offitialat^ offity folitj yuffimus & feeim^ appenfione comunirj Datum&
aftumindomibus noftre folite refidentie fub anno aNatiuitate dni millefimo quingen-
tefimodecimonono 7ndi<^ion feptimadieveronouamcnfis ^uly pontificatus Sandif-
ftmi
_^___^^ — — ^— — ■ ■ _^____^____^_
fimi n9 Crifto pris <Sc dni noftrj dni Leonis diuina prouidentia pape decim anno feptimo
prefentibus ^bidem ho.iorabilibus viris dnis ^ohanne becker pre(bro Hermanno
mejer (**) monafterien & maguntienii dioc teftibus ad pmifTa vocatis fpetia-
Kter &,■ rogatis.
'L.S.
C-n!)
Et ego Reinerus Garftede clicus Bremen dioc
I) DominiEpifcopi 2) noftris 5) conftitutus 4) apo"
ftolica 0 eccIefijE ^ (,) literis 7) qyomodolibet
8) communiter 9) nominibus
10) hujusmodi 11) apoftolicis 12) mandatis Literas 15) o»
mni 14) carentes i ;) literis apoftolicis 16) praefen-
tatas 17) hujusmodi 18) Epifcopus 19) Clerico
2c) benedi£lionem ai) Alias 22) dioecefeos 23) Jpfeq;
24) refignatione 2O auftoritate 26) vacantem 27)
coliationem 28) fubventionis 29) fpecialem.
jg) volentes 31) excommunicationis 32) occafione 33)
quomodolibet 34) pr^fentem 3^) beneficia eccleflaftica
36) difpenfationibus.
(t) Sub ArchiepifcopoCapuanoinRegnoNeapolitano. A.i i79.tV(^ve^Porphyrius,'
tve(c6evt)em £ateranifc(?en Concilio beitvo^ncfe.
C) (SDono^neS^eifenmpIeuerintf^effien.
(**) ©0 t)icl Ovaum mt im Original gelaiTcit.
43.) Fiindatio duarum Commendarum in Capella
S. Annae templi Petrini Hamburgenfis per Hermannum Ro-
denborg Senatorem Hamburgenfem Stadis
1503* 20. Maji.
aimondus miferatione dlvina facro fanteRomanae Ecclefiae tituli fanajeMarise no-
ua^ PrefbyterCardinalisGurcenfisaduniverfamGermaniam, Daciam, Sueciam,
Norwegiam, Frifiam, Prufliam, omnesq;ac fingulas illarum provincias, civitates,
terras5c loca etiam facro Romano Jmperio inipfa Germania fubjeaa, ac eis adjacen-
tia Apoftolicae Sedis de latere Legatus Dileais nobis in Chrifto Prapofitis Metropo-
litanaeBrcmenfis & Cathedralis Lubicenfis Ecclefiarum ac Officiali Verdenfi falutem
in domino. Ex commifib nobis a Sanfta Sede apoftolica Legationis officio cultui di-
vinoaugendo prsefertim rnAItarisminifterio, quoDominus nofterJefusChriftuspro
falute vivorum & defunaorum immolatur indefelTa folicitudine invigilamus ac hys
qu« propterea inftituenda <Sc provide fiendadinofcuntur , ut firma perpetuo & illibata
5t 3 per-
R
g 5 a Zn\)An^ csjtfgcy UttmUn mb ©dbrifftcit.
perfiftant Apoftolici muniminis adjicim.us firmitatem. Exhibita fiquidem nobis nu-
per pro parte dilefti nobis in Chrifto Hermanni Rodenburg Confulis Hamburgenfis
Bremenfis diocefis petitio continebat quod ipfe alias provida confideratione ex zclo
devotionis perpendens, quammeritorie, quamdeniq-ylalubre exiftat pro temporali-
bus &tranfitoriis bonis feminatis metere jeterna <& pcrmanfura feq; illa invicem feli-
ci commercio commotare , in Ecclefia Sanfti Petri didi opidi Hamburgenfis quan-
dam capellam & in eadem altare in laudem omnipotentis Dei nec non gloriofiftime vir-
ginis Mariae beataeq; Annse ejus matris ac nonnullorum alLorum Sandorum majorem
honorem 6c venerationem sdificari ac de novoexftrui riteq; confecrari fecit (Sc procu-
ravit, atq; in eifdem Capella 6c altariduo qusedam perpetua Ecclefiaftica beneficia
duobus Presbyteris fecularibus canonice conferenda 6c aflignanda cum quadraginta
marcharummoiiet» Lubicenfis aliasvalorisviginti Ducatorum auri annuis redditibus
frudibus & proventibus , certis quoq; Miftis hebdomatatim celebrandis, nec non
aliis oneribus per eorundem beneficiorum ecclefiafticoriam obtentores 6c poffeftbrcs
pro tempore fufFcrendis; defuis propriis fibi a Deo collatisbonis fundare , erigere, in-
ftituere 6c dotare propoluit Scintendit, prouteafdemquadraginta marcharum feu vi-
ginti Ducatorum annuos redditus fingulis annis pro tempore perfolvendos emit <Sc
comparavit. Et ficut eadem fubjungebat petitio fi hujusmodi beneficiorum erigendo-
rumfundatio, inftitutio acdotationoftracLegationisintuituaddebitum erediionis ef-
fedum deducerentur, acjuspatronatusLaicis five jus prsefentandi deincepsperfonas
futuris temporibus cumomnibus 6c fingulisprrvilegiis<si; indultis patrono laico a Jure
conceftiseidemHermannofundanticScinftituenti fuisq; mafcuHni generis , fi fint aut
feminini fexus , naturalibus & legitimis ac proximioribus hetedibus , nec non in even-
tumeorundemomniumhceredumexftindionisjuratisdidae ecclefice S. Petri perpetuo
referuaretur , profefto ipfius Hermanni fundantis pi^e intentioni in laudem omnipo-
tentisdei, Sanftorumq^veneirationem, utpr^fertur, tendenti fatisfieret, divinusq;
cultusex eo maximum fumeret incrementum. Quare pro parte ejusdem Hermanni
nobis fuit humiliter fupplicatum quatenus in prjemiftis de opportuno didorum duorum
beneficiorum ecclefiafticorum fundationis (Scerettionis remedio mifericorditer proui-
dere dignaremur. Nos igitur qui divini cultus augmentum , quantum nobis ex alto
permittitur libenter procuramus hujusmodi fupplicationibus inclinati , de prxmiftis ta-
men certam notitiam non habentes Difcretionibus veftris committimus <Sc mandamus ,
quatenusvos, velduo, autunus veftrum, deprcemiflis, vocatis vocandis, <Si" ferva-
taformajuris, diligentervosinformetis, 6cfiea, proutnarranturveraefte, necnon
didos quadraginta Marchas feu viginti ducatos , pro annuis redditibus pr^diaorum
beneficiorum deputandos, pro competenti Sacerdotum ad hujusmodi duo beneficia
inftituendorum , juxta ipfis beneficiis^ feu verius eorundem pro tempore polfeftori-
busimponendis, fuftentatione , fufticientes f ore repereritis , duoperpetuabeneficia
Ecciefiaftica in Capella <5: altari prcediais per diaumHermannum fundanda 6c inftitueq-
da, quamprimumfeadfundatio-nem <Scinftitutionenvhujusmodi obtulerit, easq; le-
gitimis documcntis deduxerit , cum fruaibus , proventibus & redditibus annuis earun-
dem
2(tt&4tig cittiger UtHnUn mb Q*viffb<tt. 3 ; 5
dem quadraginta marcharum, feu viginti ducatorum, ut praemittitur deputandis,
velaliis medio tempore ad iioc ordinandis bonis, fi & in quantum, pro inftituendo-
rum ad ea , tempore poiTefrorum commodo , fuftentationem <5c onerum ipfis impo-
nendorumfi]fficientiremunerutione fijfticeret , didix noftrse^legationis intuitu, qua
fungimurinhacparte; poteftatetamendidlo Hermanno patronofi aliquid ad frudius
redditus <Sc proventus predidtos addere voluerit, in omnibus refervata erigatis. Nec
non aliquos idoneos Sacerdotes feu clericos , quos ipfe Hermannus patronus & funda,-
torvobisduxeritcum efteclu prsefentandos, pro hacvice duntaxat, addiftaduobe-
neficiaEcclefiafticainftituatis, ipfisq; provideatis deeisden, inducendoeosincorpo-
ralem, realem &a6:ualem didorum beneficiorum, ac omnium jurium ac pertinen-
tiarumeorundem pofteftTonemacfaciendoeis&eorum cuilibetde ipforum fruftibus,
redditibus, prouentibus, juribus&obventionibus univerfisintegrerefponderi. Rc-
ceptotamenprimitus adiftoHermannopatrono & fundatore juramento in m.anibus
yeftris ad fanda Dei Evangelia prieftando , quod fundationi pradite fiendae Tatisfa^io.
ne neceft^aria (quse ) vifa fuerint adimplere velit fraude & dolo femotis. Et nihilomi-
nus Jus Patronatus Laicorum cum omnibus & fingulis fuis privilegiis , eminentiis <5c in-
dultis, &jure, quomodolibet, conceftis, proedido Hermanno fundatori , &fuisna-
turalibus legitimis 6c proximioribus , mafculini 6c faeminei fexus generis heredibus , 5c ,
ineventum exftindioniseorundem, Juratis eccIefiaiSanftiPetriprsedito, inquabe-
neficia hujusmodi inftituenda exiftunt, perpetuo, ut pr^efertur, refervetis, <Sc alia
faciatis , quse ad prsemifTa confpexeritis fore quomodolibet , oportuna. Super quibus
omnibus veftramconfcientiamoneramus, jure taijien Ordinarii, poft primaevam di-
dtorumbeneficiorum vacationem, quoadmftitutionem<5caIia confueta, femper fal-
vo. Et infuper didto Hermanno patrono & fundatori , ejusq; heredibus & aliis fupra-
didis in omnibus <5c fingulis prEemiflis, ac aliis , qux in negotio executionis, ereftio-
nis, fundationis <5c refervationis hujusmodi per vos , rite fieri contigerint, efficacis
defenfionis auxilio afliftentes , non permittatis eos contra hujusmodi noftram concef-
fionem, quoraodolibet, moleftari, contradidtores percenfuram compefcendo, in-
vocato etiam ad hoc , fi opus fuerit , auxilio brachii fecularis , non obftantibus confti-
tutionibus 6c ordinationibus in Synodalibus 6c provincialibus editis Conciliis , genera-
libusvelfpecialibusac eccleficeprxdidae Sanfti Petri Statutis 6c Confuetudinibus , et-
iam juramento vel quavis firmitace alia roboratis , quibus omnibus ad efFe£l:um pramif^
forumderogamuscseterisq;contrariis quibuscunq;. Nosenim, fi & poftquam di6la
fundatio, ereftio <Sc juris patronatus refervatio per vos fieri contigerit, ex nunc irri-
tum decernimus 6c inane, fi fecus fuperhis, aquoquam nobis inferiori, quaAudto-
ritatefcientervetignoranter contigerit attemptari. In quorum fidem praefentes lite-
ras fieri , noftriq; figilli juflimus appenfione communiri. Datum Stadis Bremenfis Pio-
cefeos. Anno Jncarnationis dominicx miliefimo quingentefimo tertio , undecima
Kalendarum Junii , PontificatusSan6liftimi inChrifto patris & Domini Alexandri divi-
na pro videntia Papae Sexti Anno undecimo.
44. Lc'
^;4 2lt)^cmQtini^ttUtfmUmhb&d5riffUft*
44. Legitimatio & Di/pen(atio Papalis pro Henri-
co Banlkowe Juniore.
Laurentius miferatione diuina Eptis Preneftin Difcretis viris Decano 6c Scolaftico ec-
clie Lubicen Salt in dno Ex parte Henrici Banfkowe Junioris clici Bremeii dioc no-
bis fuit humilr fupplicatum vt cum eo quo als fuper defeStu natalium quem patitur de fo-
luto vel forfan pbro genitus & foluta qd hmoi non obftan defedu clicali caradere infi-
gniri & forfan ad Quattuor minores ordines promoueri pofTet & beneficium eccliafti-
cum cui cura non imineret aiarz obtinere aude ordinaria mr difpenfatum extitit , cuius
difpenfationisvigoreclicalicaraftereriteinfignitus fuit qdhmoi non obftante defedu
adoesfacros etiam pbratus ordines promoueri 6c aliud beneficium eccliafticum etiam
ficuramhabeataiar&inMetropolitan velCathedrali eccliacitra tamenipius Canoni-
catumdc prebendamautfiCanonicatus&prebendacollegiateecclie adminiftratio vel
ofKcium fuerit recipere&vna cumdidlobeneficioobtinendoaretinere Et nichilominus
fiexfrudtibusredditibus 6c prouentibusbeneficiorobtinendorhmoi coitiode fuftentari
pofTenon fperet vnum aliud beneficium eccliafticum compatibile etiam fi curam ha-
beat aiar & als vt prefertur qualificatum fuerit Jpaq; beneficia obtin^da ex caufa permu-
tationis vel als fimul vel luccefliue femel tantum dimittere 6c loco fic dimifli vel dimiffor
aliud velalia Triaduntaxatbeneficia eccliaftica fimilia vel difl^milia invic^m compati-
biliaetiam fivnum iporcuratum fuerit recipere<5c illa infimul retinere libere & licitc
poflit & valeat fedes aplica difpenfare mir dignaretur Nos igr Aufte drti ppe cuius pma-
rie curam gerimus Et de eius fpeali mandato fuper hoc viue vocis otaculo nobis fado
Difcrctioni vre <Sc cuilt vrm comittimus qtus fi eft ita confideratis diligenter circumftan-
tys vniuerfis que circa ydoneitatem perfone fuerint attendende fi paterne non fit incon-
tinentieimitatorfedbonoconuerfationis&vite fufiicientifq; Irature fuper quibus vram
confcientiam oneramus alfq*,fibi merita fuffragentur ad hmoi difpenfationis gram obti-
nendam cum ipo fuper petitis mir difpenfetis Jta fe faciat ftatutis a Jure temporibus ad
di£tos ordines promoueri &c perfonalr refideat in eodem. Alioquin di6:e difpenfatio-
nisgra quoadbcneficiumipmnulHuspenitusfitmomenti Defedu predidoconftitutioj-
nib9 aplicisacftatutis eccliar in quibus beneficiahmoi extiterint contrarys non obftan
quibufcunqj Dat7 Rome apud Sdumpetrum fub figiilo otiicy (Scc.
3^t)t'
- t
muumttt
reHfisliinpr^/
i><\$ ffl
nacD J)Dr^ct9el)cnt)ei: SBal)l / ?3eriiffun9 / auc^ aitaefteneet
Unteifucl)un9 i^rer £cl)r unt> £eben«
ut ^a^ (^tfftge
rtufgcnommen wor&en/ unb t)arin bi$ m ii)Xi6 £ebenS^Sn&e/
^txUQt feel, 5^eo&or €^r((]opf; ^ilQm$ ^ittm, 1 72 J
eripc^lt
A' ifti*
M. Ordo @f emwef/ Paft. ju ® .Cat6
^enrid) Jrparftvtc^ , <J5r. ju ©. ^5ef.
<rYVc|^t
•
A. Xf21. )
M. Ordo ©Nmmef^ Paft. ju ©♦€afl>»
D. 3o5ann Sn^elien, Paft. ju ©.^f,
Palt.i9@,57l^
a 2
M.Qrr
A. ifi;.
M. Ordo ®tmmil, Paft. ju @. ^atf;;
crrce^U
;h.a.
h.a.
4.Jun.
eOJm-cu^ 2l(ba(}, ^r.ju^^.^et.
Stephanus ^empe, Theol. Bac.
Paft. ju mr, dX
\
I
0. €0Sert)i2!i'an|,Lea.prim. ^om.
D. 3o5ann (yn^elien, Paft. ju (g, ^et.
D.JgKnain^^iilenbra^^e,
Paft. su ©, ^ic.
:M. 5rit)ric()Q3ufl()re»e,^r. juml^om,
Matthsos , Paft. unter t)er ^(u(ft
im Sl)cm,
M. JpenricT) (Scjroeber, ^r. imSDcm.
D. S^^mxid) ^enbt, Prior ju ©. ,3of)
^penrici)9{en^bur0, Sub-Prior 3o(?.
^ufiupin m ©ote(en , 5D?6ncf; So^.
If2}.
A. if24.
M. Ordo (gfemmel, Paft. ju^.Satf);
bancfetab.
M.3oac&imgif#ecf,
Paft. ju ©. (latf).
^enricf) ^^artivic^, ?r. ju ^, ^et.
^arcu^ ^IIDa^ , ^r, ju (^. ^et,
Stephanus ^empe , Theol. Bac.
Paft.ju<5.*l^ar.?0?»
Servatius (g^gevbed/^r. ju (^. Sacob.
h.a.
aut Iq.
D.^^gerbCran^, Lea. prim. f !^0m.
D. ^o^an ^ncjelien Leaorprinj.
iiMADom.
D..5ennin35?i(lenbru{j,<ic,
Paft. ju (S. ^ic,
5ri&ricI;Jg)ennrn3e^, Paft.ju^.^et.
M. gritiric^ ^un^ret^e, ^r. jum^^om»
Matthaeus, Paftor unter t>er j?(uffe
im!^om,
M. J&enrfd) ^^roeber, ^r. im '^om,
D. J^enricf; '2Beni)t , Prior ju (^. ^of;.
J^enricj) Dvenebur^, Sub-Prior
ju (S. 3of).
2lu^u(lin ©otefen, ^onc^ ju ®.3o(^.
M..5)ennc^@ent)en^or(],
$r. ju ©. 57ii.
>|.3oai»
crvDCi
M
lf24*
ISZh
A. I)2f.
M.3oac()imgif*bccf,
Paft. ;u (S. Catf).
gddt mieDcr ab jum ^abfltf;.
^tmid^ .?)«r(mic& , ^r. ju ® . ^ef.
o:?arcu^ 2l(i)a(j , ^r. ju ©. ^T3ct.
Stephanus^empC, Theol.Bac.
Paft.JU<S.?'M'.m
Ser vatius ^3j}Crt)e^ , ^r. JU ©♦ 3f<^c,
D. 3o5ann €ncjc(tcn , Lea. prim.
im !Dom,
t h.a. d. I j.06tob.
D.J£)cnninfl^i(fenbru(j0e,
l»aft.ju(S, 97ic.
ceflat h. a.
M.grit)rid;Jg)tnningc^,
Paft.ju©.^ct.
M.Jg)cnric& @ent)cnf;or(l,
VieePaftorJuO^iC.
M. gri&ricl; ^udijrew,
^r. jum ^om.
Matthaeus unter tcr^lufft,
Paft. im S)om.
M. J^cnric^ ©c^rocbcr , ^r. im !^om.
D. Jpenricl) ^enbt , Prior ju (g. ^of):
J&enric^ Dien^burf), Sub-Prior
Siie.305.
l5lu()ti(im@ote[mi^r.^6nc6 3^6*
crrccl[)lt
h. a.
uor
^lflid).
md)
f2J.
h. a.
A. 1^26. f
■ . » I I III.
3ol5fl"n Sc^cn^agcn, Paft. ju ©. 5^ic* *
gr i(i in t)emfelbcn3a^v ^re^
bigcr ju ©♦ €atf)ar. unt)
SU@.57ic.9ett)cfcn.
M. 3of;ann gri^c, Paft. $u <S» 3«^*
^enricf) JE)artn?ic&, «Pr. ju ©. ^ct.
^mue ^IIDa^ , «pr. ju <S. qjct.
Stephanus i^cmpc, Theol. Bac.
Paft.jue.^ar.^.
Servatius^g^crfcc^, ^r.ju^.S^^*
K<5mif*^C4e^oIifc|)c.
D. Q3artf>ol& g^^ollcr, Lea. Prlm.
M.§ri&ricf;^ennin(jc^,
Paft.ju©.g3e(.
M.3oacf)imSifc|;bect,
Paft.ju^.€atl^,
-VI. ^enric^ (Scn'oen5or(l ,
VicePaft.ju(S.57i^
Q5crIdufFt t»ie ^farre bci nacf>t?
fcblaffentier geit.
M. grict>ric^Q3un0re»e,
^r.jumS!)om,
Matthseus, Paft.untcrDcr^lufft
im^om.,
M. J?}cnrid)(gcbrocbcr, ^r. im !4)om.
D..^cnrrcf)^cni), Priorju^.^of;.
J^cnric()Dien0bur^,
Sub-Priorju©.3o^
2(u()u(linDpn@otcfcn,
^r*Wnd;3o^
30*
I
S26,
h. a.
h. a.
fz6.
f24«
A. ifi^.
goOaitn gej)enba(}cn, Paft. ju (^. 5^(c.
M. 3o5ann grii^e, Paft. ju ^* 3ac.
Stephanus ^mtpc / Th-Bac.
Paft. ju ©. €atf;
^cnrid; ^^arf tvl*, ^u ju (g. ^et.
•I)?avc«iJ Wm I ^r. ^u @. ^ef.
Servatius <^%tx\>ii, $r. JU 0. 3aC.
3o()ann CfDenDorp, ^r. ju ?^ic
tvirbh.a.beurlaubef*
Jacobus Laurentii , ^r. JU ©. 57ic.
3o5annQ3ullron), ^r. ju (g. (£af(;.
gucaeJ - . .^r.5u(S.3ac
Matthaius 5tr6i3er , bancf ef %b
ter^W^erab. **)
Mauritius ^a^elmann ,
«Pr.ju ©.€at5,
bancfetmleberab.
D.Q5artf).9}?ofler, L.prim.im^om.
M.gribr. ^enninge^, Paft. ju @. Q)ef .
be^iebfficbt?on5ier.
M. 3oac&. Sifcl)bece,Paft. ju ^. (Saff;.
tDirb beurlaubet. I
M. griDricI) ^\x%xm, ^r. im !^om.i
Matthxus, P.unter ber^(u(ftim5)om.
M. .^cnrid) (5d)roeDer , ^r. im 5)om.
M. Nic. Q5ujiorp, Canon. Ledor
Secundarius unt) ^rebiL^ im !^0m.
^omt h. a. m, t)od) mirD Dabei %t^-
fagt , Dag er Dorf)in Paft. ju @.
d^icolai gemefcn fei) , unD in t)ielen
3af)ren nicbtgepreDig. f)abe,tvirD
h. a. jum23ieDerruperDammcf.
D.jrpenrid)»nD, Prior ju @. 3ol).
)enrid) Oicn^burg , SubPrior ^oft.
u,qu(lin»on@ote(en,?>)i6nci> 3olb-
besiebtpc^t>onf)ier. •
crttJC
:^ltl
f26.
f27*
h. a.
^27.
h. a.
h.a.
A. ifiS.
3o5ann 3ef)cnbai}en , Paft ju ^. 97(c.
M.So^anSntje, Paft. ju (^. 3ac.
Stephanus ^cmpe ,S. Th. Bac.
Paft. ju (S. €atf>.
3o5ann ^SolDewan , Paft. ju (^. ^et.
.g)enric6 J£)arfn)ic5, QJr. ju (^. «}3et
^5}?arcu^5l(Da3, 5pr.iu(g.«pct.
Servadus^ljgerDe^, ^r.$u<S.3ac.
Jac.Laurentii, ^r.JU(§.^ic.
3ol)ann®u|]rott), ^r.ju(^.Cat&t
SonraD^ungmann, *)
Paft.ju(S.^?ar.9)^
^^mtTc&^C4tM(T<=^^*
fi^. D.«8artfio(D9McrLea.prim.
tm^om
M. grieDrict Q3ii((ijreve, ^r. im^Dom,
Oef)tive0.
Matthscus, Paft.unterDer^(u(f(
im S)om.
0cf)t tt)C^. ^
M..S)enr.(gd)roeDer, q3r.tmS)om.
J)e5f «>fiJ* . ^ rv r
D. Jpenrid; ^enDt, Pnor ju ©. 3of).
(jef)t tt)eg.
.55enrid;9ven^urj),Sub-PrIor :
^uvs9.3o^«
0ef)f ft>e(j.
Fabianust)pn^ubect . SoO»
9e5fweg. ^ , ^
3oft ©iffriDe^ , Paft. jum ^.(55etlT.
begiebtfid;Dc(^.^reDi0en^»
3o'^
^») 9Banncr)rbtcferKr5^er t)a$5preMG9mfcnipfanpn5«DfMtfu&iitd)f(iempf^^^^
) 58aHH €.l<un^maHWO^oi;()fn/ uuO ^Pefvul '^t)vcl)fv&fiJ il;ni im 'MU %i\^m &fll>f/ i|l mc^f fl««iwnn«f"
h.a.
ant 20.
oaobJ
A. ifi9.
jDlSann 3e(jcnf)a0en , Paft. ^u 97ic.
M. 3o5ann Srige , Paft. ju Sac.
Stephanus ^empc, S, Th. Bac.
Paft.ju€at().
3o5anrt^o(t)eman,
bandtt a^
Johannes ^pinus,
Paft.iU^et.
Paft. JU^J^et»
P7-
527.
h. a.
h.a.
h.a.
h. a«
crtve^lt
fa6.
y*7«
I
J&enrl* .?jarttt)i(ir,
C5??arcu^5llbag,
ServatiHs €00ertJe#,
Jac. Laurentii,
3o()ann©6ftrom,
go^annglatnnie,
^r.ju^et,
^r.ju^et.
^r. ju3ac.
«35r,iu5f|tc
5>r. iu Cati)
^njugac
^r.juCatl).
'2lrno(t)t)on©erijen,
Michael. N. ^t. JU©. Cat^
3o5antt»on©afi§tt)cbeI,
Paft. ium^.®ei(l
s^7^
r27.
f29«
f29.
f29*
A. ifp.
3o5ann Seaen^aflen , Paft. aU 07i<,
M.3ol;annSJ^i|ei
Paft,Ju3«C»
Stephanus ^empe, S.Theol Bac.
Paft.JU (gat^,
Johannes ^pinu$, Paft. iu^et.
J&cnricf; J&arfn)icf ,
O)^arcu^5l(t)a0,
Setvatius(2g(jcrDe^/
Jac. Laurentii ,
3ol^ann^iif{row,
3o5anng(amme,
%no(&t)on@eri5en,
^r. ju ^et.
^r.ju^ct
^r4u3ac.
^r.juTOc.
$r. ju €Qtf).
^r.ju3ac
^r.ju Cat^
^r. ju €(iti
MichaelN.
3o(;annt)on(2af6tt)ebe(,
Paft.jum^.@ei(?,
StJ^
8
A. if;r.
t am ^age Anthonil
S2.6*
S27*
h. a.
Pen-
tecoft.
f27.
f27,
f29»
529»
f29,
f29»
h. a.
M. 3of;ann Sri^e, Paft. ju t^ac.
Stephanus j?empc , Theol. Bac.
Paft.JU Cat^.
3o5ami iEpinus , Paft.ju^et.
joac(;im Svanc^c , Paft. ju ^J^ic.
crtt»c<
h. a.
S2€,
f27.
fjl»
J^cnvfcf; J^artn)id|,
>3)?arcud5llt)a5,
Servatius (gggcrbc^,
JacobusLaurentii,
3o5ann©u|ironj,
3of)ann g(ammc,
Arnoldus t)on ©er6cn ,
Michael. N.
3'of)ann»on'5a(^n)ebcl
Paft.
NicoIausDvambotv,
^r.ju^et.
^r.ju^^Pet.
^pr.juSac.
g}r.su5^ic.
«)3r.ju€atf>
^r. su 3ac
€atf).
€atf).
4umJrp.(33eifl,
^r.su^ic,
f
f27.
f27»
f29.
f29.
f29.
f29.
h.a.
h. a.
A. ffja.
- ■■■■.- ^.
Johanaes -^pinus , Superind.
im ^om.
M. 3o5ann gri^c , Paft. ju 3ac.
Steph^nus Jl^empC/ S. Theol.Bac.
Paft. JU (£atf).
3oacj[)im Jrancf e , Paft. ju 97ic.
«33r. 5u ^et.
g3r. su ^ct.
^r.su3ac.
^r. ju 9}ic.
^Ar. ju €at5*
^r.ju3ac.
Q3r. su €atf>
^cnric&.?)artnjic&,
^arcu^2llt)a(j,
Servatiusggger&C^,
Jacobus Laurentii ,
3ot»ann®u|Iron?,
3of;anng(amme,
Arnold.i>on(Ser^en,
ti)irl)beur(aubt.
Michael.N. tviri) bcurfaubt. €atf;.
3of;ann t)on ^aUiwM ,
Paft.juiiiJg).(55eifr
Nicolaus Dvambotv , ^r. ju 97ic.
Jg)crmanQ5igfeIb, ^r.ju (Sati.
ReimarusbeiDer^inben,
Paft.ju(5?eorjj.
JoaR-
f27*
r27.
r29,
n2.
h. a.
Jobnncs ^pinus , D. Superint.
M. 3o5ann Jrl^e , Paft. ju ^ac.
'Stephanus ^empe/ S. Tli. Bac.
Paft.iU(TQtfv
3foac6im ^rancfe, Paft. ju ^ic.
A. irj4.
ertve^UI
f3^» J
Si6,
f27.
f;i»
h. a.
c. Tri.
h. a.
^envic&^artnjfc^/
^?aicu<521(Da(j;
Servatiusiy3(3ert)e^/
Jac. Laurentii ,
3o6ann^u(]iW/
3of)anngiamme,
3o5annt)on@a(rin)e&cf, t ^.©eill.
Nic. OJambom , $i\ ju 57ic.
Jg^ermati Q5if fef^, ^r. ju Catf;,
Reimarus5ei&er£inben/
Paft.5u©eor^.
Matthias^rd^er, Paft.sum.g).@ei(?.
«Pr.ju^et.
^r.ju^et.
^r.su3ac.
^r. 5U 9^ic.
Q3r. ju Cat^
?>r.5u3ac.
f27.
fi9«
fJK
f5*»
f52*
f33»
oannes ^pinus, D. Superine.
M. 3of)ann 5ri6e , Paft. ^u ®. ^ac,
Stephanus^empe, Th. Bac.
Paft.juCaer).
3oacf;im grancPe , Paft. ju 5^ic.
M. Johann. Garceus ,
Paft.su @.5Jef.
M. Nicolaus 33ulTorp ,
Led. Secund. S)0Uf«
re vocirt unt) m\) reftituirf.
Sl}?arcu^5llt)a^/
Servatius ^ggttM,
Jac. Laurentii ,
3o5ann©u|lrott),
3o5anngfamme/
NicDiambon),
^r.ju^ee.
^r.ju^Pee»
?^r.jti3ac
«Pr. su m.
^r.juCat^
^r.ju^ac.
^r.jug^ii:,
Q5r.8u€af&*
J£)ermanQ5i6feft)/
Reimarus bei Der 2m\)m,
Paft. ju @eor§»
Matthias ^x6^iXf Paft. jum :&♦ ©eill.
iom-
10
A. ifjf.
f 3 !♦ I Johannes -^pinus , D. Superint.
S27*
n4»
S27*
S^7*
Si%
}A,Sc>f)mS^iiiti
im S)om.
Paft. ju 3ac«
Stephanus ^empe/ S. Theol. Bac.
Paft. ju mh*
3oad?im grancf c , Paft. ju 5^ic.
M. 3o5ann (^iav^en , Paft. ju q3ct.
M. Nic. ?53uiloi'p , Paft. jum S)om.
S^ami^^aHm^f
0}?avcud^lbaij,
Servatius(^^(}Crt)e^,
Jacobus Laurentii,
3o5ann©iij]vom,
Qo&anngfamme,
iSiicoJausD\ambon?,
J£)evmanQ3iffe(b,
^r. ju ^et
^r. ju ^et.
^v.ju^ac.
Q3r,ju^ic.
^r. ju iiatf)
Q5r.su 3ac«
Q>r.su97ic.
Q3v.su Cat^.
cnrcbU
f27.
r34»
Reimarusbeit)cr£inl)cn/
Paft.ju©eorjj.
Matthias ^rogcr , Paft. jum ^. feci|1.
S27,
f27.
f29.
A. in^»
joann. ^Epinus, D. Superint. ^Ottt.
M, 3o6ann Svi^e, Paft. ju 3ac.
Stcphanus^cmpe, Th.Bac.
Paft. ju mh^
3oad;tmSrancFc, Paft.ju07icj
M. 3o5ann ©av^cn, Paft. ju Q3cf.
M. Nic. Q5ullorp , Lea. Sec. unt)
Paft.jum!^om,
i;)cnric[).S)arttt»ic&^
^:£^arcu^5l(t)a0,
Servatius ^ggcvbc^ ,
Jac. Laurentii ,
3o^atm®u(lvott),
3ol^annS(ammc/
Nic. Ovambow ,
Jg)crman ^Si^fcit),
Q3r.su Q5tf.
Q3r.su Q3cf,
Q3r,su3«c.
Q3r.su m»
Q3r. su Cat^
Q3r.su 3ac.
Q3r.su m
Q3r. su^at^
1
Reimarusbcit)cr£int)cn,
Paft.su ©corg.
y 3 3 . Matthias ^x6Qit , Paft. SUm ^. ©cifr
Joan.
frxrcMt
f34«
f34-
5:27.
Joannes iEpinus, D. Superint
M.^o^ann 'S^Kit, Paft. juSac.
Stephanus5lcmpe/Tiieol.Bac.
Paft. ju datf;.
3oacf;im Sviiiicfc , Paft. ju 57ic.
M. 3ot(Uin Q^aviim , Paft. ju ^ce.
M. Nic. 55ul]CTp , Lea. Secund.
!^om.
A. irjg.
u
crwc^U,
fji.
f26.
527.
.?)enri'cf> S^^axtml), ^x. ju ^. ^ef.
{©^avcu^^Iba^, ^v. ju (g. «Pet
Servatius ^(jgevt)e^/ ^v. ju ^.Qac.
Jac.Laurentii,
3o{)ann©u)]von);
3o5ann gfamme ,
Nicolaus Ovambom,
.?ievnwnv^^i|jfeli),
«J3v. ju ^ic.
«))v.ju€atf;.
^v. ju 3ac.
^v. su 5^ic.
Su€atf;.
7H.
f54.
Reimarusbcjt)ev£int)en,
Paft.,ju(55cov(i
Matthias^rd^cr, Paft. jum ^.©cip.
f27.
f29.
rj2.
^2.
f53«
Joannes iEpinus 1 D. Superint.
S)om*
M. 3of;ann Svt^e, Paft. ju 3ac;
Stephanus 5?cmpc , Theol. Bac.
Paft.juCatr>
3oac&tm Jvancf c , Paft. ju ^ic.
M. 3o5ann ©av^cn , Paft. $u ^t
M. Nic. Q5u(Iovp , Led. Sec. unb
f})v. im !^om.
J^envfcf;^avtn#,
0}?avcu^5(lbacj,
Servatius ^(J^evbc^,
Jacobus Laurentii ,
3oi)ann(55u(]von?,
3of;ann5tomc,
NicoIausDJambom,
^evman5S#(t)/
Q3v. ju ^ef*
q3i:.su^ef.
^r.ju 3ac,
Q3v.su m»
$v.ju€at^;
Q3v.su m
Q3r.su €atr>
Reimarusbe(bcv£(nt)en,
Paft.su©c6n
Matthias5?V03CV, Paft. sum Jg). ©ci^
b z
Joan-
12
A. in9.
A. if4o.
trvM^lt
fyz* Ijoannes ^pinus , D. Superint,
fV.
M.3o5ann:3r(^e/
Paft.ju3ac.
Steplianus ^cmpe / Theol. Bac.
P^li JU €atf>
Soa^im gvancfi , Paft, ju 9}ic.
M.So^ann Q3ar^e, Paft. ju^)et.
M.Nic. $SufiOVp,Lea. Sec. unl)
Paft.^om.
^envic& JE)arfmic|>, ^v. ^u <S. ^et
'^mw^ m^ , Q3v. su ©. ^ct.
Servatius €0i}ert)e(J , ^r. ju ©. 3ac.
Jac.Laurentii , ^r. JU 97ic.
3o{ianaQ5u(!vow, t ' ^<^^%
3i>^ann Slamme , " ^r. ju 3ac
I
Nic.DJambow, ?iv.ju5^(c
^Jg)evman?Sigfel\), 95r.ju(£atlb.
Si ^* Reimarus bti t)iX 2mUn ,
Paft.ju©eorj).
h. a.
Joannes -ffipinus , D. Superint.
S)om.
M. 3o^ann SriOe, Paft. ju ©. 3ac,
Stephanus^empe, Th.Bac.
Paft.ju€aff)*
t 23. oaob.
m^
'■i.
Matthias S^xb^if, Paft. jum ^t^eip.
P7*
n2.
h. a.
Opejn
3oac5im5rancfe,
M.^of^ann^ar^e,
Paft.su ^f^ic.
Paft. ju Q)et
M. Nic. $Suftorp, Lea. Sec. unt)
t: Paft.jum-^om»
M. So^ann Erederus , L. S. unt)
Paft-^um^om*
J^enricf) JEjarenoid; , ^r. ju ©. ^et
CiJlarcu^ ?ilt)a(j , $v. ju ©. «Pet.
Servatius^ijertJe^, ^Jv.JU©. 2^U
Jac. Laurentii , ^V* JU 5^iC
3o5ann5lamme, ^v.iu3ac.
Nicolaus 9\ambott)/ ^v. ju 57ic*
^evman ^iffel&>, ^t. iu Cat^
Reimaras bei l)er Sint)etT,
Paft. jM@eor0,
t 25«Noveiubr.,
Matthias^voiiev , Paft. jum J&. ®eifr
Sebaftian gveitOifc. €atl^
Joati-
A. If^T.
A. if42.
rt
trvc€\)lt\
S3^
f34.
Johannes ^pinus» Di Superint.
S)om.
M. 3o6ann 5rf4e, Paft. ju ©♦ ^ac.
3oacJ!>im SrancFe, Paft. ju 97ic.
M. 3of;ann ^^ur^e, Paft-iu ^cf.
h. a. M. Joachim Weftphalus ,
Paft. SU datl).
f40«
M.3of>annFredenis,L.S. unb
Faft,5um5)om.
Xpenrtc& Jg)arti\)ic&, ^r. ju ©♦ ^et.
0?arcu^ 5llt)a^ , ^r. }u ©. ^et.
lervatius^53ert)e^, ^r.su^,3ac.
j-A^» Jac. Laurentii ^ ^r. 5U ©♦ 57ic.
129. 3«>5anngfamme, ^r.ju3ac.
lyu NiclXambomi ^V4u9}ic.
j 3 1. ^erman ^i^ftlb , ^r. ju €atf>
f ,3 j. 5j)jqrt5Jag ^roeuer, Paft. jum ^.©eifl,
f4o. pcbaflian^reitag, ^r.juCotb»
k.a. M.^o^nn^d^elfe, Paft.ju^eorg.
crvre^It
n4>
5*4^ ♦
f40.
Joannes iEpinus , D; Superint.
S)om.
M. 3o5an Srtile, Paft. ju @, Sac.
3oad:)im grancfe , Paft. ju ^ic,
M. 3obanf] ©ari^e, Paft. $u ^et.
M. Joachim Weftphalus.,
Paft. JU (lCitf).
M. ^Ol^ann Frederus , L. S. unD
Paft.jum^om.
fi7«
fi9«
S40*
14».
h.a.
?0?lc&.
?5mrid; J^iartaM'd;/ g3r. ju <S. ^et.
03?arcujJ ?!(baij ,, QJi\ ^u @. ^et.-
t ^:5}Z.Julii.
Servatius ^^^ertie^, ^r.ju^.iSac.
JacobusLaurentii,, $r.JU©.5^\
3o5ann Sfamme, 5}r. ju 3at»
NicDtambenj, $r.su5^ic,
^permann ^i^fm, ^r. ju €at&,
0??att()ia^ ^roeDer,Paft. jum ^.©ei(};
^bafiian greita^, Q3r. ju Cat$.
M. 3of;ann :&ogelf e , ©eor^ h, a. ^tt*
>OTein^aif& ^rc^r , Paft.5u ©eor^*
by
^
14
f40.
S^7*
S^%
fJ2»
f4*»
A. !f4J.
JoannesiEpinus, D.Superint
3oad;tm grnncfe,
S)om.
Paft. ju 3ac.
Paft.ju97ic.
I crtpc^lt
M. 3ol)ann C^jar^^c , Paft. ju Q3ct
gehtum?»??ic(?.wtici\
M. Joach. Weftphalus,
Paft.JuCatf).
M. 3 O^cmn Frederus , L. S. mh
Paft. jum Dom.
Servatiusgggerbe^,
Jac. Laurentii,
3of;anng[amme,
NicDvam&ott),
^cvmanQ3i^feli),
WUttf)ia^ 5^roejjcv, Paft. jum ^p.^eijl
«^ebaHiun gveitacj , ^"Pr. ju (latly
M. 3of)ann ^po^elfe, Q3eov^ (42.^et.
^O^^cin^avb ivvo^ev , Paft. ju Q>jov(j
^v. ju ^>et.
^v. ju 3ac.
q3v.su 5^ic
^v. ju 3ac.
^v. ju 07ic.
Q3r.su €atl).
f4i»
r4o»
f27»
f29.
f52.
f4o*
f4i.
f42.
h. a.
if
A. if44.
Johannes iEpinus, D.Superint.
^om.
M.3o5ann3ri^c, Paft.ju3ac.
t 29.Sept.
3oad;im Srancf e , Paft. ju 97ic.
M. Joachim Weftphalus ,
Paft.su €atf>
M.^o^annFrederus, L.S.unt)
Paft.sumS^om.
^enricf; ^arfmic^,
Servatius €()(}crDC(J ,
Jac.Laurentii,
3of;annSIamme,
Nic. Diambom , f
^evman^^i^fclb.
«Pv.ju^et.
^V.5u3«c,
^v.suO^ic.
^>r. su 3ac.
«}3r. su 07ic.
^v* i\\ €atf}.
^attl)\a^ ^roejjev, Paft. sum .S).®cijl.
<^eba(lian grcita^ , ^r. su €atf>
M. 3of;ann ^po^elf c , Q5mQ (42* ^f t.
^:)^cinf;avD 5vv6(]cr , Paft. ju ©cov^.
M. ^i(cman €mm 1 ^J*- $" ^^^*
l
>
A. if^f»
A. if4^.
if
f4i
f40
P7
fi9
na
fH
f40
f4i
f4i
f45
h.a.
Cllern
h.a.
crTOc^lti
Joannes^pinus, D.Superint. fji
S)om.
3oac&im ^m^t , Paft. ju 57ic
M.3oacf;im Weftphalus ,
Paft.su ^iC.
M. 3of;anu Frederus > L. S. unt)
Paft. :^om.
Ser vatius (^ijger&e^ , ^r. ju 3ac
Jac. Laurentii , ^r. JU O^ic
3oI;ann glanmie , ^r. ju ,3ac
.S)er man ?Bigfe(& , ^r. ju (Saf I).
*:9?att5ia^ ^roe^er/Paft. jum .fp.©ci(t.
©eballian %xi\ic^Q , QJr. ^u €atf>
M. 3o5ann JE)d{)e(f e , (55eorg (42. Q3et.
0)?einf;art) ^roger , Paft. ju ©eor^
M. ^ileman ^ppin^ , ^, ju ^et,
€afpar Jg)acf ratf; , $r. ju 9ac.
3oac{)im ^ucf enbieter j QJr. ju 0^ic.
f?i
f4i
f4o
fi7
f29
fji
f5?
f40
f4i
f42
f43
f4f
f4f
Joannes /^pinus , D. Superint.
S)om.
3oacf;im5rancfe
Paft.ju^ic.
M. 3oacI;im Weftphalus,
Paft. su €atf>
M.3of)ann Frederus, L.S. un^
Paft.^om.
^enricf; .^arti^icf;, q3r. ju (g. $et.
Servatius (g^(jerte^ , ^r. ju 3ac,
Jac.Laurentii, ^^r.JU^ic.
jo^ann glamme , ^r. ju 3ac.
.?)erman^iffeft), ^r.suCat^.
^oXi[)\<x^ i^roc0er,Paft. $um .S).©ei(lt
^ebaflian greitacj , ^r. ju (2^atf).
M. 3obann J^o^elf e , ©eorg (42. ^tu
\D?cinl^arb 5tri5flcr , Paft. ju ©eor^»
M. ^ileman ^m^ 1 ^^* Ju ^«f ♦
(^afpar Jg)acf rat6 , ^r. ju ©. 3ac.
3oac[)im ^ucfenbieter , ^r. ju 9?ic.
Jo-
i6
A> 1^47-
fj2 joannesiEpinus, D.Superint.
f4i
;4o
f29
f?2
fn
f40
f4i
f42
f44
f4f
f4f
h. a.
h.a.
3o&*
3oact)im5rancf«,
!5)om.
Paft. ju 9?ic
M.3oncf)Un Weftphalus ,
Paft.ju €at5.
M. 3or;ann ©ar^e, Paft. jugac.
M.3of;annFreclerus, L.S. unb
Paft.jum^om,
i\jivt)n>egberuffen.
trvo(\flt
fjl
f4t
f46
h. a.
h a.
Jpenrid) J^arftvid) ,^r. su^ef.
Servatius SgjjerDed , ^r. ju 3ac.
Jac.Laurentii, Q3r.su5^ic. f^7
3o5ann3lamnie, ^r.juQac. ^29
Jperman ^i^felD , f Sept. Catb. f ? 5
^att^ia^ jtroegcr/ Paft. jum ^.(53eijl. f 40
(Sebajliangreitaij , ^'}>r. ju €at5.j f 42
M. 3obann ^^jd^elfe , Q3eorg (42. ^cf , f 44
\<}?ein5art)^n3(jer/ Paft.ju@eorg. s^S
M. '^ilemann Spping , ^r. ju ^er.! f 47
(Safpar J&acfrat^, q3r. ju 3c;c.j ^47
3oac{):m ^ucfenbiefer , f 97ic.lh.a.
3oI)ann ^e\)enter , ^r. su 9^ic. i h. a.
©cor^ Tappius , Paft. JU C^JJar. ?}?• h. a.
A. if4S.
Joannes ^pinus > D. Superint.
3onc&im3rancfe,
S^om.
Paft.ju5^ic.
M.3oact)imWeftphalus,
Paft.judaf^.
M. 3or;ann ^arfte , Paft. ju 3ac.
M. 3obann ^6^^^ , Paft. ju ^cf.
M.^aufu^t)on(Si^en/ L. s.unt)
.Paft,:7)ott|,
.?)enrid!) XparftiM'e^ , Jpr. ju ^ef.
Servatius (gggcrDe^ , «JJr. ju 3ac.
Jac. Laurentii , ^v, JU 5^ic.
3of)ann Jlamme , ^r. ju 3ctc.
0??attf;ia^ ^roeaer,Paft. jum J&.©ei(l.
@cba|]ian grcitag , «33r. ju Cat^.
^:[)?einbart) ^roger , Paft. ju (Deor^j»
M. ^ileman €ppin0, «)3r. ju ^ef.
€afpar.t)acfratf>,
Q^r.juSac.
3o()ann ^eeenfer, (gebf t>on()ier)97ic.
'25eor9Tappius, M.M.) h.a. ^at^.
X)ircf 3ur(jen^ , * Paft. ju 3ob*
(?onrai) Q)erlacb , ^>r, ju Caf^.
JAlexanderMeppenfis, • 57ic.
* ©Olljl ©ircf grrfe/ Sa'Cfljail©t(\tJe/ TheoJorleus Gcorgii , ThcoiIoricusJairusPhrirms.
Jo-
f4r
f46
f48
h. a.
ijMaj
S^7
f40
f42
f44
S^S
f47
f48
548
f48
h.a.
CRcvn
h. a.
A. if49»
Joannes iEpinus , D. Superint.
S)om.
A. iffo.
«r
3oad[)imSrancFe;
Paft. ju 97tc
M.3oad;im Weftphalus ,
Paft. JU (latl).
M. 3o(;ann (^avf^e , Paft. ju Qac.
M. So^ann ^d^elf e , Paft. ju ^ef.
M.^ault)on©(?en, L.s.un^
Paft. 5um i^om.
JuC[>?ai\9??aflt).ordiniret,
^enricf) ^arfiWd), ^r. ju (g* ^ef .
Servatius Sgcjeibe^, ^r. ju ^ac.
Jac.Laurentii, f ^r.;«^ic.
3o()ann3(amme, ^r.ju^ac.
0??attf)ia^ j^roeger/Paft. jum J&.©eift.
(^ebaOian grcitacj, «}3r. ju Catf^*
?}?cinf)ait) ^rdger,
M.Q:iIeman^ppin^,
(JafparJpacfrat^,
Ge.Tappius, MM.)
Dietevid? 3 lircjen^,
^onvai)©erIacf),
Alex. Meppenfis,
M. Joach. ^e^ener,
Paft. ju C!}?ar. ^l
ordin. d. i^.Maji.
Hubertus?^ilant),^r4u57ic,
Paft. ju ©eor^.
^r.ju^et.
^r. ju @. 3ac.
(48. ^<\tf).
Paft.ju3oft.
Q3r. ju €Qth*
9>r.jum
errve^lt
f3i
f?i
f4i
f46
f48
f48
fi9
f??
f40
f42
f44
f4f
f47
f48
f48
f48
f49
f49
Joannes iEpinus 1 D. Superint.
5Dom*
3oac5im SJrancf e , Paft. ju S7(c*
M. Joachim Weftphalus ,
Paft.ju€atr;.
M. 3of;ann <55ar^e", Paft. ju 3ac.
M. 3of)ann .fpogelf e , Paft. ju ^et,
M.«paul uon€ii|en, L.s.unt)
Paft.5umSom#
^enricT; ^axtimd) , ^l ju (S. ^tt
Ser vatius ^0^ert)e^ , ?Jr. ju 3ac.
3of)ann3[amme, ^r.ju^ac,
^mf)iae ^roe^er^Paft. jum J^.® eif!.
<Scba(lian greita^ , $r. ju iiatf).
0}?einf)arb ^ro^er , Paft. ju ©eor^.
M. ^ifeman €mm 1 93r. ju ^ef.
M.^ifeman€ppin(j(
Cafpar .fpacf ratf; , . ^Jr. ju 3ac.
Ge. Tappius , MM.) (48. (l({t{)^
Theodor. Georgii , Paft. JU 3'5&«
€onrat) ©erfac^ , $r. ju (Satl^.
Alex. Meppenfis , ^r* JU €a(^»
M.joach.^e0ener,
Paft. ju sj}?ar. ^,
Hubertus 33ilant) , ^3^ JU 07(C.
Joan-
19
A. IffT.
Si^. Johannes ^pinus , D. Superint.
im S)om«
54S
h.a.
f48
Pafl:.ju5]l'C.
5^9
540
f4*
J44
f4r
f47
148
f4S
549
549
h. a.
h.a.
3oad[)tm SJr^ncFe,
t Quinquag.
M. Joach. Weftphalus ,
Paft.jueot^.
M.3o5anrt©av^e, ad h.a. 3ac.
M. 3of;ann ^oQtlft , Paft. ju ^ef .
Theodor. Georgil, Paft. JU 9)ic.
M.ijJaulioon^^ert, L.s.un^
, Paft. !4^0m.
$cnvi(^ J^avftt)tc6 , ^v, ju ^et.
Servatius g^()cvbe^ , ^V, JU 3aC.
3of;anng(amme, ^v. ju^ac
Matthias ^^vogev , Paft. jum S$* ©Ct jl.
^ebajltan gvelta^ , Q3v. ju €atf>
^etn()avt) 5tv6jiev , Paft. ju ©eov^.
M.^i(eman€ppin0,ad ii.oa. ^et
Cafpav JE)acfvat5, ad 1 1. Odtob. 3ac.
iGe.Tappius, MM.) (48. ^<M\)
(Sonvat) @ev(^c() , ^v. ju €at5.
Alex. Meppenfis , ^r. JU 5^ic.
M. Joach. ^egencv , Paft. ju 3}?av. CO?.
ordin. ij.Maji.
Hubertus ^KanD , ^v. JU 9}ic.
3of)ann^ovt)i(5, Paft.ju@.J^iob.
f ^evman t)on J^attnoDcv , ^et.
'.| t t)en t)vitten 2agcina*t^>5a0.
U^evmanSmvei 3ac.
tvvotWt
r4i
f48
rn
h.a.
f48
P9
n3
f40
f42
f47
f48
f48
H9
f49
Vfi
fn
h.a.
h.a.
A. iffi.
Joannes.^pinus, D.Superint.
S)om.
M.3oac5imWeftphaIus,
Paft. su€atf>
M. 3o5ann J^ogeff e , Paft. ju. ^et.
Theodor. Georgii , Paft. ju 9^iC.
M. 3of)ann ^oMix , Paft. ju 3ac.
M.^auli)on gi^en, L.s.unb
Paft. S)onn
«g)envicf; J^artmid? , ^v. ju ^et.
Servatius ^(jflevbc^, ^V. JU 3ciC»
3of)ann gfamme , ^w ju 3a(»
Matthias5?v6sev, Paft. jum Jg). Q5eifr
(geba j^ian ^xtitag , ^v. ju €at5.
^?ein5avt) ^votjev , Paft. ju ©eov^.
Ge. Tappius , MM.) (48. €atf).
Convat) ©eviact) , g)v. ju (Satf).
Alex. Meppenfis , ^v. JU 37iC,
M, Joach. ^e^enev , Paft. ju ^ax, ^)h
Hubertus SBiiauD, ^v. JU S^ic.
3of^ann ^ovt)tj5, Paft. ju J^iob.
.^jevman ^mm , ^, ju ^ac.
M.Nicol.^avjlmann, Paft.ju3o6.
30. Aprii.ordiniret.
3oaci;im ^Wagbcbuvii , Q)v. ju ^er.
Jo-
A. irrj.
A. iff4.
«^
tvxocl^U
S i z Johannes iEpinus , D. Superint.
S)om.
t ij. Maji.
$•41 M. 3oacj)llU Wjeftphalus ,
Paft. JU Sat^.
;48 M.3of;annJ&6gc(Pc/ Paft.ju^et.
f f i rheod. Georgii , Paft. JU 07iC.
f r 2 M. 3of;anii ^obcfci* , Paft. ju ^ac.
f 48 M ^auf iJon ©^cn , L. s. unD
Paft.jum5)om.
- - ^m\(^ .?)arttvic&, ^r, ju ^ct.
Servatius S^cjcrDc^ , ^r/ ju 3ac,
f i9 3o5ann glammc , ^r. ju ^ae.
f 5 5 ':>?Mtt^{a^ :^rocijcr, Paft. jum J&.® ci(i.
f 40 ©cbajlian grcitac| , ^r. ju <li\X\),
W^ ^m^ox\) ^KOOfix , Paft.ju@eors.
f47 Ge.Tappius, MM.) (48. Catf>
f4S €onrat)©crfacf;, ^^r.ju Cat^.
f48 Alex.Meppenfis, ^r.ju5^ic.
f 49 M. Joach. ^e^cncr, Paft. ju ^ar. 50?.
Hubertus ^Sifanb, ^x.iw^iu
Sot.^^^orbi^, ((ie^tDonf;icr) .&iob
.?)crman ©a>at?e , ^r. \\x 3nc.
M. Nicol. ?^ar(]man , Paft. ju 305.
3oacS)im ^a^bcbur^ , ^x. \\\ $et,
I ern?e|)It
f48
f48
T49
P9
fH
f4o
f42
f47
f48
f48
f49
f49
ffi
ff*
ffa
M. Joach. Weftphalus ,
Paft. ju Safft;
vi. 3o^ann JE)(5i)c(f c , Paft. ju «35ct
Teodor. Georgii, Paft. JU ^^^ic.
M. 3of)ann q5(^t)cFcr , Paft. ju 3ac.
M. q3auf i>on Si^crt , L. s. unb
Paft,jumS)om»
^enricf; ^(xxtxoli) , ^r. ju ^ef*
Servatius S^^erDc^/ ^r, JU^OC»
3o5ann5(amme, $r.ju3ac.
Matthias ^rd^CV , Paft. jum ^. ® ci(!.
vgcbaflian SJrcitaij , Q3r. ju Sat&.
S!}?ein5art) 5?rd^cr , Paft. ju © cor^.
Ge.Tappius,MM.) (48. Catf;.
Conral) ©cr(acf; , ^r. ju €at&,
Alex. Meppenfis , Q3r. JU 57ic.
M. Joach. ^egcncr , Paft. ju ?0?ar. ^,
Hubertus ?Si(ant), ^r. JU 57iC.
^erman ©tvai^e , $r. ju 3ac.
M.NicoI.$Sar|]matt, t4*oa. 3oJr
3oac&im Wag^cbur^, g3r. ju ^cf.
c 2 M.93awl
20
A. irff.
cncce^Itl
h. a. j M. ^aul m Sileit , Supenntend.
f4i
jr48
^^9
f3?
f4o
f47
f48
f48
f49
f49
ffi
ffi
h. a.
j.Apr
h.a.
M, Joach. Weftphalus ,
Paft.ju€atf).
M. 3o()ann ^6QtlU , Paft. ju ^ef .
Theod. Georgii , Paft. ju 5^ic.
M. So^aun ^oDefcr, Paft. ju 3af.
cr\»c[)lt
fff
f4i
f48
ffi
ffi
h.a.
^penrlcf; ^axM^, ^i% su ^et.
Servatius ^ggerbe^ , ^r. ju 3ac.
3o5ann 5(anime , ^r. ju 3ac.
^MlMe 5?roeger, Paft. jum .S).@ci|i.
(geba(!ian 5Jreita(j , ^r. ju €at5.
g}?ein5ari) j^ro^er , Paft. ju ©eorg.
Ge.Tappius.MM.) (48- €atf;.
^onrab ©er(ad;, ^r. ju Catf).
AlexanderMeppenfis, ■ 97ic.
M. Joach. ^egener , Paft. ju ^Ux, ^.
HubertusfSilant), t4«Martii ^ic.
f;erman@mat)e, ^r.ju^ac.
3oacf;im CiJ^agtieburo, ^r. ju ^et.
3o5ann Zarius , ^r . ju 5^ic.
So^annSiibecf/ - - ^ic.
29
40
4^
47
48
48
51
f2
ff
ff
h.a.
A. iff(j.
^au{ \)on €i(Jcn , D. unb Superint.
S)om.
M. Joach. Weftphalus,
Paft. JU €atf>
M. 3of;ann ^oQtlU , Paft. ju ^tt
Theod. Georgii , Paft. JU 5^iC.
M. 3o5ann Q5ot)ef er , Paft. ju 3ac.
M. Joach. ^ecjener , Paft. jum ^om»
^enricf) ^arttvii^, ^r. ju <5. ^et»
f h. a.autfq.
Servatius (Jggerte^, ^r. JU ©.3(^^»
3obann g(amme , «pr. ju 3ac.
Matthias ^x6gtx , Paft. jum ^p.©ei(?.
@eba|lian greitajj , ^r. ju Catf>
?)?^ein()arD 5trdijer , Paft. ju ©eorg.
Ge. Tappius,MM.) (48. €atf>
^onrat) ©erlac() , $r. ju €at5»
Alex. Meppenfis , ^r. JU 97ic.
.?)er man (^tvaDe , ^r. ju 3ac.
3oacf;im ?0?aflt»ebur^ , q)r. ju 'JJet.
^O^ann Zarius , (57ic.) h.a. 3o5.'
3of)ann£ubecf, . ^r.ju^f^ic.
tvjrt) h. a, um Cfiern einflefuftrt.
Rumold. Waltheri ,
Paft.ju^ar.5!)?.
9^aul
crtre^U
SSf
141
f48
f29
f35
f40
f42
5*48
f48
ni
ff»
fff
fff
ff^
h. a.
A. US7'
'13aul t)iM1 ^l^ert , D.unbSuper.
M.3oac()iniWeftphalus,
Paft.judatf).
M. 3Df)ann jr;)i^(jelf e , Paft. ju T>ct.
Theodor.Georgii , Paft. JU 97tC.
M.3oI;ann Q^dDefer, Paft. ju ^ac.
M.Joach.^ecjener/ Paft. jum S!)om.
A. TffS.
ii
Servatius ^cj^er^e^, ^r.ju(S/Sac«
3o5ann glanmie , ^r. ju 3ac
^:i}^attl)ia(^<i?roec}er,Paft. jum Jg).Q)eJ(t.
®eba|]iangreita0,
^einf;arbJtro(3er,
Ge. Tappius, MM.)
€onrat) ©erfac^ ,
Alex. Meppenfis ,
^erman^wa^e,
3oac{)lm?D?a(3l)ebur^,
JoannesZarius, S7ic)
3o!)ann£ubecf,
q3r. ju €at6.
Paft.juQJeor^.
(48. ^atl).
^r.ju^atf).
^r^u^ic.
^r.ju 3ac.
^r.ju^33et
(f6. 3of>
$r.ju57ic
Rumold. Waltheri,
Paft.ju0}?ar.9}?
Joan.Trajeainus, (Utre^t) gjet.l^;,^-
' n. a.
crtpc|)lt
fff
f4i
f48
ffi
ff2
ff6
fi9
fH
f40
f4i
f47
f48
f48
ffi
ffi
fff
fff
ff6
Q3aufu^t)onSi^en/ D.unbSuper
2)om.
M. Joachim Weftphalus ,
Paft. JU Sat5.
M.3of)annJ^oc)€ffe, f i.Nov. ^et.
Theod. Georgii , Paft. JU 57lc.
M. 3obann ^obef er , Paft. ju ^ac.
M. Joach. ^egener, L. S. unt)
Paft. jum.T)om»
ff7
h. a.
Oflern
Servatius^^^erbe^, ^r.ju^.S^^»
Sobanngfamme, ^r.jw^cic.
^attlm^ 5?roe(3er, Paft. jum Jp.^eifr
©ebafilan greita^ , ^r. ju (latf),
0)?eint)arD j^rd^jer , Paft. ju ®eor0.
©eorgTappius, M.M.) (28. €at5»
€ourat)Q3erfact), «Pr.ju €at5»
Alex. Meppenfis , ^r. JU 5f^ic»
^perman ^)x>m , f ^r. ^u 3«c,
3oacI;im53}?ajjDebur3,(big^|in.)53ef.
JohannesZarius,(97iC.) (f6. 3i^5»
3of)ann£ubecf, (gebt)Jonf;ier) 5^tc.
Rumold.Wakheri,
Joan. Trajeainus, ^}3r, JU ^et.
Fauft.Nic.Willichius, ^r.JU0?iC.
Francifc.^arin^f,
3acob ^xoQttf
um!i3o^anni^.
^r.ju^et.
Q3r.iu3ac.
c 5
^au(
22
A. iff9.
SSS iPauI.i)onSi^en, D.unDSuper.
5Dom,
r4i
li. a*
f29
140
r42
r48
f48
rrr
rrr
h.a.
M. Joachim Weflphalus ,
Paft. JU €atf>
Theodor. Georgii , Paft. JU Tlic,
M. 3ol)am ^dbef ev , Paft. ju 3cic.
Jo. Crifpinus, I^aft.JU^et.
M.joach.^c^ener, L.s.unl)
Paft.iumS)om.
Servatius^^ijerbe^/ Q3r.ju®. 3ac.
3ol^ann Slamme, fpr. ju 3ac
Matthias ^^rojjer , Paft. jum ^. @et(t.
(Sebajlian Sreifa^ ^ ^r. ju €atf).
^einf^arb 5?ri3jjer , Paft. ju ©eorg.
Ge.Tappius, MM.) (48. €at^.
€onral)©erfacf;,
Alex. Meppenfis,
Jo. Zarius , 57ic.)
Rumold. Waltiieri,
Paft. JU ?l}?ar. ^i.
Jo. Trajeainus , $r. JU ©. ^^et.
Fauft. Nic. Willichius , «fr. JU ^ic.
Francifc. «^arinsf , «33r. ju @. ^et.
Jacob.^rdger, $r.ju(5»3ac.
^enrici; §arttvic& ; ^r. ju ^et.
ertPc^Uj
f4t
ffi
Q3r. ju Catfc.
«)>r.suO]ic.
(f6. 3cf>
^9
??
40
42
47
48
48
ff
f6
f7
f8
f8
f8
f9
A. if^o.
^auftjonSi^en, D.imt>Super.
©ora.
M. Joach. Weftplialus ,
Paft. iU €at6*
Theodor. Georgii , Paft. JU 9)iC.
M. ^o^ann ^Sdbefcr , Paft. ju 3a<.
Joann. Crifpinus, Paft. ju ^ef.
M. Joach. ^e^encr , L. s. unb
Paft,sum!Dom*
Servatius ^(j^erbc^, «J3r. ju 3ac.
3of;ann Jlamme, Q3r. ju 3ac.
^')}attt)ia$ ^roe()er,Paft. jum ^.©ciff.
Sebaftian Jrcita^. ^atf).
^ein^arb Stro^er , Paft. ju ©corg.
Ge.Tappius,MM.) (48. ^atf)*
(lonrat) @erlac& , ^r.ju €at5.
Alex. Meppenfis , ^3r. JU 97ic.
Joann. Zarius,97iC.) (f^.^O^
Rumold. Waltheri,
Paft. ju 0)?ar. ?D?.
Jo. Trajeainus , ^r. JU q3et.
Fauft. N ic. Willichius , .«)3r. JU 5^ic.
Francilc. Q^arin^jf , ^r. JU ^3ct.
Jacob.5tro0er, ^r.ju^ac.
pcnrici; S^axtm(^, ^r. ju ^ct.
Paul.
rtoc^lt
sss
Sii
SSi
ss^
n6
f^9 "
f40
J42
S^7
f48
f48
fff
ff6
ff7
ff8
ff8
ffS
ff9
h. a.
ORevn
A. if6i.
]>ault)0n^l^en/ D.unbSupermt.
2)oni.
M. Joach. Weftphalus ,
Paft. JU (^atf).
Theodor.Georgii,f if.Nov. 07ic.
M. 3of?ann ^^oDef ev , Paft. ju 3ac.
Johannes Crifpinus , Paft. JU ^ct
M.Joach.*^cflenev/ L.s.uni)'
Paft. jum S)oni.
A. ir^2.
2?
fff
f4i
fja
ff9
h.a.
II. Ja.
ff6
Servatius ^CJ^Ctbe^ / ^l*. JU 3ac.
3o^ann Slamme , ^r. ju 3ac.
^Mttl)ia$ ^xbQix, Paft. jum J^p. (^ei|l.
vSDcbaflian gvcitao , ^v. ju €atf).
?0?ein5avl) ^vd^cv , Paft. ju ©cov^.
Georg.Tappius, MM.) (48. ^Htt),
(JonvaD ©evlacf; , Q3v. ju (^atf).
Alex. Meppenfis, Q3v. JuOlic.
3o5an2arius, Nic.) (j:6. 3o.^,
Rumold.Waltheri,
Paft.5u9}?av.^.
Joh. Trajeainus , q3v. JU ^Ct.
Fauft.Nic.Willichius, ^V.JU^f^ic.
Francifc. fSavin^f / ^v. JU ^et.
3acob ^voQtXf 5pv.jn3ac.
J;5enric&^avtn){(}, f ^r.ju^Pet.
M. 3aeob tf;or mbktt, (Molitor)
Sac.
f29
f35
f40
r42
f47
f48
f48
ff6
f^?
ff8
ffS
ff8
f6i
h. a.
Ollern
Trin.
Joh.
^aul uon ^i^en ,D. unb Superint.
S)om*
jjcl^t t)on f)iev.
M. Joach. Weftphalus,
Paft. JU (Satf).
M. 3of)ann ^^obcf cv , Paft. ju 3ac.
3of)ann Crifpinus , Paft. JU ^ct.
3of;ann Zarius , Paft. ju 5^ic.
M.joach. ^e^cnev/ L.s.unb
Paft. jum ^m*
Servatius (gjj^evbc^ , ^V. JU 3^^.
3of)ann glamme , ^^^v. ju 3^u
^^'natthicie Jv vd^cv, Paft. ;;um Jg). @el(l»
t)ancfctum^fin9(lenab.
i^ebaftian gvcitag , ^v. ju ^atf).
=)}?cinf)avb ^vi^ciev , Paft. ju ©eovg*
GeorgTappius, MM.) (48* Cat^»
donvab (55cvfad; , qjv. ju €atf)*
Alex. Meppenfis , ^V. JU S^liC»
Rumold. Waltheri ,
Paft. JU ?02av. ^,
Joh. Trajeainus , f|3v. JU ^tU
Fauft. Nic. Willichius , q>V. JU 5^iC.
Francifc.^Saving^ ^V.JU^Ct.
3acob^vdner, ^v.ju^ac.
M. 3acob t^ov ^d()fen, ^v. ju 3ac.
M.Jodocus€ovt5umme/ ^v.ju3ac.
M.^cvman^^vu^gemann,
Paft.ju3or>
M. ^a\)ib^en^tovn,
Paft.jum^.®ei^
M. Joa-
24
A. if^j.
f4i M.Joach.Weftphalus
f29
f40
•f42
5*47
f48
n8
f6i
f62
f62
f6z
Paft. JU Cat^.
M. 3oftcinn ^d^cf er , Paft. ju 3ac
3:of;ann Crifpinus , Paft. JU ^tL
Joh. Zarius, Paft.JU^iC.
.vf.joach.^ecjcner,L.s.unt)
Paft.jum!4)om.
Servatius €()3crt)ed , ^r. ju 3ac.
3ohann Jlamme , ^r. ju 3ac.
aebaOian 'Snitag , ^r, ju €atf).
>0?einl)arb 5lr6ger , Paft. ju ® eor (}.
GeorgTappius,MM) 48. (€afl).
^onrat)(55erIacf; , ^r.juCatl).
Alex Meppenfis , ^r. JU ^tC.
llumoId.Waltheri,
Paft.JU^D?ar.9??.
Jo. Trajeainus, «Pr.JU^ct.
Fauft.Nic.Willichius, ^r.SU^iC
Francifcus Q3aring^ , ad h. a. ^^Ct.
3acob j^ro^cr , «)3r,su3ae.
3acob tI)or ^DUWn , ^v. ju 3ac.
M . Jodoc. (^ort^um , ^r. ju 3ac,
M. Jperman ^rugoemann ,
Paft. ju 305,
M.!^at>it)^en^l^orn,
Paft. jumJ^.@eijl.
erwc^lt
rra
rr9
f62
rr6
y
f29
f4o
f42
r47
r48
r48
rr^
rj7
sss
rrs
r6i
^62
^61
h. e!.
0(lern
30^.
h.a.
A. 1^64.
M. Joach. Weftphalus,
Paft. su Caf5.
M. 3of)ann ?356bef er , Paft. ju 3ac.
t 4» Nov.
3o^aim Crifpinus , Paft. JU ^tt
Johann. Zarius, Paft.JU^tC.
M. Joach. ^e^cner , L. s. unt)
Paft.jum!^mt
Servatius^^gerbed, t^r«Nov.3ac.
3o^anngIamme, ^r.ju^ac.
©ebaOiangrcitag, t ^^^fr»
9}?ein5art) ^xoQtv , Paft. ju ©eorg.
Georg. Tappius, MM.) (4 8. €atf).
€onrat)©crlac5 , ^r. ju ^atl^.
Alex. Meppenfis , Q>r. JU ^ic.
HumoId.Waltheri,
Paft. JU «))?ar. m
Jo.Trajeainus, ^r.ju^ct»
Fauft. Nic. Willichius , j^t. JU 9lic.
3acob5trdi}cr, '^Pr. ju3ac.
3acob f f)or C^df)! cn, 1 1 7* ^^'ov. 3ac.
M. Jodoc. €or tt)um , ^r. su 3ac.
M..rperman^:^rug3emann,
Paft. 5U 3o^
M. S)amt)^cm^f)orn,
Paft. jum J^p.©ei(l.
mdjatl dkimw , Q3r. ju ^et.
3of)ann ^O^agt^cbur^ , ^r. ju (^atf),
I M. ^anml JEpelDber^ , ^r. su ^ct,
ff9
$•62
h. a.
I.NOV
n6
fi9
f42
f47
H8
f48
ffS
f 62
f62
r^4
J64
h. a.
28 oa
13 No.
Dec.
A. if6f.
M. Joach. Weftphalus,
Paft.JU Cat^.
JoannesCrifpinus, Paft.jll^et.
JoannesZarius, t 50. Apr. 5^JC.
1 Cyriacus Siemens , Paft. ^U 3ac.
j M. 2)ai?it> l>endf;oi*n, Paft. ju ^iu
M.Joach.'^ei)CmV/ L.s.unD
Paft. ium!^om.
3of^ann Sfamme , ^r. ju 3ac.
mi n^arD ^roger , Paft. ju ©eor^.
Ge.Tappius, MM.) f (48- <S«fb*'
Convab@erlac(), q3v.ju(s:atf).'
Alex. Meppenfis , ^l^V. JU ^^^ic.
Rumold. Waltheri, f 22. Aug.
Paft.ju^av.ffO?.
Jo. Trajeainus , ^r, Jtl ^et.
F. N. Willichius , f i f . Sept 5^ic.
3acob^rogev, ^v.juSac
M.Jodoc€ovtf)um, Q>v,su3ac.
M. .£)erm.^vuggeman,t 5 i-Aug.
Paft.$u3o5.
^tc&ae(€fetnow, «pv.iu'13et.
305. 0}?ac)t)ebuv0; tu.Sept. Catf).
M.(5am.J^clDber(), t »o.Sept. ^et.
C^vifiian (^rt)pf) , q3v. ju €ntf),
um ^J^banni^.
Cf)vill. ^af)rent)Ovf , Q3v. ju €atf>.
Paulus ^pavttvicf; , ^v. ju ^et.
Bened.SvOCi), ^V.JU^ic
€afpavv5on (^vet^ert/
Paft.jum 5p.©eip.
al.^^vei^nev.
29 D€c M. 3of;ann ^bie^ / Paft- ju 5i}?av. 97^.
A. Tf^^.
*f
<rvrc()lc
f4»
ff9
f6r
f(5f
ff6
M. Joach. Weftphalus ,
Paft. JU ^atf^
Jo. Crifpinus, 1 17. Oaobr. ^tU
Cyriacus Siemens , Paft. JU 3aC»
M. :t)ai>ib >T>en{f f)Ovn , Paft. ju 9^ic.
M.Joach.^^eseiKV, L.S.unt)
Paft.jum:^i)m*
29
42
48
48
f7
f8
62
64
6f
6f
6f
6f
6f
6f
h. a.
h. a.
gMaj
3of)anngfamme,
\9)einl)avt»5?rogev,
€onva^ ©evfad) ,
Alex. Meppenfis,
Jo. Trajedinus ,
Jac.^vdgev,
M.jodoc. Covtf^um,
^D?ic&aef(£feinom,
€Wian©vi)p5/
€f;vi(1.9?af)venbovf,
^]>auf^pavtmi0.
^v.^u3ac
Paft. ju (55eovg»
«)>v. su Catf)*
«33v.jum*
$v.su(2!.^et.
^v.ju3ac.
^v. ju 3ac.
^v. ju q3et.
«Pv. ju Cat^.
^v.juCat^.
^v.}u«J3et.
^v. ju 5^ic.
Bened. ^ocl) ,
Cafp. ©vit^ncv , Paft. jum Jg). Q5ei(l.
M. 3ol)ann ^l^te^ , Paft. ju CO?av. 8D?.
introdudus.
3o5ann t)on Siit^eo , Paft. ju 3of;.
M.Jo»»
crvotljlt
s^r
h. a>
S5^
SA^
f48
148
S17
J64
f6f
y6f
j6f
566
A. iy^7.
M. Joach.lWeftpha]us,
Paft. yix Caf &.
Cyriacus Siemens , Paft. Jli 3ac.
M. ^ai)i^ q3en^5ovn , Paft. 511 97i'c.
|m. Nicol. @(apf;Olfl , Paft. \w ^et.
M. Joach. ^e^enev , L. s. unl)
Paft.sum!^om.
f4i
f67
ff6
'I>?emf;arb^ri53er/
^onvat)Q5er(ac&,
AlexMeppenfiS;
Jo. Traje£tinus,
3acob^r%r,
M.jodoc.€ort5um,
0^?icf;ae((2!(cinoiv,
^^vipian^vipf;,
'^f)vi^^af)vent)ov(f,
PaulusJg)av(n)i^,
Paft.JU©eOV0. f4i
^v.ju€a({). f48
,«33v.ju97ic. f48
gjv.ju^ct ff7
93v,su3ac. ffS
«Pr.ju3ac. f^i
«Pv.ju^et. f64
q>r.juCa(f)» f^f
55v.su€atf;Jf^r
^v.ju^pet.lf^f
^v.su9}ic.If6f
f^f
Bened. 5?0c!),
(gafp.^rt^ner, ^.®.) (6g. 97ic.
M.3o5ann^5ie^, Paft.ju^ar.an.
M3o^ann»»S)«t6en, Paft.}u3of>
f^f
f66
A. if^S.
M. Joachim Weftphalus ,
Paft.ju€afr>
Cyriacus Siemens", Paft. ju 3ac*
M. ^at)it) Q3en^5ovn , Paft. |u 97ic*
M. Nicol. ^tapf;OV(l , Paft. ju ^tt*
M. Joach.^esener , L. s. unb
Paft.jum^om».
9??ein5avb Jtvd^er, Paft. ju ©eovg*
€onvat)@ev(ac6, qjv.juCat^^
Alex. Meppenfis, f ^v. JU (S^at^*
Jo.Trajeainus, ^V.JU^et»
3acol)^ri5ijev, ^v.su^ac
M. Jodoc. Covt^um , ^r. ju 3ac»
CO?icr;ae(€(einon), ^Jr.juqJet*
€5vi(Iian@rip6, ^r/ju Cat^,
€f;riflian 57af)renl)orf, 53r. ju (lixify.
Paulus ^artwicf;, ^r/ju 53et»
Bened. 5tOC&, $r4U57iC.
€afi)ar@ri6ner, J&.©.) (6«* m^.
M.So5ann^f;ie^, Paft.juS^ar.50^
M.3o&annt>.S)»it^en, Paft.tu3o6.
trxoe^U
S6s
S6?
SS^
r4i
M.^L^acllfm Weftphalus,
Paft. JU CcU^.
M. Cyriacus Siemens , Paft. jii ^ac.
M. S)at)iD ^eiij^l^cvrt , Paft. ju ^ic
M. Nic. @fapf)Or(t, Paft. ju ^et.
M. Joach. ^e^eiiev/ L. s. unt)
Paft.pn®om*
.9??cin^ar{) 5?rd^er , Paft. 5« ©eor0.
Dancfet5e(}en0??i$ae(ab.
A. if^d.
^r
f48
ff7
ffS
S6i
f64
f6f
f^f
f^f
f^f
f^f
f6f
h.a.
tim
€onrat)<^er(ac5,
«
Joan. Trajedtinus ,
3aco5 ^roger,
M.jodoc.iSortl^um/
Mich. Cfcinoiv,
€f;ri(]ian @ri)p5,
€5nfr 57a()renDor(F,
Paulus J^arftt)i0,
$r4u€atf>
^r.ju^ef.
^r.ju^ac.
QJr.ju^ac.
^r.juCaff).
^r. ju (Satf;,
^r. ju ^"Pef.
^u ju 5^(c.
crxDe^It
f4i
f^f
f^f
S67
SS^
Bened. ^od^ ,
Cafp. ©ri^ner , ^, ©.) C6g. 9?ic.
M.3o5ann^ie^, Paft.ju?a?ar.g}?.
M.3o^anni).!^ut5en, Paft.ju3of>
Mart. .?)eit)fampff, Paft. jum.5. Q5cift.
^ennin^^ic^^ret^e, Paft.ju^^Jeor^.
f48
ff7
ffS
f64
f6f
f^f
f^f
S6s
f^f
f^f
f^9
f^9
M.Joach.Weftphalus,
Paft.ju(yaf!|,
M. Cyriacus Siemens , Paft. ju 3aCi
M. !I)at?ib ^ensf^orn , Paft. ju 9}(c.
M. Nic. (5tapf)or(I , Paft. ju ^ef^
M.joach.5:e(jener, Paft.jumS)ow,
Conrab^erlacf;,
Joan.Trajedlinus,
3acobj^rd()er,
M.jodoc.Cortf;um,
Mich. C(e(non) ,
C5ri(l(an®r^pf;,
€f)r((l. 5^af;renborf,
PauIusJ^artit)((j,
?r.ju€^t&,
Q3r.ju^]3et*
«Pr.ju^ac.
^r.ju 3ac»
9)r.ju3)ef»
^r. ju Cat^.
Q3r.ju€atl^*
^r.ju^ef.
^r.sum
jBened. S^od^,
i
Carp.(33n^ner, .?).©.) (6g. m
M.3of;ann55(e^, Paft.su^?ar.3^.
M.3o5annt>.:^utf;en, Paft.ju3of;»
Mart. .?)e(t)famp(f, Paft. jum ^?).Q5c((l.
^endin^ W3\f^Qxm, Paft. ju ©eorj*
d z
M.Joa«
V
28_
h. a.
S67
f48'
sss
sH
s^s
s^s
S^S
S^S
f6f
f66
f69
569
h.a.
305.
A. if7i.
M.Joacb.Weftphalus, Super.
Cyriacus Siemens , Paft. JU 3ac.
M. !Dat?ib ^Vn^^ovn , Paft. ju ^lc.
M. Nicol. (Stapf)Ov|l , Paft. ju ^et.
M. Joach. ^c^encv, L. S. unb
Paft.jum^Dm.
€onrab®er(acr;,
Jo. Trajedinus,
Jacob. ^rO(3ei',
«Pr. ju (2:at5*
«Pr. ju e. ^et.
^r. ju iS. ^ac
^r. ju 3ac.
^r.ju^et.
«)3r4u€atf>
^w ju Catf».
^r.su^et
M.Jodoc.Cortf)um,
Mich. C(einom ,
(S^rijlian @rt)pf);
€f)ri(t.07af;rent)orff,
Paulus .5)arttt)i3 ,
Bened.j^ocf;,
Cafp. (55ri(2ner , ^* ©.) (68. 97ic,
M. 3o()ann ^^ie^ , Paft. ju ^ar. ^^
M.3of)anni)*^ut5en, Paft.juSof).
Mart. .S)eitf ampff ,Paft. jum JE). (53ei(].
^ennln32GSicf)9rei)e, Paft. ju ©eorjj.
Theodor. (giemen^ , ^r. ju 3ac.
crcce^lt
r6f
f6f
f67
h. a.
ff6
f48
SS7
ffS
f62
f64
f6f
S^S
f6f
f6f
r6f
f6f
f66
f69
f69
f?!
h.a.
A. if72.
M. Joach. Weftpbalus , Super.
^om.
M. CyriacusSiemens, Paft.ju^ac.
M.^atoib ^ensT)Orn, Paft.ju97ic.
M.Nic.@tapf)or(l, Paft. ju^et.
M« Georg. Stammichius ,
Paft. ju datf).
M.Joach. ^e^ener, L.S.unt)
Paft. jumi^om»
q>r. ju Sat5»
«Pr. su ^et.
^r.iu3«c.
^r.ju3ac.
«Pr. su ^})ef .
qjr. ju €atf).
^r.ju (Sat^.
Conrab<25erfacf),
Joan.Trajedtinus,
3acob jl^rd()er,
M.Jodoc.(^ortf)um,
Mich. (3;(einott> ,
€ri(lianQ5rpp^,
€5riji» Ola^renDorff,
Paulus J£)artn)ig , (gef)t Don 5icr) ^et.
Bened.^OCf;, ^r.JU 57iC.
Cafp.Q^ri^nrr, ^.©.) (68. yiic.
M.3o5qnn^f)ie^, Paft.ju?a?ar.O}?.
M.3of)ann\).^ut5en, Paft.ju^o^
Mart. ^eibfampff, Paft. jum ^.©eifl
Jg^ennin^ 2GBicI)9re\)c , Paft. ju ©eorfj.
Theod. (^iemen^ , ^r. ju 3ac.
S^mxi(i) grebe(ant) , ^u ju ^et.
M.Joa-
(rtre|)lt
f7i
n6
f48
fy7
n8
f64
f6f
f6f
f6f
f6f
f^f
f<^9
f69
f7'
A. if7?'
M. Joach. Weftphalus, Super.
S)om,
Cyriacus Siemens , Paft. JU ^QC.
M. 2)aDit> gjen^f;orn , Paft. ju 97ic.
M. Nicol. @tapf;ov(l , Paft. ju ^ct.
M.Ge. Stammichius, Paft.JuCatf;
M.joach. ^ecjencr, L.s.unb
Paft. jum X)om.
A. if74.
*9
€onrab©ev(ad;,
Joh. Trajedinus,
3acob ^voger,
M.Jodoc.Covtf)Um,
Mich. C(elnott),
€f)vi(!. 5^a5venborff ,
^r.ju €at5.
g3r.juQ3et.
Q3r. jn 3ac.
Q3r.ju3ac.
QJr. su ^et
«Pr. $u €atf>
$r. ju €at5.
^r.ju57ic.
Bened.5?od;,
Cafp. ©ri^ner , ^. ©.) (68. 9?ic.
M.joach.^5ie^, Paft.ju?a?ar.sO?.
M.3^of)anni).^ut5en, Paft.ju3of;.
Mart. Jg)eibf ampff, Paft. jum ^. ®eifl.
^enning^ic^greee, Paft.ju@eor0.
Thedor. ^iemen^ , ^r. ju 3ac.
f7i •S)enric^gvebe(anb, !}5v,ju^et«
rt»c^lt|
71
6f
6f
67
7^
f6
48
f7
f8
62
64
6f
^f
6f
^f
6f
66
^9
69
71
7*
M. Joach. Weftphalus, Super.
t 1 6. Jan. S)om.
CyriacusSiemens, Paft. ju^ac»
M. "^a^ii^) Q3en(^f;ovn , Paft. ju 97ic.
M. Nicol. (^tapt)Ov|l, Paft. ju ^et.
M. Ge.Stammichius, Paft.ju (£at^,
M. Joagh. ^egenev, L. s. unb
Paft. jumJ^om»
iSonvab ©evfacf;, " ^r. ju (lc^tf),
Joh.Trajeainus, «33r.JU^C(.
jacob^rdijer, Q^r.juSac»
M. Jodocus ^ortjum / <J3n ju 3ac.
Mich. €(einom , Q3r. ju ^ct*
€f)xifm ©ri;pf) , ^l ju €(it^.
€i&ri(l. 57af)renbor(f , g3r. ju €atf>
Bened.^OC^, ^upx^iC,
Cafp. ©ri^ner , J^. @.) (68* m
M. 3o5ann ^f;ie^, Paft. ju ?a?ar. «»?»
M. 3o5ann V). I^iitten , Paft. ju 3o5.
Mart. i;)eibfamp(f, Paft. jum J^.®ei(l.
J^enning "^BicJ^^rctJc , Paft. ju ©eor0.
Theodor. ©icmcn^ f *33r. ju 3aCt
J£^cnvic& Srcbcfanb/
$r. ju ^et.
Sy.
30
J74
A. if7f.
A. ir7»'5«
ss^
f48
SS7
sss
SH
S^S
s^s
s^s
s^s
s^s
f66
171
Cyriacus Siemens , D. unb Super.
M. ^at)ib ^cnsbovrt, Paft. su 97ic
M. Nicol. ©tapf)t)r|! , Paft. ju ^et.
5*7* M.Ge. Stammichius;, Paft.juCat(%
M. Joach. Scijemv/ L. s. unt)
Paft.jumS)om*
€onrab(55ev[ac5,
Joan.Trajei^iniis,
3acob5?v65er,
M.Jodoc^Covf^um,
Mich.£(einom,
lX5vt(lian Griphus ,
^f)vifl.9laT;vent)ov(f,
^v.ju^atf).
^v.ju^et.
5^r.ju3ac.
^V4u3ac.
Q3v.ju^tt.
^v.juCatl;.
^v,ju(2:at5.
«Pv. ju ^ic.
sss
Bened. ^OC^,
Cafp. ^ri^ner , ^p. 05.) (68. ^ic.
M. 3o()ann ^l?ic^ , Paft. ju ^av. ?)}^.
M.3o5anni>.S)utl&en, Paft.ju3of).
Mart. Jpeibfamplf, Paft. jum ^. (55ei|i
^penning ^icj^gvette , Paft. ju ^Jcorg.
Theodor. ©iemcn^, ^r. su]3ac.
I^envid; Srebefanb , ^v. ju ^"Pet.
f7i
* alias Hcnniehius,
r74
s^s
S^7
f72
h. a.
SS6
f48
n7
ssn
S^S
s^s
f^r
s6s
s^s
S66
f69
S6<)
S7i
S72
Syriacus S^iemens , D. unb Super.
t ij.Mar. !^om^
M, ^(^\>il) ^en^^OVrt/ Sen. 24. Nov.
M. Nicol. ©tapfjOVll / Paft^ JU ^iU
M. Ge.Stammichius, Paft.ju €at^.
M.3of)ann J^ennefen,'^Paft.ju3ac.
M.Joach.^^ecjenev, L.s.unb
Paft. jum !4)om*.
(^^onvab ^evfac^ , ^v. ju (latf}>
Joan. Trajedinus , g3r. JU ^cf»
Sacobj^rd^er, ^r.juSac.
M. jodoc. (^ovt^um , ^r. ju 3ac.
Mich. (SfeinoiD, • ^r.ju^l^ef.
€f)ri(lian(35rt;p5, . i3r.ju€af&.
€5vi|lian 97af)venbov(f , ^v. ju (Saff;.
Bened.iToc&, ' ^r.ju97tc.
Cafp.^rilner, ^.©.) (68- ^ic.
M.3o5ann^f)te^, Paft.ju?)}?ar.s»?.
M.3of)ann\).!^ua)en, Paft.juSo^.
vlart. J^eibf ampfF,,Paft. jum ^. <^t\%
5)ennin3 225id)flret)e , Paft. ju ©eor^.
Theodor.^iemcn^ , ^r. ju Saci"
.Tpcnricl) grcbelanb , ^r. ju ^et.
M. ;^a*
A. im-
A. ipg.
?i
f76
f^7
f7i
ff6
f48
ry7
f6r
f6f
56f
J69
f7i
J7a
b.a.
M. !^flt)lt) ^"Pcn^^i^rn / Senior ^k.
M. Nic. ©fapf^orlt , Paft. ju ^et.
M.Ge.Stammichius, Paft.ju €at().
M. 3o5ann ^oennefen , Pafl. ju 3oc.
M. Joach. •^e^jener , L. s. unl)
Paft. jum !4)om*
ervpcblt
f76
f67
f72
f76
ff6
Coni:a&Q3evlac!?,
Joan.Trajedinus,
^acob^rdcjei',
M.jodoc. Cort^um,
Mich.(S(einon?,
(2:^rinianQ5ri>5,
€5ri^ 5^a5ren&orff ,
f^f iBened.5?04)
qjr.juCaff;.
QJr.ju^et.
?3r. ju 3ac,
$r.su,3ac.
Q3r, su ^et.
^r/ju €atl>
Q3r. ju Cat^.
^r. ju 07ic.
Cafp.^rifener, ^.©.) (68, 5^ic.
M. 3of)ann ^t^ie^ , Paft. ju ?9?ar. ?!?;.
M.3o5annt).SDut5en, Paft.su 3of>
Mart. J£)eit)famp(f, Paft. lumJTp. @ei(l.
^penninij 9a3icf;^r ei)e , Paft. ja ©eor^j.
Theodor. ® iemen^ , 9Jr. ju 3ac.
^enrid; grebelanb , ad 3 . Reg. q)et.
M. Dav. Wolderus , ^r. JU $et.
r48
rj7
ffS
f^4
J6f
f^f
f^f
f^f
f66
f^9
f69
f7i
f77
M. !^a\)iD ^en{^f;orn , Senior 9)ic,
M. Nic. (^tap^orp , Paft. ju ^et.
M. Ge. Stammichius,Paft.JuSatf>
M. 3of)ann ^ennef en , Paft. ju 3ac,
M» joach. '^c^ener , l. s. unb
Paft. jum S)om»
(llonral) ©erfa^ ,
Joan. Trajedlinus ,
3acobj^rd()er,
M.jodoc. Cortf;um,
Mich.C(einon>,
(^OrillianGriphus,
€f;rifl. ^^atrenborff,
93r. ju ^(Xif).
^r.ju^Pet.
^r. su 3ac.
9>r4u3ac.
^r,jiu «Pet.
Q3r.ju€atf;,
Q3r. \\\ m\).
^r.jum
Bened.^OC^,
Cafp.@ri^ner,J&,©.) i^^. m
M.3o5ann^5ie^, Paft.ju?0?ar.^»
M. 3of;ann ». "^ntl^m , Paft. ju 3of>
Mart. JE)eibfampS P^ft- jum.?).®ei(!.
J£)ennin0^icf;5ret)e/ Paft.su^eor^»
Theod.(^iemen^,
f d. ig.Sept.
^r*ju3ac,
M. Dav. Wolderus , ^r. ju ^et
M.Da.
5*
A. ir79.
S7^ ' M.^a'oib^m^f)m, Senior ^k.
S7i
S7^
SS^
f48
SS7
f6y
r6j
s^s
s^s
i^s
f69
f69
177
h.a.
M. Nicol. <BmW^ / Paft. ju ^Ct.
fi8«Sept.
M. Ge. Stammichius , Paft. JU €atf>
M. 3o()ann J&enncf en / Paft. ju 3ac.
M.Joach.^cgener/ L.s.unb
Paft.sum^^om
(s:onrat)"®er(acJ>, .
Joan. Trajedinus »
3acob ^ri^^er,
M.jodocCortl^um/
Mich.^(einon)/
€5rWanQ5ri;pf),
€()r(ll. 9)a&rctit)orflF,
«Pr.ju Cat().
«Pr.ju^et.
Q3r. ju 3ac,
^r.ju^ac.
«pr.ju^et.
^r.ju €at(>
i3r. ju (lcii\).
^r.ju97ic.
Bened. ^od;,
Cafp.^nerjner, ^. ©.) (68- O^ic.
M. 3o()ann ^(;ie^, Paft. ju 5^ar. ^%
M. 3o5ann 5?. !^utf)en, Paft. ju 3of),
Mart. Jpeibfampff, Paft. jum J>p.@eiil.
^penning ^ic&grete, Paft. ju ©corg.
M. Dav. Wolderus , ^r. JU ^et
Conftans 5vorpemacf;er , ^r. ju 3ac.
al. Corvenis,
ixxx>tWt
h.a.
f7a
S7^
h. a.
7.Aug.
A. if8o.
M. 2)a50il) ^cn^torn , Superint.
l^om*
M. Ge. Stammichius » Paft. JU €arl^»
M. 3of;ann ^enncFen , Paft. ju 3ac»
M. Joach. ^e^^encr, Paft. ju^ef*
f48
SS7
s^s
s^s
s^s
s^s
f^9
f69
f77
f79
^onrat) @er(acl^, Q3rju(yat&.
Joan. Trajcainus , ^r. JU <S. ^Ct»
3acoE) j?ri5ser, ^r.su3ac.
M.Jodoc€ortf;umt ^r.ju^.^ac»
Mich.TOnom, ^r.ju^ct.
^WmQ^mf), «Pr.juCatl^.
€()rifl. 97a5rcni)orf, «Pr. ju €ar().
Bened.j^OC^, ^r.ju07ic.
Cafp. (53ric|ncr , ^p. (5J.) (^8. m.
N. 3of)ann^5ie^, Paft. ju ^?ar. o:)?.
M.3of;anni).^ut(;en, Paft.ju3o&*
Martin. JE)ci^famp|f ,
Paft.jum^.(33ei(l.
J^cnning^idjijrctc, Paft. juQ)eor3.
M. Dav. Wolderus , ^r. JU ^tt
Conftans .^or^^iadjcr , ^r.juSac.
M. 2)a^
f76
f8o
h.a.
i8. Ja.
tni
Majo.
A. ifgi.
M.!^aS?it)$cn^l^Dm, Superint.
M.Gc.Stammichius, Paft.jii Catf;.
M. 3ol?ann ^enncf eti / Paft. ju 3ac.
M. Joach. ^cgcncr / Paft. ju ^ef .
M. $Scrn()arl) Q3a(jet , Paft. ju 97ic.
eincjcfuf^rtDcnjo.Mart.
M. Joach. Wernerus , L. S. unb
Paft.5um!4)om.
A. ifgi.
i%
ff7
f69
f77
f79
h. a.
Oftcrn
i4«Ap.'3o6annArpius,
^r.juCaff;.
Q3r.ju^c(,
^v. ju 3ac.
^r.ju^pct.
$r. ju €atf>
QJr. ju €at[>
q^r.su^ic.
(5:onrab®er(ac&,
Joan. Trajedtinus »
3acob j^ri^gcr,
Mich.(3;(cinon>,
€f)ri|]ian©n;pr),
€f;ri|]. ^'^afjrenborff,
Bened. ^od;,
Cafp. ©rie6ncr , ^. ©.) (68. 57ic.
M. 3of)ann ?:(;ic^, Paft. ju 5})ar. 0)^.
M. 3o()ann t). S)ut(>en, Paft. ju 3of;.
Mart. JE)cibfamp(F, Paft. jum ^.©ei|l.
^pcnning S[Gicb(}ret)e, Paft. ju ©eorg.
M. Dav. Wolderus , ^r. ju ^et.
Conftans5^orDcmad;er, Q3r.su 3ac.
3of}ann Ofenbru^^e, 9)r. ju 9^ic.
Q3r.su 3ac.
f8o
f7^
fSo
f8i
f48
ff7
ffS
f64
f6f
f^f
f6f
f6f
f6f
r66
f^9
f69
f77
f79
f8i
fSi
M.3at)ib^en^5^rn, Superlnt.
S)om.
M. Ge. Stammichius , Paft. ju Sar J»
M. 3of;ann ^ennef en , Paft. ju 3ac»
M. Joach. ^e^encr , Paft. ju ^e^
M. ^ernl^arb ^aQtt , Paft. ju 9?ic.
M. Joach. Wernerus ,
Paft. jum ©om.
Sonrab ©crfad; , $r ju (Iatr>
Joan. Trajeainus , ^r. JU ©. ^Cf,
3acob ;^ri5ijer , 1 1 9. Sept. 3ac.
Mich.^(cinom, ^r.ju^ct,
(y^ripian ©rppl^ , q3r. ju Catf;.
(2:f;ri(!. S^a^rcnborf , ^r. ju €atf>
Bened.^Od;,t ^to.julii. ^r.JuWc
Cafp. ©ric^ncr, J&. ©.> (68. m.
N. 3o^ann56ie^, Paft.ju?^ar.53??.
M.3o5annt).S^ut()en, Paft.juSo^.
Mart. ^eibfamp/f, Paft.^jum J&.(55eilT.
^enning^SSidj^rc&e, Paft. ju©eor^.
M. Dav. Wolderus , ^x. ju ^tU
Conftans ^orbemacber, ^r.ju3a(^*
Sof^annOfcnbru^^e, Q3r. ju 07ic.
3o5annArpius, ^r.juSac.
c M. 2)a?
H
A. ifg^
trwtW
S7i
575
$81
f48
f6f
fb'9
f^9
f77
579
181
J8i
M. Ge. Stammichius , Paft. ju €atf)*
M. 3of;ann ^ennefen, Paft. ju ^ac.
M.Joach.^eoener, Paft.ju^et.
M. ?^ernf;c}vb ^ciQtt, Paft. ju Cy?lc,
M. Jpach. ^erner , L. s. unt)
Paft. 5um^j)ni.
Conrat^ (l^erfac^ , «}3r. ju (Saf f>
Jo. Trajeainus , Q^r.^JU @. ^et
?0?id;ae( €(einon) , ^r. ^u jsti
(H)xifim @rr)p& , Q3r. ju Cat^
€f;ri|l. 5^a5rcnt)orf, ^r. ju €atf>
Cafp. Q)\:ifimx , Paft. jum .5. ©eiO
M. 3o5ann^f;ie^, Paft. su 5}?ar. ^}?.
3o5ann Don :^utf)en , Paft. ju 3of;
Mart. 5peit)f nmpff, Paft. ^um Jp.@eift
;?)enniHi3 "^Bicf^i^rei^e, Paft.juC^eorg.
M. Dav. Wolcierus , '^x. JU i>et.
Conft. ^orftemac^er, ^r. ju 3ac.
3of)ann Ofenbrui3(|e, ^r. ju9]ic.
Joh.Arpius, ^r.JU^ac.
paulus5?eirer,* ^r.juSac,
* alias Casfar*
A Tf^4.
)8o M. :^auib 13en^f;orn , Superint
S)Ottt
r7i
j8o
f8i
48
r7
64
69
^9
77
79
81
81
S^
h<a.
M.Ge. StaVnmichius, Pa ft. JU (S^atJ*
M. QoC^ann ^cimefcn , Paft. \\\ Zc^t[),
M, Joach. ^e(jencr , Paft. ju ^et»
M. ^ernfjart» ^m^ , Paft. ju ^Wl
M. Joach. ^erner / L. s. imb
Paft. sum "^m*
Conrat) <15er(ac^ , ^r. ju Cat^,
Joh. Trajedinus , f 3 1. Aug. ^ef.
Mich. ^leinom, ^Xi jul^et.
(S5ri|lian ©n)p5 , ^r.su€atf>
€5ri(l. a?a5ren^orff , ^r. ju Cat^*
Cafp. ©ri^ner , J^. 05.) (68. 9?ic,
M.Joach.^^ie^, Paft.jug}?ar.SQ?.
M.3of)anni).!4^ut6en, Paft.juSol^,
Mart. Jpetbfamplf/ Paft. $um .?). @ei|?t
^enninc} ^ic|)sre\)e , Paft. ju ©eor^.
M. Dav. Wolderus , $r. JU ^ef*
Conft. ^or\)emacf;er , ^r. ju 3ac.
M. 3of}ann Ofenbruf|(je, Q>r. ^u ^ic.
Joh Arpius, ^r.$u3ac.
Paulus5?eifer, ^r»su3ae,,
4)ai)ibQ3ac)ce, ^r.ju^ic.
M.S)a#
h. a.
27.JU.
r48
f6f
y66
y69
J69
5-77
f79
f8i
fSi
f85
f84
h.a.
A. ifgf.
M. 25at)lt)^enof;om/ Supennt.
\U Ge. Stammichius , Paft.juCatI>
M.3of;mm^cmie!en, Paft.ju3ac.
M. 35ern6avt) QDa^jct , Paft. ju 3^ic.
M. Joach. ^erncr, Paft. ju^et.
rDlr&d. 6.Jul.neb|I
M. Cafp. Ludolphi eingcfuf^re^
A. i<8^.
tf
crtre^ltj
f8o I
f72
J67
f8r
f8f
^r.juCatf).
«Pr.ju^l>et.
q3r. $u €atf>
Q)r. ju Cat5.
(68. -^iC.
Conrab©erfac5,
Mich. Cleinotv,
Cf)ri|^ian ©ri^pf;,
(5:f)rifl. 07af;renDorff /
Cafp. ©riliner , ^, (55.)
M. 3o(;ann ^^ie^ , Paft. ju?>??ar. ^ll
M.3of)annt).2)ut5en, Paft.juQof;.
Mart. J^eibf ampff ,Paft. jum J£)» Q)ei(].
Jpennin9^ic^()rei)e, Paft. ju (33eorij.
M.Dav.Woiderus, ^r.JU^Ct.
Conft. 5\ on^emacf;er , ^r. su 3ac.
Qic^annOfenbruggc, ^r.ju97ic.
Joh.Arpius,
Paulus^eifer,
M.Cafp.LudoIphi,
introd. d. 6. Julii.
^r. JU 3ac.
^r*su3ac.
Q>r. $u ^ic.
^r. 5u $et.
48
64
^f
^f
6f
6f
66
69
77
79
81
81
83
84
8f
M.J^^aDib^lJeniJ^»^»^», Supetint.
S)om.
M. Ge. Stammichius , Paft. jju (S^atf;*
M. 3of;ann ^enncf en , Paft. ju 3ac*
M. Q5ern^art) Q}fl(jet , Paft. ju 5Ric,
M.Joach.2BmiCV, Paft.ju^et»
Conrab (Serfac^ ^ ^r. ju (^atf;,
'lyiiM (yfeinow, q3r. ju ^^ct,
€5ri|h'an (^rppf; , ^v. ju ^atf),
€f;ri|l. ^a5rent)0vf , q)r. ju ^at^.
Cafp.Q)ri^nn\ .?).©.) (68. 97it.
M.3[of;ann '^fcie^, f a^.Nov. ?0?. 9}?.
M.3of;anni).3)ut5cn, Paft.juSof;*
Mart. JE)eit)famp(f, Paft. jimi Jp.©etf!
.S)ennin0 2GBicI;9rei>e , Paft. ju ©eorg>
M. Dad. Wolderus, ^r^U^et.
Conft.^ommacf;ev,
3of;annC)fenbru9ge,
Joh. Arpius,
Paulus ^eifcv,
M.Cafp.LudoIphi,
^v. ju 3ac*
^v.$u5^ic.
^v.juSac*
^v.su3ac.
q3v.tum
^v.su^et.
e %
M.3)a#
tttctHt
r8o
^72
fSt
h.a.
A. ifg^ ^
M.^at)it)^en^5ovn, Superint.
M.Ge.Stammichius; Paft.ju€rttf).
M.3o5anrtJ>petimfen, Paft. ju3ac.
M. ?^evnf;avt) Q5ai)ef,Paft. su ^ic»
M. Joach. ^evner ,Paft. ju ^et.
M. Marcus Ivo , Paft. jum S)Om.
A. ifgg.
1 III I
crwc^lt;
f 80 M. ^atib ^en^OVn, Superint
S7^
T76
fSi
fSi
y87
148
f6f
f6;
f6f
j66
J69
f69
f77
T79
fSi
fSi
f85
f84
f8T
h. a.
^v. ju €at5.
«Pv.su ^et,
«Pv. ju €atf>
^v. ju Catf).
(68. 0^ic.
(Zonrab^^tvfacf;,
Mich.Cfeinott),
€f)vijh'an ©vppf) ,
(S^vifr 57al)ven^ov(f ,
Cafp. ©vi^ncv , ^. 03.)
M. 3of)ann t). !^utf)en , Paft. ju 3of).
Mart. J^eibf ampff, Paft. jum ^p.@ei|l
^ennin()^ic()svet)e, Paft. ^u Q5eov9.
M. Dav. Wolderus , ^V. JU ^^et.
Conft,^ovi)emac6ev, ^v.ju3ac.
3'4f)annOfenbvu5ge,
jQn. Arpius ,
Paulusjvcifer,
5)av)it)Q3a9et,
M.Cafp.Ludolphi,
^V. lil ^H,
Q3v.ju3ac.
f48
f64
f6f
f6f
f69
f77
f79
T8i
f8i
^v.ju3ac. y85
^v. ju 97ic.
«Pv. ju ^et.
M. S^mi^ ^oop , Paft. ju 5}?av. 5^.
M. Ge. Stammichius , Paft. JU €at^.
M. 3of;ann ^ennef en , Paft. ju 3ac.
M. iSevnf;avb ^dQttf Paft. ju C^ic.
M. Joach. SSBevner, Paft. ju ^et.
M. Marcus Ivo , Paft. jum ^om.
(2:onrab®evfad;, ^r.juCat^.
Mich.€Ieinott),t ^v.ju^pet.
Svi(itan©vi)p5, Q3v. ju (Sat^.
€5vi^ 01a(n'enDovff , ^v. ju Cat^.
Cafp. ©vi^ner , ^. ©.) (68. ^k.
M. 3o5ann Don S:)utf)en,Paft. ju 3o5»
Mart. J^eit)f ampff, Paft. jum •&. ©eijT.
,?)ennin3 SDicfcgregc , Paft. ju ©eorij.
f84
f8f
f87
h.a.
M.Dav.Wolderus,
Conft.5tov\)emad;cr,
3of)annCfenbruj}0e,
Joh. Arpius ,
Paulusi^eifer,
M.Cafp.Ludolphi,
M. Jg)enr. 5vOop , Paft. julCOJar. ^.
Jac.^erenberu, Q)r.ju^et*
^r. ju «Pet.
^r.ju3ac.
^r.^um
^r.su3ac.
^r. ju 3ac.
^r.ju^^ic.
^r.ju^ct.
M.S)a^
trvct^lt '
SSo M.$Dai)it)^cn^^Ol'tt/ Superint
A. If90.
17
f7»
J8i
fSi
f87
f48
ffe'f
f^9
f69
f77
f79
fSi
f8i
f85
f84
f8f
f87
f88
M. Ge.Stammichius,Pafhiu€at{).
M. 3o(^nn J£)cnnefen , Paft.oni3ac.
M. Q5evn5ar t) ^acjef , Paft. ju 57ic.
M.joach. ^erner/ adh.a. ^ef.
M. Marcus Ivo , Paft, jum ^m
€onrab ® er(a* , ^r. ^u ^atf).
€Ori(lian Griphus , q3r. ju €af f>
€f)rt|t. 9^a5renDor(f, ^r. ju Caflf).
Cafp. ©ri^ner , Jp.©.) (68. 57ic
M.3Dl^annt).5Dut5en, Paft.ju3o(>
Mart. J£)eit)fampff, Paft. jum^.^eijl.
^ennin^^Bic&orcDe, Paft.su ©eor^.
M. Dav. Wolderus , ^r. JU ^ef .
Conft, ^ort)emacf;er,
3o6annCfenbruij^e,
Joh.Arpius,
Paulus^eifer,
;^at)it)Q3asef,
M. Cafp. Ludolphi,
M. Jpenricj) ^oop , Paft. ju ^ar. ^,
Jac. 2Gerenl>er^ , ^r.ju^ef.
Q3r. ju 3ac.
^r. su ^ic.
^r.ju^ac.
^r.ju^ac.
^r.ju^^ic.
^r. ju q3ef.
crtre^It
y8o
f7i
f7^
f8i
h.a.
f87
f48
f6f
f^f
f6f
^66
f69
f69
f77
f79
f8i
f8i
f85
f84
f8f
J87
y88
M.!^aDib^en^l^orn, Superint.
im 2)om,
M. Ge. Stammichius , Paft. ju Caf^
M.^o^annJ^ennefen, Paft.juSac»
M. ^Sernl^ari) SJogcf , Paft. ju ^ic,
3o^ann ©d)efl6ammer , Paft. ju ^ct*
M. Marcus Ivo , Paft. jum S)om.
(Imab ® er(ac() , «pr. ju (2!atr).
C^riflian @rip& , ^r. ju (Satl^.
€6ri|l. ^a^renborfF, jsu ju Caf^.
Cafp.^ri^ner, .fp.©.) (68. 91ic.
M. 3o5ann ». ^ut^en,- Paft. ju 305,
Mart.ipeibfamplf, Paft.jum^;).@ei|i.
J^enning S[Qi^Qvm , Paft. ju ©cori).
M. Dav. W^derus , ^v. JU^Cf.
Conft.^ortoad[)er,
3o(;annCfenbru^gc,
Joh.Arpius,
Paulus^etfcr,
:4)abibQ3agef,
M.Cafp.Ludolphi,
M.Jg)enrtd;^^op, Paft.ju^ar.Q}?.
Jac. SfBerenbcr0 Q3r. ju ^cf.
|3r. su 3ae.
q3r. ju ^ic.
^r.juSac.
i3r. ju 3ac.
^r.su^tc.
^r.ju^cf.
e 5
M. Sa^
^^
S7^
S7^
.JS7
f48
S6s
y6r
f69
f69
r77
f79
T8i
5*85
f84
T8f
J87
y88
M.^at)|t)$cn^feOl'n, Supednt.
M. Ge. Stammichius , Paft. ju ^atf>
M. 3o5ann Jg)enncf cn , Paft. ju 3ac,
M. ^^ernfxut) QSagcf , Paft. ju 9?ic.
3of;ann (^c^cflf^ammcv , Paft. ju ^pet
M.MarcusIvo, . Paft.jum^om.
f72
SSi
f9o
f87
€onrab ©cvfac§ , ^v» ju (Satf)
€fcn'|^ian Griphus , Q5r. ju €atl;
€5nH. 57af;vcnt)or|f , ^r. ju €atf)
Cafp. ^vi^ncv , J^p. 05,) i6s. ^k.
M.3o5annD.5)utf)cn, Paft.ju^of),
Mart. .S)eit)famp(f, Paft. jum ^p. ©ci jl.
J^cnnin{jS[Bicf)3vct)c, Paft.juQ5cov{}.
M. Dav. Wolderus , «J>V. JU ^^ct.
Conft.5?ov»cmacl)cv,
3o5annOfcnbvu()5c,
Joh. Arpius ,
Paulus ^teifcv ,
.^at)ii)^a3ct,
M.Cafp. Ludolphi,
M.J^envic[;^oop, Paft.ju9??av.C0?.
Jac. ^(veo£)ev^, ^x. in ^et.
I
H8
f6r
f6r
f69
^69
r77
s)3v4u3ac. f79
^v.su97ic. rsi
^5v.su3ac. rgi
^v.suSacJrS}
^v.su5^ic.jf84
g3v.su ^ct. r8r
r87
r88
A. if92.
■J IIIW— » ^—11«»——«
M.^ai)il)Q3en(5tortt, Superint.
S)om»
M. Ge. Stammichius , Paft. JU (^at^*
M.3of;attn.5>ennefen, Paft. ju^a^»
M Q5evn5art) Q3agef , Paft. ju 9^ic,
jojann ©4>eflf;ammev , Paft. ju ^tu
M.MarcusivQ, P^ft.jumSonn
Conrab ©crfac^ , q3v. ju ^atj.
Cf)vlflian ©vnpl^ , ^v. ju €atf>
€5vi|]ian 97af)vcnt)ov|f , q3r. ju €atf).
Cafp.^vi^nev, Jg).©.) (68. 9^ic.
M.3o5attttD.^ut()cn, Paft. 5^305*
Mart. J^cit)fampff,Paft. jum J^. @eifl«
J^ennin^ 213icf;^vet)c , Paft. ju ©eov^.
M. Dav. Wolderus , ^V. JU ^Ct
Conft. .^ovDemacf;cv
3of}anttCfenbvu5(|e,
Joh. Arpius,
PaulusS?eifev,
'l5aDit)Q3a(jet,
M.Cafp.Ludolphi,
M.5;)envid)5?oop, Paft.ju^O^av.C)^.
Jac. sa^evenM Q3v,jug3er.
5)3v. su3ac.
«)3v.ju9?ic.
^v. su 3ac.
^v.juSaCo
«33v. ju 57ic.
«33v.ju^ct.
U,^^f
S80
M.Ge.Stammichius, h. a. Sen. Catf;.
M.go^ann^cnmfcn/ Paft.ju3<Jc.
M. s^cvn!?arD QSa^ef, Paft. jn^ic.
3o5ann ©c{)cn5ammcr , Paft. ju ^et
M. Marcus Ivo , Paft. jum S5om.
€onra()©cr(aci)^, ^r.juM>
€f;n'|lian @ri>f), ^r.juiSat^.
Cf^ripian^a^rcHbiHf , ^r. ju €at\).
Cafp.@ri^ncr,J?),@.) (68. ^ic.
M.3o5annt).:4)utf;en, Paft.juSof;.
Mart.^ei^fampff, Paft.jumJp.®eij].
?)cnnitt^ ^icf).grct)e , Paft. $u &m(}.
M. Dav. WoWerus , $r. JU ^et
Conft.^or5)emacf;er,
3of;ann Ofenbrilijge,
Joh. Arpius,
Paulus^eifer,'
:^ai)it)^agef,
M. Cafp. Ludolphi,
M.^enric^5?oop, Paff. ju CD^ar. ?0?.
Jac.^Bevenbcr^, ^x.in^tt
A. 15*94.
J9
cnrc^lt/
^r. ju:3ac.
«Pr.ju^ic.
Q3r.ju3ac.
^r. ju 3ac.
«Pr. ju ^ic
?Jr.ju$cf.
r95
f90
f87
48
6S
65-
6f
66
69
69
77
79
81
81
85
84
8f
87
88
M. Ge. Stammichius , Sen. mb
Paft.ju€(Jt5.
M.So^ann^cnncfen, Paft.ju3ac.
M.Q^crnl^arb^^Sagef, Paft.5u5f^ic.
3of;ann<ScJea^ammer, Paft. ju^et.
M. Marcus Ivo , Paft. jum !^Onn
«Sonrabi^erfq^^, ^v.juSatf;.
€l)xifiian @rlp5 , ^r. ju £ati).
€(;ri|l. ^af;ren&or(f , ^r. ju (Jiatr;»
Cafp. ® ri^ner , f 2. Maji* 5^ic^
M.3o5anni?.S^ut5en, Paft.su:3o&*
Mart. .^eibfampff, Paft. jum ^.^iifi.
|}enning233ic5(3ret)e, Paft.ju^cor^.
M. Dav. Wolderus , ^X, $U ^ef*
Conft. 5vormmad;er,
3o6annOfcnbru()3e,'
3of)ann Arpius ,
Paulus.^eifev,
'Dat[)it)':^a9et,
M.Cafp. Ludolphi,
M..S)envico^oop, Paft.}uO:??ar.?a?.
Jac.^crcnbcr^, ^r.ju^er»
^r.ju3ac.
^r. su ^ic.
^v^juSac.
^V4u3ac.
f r. su ^ic.
^v.su^et.
M.Ge*.
V
49
h.a.
y87
r48
f69
f69
f77
f79
rsi
fSi
J85
y84
J87
f88
h. a.
h. a.
s.oa.
A. iy9f*
M. Ge. Stammichius , Sen. unl)
Pafl. JU €atl>
^i.3o§.-S)etinefen, td.25.Jan. ^ac.
vl. Q^ernf^arb ^a^ce , Paft. ju 5^ic.
jfo^ann ^d)dlf)mmtx, Paft. ju ^ct.
Lucas de Coloniis , Paft. JU 3^^.
aliast)0n€6flm
vl. Marcus Ivo , Paft. ^um ©om.
(Sonrab®er(ac6, ^r.suCafl)
€f)ril]tan ©rip5 , «Pr. ju €atf>
€f)ri|l. 9^q5rcnt)or(r, ^r. iu €af f>
M. 3o[;ann »on 5)ufcn , Paft. ju 3of).
Mart. J£)cit»f ampff, Paft. jum .S).@ci|i.
^ctining 'iH3icI;5rei^c , Paft. ju ©cor,q.
M. Dav. Wolderus , ^r. JU «}>Ct.
Conft.^or^cmaci)er,
3of)annCfenbru50e,
^o^ann Arpius ,
Paulus ^cifcr,
!5)ambQ3agcf,
M. Cafp. Ludolphi , 1 1 8- Febr. ^tt
M.J&enric&^oop, Paft.ju?0?ar.s5}?;.
JacSBerenbcro, ^r.ju^et.
M.21(berfMer, ^r^su^ic.
^crner^eflcner/ ^r.ju^et.
crwc^lt
f90
f9f
f87
^r.ju3ac.
^r.ju9]ic.
^r.juSac
^r. su 3^ic.
.«}3r.ju97ic.
48
6f
6f
66
69
69
'77
79
8i
81
85
84
S7
88
9f
9f
A. if9<j.
M. Ge. Stammichius , Sen. unb
Paft. ju (^af [>. ,
M. S8e£4arb Q}agcf , Paft. ju 9^ic,
3of;ann (2cf;c((5ammer , Paft. ju ^ef»
Lucas de Coloniis , Paft.JU 3^^^ •
M. Marcus Ivo , Paft. jum 5Dom.
j'
€onrab^rfac(), t njun. €aff).
S^rijlian Griplius , ^v. ju ^atf)*
€f)ri|l. 57a5rcnbor(f , ^r. ju €atf>
M. 3of)ann »on .1)ufcn , Paft. ju 3of>.
Mart. jrpcibfamp(f, Paft. jum S;t,(3i\f,
Jpcnninc) ^ictgrct^e, Paft.ju@eorg.
M. Dav. Wolderus , Q3r. JU ^Cf.
Conft.^ori)emacf)er,
3of)annOf£»ibru00e,
3of)ann Arpius ,
Paulus ^cifer,
5)aDibQ3a^ef,
M. jrpenric& 5toop , Paft. ju 9}Jar. ^l
Jac.^erenberc), ^r.ju^ef.
M.5llbert^3}?oacr, ^r.ju07ic.
«Pr.juSac.
^r.juO^ic,
^r.juSac.
^r.juSflc.
fpr.ju^ic.
'^erner ^cscner
^r. ju ^ef.
I
M.Gc.
187
f6f
i6r
J69
f77
f79
f8i
f8i
f85
f84
587
f88
f8f
f9f
A. if97.
M. Ge. Stammichius , Sen. unb
Paft. ju Catf)»
M. ^:^ernf)avt) ^^a()ct , Paft. ju 97ic.
johanti (Sc()e((f;ammev, Paft. jii ^et.
Lucas de Coloniis , Paft. JU 3aC»
M.Marcuslvo, Paft.iumS!)Om
ertve^U
f9}
581
)90
f9r
f87'
vlf)vt|]tan ^rip5 , ^r. ju (Satf>
€5nR.97n5rent)or(f,t 27.Feb. ^atl).
U. 3of)ann Don "X^utm , Emer. 3of).
Mart. JpetbPampff, f f.Aug.Jp.@eift.
J^etinin0 '^Bicf^srei^e , Paft. ju ©eor^.
M. Dav. Woldorus , ^r. JU '^tt
Conft. 5tori)emad?er, f 26. Jul. 3ac.
3ol)ann Cfaibriicjge , ']3r. ju 9^ic*
3o6ann Arpius,t 24.Aug. ju3ac,
'Paulus 5vcifer, «Pr.ju3ac.
i^^^atJtDQjacjet, ^r.ju^ic.
M.^enrid)^oop, Paft. ju 0}?ar. ?0?.
Jac. '^erenber(j , ^r. ju ^et.
M. SKbert ^MU^ , t '7- Sept. ju Ttic.
-^Bcrner '^egener , ^r. ju ^et.
^5 J^"- 3o5fln ?D?eter , ^x. ju Cat^.
h. a.
M. ^penrid? Diumpc , Paft. ju 3of).
4 Sept. A^, |)g,^^, Stammichius , T3r. JU (latf).
2. oa. j^enricf;@ef)ufen, ^r. ju 3ac.
A. if9g. fi
M. Ge. StammichiH&^ Sen. im&
f^ Paft.ju^atf^
M. 58ern5«rl) ^aQtt , Paft. ju 57i«.
3of)ann @cf)eaf)ammer , Paft. ju ^et,
LucasdeCoIoniis» Paft.Ju3<V»
M. Marcus Ivo , Paft. jum S)om.
f6f
f69
f77
f8i
f85
f84
fS7
f88
f9r
f97
f97
f97
f97
II. Jun.
16. Jul.
22Sep
26.N0
C^rtjlianGnphus, fi.Aug. ^at^,
Jpenning^BtcfcijreDe, Paft.ju©eorg.
M. Dav. Wolderus , «)3r. $U ^et*
3o()ann Ofenbni^^e , ^r. ju ^ic
Paulus ^eifer, 53r.ju3ac.
Dai)it)Q3a3et, ^v.iu^ic,
M. JTpenricf; 5toop , Paft. ju g??ar. ^')i.
Jac.^erenberg, ^r.ju^pet.
^Serner Itgtmt , ^r. ju ^et.
3o6ann?)}?eier, ^r.ju (^at^*
M. S^mii^ Oiumpc , Paft. ju 3of).
M. J^enr. Stammichius , ^r. JU (lcitl),
^enricf) @ef)ufen^ |3r. ju 3ac»
Cafpar ® cl)f uf)e , <)3r, lu ^ic,
® eorg Q5erent)e^ , ^r. ju 3ac,
3of)ann ^ringer, Paft. jum J^.(55ei(l.
M. Joach. Gryphius , ^x, JU ^dt^,
M.Gc
4^
f87
569
5-77
f8i
f8j
y84
f87
r88
597
T97
597
597
598
598
598
598
A, 1599.
M. Ge.Stammichius,Paft.|SU^at5.
M. 5Sernf)art) QJa^ee , Paft. ^u m.
M.Joach.2[Genier, adh.a. ^tt
Lucas de Coloniis , Paft. JU ^ac.
M. Marcus Ivo , Paft, jum !^0m.
593
581
f90
f9f
f87
^tmm ^icf^^veije , Paft. ju ©eor$3
M. Dav. Wolderus, ^x, JU ^et
3of>ann Ofenbvuij^e , ^r. ju 07ic.
Paulus^eifer, ^r.ju3ac
!^a\?it>q5a()ef, ^r.ju97ic
M. JTpenrid; 5^oop , Paft. ju 0}?ar. ^
Jac. 'SSerenbervj , Q>r.ju^ef.
^erner^egener, «)>r.juq3et
3o5ann?0?eier, g5r.iu€atf).
M. ^enric&Ovump, Paft.juSol)
M. .?)enr. Stammichius , ^r. JU ^({tl).
Jpenric&(Sef)ufen, ^r.su^ac
Cafpar ed;luf)e , ^r. ju 0?ic
Georg. Q5erenDe^, ^r. ju 3ac.
3of)ann ^ringer, Paft. jum J£).©eij}.
M. Joach. ©ripf; , ^r. ju Catf;.
f^9
f77
fSi
f83
f84
SS7
f88
f9f
f97
f97
f97
f97
f98
f98
f98
f98
" A. 1^00.
M.Ge.Stammichius, Senior Cat^.
fd. 22.Febr.
M. ?Bernf)arb ^aQit , Paft. ju 9^ic.
3of)ann <Sd;enf;ammer , Paft. ju ^it
Lucas de Coloniis , [Paft. JU ^ac.
M, Marcus Ivo , Paft. jum !^onn
^ennfn^ ^icf^reDe, Paft. ju ©eor^.
M. Dav. Wolderus , ^r. JU ^tU
3of)ann Cfenbru^c)e, ^r, ju ^k*
Paulus^eifer, «Pr.ju3ac.
^a^fbO^acjef, ^r.juS^^ic.
M. JTpenrid; 5\ oop , Paft. ju ^ar. OJ?.
jac. SBerenber^ ^r. ju ^tU
^ernev^egener, ^r.ju^et.
3o5ann ^Mtv ,■ ^r. ju ^<M\)*
M. ^enricj) .!)vump , Paft. ju 3o^
M.^enr. Stammichius, ^r. ju Cat^*
Jpenricl) (^e^ufen , ^r. ju 3ac.
€afp.@c()Iuf;e, ^r.jum
Georg.Q3erent)e^, t^^-Sept. 3ac.
3of)ann ^[Brinjjer, Paft. jum ^. ® ei(?.
M.Joach.Q5vip&/ ^r.SuCat^.
^. ^ertt*
6qo
h.a.
S77
f84
f87
58S
J9r
f97
f57
^97
f97
f9S
r98
M.JSernljarD^^aijet, Senior 97ic.
3o5ami (5cf;ca5rtmmcv , Pafl. ju l)ct.
LucasdeCoIoniis, Paft.jn^ac
Phil.NicoIaijD. Paft.ju €(!([)
VI. Marcus Ivo , Paft.jum^wn.
i;)cnnin3 ^i/^^reDe , Paft. ju ® eor^.
M. Dav. Wolderus , ^x. JU ^Ct
3of;ann OfmbxuQgt , ^u ju 5^ic.
Paulus^clfcr, ^r.ju^ac
:^at)it)q5a9et, ^r.juO^ic
M.^cnric&^oop, Paft.ju^ar.5}?.
Jac.^erenbcr^, ^r.ju^et
.^erncr '^e^cner , ^r. ju ^et.
3or;ann?0?cier, ^r.ju(^at()
M. .^enrid; Oiump, Paft. ju 3o().
M. .fpenr. Stammichius , Q3r. ju (Satf;
^enricf;<Sc(;nifen, Q3r.ju3ac.
€afparec|?(uf;e, $r.ju9lic.
3of;ann ^riniier,Paft.^um.5.©eifl.
M.Joach.@rip5, ^r.juCatf;.
^r.iu^ac.
A. 1^02.
4;
irvcel)lt
600
r87
r98
f69
f77
fgi
r85
f84
SS7
sss
f9f
f97
f97
f97
f97
f98
f98
f98
601
M. $Sern^rt) ^a^ct , Senior S^ic
3of;ann (Sc&cfltammer , Paft. ju ^et»
Lucas de Coloniis , Paft. ju 3ac»
PhiI.NicoIai,D. Paft.ju€atf>
M.MarcusIvo, Paft.JumSom»
^cnnfrt3^lc5(jrei)e, Paft.ju^cor^.
M. Dav. Wolderus , ^r. JU ^tU
3of;ann Ofenbr%c , $r, ju 9^ic.
Paulus^eifer, ^r.ju3ac*
':4)ai)it)q3a5et, ^r.jum
M.^enrlc&^oop', Paft.ju^O^ar^so?,
Jac.QBerenbcr^, ^r.ju^et.
IBcrncr ^cjjener , Q3r. ju ^tU
3of)ann?0Mer, Q3r.su Catf;»
M. Jg)cnric& fSump, Paft. ju ^of;.
M. .^enr.Stammichius, ^r.$u€atj.
^tmid) @ef;ufett , Q3r. ju 3ac.
(Eafpar ©c&fiifce, ^v. ju 9?ic.
3o^ann SDringer, Paft. jum .?),©ei(t.
M. Joach. ©ripf; , ^r. ju Cat^.
NicoL ^tiKfefejf , ^r. ju 3ac.
fx
M. «Sern.
44
€00
5-90
601
fS7
A. T^o;.
crwcIjU
J69
S77
SSi
f85
f84
/87
f§8
f9f
f97
f97
J97
f97
f98
f98
f98
601
M.^evn^arb^aijct, Senior 97ia 600
3of;ann (^djtilhawmx , Paft. ju ''^tU
LucasdeColoniis, Paft.JU^ac.
FhiI.NicoIai,D. Paft.^lCath.
M. Marcus Ivo , Paft. jum S)Cm.
^cnning 2Bi*3vc»e , Emer. ^cor0.
M. Dav. Wolderus , ^X, JU ^ct.
3o5ann Ofenbrug^c, ^x. ju ^-
Paulus ^cifcv , ^r. ju 3ac
®aDit)Q}a3c(, ^r.ju 5*7ic.
M.^pcnrid;^ooj>, Paft. su^ar, ^.
Jac.^crcnberg, ^Pr.ju^^et.
2Bcrncr^e(3encr, ^r.ju^et.
3o5ann ^Tltkt , fpr. ju (Satr>
M. ^enricl) Diump , Paft. ju 3o()
M. ^enr. Stammichius , ^V- JU Catf). f 97
f9f
601
f87
f77
f8i
fSj
f84
f87
f88
f9f
f97
f97
f97
^r.ju^ac. n8
fJ^r.juO^ic. f98
^enrid)^ebufcn,
Cafpar @d)Iu5e,
3of)ann SOBrinser , Paft. jum ^.©eifr
M.Joach.^rip^, «Pr.ju€atf).
Nicol. (gtacfeleff, ^r.su3ac.
Paft.ju^eor^.
28.Mlji'S)enric&^ape,
f98
601
h. a.
iZ.Scpt.
A. »604.
M ?^rvnf)art)'^agct, Senior 97fc*
3of)ann ^d)eflf)ammer , Paft. ju ^et.
LucasdeColoniis, Paft. JU^aC.
Phil.Nicolai,D. Paft.JuSatl).
M. Marcus Ivo , Paft. jum !4)0m.
M. Dav. Wolderus, f i i.Dec. ^tt
3of)ann Cfenbrug^e, ^r. ju ^iu
Paulusfcifer, Q3r.ju3ac..
t)ai)it)^:^a()ct, ^w^u^it.
M.J>;)enric&^oop, Paft.ju^ar.?0?.
jac. ^ercnberflr *33r.ju^et
ISGerner ^cj^ener, ^r. iii^tU
3o5annC)}?eier, «Pr.ju€atf).
M. S^tmid) Ovump , Paft. ju 3o5»
M. J^enr. Stammichius , «Pr. ju €at^*
.g)enrid)ecf)ufcn, ^x.iu^M.
€afpar@d)(uf)e, fr.jum
3of)ann ^ringcr, Paft. jum ^.&ti^.
M. Joach. ©ripf) , t i6.Sept. ju ^atl^.
Nicol.©tafe(eff, ^v.suSac.
^enricb^^ape, Paft.ju^eorg.
M. Pet.^(insenbcv5, Paft.ju93?ic^.
M.^Scrn;
A. i6of»
600 M. Q3ern5art)^agef, Senior ^k. 600
S30 3ol).(Sd[)cll^ammer, Paft.ju^et. f9o
f9f LucasdeColoniis, Paft.JuSac. r9f
601 Piiil.Nicolai, D. Paft. JU Satf^ 60 1
J 87 Vi. Marcus I vo , Paft. jum ^om. S 87
A. 160S.
4f
y8j
f84
y87
f88
5^S
J97
197
f97
f97
f98
f98
601
60^
604
i^.Feb
9.Apr.
a^Sep
3o6ann Ofenbrui^gc , ^r. ju 97tc.
Paulus^eifcr, ^r.ju^ac.
^ambqSaijet, «)>r.ju97ic.
M.JTpenric^^oop, Paft. ju ^ar. 9:)^
Jac. -^erenberu, «pr,su^l3et.
-^erner ^cgener , ^r. ju ^et.
3o5annC[^eicr, ^r.juCatb-
M. ipenricl) Dvump , Paft. ju 3o().
M. Jg)enr. Stammichius , ^}3r, jn €at().
^enric& ©efeufcn, t lyjan. }u3«c
€afp. <Sd}(ubc , «Pr.ju ^ic.
3of)ann ^SBrin^er ,Paft. jum J&.^eijl.
^Jicol. etaf eieff , Q^r.ju^ac.
Jpenric^ ^mr P^ft- J" ®eorg.
M. Pet. ^lingenljcr^ , Paft. ju OTJicb.
M. ^erman £an(ic , ^r. ju Catf).
M. Nicol. @tapf)Or(l , ^r. ju ^ct.
^ernf;arl) @c!)rdt)cr , -^r. ju 3ac.
f83
f84
f87
SSS
r^r
f97
f97
f97
f98
f98
601
Gqi
604
60 f
6cf
7.Sept
lO.Oct
M.^ern5arbQ}a()ct, Sen. 0^ic.
3o5ann @cl;e((f;ammer , Paft. ju^et.
LucasdeColoniis, Paft.Su3«C.
Phil.Nicolai, D. Paft.JuCatf).
M. Marcus Ivo , Paft. jum ^^om.
3of}ann Ofenbru^jjc, ^r. ju ^k.
Paulus j\:eifer, ^r.ju3«c^
!^a\)it)S^a0et, «Pr.ju^ic.
M..5)enricf;5toop, Paft.ju^ar.sj)^.
Jac. QOBerenberg , QJr.ju^et.
^Oerner ^c^ener , Q3r. ju ^ef.
3cf;ann ^m, adij.Mart. €atf).
M. Jpenr. ^vump , Paft. ju 3«>&*
M. S^im, Stammichius , ^r. JU ^(\t\)*
€afp.ec&(uf;c,t2i.Jul. ^r.jum
3of)ann ^Bringer, Paft. jum ^p«©ei(!.
Nic.@'tafefeft, ^r.gu^ac.
J^penric^ ^apc , Paft. ju ©eorg.
M.Pet.5?iin()enberg, Paft. ju ?D?icf).
M. ^perman Cangc , ^r. ju Catf;.
M, Nic. ©tapborjl, «)>r. ju ^l^ef.
'^ernf;arl) @cf;r(Jt)cr , ^x, ju '^ac,
M. Ge. !^ei)efcn , ^x. ju i^lat^.
M.Joach.S)amfc, 9^r.ju5^ic.
f J
M. Q5crm
4«_
600
f9f
601
SS7
r85
f84
f87
f88
r9r
f97
f97
r98
60 1
604
60 f
60 f
60 f
6c6
60^
A. 1^07.
M.$Sernf;arb^a()et, Senior 97(c.
Jo^ann <^d)dlf)m\mx , Paft. ju ^et.
LucasdeColoniis, Paft. jvi 3fac.
Phil.Nicolai,D. Paft.ju€af(?.
VI. Marcus Ivo , Paft.. jum !^0m .
3o5annOfenBru0i)e/ ^py.jucj^jc,
Paulus ^elfer , ^r. ju 3ac.
DawibOSasef, ^r.juO^tc
M.Jg)enricf;5?oop, Paft.ju^ar.?^.
Jac. "SlOcrenberiJ , ^r. ju ^Pet.
2Berner '^egener, ^r. ju ^et.
M. Jg)cnrtcf; Uiump , Paft. ju ^oh-
M. J^enr. Stammichius , ^r. ju €atl^,
Jobann ^Crincjer , Paft. jum J^.^eijl.
Nicol. ©tacreleff, ^r. ju^ac.
^tmii^ ^ape , Paft. ju &mg-
M. Pee. ^itn^enber^ , Paft. ju ^^^^Zicf).
M. .gjcrman^an^e, ^r. ju€atf).
M. Nic. @tap5orjT, «pr. ju ^et.
^^ern^arb @cf;r6t)er , ^r. ju 3ae.
M.Ge.S)eDefen, ^r.ju^at^.
M. joach. S)amf e , $r. ju ^tc.
cna?€|)lt
600
f9r
(30 I
f87
81
8J
84
87
88
9f
97
97
98
601
604
60 f
6of
60 f
606
606
h.a.
if.Sep
A. i^og.
M.Q5ern^ari) QJanet., Senior ^ic,
3o5ann ©ci)efI5ammer , Paft. ju ^tU
Lucas de Coloniis , Paft. JU Qac
Phil. Nicolai, D f z6. Oetob. ^atf),
M. Marcus Ivo , Paft* jum Sonu
3o5ann Ofenbrii^^e , ^r. ju O^c,
Paulus 5lelfer, ^r.ju^ac»
::Dat)tbQ}ac)et, ^v^miu
M.JTpenric^Jtoopy Paft. ju 90?ar. ?i}?.
Jac.^erenber^, ^r.ju^l^et.
^Berner '^egener.
^v. ju ^tt
M. J^enric^ Dvump , Paft. ju 3o5*
M. ^enr. Stammichius , ^r. ju Cat^.
3o5ann 2QBrtn(|er, Paft. jum J^. ©eift
Nicol. ©tacreleff , «Pr.juSac.
JE)enricf; ^ape , Paft. ju Q5eor0*
M. Pet. 5(ltnc)enber(j , Paft. ju ?0?ic^«
M. Jg)erman £an(]e , Q3r. ju ^atf>
M.NicoI.@tapf)Or|?,
Q5crn5arb®d?rdt)er,
M.Ge.!^ebefen,
M.joach.55amfc,
M.Joach. ^en^bor»/
*r. ju ^et.
9^r.ju3ac.
^r. ju €Qtf).
^r. ju ^ic.
^r. ju mh*
fubfcripfit Legibus , d. lo.Od.
M. ^m
cnvc^lt
600
b.a.
21> Sept.
f87
A. 1^09«
M.jSernr^arbQJa^ct, Senior 57ic
3o5ann (Scr;efl5amma* , Paft. ju ^ct,
LucasdeCoIoniis, Pafl:.ju3ac.
t)ancft5iirer#albeyab 24« oa.
M. Jac. Reineccius , Paft.ju€a(f>
M. Marcus Ivo , Paft. jum S)om.
A. 1^10.
47
f83
f84
T87
f88
f9f
f97
f98
601
60^
604
6cf
606
6q6
«08
.a.
»9. Mart I _
i7.oai
3i>0ann Ofenbru^e, Emer. 57ic.
Paulus^dfer, t3<^-M Q>r*iu3cic.
5)a»it)Q3asef, ^r.juS^ic.
M. J^enr. ^oop , Paft. ju ^ar. 50?
Jac. SQBerenbevij , Emer. ^r.ju^et.
^^erner ^ejjcner , Q3r. ju ^et.
M. JE)enr. OJump , Paft. ju 3o()
3of;antt ^rin^er, Paft. jum J^.^eifi.
Nicol. ©tacfeleff, adh. a. Q3r. juSaf.
Jg)enrid; ^ape , Paft. ju ©eorg.
M. Pet. ^lingenber^, f 26. Aug. Sffiid),
M. J5ertnan ^an^e , q>r. ju €at(?.
'M.Nic.(Stopbov(t, q3r.su ^et.
'^evnf;art)@d;voDev,
M.Ge.SDei)efen,
M.Joach.3)amfe,
M.Joach.^en^born,
ac. SOBevenber^,
M.Samb*%)^emafei
^r.ju3ac.
93r.su i2:atf;.
^r. ju 9)ic.
^r.juCatf;.
q3r.su 97ic^
q3r.su W*
q3r.ju3ac
600
690
(i^O
h.a.
17. Jwi.
f87
f84
f87
S3S
f97
f98
603
60 j"
605"
60 f
606
^08
603
609
609
h. a.
i7.Ma|i
h. a.
M. 55ern5av& ^a^et, Senior 3^ic.
3o&ann ®cr;eflf;ammev, Paft. su q3«t.
Jac. Reineccius , Paft. su €atf>
M. Jac. Fabricius , Paft. $u ^M*
M. Marcus Ivo , Paft. sum Som«
'^at^i&qjacjet, q3v.su m
M. ^mv. 5^oop , Paft. su «»?av. ^,
^evnev5:esenev, q3v.su q3ett
M. Jg)envid; Dvump , Paft. su 3o5,
3of;ann ^SBvingev, Paft. sum ^, ©ei^
.fpenvic^ q3ape , Paft, su ©eov0^
M. J£)evman ^an^e, q3v. su (latf),
M. Nic. ©tapl^ovll, q3v. su q3ct*
Q^evn5avi)©cbv<JDev,
M.Ge.^et)efen,
M.joach.SDamfe,
M.joaci^q3en^f)ovn,
3o^ann^c()mit),
Jac. ^Uevenbevg ,
M.Samb.Sangemafe,
Hieron. ©d;ac6t,
M. ]oach. \>, ^inMn , Paft. su m^,
M^jBevtt^
q3v.su 3ac*
q3v. su mf).
q3r.su 5^ic*
q3v. su Cati^,
q3v.su 07ic.
q3v.su q3et.*
9^v,su3ac,
q3v.su 3ac*
600
A. i6rr.
A. i6iz.
f9o
610
f87
f48
f87
f97
f98
60;
60 f
6of
606
606
608
.609
609
609
610
^io
h.a.
tj.jan.
M.Q5ern5ar&Q5agct, Senior 9}lc.
3of;ann (Scjcn^ammev , Paft. ju ^et.
Jac. Reineccius , Paft. JU €atf>
M. Jac. Fabricius , Paft. JU 3ac.
M. Marcus Ivo , Paft. jum !4)»>m.
600
f90
609
610
f87
^aDibOJagcf, «Pv.jum.
M. ^envic& i?t)op , Paft. ju g}?av. 9}?.
-:a3evnev ^egencv , ^v, ju ^et.
M. ^envic& Diump , Paft. ju 30^.
3o5ann SDQvinjjcv, Paft. jum ^p.Q^cill.
^penvic^ ^apc , Paft. ^u ©covj).
M. Jg)evman £ani)e , Q3v. ju €atf).
M. Nic. (gtap^ovfl , Q5v. ju ^ct
^cvn5avb^cl?v5t)ev,
M.Ge.l^cDcFen,
M.Joach.^amfe,
M.Joach.^pcn^^ovn,
3of)ann©cI;mit>,
Jac. ^cvenbevg ,
M.£amb.£angcmafe,
Hieron.©c&ac^t,
M. Joach. ». QSinDcIn , Paft. 5U Md).
IM. Chdft. Camerarius ,
. Paft. sum ^Gai;f.
^v.su3ac.
^v. ju datb^
^v.ju9)ic.
^v. ju mi).
«J>v.ju07ic.
^v. ju ^ct.
«Pv. ju^ac.
Q3v.su 3ac.
f48
r«7
r9r
f97
f98
605
60 f
6of
60 j"
606
606
608
609
609
609
610
610
611
M. Q$evnf;avb Q3a^et , Senior '^k.
3o5ann (gci^cai^ammcv, Paft. ju ^ct»
Jac. Reineccius , Paft. Ju;€at(K
M. Jac. Fabricius, Paft. ju 3ac.
M. Marcus Jyo , Paft. jum S)om.
4)at)i&Q}a(|et, ^v.ju5^tc.
M.J^cnvicf; 5?oop, f }• Aug. ^ax. ^*
^Ccvnev ^egcnev , ^v. ju ^tt
M. J^cnvic5 9{ump , Paft. ju 3of^
3of)ann 9J[Gvin9cv,Paft.sum^.©cifr
Jg)envici;^ape, Paft.^u^cov^»
M. J^cvman 2atm , ^v, ju ^h'
M. Nicoi. ©tapbovfl , ^v. su ^ct.
Q3cvnbavt)©*v6bcv,
M. Ge. ^cbccf en ,
M.joach.^amfe,
M. Joach. spen^bovn ,' ^v. ju €atf).
3obann(^cl;mit), . ^v.juO^ic.
Jac.'iBcvcnbcv0, ^v.iuqjet.
M. ^mb. Can^cmaf e , ^v. ju 3«c.
Hieron.©cbacbt, ^v.JuSaC;
M. Joach. ^. QJinbcln, Paft. $U W^.
M.Chrift.Camerarius,
•Paft.jumSBavf.
Mi^CVN
^v. su 3ac.
«Pv. ju €atf).
sjjv. su ^k.
N8. 3itt »04ett f pjg. 47. woUc &<t 55ndj()int)cv Dag mt mi^fd)nei&e«/ imHifp «u b«<
ertcel^It
600
SS7
s^s
S^7
60 f
60 f
606
606
608
609
609
609
610
610
611
h.a.
2.Maj
A. 1615»
M. ^ern5ai'S) ^dQtt, Senior ^ic,
t 15. NOY.
3o5ann ©cSca&amnKr , Paft. ju ^ce.
Jac. Reineccius , f 2 g. Jun. JU €at^.
M. Jac. Fabricius , Paft. JU 3ac.
M, Marcus Ivo , Paft. JUttt ®0m»
A. 1^14.
45
t)at>it) Q}acjef , q3r.su ^tc.
^crner ^e^jener , ^r. ju ^cf .
M. JE)cnricf) Dvump , Paft. ju 305.
3of;ann ^rin^cr, Paft. jum ip.@cifr
J£)eni'icl? ^pc , P^ft. ju (^coro.
M. J£)erman ^an^je , ^r. ju Cat^.
M. Nic. ©f aptorjl , ^r. ju ^ef.
^^ern5art)<Sci)r6Dcr,
M.Ge.^ebefen,
M.Joach.S)amfc,
M.Joach.«)3en^5<>i'n/
3o5ann@c|?miD,
Jac.233crenber(j,
M.^amb.Can^emafe,
Hieron.©c|?ac()f,
M. Joach. t).Q3inbc(n, Paft.ju^icJ),
M. Chrift. Camerarius ,
Paft. jum 2QBai)f.
M,sig.Phil.(Scf;cn6ammcr,
^r.ju 3ac.
¥v. ju (5:af ^.
Q^r.ju^J^ic.
^r.juCaf^.
5)3r.ju9f^ic.
^r.ju^ef.
^Pr.ju^ac.
Q3r.ju3ac.
610
h. a.
i.Maj.
SS7
3o|ann©c5cfl5ammcr,Semor ^tu
M. Jac. Fabricius , Paft. JU 3aC.
M. Mart. Willichius , Paft.JuCaff)»
M. Marcus Ivo , Paft. jum SOrtf*
SH
SdS
S39
605
60 f
60 f
60 f
€06
606
6q2
609
609
609
610
610
611
61^
!^at)ibQ}agef, ^r^ju 9]ic*
^crncr ^c^ener, ^r.ju^cf.
M. .^enricf; Oiump , Paft. ju 3ol^.
3o5ann ^Crincjer, Paft. jum .&.@cii
^enricf; ^ape , Paft. ju ©cor^.
M. ,g)er man Can^e , 53r. ju €af ^
M.Nicol.®fapf;or(!,
JScrnfjarb^i^rtte,
M.Ge.^el)cfen,
M.joach.S)amfe,
M.joach.^endf;orn,
3o5ann(Sc5mit), ^..„
(jac. ^erenbcrg, ^cfO Cn*^-^*
M.(!amb.Sangcmafe, t2.Maji 3ac»
Hicron. ©cfeac&f , ^r. ju 3ac.
M. Joach. ». ^inbcfn, Paft. ju ^tc&,
M. Chrift. Camerarius ,
Paft.jum2Q(Japf,
M. Sig. Phil. ® ^cflf;ammcr ,
q3r,ju^ef.
^r.ju^ef.
^r. ju 3«c.
Q3r.3uCaf^,
Q3r.su 57ic.
^r.sueaf^.
$r. su 57ic.
S
3«?^
erwc^ltj
6is
614
h.a.
184
f9f
f97
f98
60}
60 s
60 s
606
6o€
608
609
609
610
610
611
615
h. a.
3o5mm©c&caf;ammev/ Senior^eL
M.Jac.Fabricius', ' Paft.Jll^ac,
M.Mart.Wiliichius, Paft. JU (S^fltf).
M. Nic. J^arbf cpf , Paft. JU 5^ic.
fubfcripfit. 27. Martii.
M. Marcus Ivo , Paft. jum !^om.
Dat)iDQ5a^cf, pr4uC»}ic.
^erncr ^escner , pr. ju ^et.
M.j^em%Ovump, Paft.ju3ob.
3o5ann ^rinser, Paft. jum .?).©eill.
Jpenricf; ^apc, Paft. ju ©cor^.
M. .5)erman ^an^e , pr. ju €atl>
\i.Nic.(Stap5or(?,
'^ernf^art) (^cl)v6t)er,
M. Ge. :i^e^ecf en ,
M.Joach.S^amfc,
M.joach.^^^en^f^orn,
3ol;ann ©cf)mit),
Jac. 2[Berenbcrg, pct.) (i j. ^.m
Hieron. ©cf?ac[)t , Q>r. ju ^ac
M. Joach. t). Q3int)eln , Paft. ju ^Tlid).
M. Chrift. Camerarius,
Paft. jum Wm
M.Sig.Phil. ©cf;enf)ammcr,
^r. su ^£t.
M. Jo. Adolph. Fabricius ,
9>r4u3acJ^iJ'
pr. ^u ^et
pr. ju 3ac.
«)>r. ju €atf)
«33r. ju 07ic
«Pr.ju €at(\
pr. ju 5^ tc.
ervTC^It
610
614
6is
fS7
f84
r9f
f97
f98
^05
6of
oOf
-Sof
^06
606
^08
$09
609
610
610
(^ii
61 j
A. I<7l5.
3of)ann ©cf;c(I5ammcr , Senior «pef.
M. Jac. Frabricius , Paft. JU 3aC»
(;d(tam 25. Trln. fetnc2ibi)an?
cfuncjd^^preMgt,
M. Mart. Willichius , Paft. JU (lcitf),
M. Nic. Jg)artf opf, Paft. JU ^IC
M. Marcus Ivo , Paft. jum I^om.
^aDibOJa^et, pr.ju^f^ic.
^erner ^ccjcncr, pr. ju ^cf*
M. ^enrief; Dvump , Paft. ju 3ol^.
3o5ann ^^^rtngcr, Paft. jum ^.©cf jT.
«S)enricJ) ^3ape, Paft. ju Q)corg.
M. Jg)crman ^ange^ pr. ju €at^.
M. Nic. ©tap^orf?, pr. ju ^ef.
^ern^arD@c^r6bcr, pr.ju^a^*.
M. Ge. :^eDtfcn , pr. ju Cat^.
M. Joach. !4)amf c , pr. ju 97tc.
M. Joach. ^$€^050^ , pr. ju €atf>
3of)ann (gc^mit) , Pr. ju ^rjic.
Jac.m-cnber0,pe(.) (i^C0?,?9?.
Hieron. (gc()acf;( , pr* ju 3ac.
M. Joach. t). ^tnbc(n, Paft. ju ?l)^icf;.
M. Chrift. Can:ierarius ,
Paft. jum 2J3at)f.
M. Sig.Phil. @cf;ef(f;ammcr ,
«Pr.ju^ef.
M. Jo.Ado]ph. Fabriciusj^r. JU 3ac»
613
Gis
h.a.
22 April
yS7
SS4-
f98
60 f
60 f
60 f
6c6
606
608
609
609
610
6ro
611
6lf
A. 1^17.
M. Mait. Willichius , Paft. JU datf;.
M. Nic. Jg)avtf opf , Paft. ju 97ic,
M. Sever. ® cf;Iueer , Paft. ju ^tc
M. Marcus Ivo , Paft. jum !^0m.
A. i^ig.
fi
I crwc^lt
6ir
617
f87
1)aiM'b QJa^ef , «pr^u^^fc.
^efner^^e^ener, ^r.ju^^et,
M. J^cnricf; Diump , Paft. ju 3o5.
3o5ann 2Qrin()ey , Paft. jum J&.^eiR.
^enricl) ^ape , Paft. ju ©eor^.
M. ^tmm ^anjje , Q3r. ju €at().
M. Nic. ©tap5or(? , «pr. ju ^et.
^^evn^art) @cf;rd&er/ ^r.ju^ac.
M.Ge.SDetefen,
M.joacli.S^amfe,
M. Joach. Q3en0()orn
3o5ann@cf?mil)t,
Jac.^evenber(),^et.) (i^.^M,
Hieron. ©cjadx , ^r. ju 3ac.
M. Joach. i). s^inbeln , Paft. ju ^id;.
M. Chrift. Camerarius ,
Paft.jum^at;f.
Sig. Phil. @d;enf)ammer , ^r. su ^3et.
M. Jo. Adolph. Fabricius
^x. su Sac.
^r.ju^ic.
^r.ju Cat^.
^v.su5f^ic.
f84
f9f
f97
f98
60 s
60 s
6of
606
606
608
609
609
^io
6ro
611
6if
6.Sept
I. Nov.
h. a.
20. Dec.
3o5ann@c&eflr;ammer, Senior ^tU
M. Mart. Willichius , Paft. JU ^atfK
M. Nic. JE)arbf opf , Paft. ju ^ic.
M. Sever. ©c^ditev, Paft. JU 3aC,
M. Marcus Ivo , Paft. jum ^Ottt»
^at)ib Q}a^et , f ^ f . Maji. ^3r. ju m.
^Berner ^c^encr , f ? -Jan. «)3r. ju y^it
M.JP)enric&Ovump, Paft.ju^of)»
3ol^ann ^vinger, Paft. jum ^. @ei(!,
5;enric& ^apc , Paft. ju Q^mg.
M. J^erman ^mgtf g3r. ju €atf>
M. Nicol. ©tap^orf! , $r. ju ^ct.
Q5ern5art)@d)rot)er,
M.Ge.S^ebcfcn,
M.joach.S)amfe,
M.Joach.^cn^f)orn,
3o5ann(ScJmit>t,
Jac. ^^Jerenber^ , ^et. ( i ? . C>??. 5??,
Hieron. (Scf;ad;t,t jO-Mart. JU^aC
M. Joach. \). Q3int)efn, Paft. ju 5}?lc6.
M. Chrift. Camerarius ,
Paft.sum^at;f,
Sig. Phil. (Sc&eflbammer , ^r. ju ^Pet.
MT Jo. Adolph. Fabricius ,
^r, ju 3ac.
fM.Joach.Arpius, ^r«JU$ef.
J M. 3of)aim 3d9er/ $r. j«3ac.
j fubfcripfitLegibusd.ij.Dec.
LJg)cnri* Daftbvius , ^r^ju ^ic,
g 2 S^'^
^r.juSac.
^l\ JU ^Qtf).
^r. ju m.
^r. ju €atf^
^v.ju 9?ic.
f87
A. 1619.
3o^©ctcn5ammer, Senior «pct
M. Mart. WiHichius , Paft. JU (Sat^.
\f . Nic. Jg)arbf opf , Paft. ju Wc.
M. Sever. ©d;(ufcr, Paft. JU 3ac.
M. Marcus Ivo , Paft. jum S)Om.
f97
605
60 y
^06
606
6og
609
609
610
611
61$
€if
€18
6»8
6tS
h. a.
la. Dec
Paft.SUgo^.
ewoe^lt
61 i
6if
617
^S7
Paft. ju ©eorj).
Q3r. ju €atf>
«3>r. ju ^et.
*r.su3ac.
^r.ju €at5.
«Pr.juf)]lc.
^r. ju €at[).
Q3r.jum
M.J^ettr.^ump,
J^cnncft$ai)e,
M.^crmanto5e,
M.Nic.@tapf)orff,
?Scrnf)arD(gcf;ri5Dcr,
M.Ge.5)ct)efcn,
M.Joach. !5>amfe,
M.Joach.q>en^f>orn,
3of)ann (^c^mj^,
Jac.233erenber3,^ct.) (n.»mO}^.
M. Joach. i). ^inbeln , Paft. ju 0??icf;.
M. Chrift. Camerarius »
Paft. jum SSGapf.
M. Sig. Phil. (Sc&caf;ammer ,
«}>r.ju«J3ct.
M. Jo. Adolph. Fabricius ,
^v.ju3ac.
M.Joach.Arpius, ^r.JU^^Ct.
M. 3o5ann S.apcr , ^r. ju 3ac.
.5)enricI;DafroVius, ^r.juS^ic.
fubfcripfit h. a.d. 29. Jan.
M.3of;<»nnt)0ot)cr$ul)e,
Paft4um$.Q5ei|].
^97
60J
60 f
60 f
60 f
606
606
608
609
609
610
611
615
gif
618
618
618
619
A. 1^20.
3of).(Sci)c((^ammer, Senior ^tt
t 27. Dec.
M. Mart. Willichius , Paft. JU (latf).
M. Nic. ^arbf opf , Paft. JU Wc
M. Se ver. ©cf;f liter , Paft. ju 3ac.
M. Marcus Ivo , Paft. jum S!)Om«
^r. su ^ct.
«Pr.juSac^
5>r.ju €at5.
$r. 3u 9?{c.
«pr. ju €at^.
^r. ju 9?ic.
M. ^tmi^ Dvump , Paft. ju 3o5.
.5)cnric[)^^ape, Paft.ju(55eor0.
M. J^crman Zm^t , ^r. ju datl),
M.Nicol.@tap5orjl,
Q5crnf)ari)@cl)r5t)cr/
M.Ge.S^et)cfen,
M.Joach.3)amfe,
M.Joach.«Pen0f)orn,
3of)ann(BdimiiDt,
Jac.20Bcrenbcrg,«Pet.) (15. 9)^.0)?«
M. Joach. t). Q5inDcf n , Paft. ju ^i^)*
M. Chrift. Camerarius ,
Paft. jum ^apf.
M. Sig. Phil. ®ci)elff;ammer ,
?Jr4u«Pef.
M. Jo. Adolph. Fabricius ,
^r.su3<»c.
M. Joach. Arpius, ^r.JU ^Ct.
M. 3of)ann Sd^cr , ?^r. ju 3ac.
^tmid) Daffovius, f)r. ju 5^jc.
M.3of;annt)onDcr^uDe,
Paft.iwmJE).@eJft.
M« Mart.
ervcefylt
614
h.a«
12, Aug.
A. 1^2 T.
M. Mart. Willichius , h, a. Sen.^at^.
M. Nic. Jg)art)f 0|)|f , . Paft. ju 07ic.
M. Sever. ©c&IlifCV , Paft. JU 3ac.
M.Valcnt. cSQublian/ Paft. JU ^Ct,
rubfcripf. 29. Dec.
M.MarcusIvOf Paft.^um^Om.
Paft.Ju3o5.
Paft. ju ©eorg.
^r. ju (Sat^
^r. ju ^et.
«Pr. ju 3ac.
^r. 5u Catf).
«Pr.susyiic.
^r. ju €atf).
«Pr.ju^^ic.
M.J5)enrtcf;9Jumj>,
Jg)enricf;^apc,
M.^ermantogc,
M.Nic.(gtapf)orll,
^^crnf>©d[)r5t)cr,
M.Ge.S)e&efen,
M.Joach.S)amfc,
M. Joach. ^en^5orn
3o^aim ©(^mib ,
Jac. ^ercnberg , q>ct.) (15. '^,^.
M. Joach.t).Q)inbc(n, Paft.|ju5)?ic&.
M. Chrift» Camerarius ,
Paft. sum SffiaDf.
M.Sig. Phil.©cI)cU5ammer,
^r.ju^JJet.
M. Jo. Adolph. Fabricius,
^r.ju3ac.
M. Joach. Arpius, $Pr. JU q>Ct.
M. 3of)ann 3dgcr , ^r. jn 3ac.
jr;)enr. Daftbvius , ^r. ju 9tit
M. 3ol^ann m t)cr Jg)u&e , ^, ©cifr
621
617
621
SS7
r97
605
60$"
6of
60 f
606
6c6
608
609
609
610
611
615
6is
6ig
618
618
h. a.
7.Apr.
A. 1622. f|
M.Mart.Willichius,Scnior ^<{tf).
M. Nicol. Jg)arDf opff , Paft. ju 9^iC.
M. Sever. Oc&lutcr , Paft. JU 3aC.
M. Valent. 2Cubrian , Paft. JU ^ct.
M, Marcus Ivo , Paft. jum Som.
M. J^cnr. 9Jump , Paft. ju 3ol^»
J^cnrtct ^apc , Paft. ju ©corg.
M. J£)crman Sangc , f 7- Nov. (2atf>
M. Nic. @tap6or|l , «pr« ju ^ct.
»^crnf).@cf;rot)cr, t^« Dec. ^ac,
M.Ge.S^ebcfcn, ^r.ju Cat^.
M. Joach. ^atnfe, ^r. ju 5^ic,
M. Joach. «pen^f)orn , ^r. ju €atf>
3of)ann (Scf;mib , $r. ju 5^ic.
Jac. ^crcnbcrg , q3ct.) (ij.sj}?.?)}?.
M. Joach. i). ^inbcfn , Paft. ju ?0?icf;.
M. Chrift. Camerarius ,
Paft.jumSa?apf.
M. Sig. Phil. ©c&cn^ammcr ,
^r.5U^ct.
M. Jo. Adolph. Fabricius ,
«Pr.ju^ac.
M.Joach.Arpius, ^r.juf^ct.
M. 3of)ann 3dgcr , $r. ju 3ac.
^enr ic& DafTovius , ^r. ju ^ic.
M. Gc. Otto , Paft. jum .£). ©cifl.
g 5
M.Mart.
f4
A. 162;.
62 r 'm. Mart. Willichius , Senior datl).
6if
617
621
SS7
S^7
605
605*
606
606
608
609
609
610
611
6ig
61S
61S
61S
6ig
622
h. a.
Nov.
M. Nic. J^avbf opf , Paft. JU 5^ic.
M.Severinus^c!?(Ufcr, Paft.juSac,
M. Valent. Sajubvian , Paft. JU ^et
M. Marcus Ivo , Paft. juttl S)om.
M. ^mxi^ Oiump , Paft. su ^o^.
^enrld? ^ape , Paft. ju ©eorj].
M. Nic. @tapf)or|t , ^u su ^et.
M. Ge. !|)ebef en , «}3r.ju Catfe
M. Joach. S^iamf en , ^r, ja ^ tc.
M. Joach. q>en^I)orrt, ^v. su(Satf).
3of)ann ®cl)mft)t , ^r.ju 9?ic.
Jac. ^erenber^ , 5j3et.) (13.5}^«}}?.
f 29. Jan.
M. Joach. t). Q}ini)eln , Paft. ju ^id)*
M. Chrift. Camerarius ,
Paft. sum 2[Gat;f.
M. Sig. Phil. (Scf)enix4mmer ,
q)r.juq5et.
M. Jo. Adolph. Fabricius ,
^r. ju 3ac.
M. Joach. Arpius , ^r, ^u ^]}et.
M. 3of)ann gdger , ^r. ju 3ac,
^^penrid; Daftbvius , ^r. ju 97ie.
M. Ge. Otto , Paft. jum Jp. Q5ii\l
M. q5crn^* ^icfe , ^r. ju €atf),
fubfcripfit^^.Sept.
M. 3obann (5c&r6t)er , ^r» ju 3ac.
fubfcripfitd. ig.Dec.
crvocJ^lt
621
6ir
617
621
SS7
A. 1624.
M.Mart.Willichius, Senior Catf).
M. Nicol. 5part)f opf , Paft. JU ^7ic;
M. Se ver. (Sd;(uter , Paft. ju 3ac»
M.Valent.^Uhiatt, Paft.JU«Pee.
M. Marcus Ivo , Paft. jum S)Om.
■ i
f 97 M. .?)cnrtd) Dvump, Paft. ju 3of).
605 ^enric&^apc, Paft. ju (^jeorg,
60 r M. Nic. (Stap5or(l , Q3r. ja^ct.
605 M.Ge.^et)efen, ^v.juCatf).
606 M.Joach.S^amfcn, ^r.juO^ic»
608 M. Joach. ^eu^f)orn , ^r. ju €atf).
609 3o[)ann ©cf)mit) , ^r. ju ^lic,
610 M. Joach.X).Q3inDe(n, Paft.$u?»??ic&*
611 M. Chrift. Camerarius ,
Paft. jum ^a^f.
615 M. Sig. Phil. (5c^enf)ammer,
q^r.juq^et*
6 1 f M. lo. Adolph. Fabricius ,
$r.ju3ac.
6 1 8 |M. Joach. Arpius , ^w JU ^et.
6 1 8 M. 3of)ann ^dgcr , «)>r. in^2^u
618 .?)cnrtd)DaiTovius. «)3r.ju5^ic.
622 M.Ge.Otto, tif^Febr. ^.(5)ei|i
625 M.5^crnf)arb -^iefc, ^r. ju(3:atf).
62X M.3o[)ann(Sct)rct)er, ^r. ju^ac.
h. a. M. Cafp.^rungc, Paft. ju ^ar. ^.
4. Jan. t' ?o- J^"- ^ ^
4.Mart M. @erf)arb J^acf man, Paft. ju m^»
29SepM.3of;,TO(Ier, Paft. jum ^.©cij!,
[M. Mar^;
421
€is
€17
€n
SZ7
^97
603
6of
606
606
608
609
610
611
6is
^iS
618
62;
624
624
M. Mart. Willichius , Senior QCatf),
M. Nic. JTpcivbPopf , Paft. JU 97iC
M. Se ver. (^dbfiif cr , Paft. jii ^ac.
M. Valent. ^iibriait , 1 7. Sept. Q>et.
M. Marcus Ivo , Paft. lum S)om.
A, 1616.
ff
crtreblrj
621 M.Mart.Willichius,Senior Catf>
g3r. ju €at5.
^r. su 57ic.
'J^r.ju (s:at().
Q3r. ju 07ic.
s):?icl;.
M. J^cnrfcr; ^{ump, Paff. ju^of).
^penric^ ^ape , Paft. ju ©eoro.
M. Nic. (5tap5or(^ , Jpy^ ji, sj3ef^
M.Ge.^ebefen,
M.Joach.^amfe,
M.joach. ^en^ftorn,
3of)ann@c&mit),
M.Joach. i[).<33inl)efn,
t^i.Aug.
M. Chrift. Camerarius ,
Paft.jum^a^f.
M.Sig.Phil. ©c!?e(I5ammcr,
^r.ju^et.
M. Jo. Adolph. Fabricius ,
^r.juQac,
vJ.Joach.Arpius,
M.3o5ann3d^er,
penric^Daftbvius,
M.«Sernf)ar&-:ZCiefc,
M.3o5ann@^ro&er,
M. ©er^art) ^acfmaa,Paft^" ju 9}?7^.
M.3of;ann2^ua(r, ^.©cifl.
6is
617
h. a.
27. Ap,
f87
^r.ju pet.
^r. ju 3«c.
^r. ju ^ic.
'JJr.suCatf).
^r,ju3oc.
r97
60 f
606
606
608
609
611
615
6ir
618
618
M. Nic. J^arbf opf, Paft. ju ^k.
M. Sever. ©d;lutcr , Paft. JU 3aC.
Johannes?9?uner, U ^ct»
fubfcripfit i^.Julii.^
M. Marcuslvo , Paft. JumS)Om.
t 2i.Jun.
Paft.Ju3or>
Paft.ju^eor^.
^r.ju^et,
qjr. ju datf^.
^r.jum
M. .^cnnd; DJump ,
t i^. Aug,
-5cnrid;^apc,
M.Nic.(gtap5or|T,
M.Ge.^cbefen,
M. Joach. ^anffe,
M. Joach. q3emf f)orn , q>r. ju €atf>
3o5(mn @ct)mit) , ^r. ju Wc
M. Chrift, Camerarius , ^apfenf).)
(h.a. M^*
el. 2T.Jan. t^^.Junii.
M.Sig.Phil. ©c^elllammcr,
^r.ju^Jc^
M. Jo. Adolph. Fabricius ,
^r.ju3ac.
M. Joarh.Arpius,
M.3o5ann3%r/
618 /.^cnrtc^Daftovius,.
625
623
624
624
h.a.
i6Ap.
1 6 Jui.
g.Sept
^r. su ^ct.
^r.ju^ac.
^r, |u 97ic.
3ac.
M. Q5ernf)arb '^QBicfe ,
M. 3o5cmn (Scf)rdi)cr ,
M. @erf> ^pacf mann , Paft. ^u C0?.1d^,
M.3of5ann?ajuIIcr, .?).@ej|l.
M. Nic. S)reier , Adj. ju ^ifj^,
t I r. Sept.
M. Paulus Srcfe, Paft. jum ^(n;f.
M.Jod.EdzardiClaneeusj ^iil)^
M.Mart,
f^ A. 1027.
62 1 M. Mart. Willichius , Senior (latf).
61 S M. Nic. ^ai&f opf, Paft.ju9?lc.
^17 M. Se ver. ©cf;Iu(er , Paft. ju ^ac.
^i^ 3o5ann 9M(ev ,L. Paft.su «JJet
h.a. @evf;arb©ra»e,L.L S.unt)
2?-M«t. Paft.jumS)cni.
ftibfcripfit ultimo Maitii.
6^0}
606
606
608
609
613
€is
618
618
618
621
614.
624
626
62^
h. a.
24. JUD
^peni*tc& T3apc , Paft. ju ©ecvg.
M. Nic. ® tap&ov(l , ^r. ju ^a.
M. Ge. !^ebefen , 'Q3r.5n(^at5.
M. Joach. ^mU , ^r. ju 5^ic.
M. Joach. ^:pen^f)orn , ^r. ju ^af f).
3o5ann @ci)mil) , ^l>r, ju ^tc.
M. Sig. Phil. iScf;£nf)ammer ,
^v. su.^cL
M. Jo. Adolph. Fabricius ,
^V4u3ac.
M. Joach. Arpius , *]>v. SU '^iU
M. 3o5ann 3dsev , ^v. ju 3ac.
^envic^ Daflbvius, «|>v. ju ^7tc.
M.q5evn5.^tere, ^v.juCatl).
M. 3of)ann (gcf;vt5Dev, f 2 1 . Jan. 3ac.
alias d. 20. Febr.
M. ©ev5. ^acf mann , Paft. ju 9}?. ?!}?.
M. 3of;ann sj^^ullev,
Paft.jumJ&.©ct|l.
M. Paul. gvefe, Paft. sum SSjayf.
M. Jod. Edzardi Glana^us ,
Paft.JU?0?ict).
6zi
6is
617
626
627
M. 3ot>ann ^uvban , Paft. ju ^of;.
fubfcriprit 20. Julii.
13. sept» M. ^ngelb, ® tveiti^ovR , Paft. ju ^idj
6if
618
618
618
624
624
626
626
627
627
h. a.
)o Mart
A. 1628.
M. Mart. Wiilichius , Senior (latf),
M. Nic. Jg)avt)f Opf , Paft. JU m.
M. Sever. (Scjjfutev , Paft. JU 3ac.
3of;ann ^utler, L, unbPaft. ju^^et,
®ev5avt)©ra^e, L.L.s.unD
Paft.jumSom»
^o 5 ^envicf) ^ape , Paft. ju ©eovg»
6of M.Nic. (2tapf)0v|l, ^v. ju^et.
606 M. Ge. 5)e^efen , f ^g.Maji. ju Cat^.
606 M. Joach. S^amf e , ^v. ju 97ic.
608 M. Joach. q>en^()Ovn , ^v. ju €at^.
609 3o5ann @d)mtD , ^]3v.|u97ic.
6 « 5 M. Sig. Phil. @c!?enf)ammev ,
^v.ju^ef.
M. Jo. Adolph. Fabricius ,
^v.juSac.
M. Joach. Arpius , ^r. JU ^et.
M. 3of)ann adgev , ^r. ju 3ac»
.fpenrtd) Daffovius , ^r. ju ^ic.
M. q^ern^art) ^tcfe , «)3r. su €atf).
M. ©erf). J&acf mann , Paft. |u ^^ ^.
M. 3o5ann O^^iiUcr,
Paft. jum $. ©et|}.
M. Paulus grefe , Paft. sum iiCapf.
M. Jod. Edzardi Glaivxus ,
Paft.ju53;ic&.
M. 3o5ann ^urban , Paft. ju 3oI).
M. (gngelb. ©treit^orll, CO?tc&.
t^j.Jan..
3o^ann Q3te(?er , Adjunaus $u SOJId;.
21. sept.|M. Joach. ^Savtel^ , ^v. ju 3ac.
M.Mart.
A. 1629*
ertre^Uj
621 M. Mart.Willichius, Senior (latf).
M. Nic. J&arDfopf^ Paft.jii97tC.
M. Sever. (gd^ditcr , Paft. ju 3aC»
^ohatin 0:)?ii[ler ,L. Paft. ju ^cf,
(^evOart)©rauc,L.L S.unb
Paft. ium!4)onK
A. i^jo.
si
24. lan.
24.0ft.
^cnrtc^ Q>apc , f i s. Jun. ju ©eor^.
M. Nic. (Stapf)Drft , ^r. ju ^ct.
M. Joach. ^amh , $r. ju 97ic.
M.Joach.''!P£n^l^orn, f i g.Sept. ^atf).
3o5ann siScbmit) , f 6. Maji. ju ^ic.
M. Sig. Phil. ©cl;eUf;aramer ,
^r. ju ^cf.
M. Jo. Adolph. Fabricius ,
^r.ju^ac.
M. Joach. Arpius, q)v. JU ^|)et.
M. 3obann 3dger , $r. ju 3ac.
jpenrJd) Daftbvius, fJ3r. ju flk,
M. q3ern5. -IBJcfc , «Pr. ju €atl).
M. ©er^. JTpacf mann , Paft. ju ^3?. ?)D?.
M. 3o5atin ^iidcr,
Paft. jum 5p.©ei|l.
M. Paul. ^refe, Paft. jum 3iUai)f
M. Jod. Edzardi Glanseus ,
Paft.JuSD?ic{).
M. 3o5ann '^urban , Paft. ju 3o().
3o{)anu^icrter, Adjund. ju\DJtd;.
M. Joach. J^arf e(^ , ^v. ju 3ac,
Jodocus Capdla , ^r. JU (latf),
M. Franc. Simonis , Paft. JU ©COVg.
enve^It
62 [
617
627
M. Mart. Willichius , Senior Catf).
M. Nic. ^arbf opf , Paft. ju ^ic.
M. Sever. (gd;(ufcr , Paft. JU 3a^»
3of;ann gO^iiaer, L. unt) Paft. ju ^]>ct*
©crf;art) @vat)c , L. L. S. unt)
Paft.jum!4)oin»
M. Nic. ©tapf;or|I , ^r. ju ^cf.
M. Joach. ^amf e , ^v. ju 5^ic*
M. Sig. Phil. ©c!)eflf;ammer,
M. Jo. Adolph. Fabricius ,
M. Joach. Arpius , «J>r. JU ^cf*
M. 3ol)ann 3dger , ^r. ju 3ac»
^enrid; Daflovius , ^r. ju 57ic.
M. ^:^ern5art) QKicfc , ^r. ju €af5.
M. ©erf). J&acf mann , Paft. ju ^. 5[^^
M. 3o6ann ^?u(Icr,
Paft. jum ^, ©eifl.
M. Paulus Srcfc , Paft. jum SJBapf.
M. Jod. Edzardi GlarKEus ,
Paft.SU?9?ic&»
M. 3o5ann ^urban , Paft. ju 3of).
3c(?ann Q5ic|lcr , Adjunaus ju ^td;«
M. Joach. Q3arte(^, ^pr. ju^ac.
Jodocus Capella, ^r.JU^af^.
M.Franc.Simonis, Paft.ju^cor^*
f8
A. i(>;r.
M.Mart.Willichius,Senior €atf>l 621
621
€27
€05'
61 f
€18
€18
625
624
624
626
626
627
628
628
629
629
^50
;o
M. Nic. ^aMopf, Paft. JU 9?ic»
M. Severinus ^(^^luUtf Paft. JU ^ac,
3of)mnmm, L. Paft.ju^ef.
@erf;ar&©iw, L.L.s.unt>
Paft.iuml^om.
M. Nic. ®rapf;or(! , ^r. ju ^ef.
M. Joach. !7)amf ert , ^r. ja ^7ic.
M.Sig. Phil.(5c(?emxmmier,
^v. su ^et.
M. Jo. Adolph. Fabricius,
^r. JU 3ac.
M.Joach.Arpius, t ig.Aug. ^it.
M. 3of;ann ^dger , Q3r. ju 3ac.
J^enricf; Daftovius , ^r. ju ^ic.
M. Q5ern5. ^iefe , «Pr. ju €atf).
M.@er5arb^acfman,Paft. su^2}?.0}l
^oBann 5Q?uaer , Paft. jum Jp. ©eif^.
M. Paul. grej^ , Paft. jum 2Bat;f.
M. Jod. Edzardi Gianaeus ,
Paft.ju 9}?id;.
M. 3of)ami '^urban , Paft. ju 3of;.
3of)ann Q5ie|]er , Adjuna. ju ^))}i6y-
M. Joach. ^artei^, ^r. ^u ^ac
Jod,ocus Capella, ^r. JU ^atf;.
M.Franc.Simonis, Paft.Ju©eorg.
M. 3ol)ann (^temann , ^r. ju ^J^ic.
,M. ^enrid; Janichius > ^r. ju €atf).
61 y
617
627
(305"
615
6is
618
618
625
624
624
626
626
627
628
628
629
'629
650
650
h.a.
A. 1(5;!.
M. Mart.Willichius, Senior Catl^.
M. Nicol. 5parbf opf , Paft. ju O^^ic.
M. Sever. (^djfuter , Paft. JU 3aC*
3o5ann ^MUix, L. Paft. ju ^et
® er^arb ©rat?e , L. L. s. unt)
Paft.$um©om»
M. Nic. @fapf;or (! , ^t ju ^et.
M. Joach. 3)amf en , ^r. ju 97ic»
VI. Sig. Phil. (Sc!)enf;ammer ,
^r. su ^et*
VI. Jo. Adolph. Fabricius ,
q>r.su3ac.
M. 3of;ann Sdcjer , ^r. ju 3cic*
Jp^enric^Daftbvius^ ^r.ju^lic»
M. Q3ern5art) 2Ciefe, ^r. ju (lc\tf%
M. ^er^arb §<icfman, Paft. ^vi^M*
M. 3of;. C)}?uner , Paft. jum ip.©ei|l.
M.Paulus 5?refe, Paft. jum ^apf.
M. Jod. Edzardi Glanaeus ,
Paft. ^U m^*
M. 3of)ann Q:urban , Paft. ju 3o&»
3of)ann^iefter, Adjuna. ju s)7iic&»
M.Joach. ^Sartel^, Q3r. ju 3ae^
Jodocus Capella, ^r. JU ^(\tf)*
M. Franc. Simonis , Paft. JU ©eorg*
M. 3of)ann ©teman , ^r. ju 97ic.
M..^enric()Janichius, ^r. juCatl^.
M. 3ol)ann. Daftbvius , ^r. ju ^et»
fubrcripfit d. 23. Junii.
M.Mart.
A. 1^55.
6zi M. Mart. Willichius , Senior €a(f>
t I. Junii.
A. 1^54.^
r^
6is
617
626
617
60 s
6c6
613
61S
618
618
625
624
624
626
626
627
628
628
629
629
630
650
632
M. Nic. J^nrbf opf ,
h. a. Senior.
Paft.JU^iC,
M Se ver. (gcWilfcr , Paft. Jii ^fflC.
3of;ann ?D^rU«cr / L. Paft. ju «Pet
^erOavD^^ratJe, L.L.s.uni)
Paft.3um^om.
M. Nic. (^.tapBorjI , ^r. ju ^et
M. Joach.!4)amfc, ^r* ju 5^ic.
M. Sig.Phil. ®cl;efl()aaimer,
qjr.ju^et
M. Jo. Adolph. Fabricius ,
^r* su 3ac.
M. 3Dl)ann 3dger, ^r. su 3ac.
Jpenricf; Daftbvius, ^t, ju ^}k,
M. ^:Sernf)art) '^iefe , ^r. ju €atf;
M. ©ert)avt) J^acf man,Paft>. ju 9??.^.
M. 3of)ann ^uiUx, ^, ©eijl
M. Paul. gvefe , Paft. jum ^ai)f
M. Jod. Edzardi Glana^ys ,
Paft.jugj^icb.
M. 3of;ann ^urban , Paft. ju 3of).
3of;ann ^iejler , Adjund. ju '^M^i),
M. Joach. ^Sartef^ , ^r. ju 3flc.
Jodocus Capella, ^x, JU (Eatf).
M. Franc. Simonis , Paft. ju ©COr^.
M. 3o!)«nn Oeman , , ^r. ju 3^ic.
M. ^envicf) Janichius, ^r. ju €atf;,
M. 3of;ann Uaflbvius , $r. su $et.
ertvc()It
617
626
627
606
6is
618
618
623
^24
624
^2^
626
627
628
628
629
629
630
630
6iz
M.Nic.Jg)arbfopf, Senior ^iu
M. Se ver. @c[)f liter , Paft. JU 3ac;
Johannes?!}^U(fer, L* $ef#
® er^arb ©rat)e ,L. L. S. un&
Paft.jumS)ottn
M. Nic. (Sf a))r)or f! , «JJr. ju «)3ef .
M. Joach. ^amfe, ^r. juO^ic,
M.Sig. Phii. i^c^efl5cimmer,
M. Jo. Adolph. Fabricius ,
^r.ju3ac.
M.3o5ann3d3er, g^r.ju^ac.
^mxid) Daftovius , ^r. ju m.
M.^:Sernf)arD2a3iefe, (l<{t^,
M. ©er5. JTpacf mann , Paft. ju ^?. ^,
M.3of)annSD?uffer, ^^,m(i.
M. Paulus grefe, Paft. sum ^a»;f«
M.Jod.Edzardi Glanaeus,
Paft. SU 50?(c5.
M. 3of)ann ^urban, Paft. ju^o^.
3o5ann^'eper, Adjuna.jusX)?ie^.
■4. Joach. ^artef^ , ^r. ju 3ac*
jodocus Capella, Q3r. JU €at§«
M. Franc. Simonis, Paft. ju ©eor^^
M.3of)ann ©teman, «Pr^u^^ic»
M. J^cnrid; Janichius, ^r. JU (l(it()f
M.3o^annDairovius, ^x.iu^tu
h:^
M. Nici
A. i5;f.
M.Nic^avbfopf, Senior «J7iC.
M. Sever. ©dbliifer, Paft. ju 3ac.
3o()ann CO^iiaev L. Paft. ju ^ct
M. Jacob. ^VOffc , ^V, SU €atf).
fubfcriprit^^.April.
€17 ' @ev5avl) ©vat)c , L. L. s. unt)
Paft.ium!^oni.
h.a.
60S
607
61 j
618
618
625
€24
624
626
62.6
^27
€28
628
629
629
6;o
650
€32
A. 16? 6.
j crwe^lt
63? M.Nic.5;)avbfopf, Senior 0}iC.
M.Sever.<^cI;(utev, Paft.Ju3«C.
3o^ann?D?ulIev, L. Paft.ju^]3et
M.jacob.©vo|Te, «33v. ju €atf).
©ev^avt) ©vaDc , L. L. s. unt)
Paft.$um2)om.
M.Nic.(Sfapf)Ov|!, ^v.su^et,
M. Joach. !^amEe , ^v. $u^ic.
M Sig. Piiil. @cf>cfl(;ammev ,
Q>v. $u ^et.
M. Jo. Adolpii. Fabricius ,
^r. ju ^ac,
M 3of)ann 3<^'j3ev , ^v. ju 3ac
Jpenvicl; Daftbvius, ^v. ju ^ic.
M. q5evn5avt) '^Biefe , Q)v. ju (^iatl).
M.@evf> J;)acfmann, Paft. ju ^:0?. 0}?.
M.3o5ann C>Tai(Iev,Paft. jum^.(55eifi.
M. Paul. gvefe , Paft. jum ^a\)i
M. Jod. Edzardi Glanasus ,
Paft. JU md\
M.3o5ann^ur(ih, Paft. ju3o().
3o5«nn Q^iefter , Adjuna. ju 'D?id).
M. Joacb. Q3avte(d , f)3v. ju ^ac.
JodocusCapelia, ^V. JuCarf).
M. Franc. Simonis , Paft. ^U (55eorg.
M. 3o()anrt ^teman , ^v. ju-^ic.
M. Jpenvid) Janichius , ^v. ju Catf).
M. 3of)ann Daftbvius > Q3v. ju ^et.
617
^26
627
60 s
607
613
6if
618
6ig
623
624
624
626
626
627
628
628
629
629
630
630
632
M. Nicol. @fap5ov(T , ^v. ju ^et.
M. Joach. .T)amfe , ^v. ju ^f^ic*
M. Sig. Phil. i^ct)e(I()ammev ,
^v.ju^et.
M. Jo. Adolph. Fabricius ,
«Pv.ju3ac.
M. 3o(?ann 3dgev , ^>v. ju 3ac.
ipenric& Daffovius, ^v. ju 97ic.
M. ^evnf)avD 223iefe , ^v. ju €af5»
M. @erf). Jpacfmaiui , Paft. ju ^. ?[)?.
M.3o()ann?)}?ul(ev,Paft.iumJ*p.@ei|t.
M. Paul. grefe , Paft. jum ^a^f.
M.Jod. Edzardi Glanaeus ,
Paft. ju m^,
M. 3o()ann '^uvban , Paft. |u 3o5»
3o()ann ,^r^ieftev , Adjuna. ju ^D?id).
M. Joach. ^md$ , ^v. ju 3ac«
JodocusCapelia, ^V.JUiSatf).
M. Franc. Simonis , Paft. ju ©eOVjCJ.
M. 3o5ann ® teman , ^x. ju ^ic,
M. i^enrid) Janichius , ^w ju (latf).
M. 3cf;anH Daffovius , Q3v. ju ^J3et.
M. Nic.
crweblt
617
627
60 s
606
615
6ig
6ig
623
624
624
626
€16
627
628
628
629
62'^
630
650
632
A. 1637.
M.Nicol. ^art)fcp(f, Senior 'i)7:C.
M. Sever. ©cMlif ev , Paft. JU 3ac.
3of)flnn93?uflcr, L. Paft.ju^lVt
M. Jacob. ©roffe , ^r. ju Cat(>
(^crt^art) ©nm, L.L.S.unt)
Paft.5um5!)om.
A. 1638.
61
M. Nic. (gfop&orp , «Pr. ju «JJet
M.Joach.^^amfe, t ^13r.ju07ic.
M. Sig. Phil. @c6enf)ammer ,
^y.SU^3)et.
M. Jo. Adolph.Fabricius ,
i^r,ju3ac.
M.3o5ann3d{)cr, ^r.ju^ac.
^cnric()Dafrovius, ^r.ju^^ic.
M. q^ernb. ^iefe, ^r.juCatl).
M.(53erbart) .§)acfman,Paft. ju '1}}M.
M.3of:ann g}?u(ler,Paft. ium^p.Q5ei(i.
M. Paul. grcfe , Paft, jum ^2a3ai;f.
M. Jod. Edzardi Glanaeus ,
Paft.JU ?9?id)
M. 3of;anH ^ur6an , Paft. ju 3o5.
S^^ann *^ie|lcr , Adjunft. ju 9}?id;.
M. Joach. Q3artel^, ^r.ju3ac.
JodocusCapelia, ^r.JuCatl^.
M.Franc.Simonis, Paft. ju^eorg.
M. 3of)ann ^gteman , ^w ju ^ic.
M. Jpenvicl) Janichius , ^^r. jn ^<\tf).
M. 3«^ixmn Daflbvius , ^r.^iU ^et.
crtpcl;lt'
617
626
63r
627
M. Nic. 5par'0fcpff , Senior 9?iC.
M. Sever. @d[^(utcr , Paft. JU 3flC.
3of;ann9??u(Ier, L. Paft.ju^et.
M. Jacob. ©roJTe , Paft. ju (Satf>
©crftart) @rat)c , L. L. S. unl)
Paft. jum !^om,
60 f
61 f
618
618
625
624
624
626
626
627
628
628
629
629
650
630
632
h. a.
ig, Fcbr
M. Nic. ® tapf)or |T , ^w ju ^ct»
M. Sig. Phil. @d;c(l5ammer ,
^Pr. ju ^Jet.
M. Jo. Adolph. Fabricius,
^r.ju3ac.
vf 3of)ann ^d^tx, ^r. ju 3ac.
4Denr. Daftbvius , «pr. ju 97ic,
M.Q3crnf;art) -ICiefc, ^r. ju (^atft.
M. ©crf). J£)acf mann , Paft. ju 50?. ?(}?.
M.3o5ann s»?u((er,Paft. jum.?).®eifr
M. Paul. JJrefc , Paft. jum ^apf»
M. Jod. Edzardi Glana^us ,
Paft.ju«}}?ic5«
M. 3o5ann '^urban , Paft. ju 306.
3of)ann ^^iejler , Adjuntl. ju ?0?icl).
M. Joach. ^artcf^, ^13r. ju S^c.
JodocusCapella, ^r. JU €atf).
M. Franc. Simonis , Paft. \[\ ®eora.
M. 3of)ann ©cman , ^>r. ju ^'}\c.
M. ^enrid) Janichius , ^r, ju (Zaff).
M. 3of)ann Daft^ovius , ^r. ^u -iJct.
Bened.Palenius, ^r.JU^lC.
fubfcripfit^. Martii.
h J
M.Nic.
6i
ttXCt})lt
6z6
6i7
60S
615
618
618
611
624
624
626
616
62^
628
628
629
629
630
650
632
63S
A. 1639.
M. Nic. J^avbfopf , Senior mic.
M. Sever. (^cr;futei', Pafi. ju ^ac
3of;annC>^?uan', L. Paft.ju^et.
M. Jacob. ©rolTe , Paft. ju (£atf>
@erf;avi) ©vai^e , L. L. s. unb
Paft. jum !4!)on].
M. Nicol. ©tap5ov(i , ^v* ju ^et.
Sig. Phil. @cbeat)ammev , ^v» ju ^et.
M. Jo. Adolph. Fabricius ,
^v, ju 3ac.
M.3oI}ann3a>v, ^v.juSac.
Jpenvic&DafTovius, ^v.ju^ic,
M. Q5evnt)avt) ^IBiefe , ^v. ju ^ath.
M. ©ev()avb J&acfman^Paft. ju 5}?.?0?.
M.^obann ?)??unev/Paft. jumJ^p.(^eifl.
M. Paul. grefc , Paft. jum ^lOapf
M. Jod. Edzardi Gianxus ,
Paft. JU ?>}?jd;.
M. 3of;ann ^uvban , f 29. Sept. ^ol).
3of)ann ^iejlev , Adjuna. ju ^IM),
M. Joach. «^avtel^ , ^v. ju 3«c.
Jodocus Capella , ^v. JU €atf}.
M. Franc. Simonis , Paft. JU ©COVj}.
M. 3oI)ann (Steman , ^Jv. ju 57ic.
M. Jipenvicf) Janichius , ^X. JU ^atf).
M. 3ol)ann Daftbvius I ^53 V. ^U ^Ht
Bened» Palenius , ^v. JU 07ic.
633
626
627
60 f
613
^if
618
618
623
624
624
626
626
628
628
629
629
630
630
632
63S
3,Maji.
A. 1^40.
M. Nic. J&arbf OJ>f , Senior ^f^ic.
M. Sever. ©cf)iufey , Paft. JU 5^(c.
3of;ann?S}?iiaer, L. Paft.^u^et.
M. Jacob. ©voffe , Paft. ju €aff;»
@erf;art)®vai)e, L.L.S.unt)
Paft.jum!^om«
M. Nic. (^ta))5ov(t , ^v. ju «J3e(.
Sig. Phil. @cl)eaf)ammev , ^pr. ju ^ijef.
M. Jo. Adolph. Fabricius,
( $v. ju 3ac.
M. ^o\)mm Sdgev , ^r. ju 3ac«
^enrtcf; Daftbvius , «pr. ju O^ic*
M. Q3cvn5arb SlBiefc , «33v. ju Catf).
M.@er6art).£)acfman/Paft. jus)7?.9??.
M.3of)ann ^uaev,Paft. jum^.^eifr
f 14. Jun.
M. Paul. gvefe , Paft. sum ^at;f
M. Jod. Edzardi GlansEUS,
Paft.ju03?icf;.
3of)ann ^:^^ie|?er , Adjuna. lU ^Ta^,
M. Joach. ^^avtel^ , ^l^v. ^u 3ac.
JodocusCapella, «33v.5uCat&.
M. Franc. Simonis , Paft. JU ©eor(J.
M. 3of;ann ^teman, ^v. ju 97ic.
M. Jgienrid; Janichius , ^v. ju (latl),
M.3o^ann Daflbvius, ^xJp ^et.
Bened. Palenius, ^V.Ju97lC.
M. Nicol. ©taphovjl , Paft. JU 3ol;.
fubfc.d. j.Junii.
M. Nic
€6f
6if
618
623
624
6r6
628
628
629
629
650
630
632
658
640
A. 1641.
M.Nic. J£)ai"bFcj)f, Senior 5^ic.
M. Sever. (gc&IiiteiV Pafl:. JU 3ac.
306(111 n COnincv , L. Paft. jii ^ct
M. Jacob. ©i'0|Tc , Paft. Jll ^ati).
®cvf;av&©mDe,L.L.S.im^
Paft.3nmS)om.
A. 1642.
^?
M. Nic. ©tapf)Ov(I , ^v* in $et.
M. Sig. Phil. ©c^eaf;amnicv ,
«3>v.jtt$ct
M. Jo. Adolph. Fabricius ,
^v.jugac.
M.3o5ann3d3ev, g>v.ju3<Jc.
penvic^ Daftovius , ^v, JU 0?ic.
M. Q5evnf)art) ^icfc, ^v, ju ^atf).
M. @evl)art) JpacfmanyPaft.^u ^X^^}
M. Paul. gvefe , Paft. jum 223ai)f
M. Jod. EdzardiGlanseus,
Paft. |U md)^
3o5antt ^kflcv , Adjuna. ju ?D?id[).
M. Joach. ^^Savtef^, ^v. ju 3ac
Jodocus Capella, ^x, JU (Eatf).
M. Franc. Simonis , Paft. ju ©COVg
M. 3of)ann (gtemanti , ^v. ju 9?ic.
M. J^envic^ Janichius , ^^v. ju €atf),
M. 3of)ann Daftbvius , ^Nv. su -^^ct.
Bened. Palenius , ^r. JU ^ic
M. Nic. (5tapf)0Vfl, Paft. Ju3of>
M.Steph.SchuItetus,
Paft. jum^&t Q5ei)].
fubfcripfit^o. Nov.
crwc^It
^3 5
617
626
60 f
6r j
618
618
^25
624
616
CzG
628
628
629
629
650
630
6;z
640
641
M. Nic. Jg)avt>f epf , Senior 9]ic*
M. Sever. (^d^lutCV , Paft. JU 3tJC*
3of)ann ?):?uaev , D. Paft. ju ^ef.
M. Jacob. (l)VOlIe , Paft. JU €at&»
©evf;avt) ©vaije , L. L. S. unb
Paft.jum.'^om»
M.Nic.@tap5iMfl, t T7.Mart. ^ef.
M. Sig. Phil. (gd;cnf;ammev,
^v.isu ^ee.
M. Job. Adolph. Fabricius ,
^v.ju3ac.
M. 3of)ann ^d(^tt , ^v.^u 3aCr
Jg)envic& Daft"o vius, ^v. ju 0}ic.
M. Q5evnf)av& ^Oiefe , ^v. su datf).
M. ©evf)av& J5)acf man,Paft.ju SD?. ?a?4
M. Paulus gvefc , Paft. ^um ^apf.
M. Jod. Edzardi Glan^us ,
Paft.JU?l}?ic&.
3o6ann Q5ie(Iev, Adjuna. ju ^ic&*
M. Joach. ^^avtel^^ ^v. ju 3ac»
Jodocus Capella, ^v. }U dat^*
M. Franc. Simonis , Paft. JU ® eov^.
M. 3of;ann (^temann , ^v. ju 5^ic.
M. ^cnrid; Janichius, ^v. ju €atf;»
M. 3of)ann Daftbvius , ^l^v. n\ ^et.
Bened. Palenius , ^r. JU 5^ic.
M. Nic. etapf)Ov|T, Paft. ju 305.
M.Steph.Schultetus,
Paft. ium ^.Q3ei(?.
M. Nic
64
€rcoc\)\t
617
627
A. 164J.
erwc^lt
615
'6rf
^18
618
625
624
'626
626
628
628
629
629
630
650
6)2
658
640
641
19.Feb.
M.Nlc.£)rtrblopf, Senior 0^tc. 635
I
M.Sever.lSd)(utcr, Paft.jii3ac.l ^ '7
3o5ann^MIer,D. Paft.su^^ct
M. Jacob. ©rcffe , Paft. ju (latl)
33crf;art) ©rat^e, L.L.S.uni)
Paft, 5um !4)om.
626
()27
M. Sig. Phil. ©c&efl^ammer ,
qjr.ju^et
t 27. Aug.
M. Jo. Adolph. Fabricius ,
«33r. ju 3ac
M.3o5ann3d^er; Q3r.ju3ac
Jpenrici) DafTovius, ^r. ju §7ic.
M. '^evnbari) 2Biefe , ^r. ju (Safl).
M. @iTl)arb ^atf man/Paft. ju ?)}?. O}?-
M. Paul. grefe , Puft. jum ^^IBanf
M. Jod. Edzardi GlanJEus,
Paft. JU 0}?tcf}.
3of)ann ?Bie(ler, Adjund. ju ^Q^icI).
M. Joach. Q5arte(^, f 17- Aug. 3ac.
Jodocus Capella , ^r. JU €latl>.
M. Franc. Simonis , Paft. JU (^COr^.
M. 3o()ann ©teman , '^r. ju 9^ic.
M. J£)enrtct) Janichius , ^r. ju €atf>.
M, 3oI)ann Daft^ovius , 'i)r. ju '^tt
Bened.Palenius, ^r.JU^^lC.
M. Nic. @tapf)Or|I , Paft. JU 3oI).
M.Steph.Schultetus,
Paft.sum^.@et|].
M. Cafpar. ^^OJufler , ^)r. $11 fa,
lubrc.d.24. Febr.
6if
618
618
62^
624
626
626
Gz%
629
629
630
65C
652
6j8
640
641
645
7-Jul-
ii.Aug,
A. 1644.
M. Nic. Jparbfopf, Senior 97k.
M. Sever. ^djiutcr , Paft. jij 3ac.
3o()ann ^l^^ufler , D. Paft. ju ']3et
M. Jocab. ©rojfe , ^x. ju datf;.
@erf)ari) (3mt , L. L. S. unb
Paft. jum !^om.
M. Jo. Adolph, Fabricius t
q3r. m 3<tC.
M. 3of)ann 3d(ier , ^Xw ju 3ac.
^enric^Dafrovius, ^r ju9?ic.
M. Q5ern()ari) ^tefe , ^r. ju €atf).
M. @erf)arb J£)acf man,Paft. ju ^nM.-
M. Paul. ^refe , Paft. sum ^2Gai)f.
M. Jod. Edzardi Glanseus ,
Paft. ju Mcih
3of)ann Q3iefter , Adjund. ju >)}?ic^.
JodocusCapella, ^r.ju Sat^.
M. Franc. Simonis , Pafl. ju ©eorg.
M. 3L>()(^nn (^temann , ""^r. ju 5^tc.
M. Jpcnrid)Janichius,
M. 3of)ann DafTovius ,
Bened. Palenius,
M. Nic.@tap()Or|l,
M. Steph. Schultetus ,
Paft.sum.?).©ei|l.
M. Cafp. miiM , a>r. ^u ^]3ct.
M. Jgierman 0. T3ctfum , ^^r. ju J3et.
fubfcripfitd. i6.Aug.
M.Joach.©d)u(^e, ^r.ju^ac.
fubfcripfit d. i o. Sept.
M. Nic.
«)3r. 5U (iatl%
^r. ju ')3et.
^1)r.5u 97tc.
Paft.ju3ol).
626
6?f
627
4iy
618
618
62;
624
626
626
628
628
629
629
650
650
6$2
658
640
641
644
644
A. i54f.
M. Nic. $art)f cpf, Senior 5^ic.
M. Sever. (gcl;(utcr , Paft. JU ^ac.
3o§ann 0}?uaev , D. Paft. ju ^Vet
M. Jacob. (Br# , Paft. ju Catf;.
•v53erf;avD ©raDC/ L.L.S.unt)
Paft. jum^om.
A. 1^4^,
6t
M. Jo. Adolph. Fabricius ,
1>r. su 3ac.
M. 3o&anH 3d(jer , ^r. $u 3 ac.
Jpenrid; Daflbvius , f 8- Jul. 37tc.
M. Q3ernl)avD mt\i , ^Pr. ju Catl).
M. @evl)ar& .g^acf man;Paft. ju 9}?. 5}?.
M. Paul. grefe , Paft. jum ^apf.
M. Jod. Edzardi Glanjeus ,
Paft.ju5)}?icf;.
3of)ann Q^iefter, Adjundt. ju SQ?id;.
M. Joach. '^artel^, f i^.Aug. ^ac.
JodocusCapella, ^r.JuCatf),
M.Franc. Simonis, Paft.Ju@eorg,
M. 3of)ann '^teman , q3r. ju ^ic.
M.jr)enricI)Janichius, Q^v.juCatO.
M. 3of)ann Daft"ovius , >}3r. su '^tt
Bened.Paienius, ^r.Ju^ic.
M. Nic.(Stap5or|t, Paft.ju ^ol).
M. Steph. Schultetus ,
Paft.jumJg).©ei|l.
M.Carpar.^D^uRer, «]Jr. ju^et.
M. .^erm. t)on Q>etf um, ^r. ju ^et.
M. Joach. ©cl;u(^e , ^r. ju^ac.
enix>e|)U
617
626
627
6is
6iS
623
624
626
626
6zS
629
629
650
650
652
6j8
640
641
(J45
644
644
I2.Ap
M.Nic.J5)avbPopf, Senior 9JlC.
M. Sever. ©c[)fu(er , Paft. ju'3ac,
3or)ann ^uffer , D. Paft. ju ^tt
M. jacob. ®rolTc , Paft. ju €a(f;*
@cr^ar& ^xm , L. L. S. unt)
Paft. jum S)Ottt*
M. Jo. Adolph. Fabricius ;
^v.iu 3ac»
M.3or)ann3d0cr, ^r.ju^ac,
M. q^ernbarD :^iefe , q3r. ju €atf)*
M. @erf)art) J^acf man,Paft. ju 9}?.s»?.
M.PauI.Srefc, Paft.jum2DSa|)f.
M. Jod. Edzardi Gianseus ,
Paft. JU ?0?ic&.
3of)ann Q5le(ler , Adjuna. ju 0}?ic5*
Jodocus Capella, ^r. JU €atl^.
M. Franc. Simonis , Paft. ju ©eorg»
M. 3of)ann (Sfcmann , «}3r. ju 9^ic.
M. J;)enric|) Janichius , ^r. ju ^aff;,
M. 3of)ann Daflbvius , «))r. ju ^e^
Bened.Palenius, ^r.JU ^ic»
M. Nic. ©tap^orjl , Paft. $u 3of;»
M. Steph. Schultetus ,
Paft.jum.5.@cifl.
M.Carp.g}?uaerg, .*r.ju«Pce.
M. ^txman t). ^etf um , 0r. ju ^et
'M. Joach. ©cbul^c , ijJr. su 3ac
.g)cnrid; (gtapf)or(l, 5>r. ju^Jif,
fubfcripfit eodem menfe.
M.Nic.
A. 1647.
envei)It
A. 164^.
Icrwc
646
63 f M. Jacob. ©roHe , Paft. ju Cat^.
I g.jul. Nj. Gottfr. Gefius , Paft. JU ^iC
rubfc. 29. Oftobr.
«^7 <Sevf;a);t> @mt)e , L. L. s. unb
Paft.jum:^om.
^18
624
626
628
629
629
650
650
6;2
640
641
64;
644
€44
646
jC.Jttl.
626
647
627
61;
M. Joh. Adolph. Fabricius ,
*v. su 3ac
M. 3o5ann 3d^ev , ^r. ju 3«c.
M. 3)evn5ov^ -lOiefe , ^v. ju €atf).
M. ©ev^avi) JE)acf man,Paft. ju CO?.CO?.
f 17. Jan.
M. Paulus grefc , Paft. jum ^ai;f.
M. Jod. Edzardi Glanasus ,
Paft.SU?l}Jic!?.[g^g
gobann^tefier, Adjuna. ju 9)^id).
Jodocus Gapella, ^w JU €atl),
M. Franc. Simonis , Paft. JU ©eorg.
M. 3o(>ann (^temann , ^r. ju 9}ic.
M.^envtd) Janichius, «)>r. JU €at!)>
M. 3o5ann DafTovius , ^t. m T>et.
Bened.Palenius, «)>r4u9}!C
iM. Nic. ©tapf)or(l , Paft. ju 3oI>
M.Steph.Schultetus,
Paft. jum J»p.@et|].
M.Carp.9}?iiaer, ^r.ju^l^et.
M. JE)erm. »on ^etf um , ^r, ju ^"Pet.
M. Joach. ©d)u(^e , ^r. ju 3ac.
^enricf) iStap5or|?, ^r. ju 97ic,
IM. Ge. 5Seutin , Paft. iU ^^(W. ^^
6ig
62J
626
626
629
629
630
650
658
640
641
645
644
644
646
647
M. Sever. ^c()Iuter , Senior 3aC«
t * 6. Jul.
3o5ann ^MiUx , D. h. a. Sen. ^tU
M. Jacob. (3)ro|Te, Paft. ju €atf>
M. Gottfr. Gefius , Paft. ju ^lc»
©er()avi) Q^xm/ L.L.s.unb
Patt.inm5)om.
M. Jo. Adolph. Fabricius ,
^r.juSac.
M. 3o5ann Sd^ev, ^r. ju 3ac.
M. ^Sern^arb 2Giefe, $r. su (latf).
M. Paul. grefe , Paft. jum Sa3ai)f.
M. Jod. Edzardi Glanseus ,
Paft.guCDW.
3o5ann5^iener, Adjund. ju ?9?ic&»
Jodocus Capella, ^u JU Catf>
M. Franc. Simonis , Paft. JU dSJeorg.
M. 3o6ann (gtemann , JPr. ju jy?tc.
M.^enrtC^Janichius,
M.3ol)annDaftbvius,
Bened.Palenius,
M.Nic.®tapf)OVJT,
M.Steph.Schultetus,
Paft.jumJ^.@et(!.
M.Cafp.s):^uaer, ^r.ju^Pef.
M. .g)erm. t)on ^etf um , ^r. ju ^tU
M. Joach. (^(i)\lltii , q>r. SU 3<^C.
S^tmi^ ©tap5or(], ^r. ju 57tc.
M. Ge. g3eutln , Paft. iu ?«;^0V. §??♦
^r. ju (Xatf^
^r.jH^Pet*
«Pr. ju ^iu
Paft.5u3of>
648
2. Feb,
^47.
627
6is
618
616
626
628
629
629
650
630
6j2
6;8
640
641
644
644
64^
647
Mart.
A. 1^49.
^0f)<xm^M{Uv , D. Senior «Pef.
M. Jacob. @ro|Te / Paft. JU <latf).
Ni. Gottfr. Gefius, Paft. ju 57iC.
Jo. Balth. Schuppius, D.. 3^C.
fubrc. i^.Julii.
(Serf;avt)®iW,L.L.S.unb
Paft.jumS)om.
A. iC^o,
«r
crxci^ltl
648 bol^amt^liaer, D. Senior ^U
VI. Jo. Adolph. Fabricius ,
M. ^o^ann Sdcjcr , ^v. ju 3ac.
M. Q5ernl)ari) ^^iHJiefe , ^r. ju ^atl).
M. Paul. giefe , Paft. juni ":H3ai;f.
M. Jod. Edzardi GlaniEus ,
Paft.JU^td;.
3o^ann?^ie(ler, Adjuna.ju?l}?id;.
JodocusCapella, ^}3r.ju€at5.
M. Franc. Simonis , Paft. ju ®eorg.
M. 3oI)ann sgteman , ^r. ju ^ic.
M.Jpenrid)Janichius, ^r.ju €at5.
M. 3of)ann Daflbvius , ^r. ju ^et
Bened. Palenius , ^r. JU ^JJic.
M. Nic. sgtap5or|i , Paft. ju ^O^.
M.Steph. Schultetus,
Paft.jum.?).©ei|l.
'M.Cafp.^MIer, ^r.ju^et.
M. .^erm. m\ q3etf um , «})r. ju ^tt
M. Joach. @d)u(|e , $r. ju 3ac.
J^enrid)(^fapI)orft, f n.Febr. ^ic.
M. Ge. i^eiitirt , Paft. ju ^ax. ^,
3o5ann ©urlanb, Adjuna:. su5)?ic^.
fubfcripfit lO.April.
M.Ge.Jparbfopf, ^r.juTOc*
fubfc. 27. Julii.
^5f
^47
649
^27
61 s
62;
626
62S
629
629
650
650
652
658
040
641
64}
644
644
647
649
649
M. Jacob. ©roffe , Paft. ju €at^*
M.Gottfr.Gefias, Paft.5u9]iC»
Jo. Balth«Schuppius, D.
Paft.ju3act
^er^arb ©raue , L. L. S. unb
Paft. jum S)omi
M. Jo. Adolph. Fabricius , ^
^r.juSae,
t 29. Odobr.
M. 3of)ann 3d^er , «Pr. ju 3ac,
M. 5^crnl)arb SGBiefe , ^r. ju ^f),
M. Paul. grefe , Paft. jum ^apf,
M. Jod. Edzardi Glanseus ,
Paft.juSD?icr;*
3or)ann5^ie(!er, Adjunft. ju ?0?ic&.
JodocusCapella, ^r.JU Cat^»
M. Franc. Simonis , Paft. ju ©eor^*
M. 3o5ann ©teman, ^^r. ju ^ic*
M.^enric^Janichius, ^t4\l€att)^
M. 3o5ann Daflbvius , ^r. ju ^et»
Bened. Palenius , ^r. JU ^iC^
M. Nicol. @tapl)0r(l , Paft. JU 3oI>
M. Steph. Schultetus ,
Paft.jum.?).(55ei(!.
M. Cafp. ?0?ufler , «Pr.ju^cf*
M. Jf;)erm. Don ^3etf um , ^r. ju 1)et.
M. Joach. (5cf;uli^e , $r. ju 3ac,
M. Ge. Q5eiitin , Paft. ju 9}?ar. ^71,
3of)ann (^urlanb, Adjund. ju ?[^ic&.
M.Ge.J^arbfopf, Q3nsu5?ic.
1 1
o^
S^
A. I^fT.
A. I(?f2.
617
€i8'
€2;
626
Gi^
€28;
629
^29
6;o
650
632
^40
64?
644
644
647
€49
649
l^. JUD.
3o()ann^}?uaev,D. Senior .Q3et
M. Jacob. @i'0(Te , Paft. JU (£atl>
M. Gottfr. Gefius , «Pr. JU 07ic.
Jo. Balth. Schuppius, D. Paft. JU^ac
©er5art)©rat)e, L.L.s.unt)
Paft.jum^om.
: «.
648
«47
649
627
M. go^nnn 3dj]er, ^r. ju 3ac
M. Q5ern5ari) ^iefe ^ ^x. ju €at()
M. Paul. SJrefe , Paft. jum 3[Bai;f
M. Jod. Edzardi Glanaeus ,
Paft. ju Wlid)
3o5annQ5iel]er, Adjuna.ju ?Q?id)
JodocusCapella,, ^r.JU^atf).
M. Franc. Simonis ,. Paft. JUi^eor^.
M. Qof^ann (^teman , ^r. ^u 97ic
M. J^ietiric^ Janichius , ^r. ju Catl;
M. 3o()ann Daftbvius , ^r. ju ^et
Bened.Palenius, ^r ju97ic
M.Nic. <@ta))5orfl , Paft. ju 3o().
M. Steph. Schultetus ,
Paft. jum S^f, ©eijl
M.Carp.?D7uaer, ^r.ju^et.
M. S;)ixm, t)on ^13etFum, ^r. ju '^tx
M. Joach. ^c6u% , ^r. ju 3ac
M. Ge.«^£UtitT, Paft. juOTJar. 93?.
3o5ann @urfanb,, Adjundt. ju07?ic5.
M. Ge. .&art)f opf, ^r. ju 07ic.
M. Vincent. CruII , '^x. JU 3«^.
fubfcripfit d. 8« Julii.
^18
62J
626
626
628
629
629
6p
650
652
658
640
641
645
644
644
647
649
649
6;!
3of)ann5}?uaer, D. Senior ^ee.
M. Jacob.. ©rolfe , 1 1 4. Sept. (l(ii\),
M. Gottfr. Gefius , Paft. JU 07iC
Jo. Balth. Schuppius, D. Paft. JU ^ac
^erf;art) Q5ra\)e , L. L. s. un^
Paft.$um^om.
M, 3of)ann 3ds«v / ^v. su 3ac.
M. Q5evnf)art) 223iefe , ^r. ju Cat^.
M. Paul. grefe, Paft. jum Sa^avf.
M. Jod. Edzardi Glanxus ,
Paft. ju m^.
3of)ann ^iejler, Adjuna. ju ^D^id).
JodocusCapella, Q3r.JU €at^
M.Franc.Simonis, Paft.JU^eor^.
M. 3o5ann (^f eman , ^x, ju 97ic,
M. ^enrid) Janichius , ^x. ju (laif:)*
M. 3of)ann DalTovius , ^r. ju ^et,
Bened. Palenius , f i . Julii. ^ic.
M. Nic. @tapf)Orfl , 1 24. Mart. 3of;.
M.Steph. Schultetus,
Paft. jum JTp. ©ei(l»
M.Cafp.^uaer, ^r.ju^et.
M. J^erm. v>on ^etf um , ^r. ju ^et.
M. Joach. (^ct)u(^e , $r. ju 3ac.
M. Ge. Q3eittin , Paft. ju ?0?ar. «)}?,
3of)ann ©urfant) , Adjuna. ju CO?id).
M. Ge. J&arbf opf C|3r. ju 57ic.
M. Vicent.(2run, $r.ju3ac.
crire[)It
648
.649
427
A. i^f?.
3ol^ann CO?uaer , D. Scnior ^cf,
M. Gottfr. Gelius , Paft. JU 97ic.
Jo. Balth. Schuppius , D.
raft. JU 3ac.
A. i^f4.
€9
Jo. Corfinius , D.
fubfc. 4.Julii.
Paft. JU €atf>
(^cif;av& Q)rat)e, L.L.S.un&
Paft.jum:5)om.
crwc^lt
648
647
649
^27
^16
62?
626
626
62g
629
629
650
650
6;2
641
645
644
644
647
^9
649
«n
6. Jan.
h.a.
M. So^ann 3d^er , ^r. ju 3ac
M. i^evn^. ^iefe/ «pr. ju €at5
M. Paul. grefe , Paft. jum '213ai;f.
M. Jod. Edzardi Glanaeus ,
Paft. 5U md).
3o5annQ5ie(ler, Adjuna. ju ?i}?icf).
Jodocus CapelJa, ^r. JU (Idtf).
M. Franc. Simonis > Paft. JU ©eorg.
M. 3o()ann ©teman , ^r. ju 97ic.
M. J>j)enricl) Janichius , ^r. jn (latf)-
M. 3o()ann Daftbvius , ^r. ju ^et
M.Steph.Schultetus,
Paft. jum ^. ©eijl
M.Cafp.?muffer, «33r.ju^et
M. J^evm. tjon ']>etfum , ^v, ju ^et
M. Joach. (^c^ul^c , $r. ju ^ac
M Ge. ^:^eutin , Paft. ju g}?ar. ^,
Sof)ann ©uvlant), Adjuna. ju ^id)
M. Ge. ^avbf opf , q3r. ju ^ic.
M.Vincent.€vua, l3v.ju3ac.
M. 305. ?ecf lenbuvg , Paft. ju 30!)
fubfcr.26. Jan.
M. .^en vic& ^uct5o(| , ^r, ju ^tc.
fubfc. I f . April,
618
62;
626
626
62S
629
629
650
630
6^2
641
645
644
644
647
649
649
6ri
6n
.6fj
3of;ann«3}?ufIer,D. Senior ^ef*
M. Gottfr. Gelius, Paft, ju 57tC. .
Jo. Balth. Schuppius , D.
Paft.ju3ac. >
Jo. Corfinius , D. Paft. JU €atf>
©cr5art> ©rave , L. L. S. unt)
Paft.jumS)om,
M. 3of)ann 3d^er , ^r. ju 3«c.
M. ?55ern(>arD ^iefe , ^r, ju (latf)*
M. Paul. Srefe , Paft. jum ^ai^ft
M. Jod. Edzardi Gfanaeus ,
Paft.JU^iC&.
3o5ann5Sie(}err Adjuna.ju?0^'cf>
Jodocus Capella, ^r. JU €atf>
M. Franc. Simonis , Paft. JU Q5eOrg*
M. 3otann (Steman , ^r. ju 97ic.
M. fymid) Janichius , ^r. ju €atf).
M.3o()ann Daftovius , ^r. ju ^ct*
M. Steph. Schultetus ,
Paft. jum Jg). ©et(T.
M.Cafp.fOluaer, q3r.juT)ct.
M. Jfpevm. \)on '^Petfum , ^v. ju ^et.
M. Joach. ed^uiric, ^r.ju3ac.
M. Ge. ^:^cuftn; Paft. JU ^Mv. 9}?.
>()ann (^uvlant), Adjuna. ju^ic&.
\i Ge, Jpavbfopf, ^r. ju ^ic.
M. Vincent. CvuH, ^V. JU 3ac.
M. 3o(). Qrecflenbuvcj , Paft. ju 3o6*
M. ,^cnvic^ ^:^d;^o(|, ^v. ju ^ic.
i 5 ^Cff
73
648
6z7
€18
62;
626
626
628
^29
629
650
6;o
6;2
644
644
647
649
649
6n
6J5
A. loff.
3o[;ann ^lMa-, D. Senior «3>et.
M. Gottfr. Gefius , Paft. ju ^lc.
Jo. Balth. Schuppius , D.
Paft.Ju3(JC.
Jo. Corfinius , D. Paft. JU ^af^.
®erf;avt)©rat>e, L.L.S.unb
Paft.sum^oni,
crwc^lt
648
6'47
^49
61'^
M- Sobann 3d^av ^r. ju 3ac.
M. ^crnf)avb ^tefc , ^v. ju €aef).
M. Paul. ^refe , Paft. jum ^apf
M. Jod. Edzardi Glanaeus ,
Paft. JU g}?l'd).
3o5ann 5^ie|^er , Ad juna. su '^ilM).
Jodocus Capellu, ^V. JU ^latl).
M. Franc. Simonis , Paft. JU @eOV().
M. 3ol)ann (gtcman , «pr. ju g^jc.
M.^Cin*icf)Janichius, jii. Dec. (Eaf f).
M. 3o5ann Daftb viu* , q>v. $u ^ef .
M. Steph. Schultetus ,
Paft.sumJ&.Q5eifl.
M.Cafp.Mer, ^v^ju^Det.
M. Jg)erm. m\ ^ef f um , l3r. ju ^et.
M.Joach.ecI)uli§e, ^r.5u3ac.
M. Ge. >:Seutin , Paft. ju OJZav. m.
3of)ann (guvlant) , Adjund.ju ^M).
M. Ge. .t)arbf opf , ^v. su 5^ic.
M. Vincent. CvuU , $V. JU 3ac.
M. 305. ^ecf (enbuv^ , Paft. ju 3o[).
M. J£)envi^ ^uct{)Ol§ , Q)r. ju 5^ic.
5i8
625
616
626
628
629
629
641
^45
644
644
647
649
649
6ri
<^f5
A. i6f6.
u »1 I I. ■ I ... t« I I I
Johannes5}?14((ey, D. Senior ^tt
M.Gottfr.Gefius, Paft.ju9?ic*
Jo. Balth. Schuppius , D.
Paft.ju3ac, ,
Jo. Corfinius > D. Paft.5uCafl^«
@erJar&®vat^e,L.L.s.un&:
Paft.SUm^Ott)»
M. 3of;ann 3?ajier , ^r. lu Sac,
M.jSevn^avb^iefe, Caf^
'm. Paulus gvefc, Paft. jum *2a^ai;f,
M.Jod. Edzardi Glanseus,
Paft.JU?0?icr>
3of)ann5Siellcv, Adjuna.ju^?ic&.
jodocus Capella, ^V. JU (iQtf),
M.Franc.Simonis, Paft.SU©eoV0»
M.3o^ann ©feman, ^v.ju^^ic.
M. 3of)ann Daflbvius , ^v. su ^cf^
M.Steph.Schultetus,
Paft. jum ^. ®ei(?*
M.Cafp.?0?ufleV; Q3v4u^ct,
M. ^cvm. Don ^etfum, ^r. 511 -pef.
M. Joach. @cl)u(^e , ^v. ju 3ac»
M. Ge. fBeutin , Paft. ju ^Tlax. ^.
3of). ©urlanb , Adjuna. ju m^).
M. Ge. Jpavt)f opf , 'l^v. ju 97ic.
M. Vincent. Cvufl, $V. JU 3ac.
M. 3of). ^ecflenbuv^ , Paft. ju 30^.
M.$envid)Q5uc6W/
i8.Dcc.!^of)annguvfeni
«Pv.5u97ic*
qjv^uCaff).
3^^
648
A. 16 S7*
^C>f)am ^ulUx , D. Scnior ^tU
M. Gottfr. Gefius , Paft. JU ^ic^
Jo. Balth. Schuppius, D.
Paft.ju3ac.
Jo. Corfinius , D. ^r. SU.Catf;.
®erl^rtv&©iW/ L.L.S.unt)
Paft.iumS)oim
A. i^jfg.
71
erwc^Itf
648
647
649
6x7
M. 3or;anu Sdger , «)3r.Su 3ac.
M. Q3crn5arD ^lBicfe , ^r. ju €arf),
M.Paulus Srefe,* Paft. sum ^apf
M. Jod. Edzardi Glanaeus ,
Paft.SU?0?icl).
3o()ann^ie|]er, Adjund. ju ^ic^.
Jodocus Capella, ^r. ju Cotf;.
M. Franc. Simonis , Paft. JU ©eorg.
M. ^ofeann ©teman , ^r. ju 5^ic.
M. 3ol>ann Daftovius , ^r. $u ^et.
M. Steph. Schultetus ,
Paft. jum ^. @et(l.
M.Cafp.Mrer, q>r4U?^ct
M. J£)crm. t)on ^'}>effum , $r. ju ^ct.
M. Joach. v£9c()ul^c , ^r. ju 3ac.
M. Ge. Q3cutin , Paft. ju ^av. ^.
3o5ann (Sur/ant) , Adj. ju ^Hli^i),
649 iM.Ge.^arbfopf,
M.Vinc.^rulI,
^^•3c>5.^ecf(enbur0,
M.^cnridb^uc^tiol^,
So^ann giirfen,
fubfcr. 9. Jant
^r.su9?ic
^x. ju 3ac.
Paft.ju3ol%
^r. su ^ic.
^r.ju (2:atl;.
* ©if^e bfe ©^rtfft fo fn e. €af p. X^nrn
^n9pff8eU6ettvori)(R*
618
625
626
626
628
629
629
650
652
641
^43
644
644
647
649
649
6s6
3of)ann 5^Uttcr , D. Senior ^tu
M. Gottfr. Geaus , Paft. ju ^ic.
Jo. Balth. Schuppius, D.
Paft.ju9^iC»
Jo. Corfinius , D. Paft. ju Catf;.
®erf;art)©rat)e, L.L.S.unb
Paft.jum!X)om,
^' 3«>r;ann 3d(]ev , ^r. ju 3ac,
M.^Bern^. SBiefc, ^r.juCat^.
M. Paul. grefc , Paft. jum 2Sai?f*
M. Jod. Edzardi Glanasus,
Paft. JU md).
3of)ann^ief!er, Adjuna.$uC[)?ic&»
Jodocus Capella, ^r. JU €iitf),
M.Franc.Simonis, Paft.JU@eor^.
M. 3i>f)ann (gtemann , ^r. ju yiiu
A. 3o5ann Daflbvius , ^r. ju ^ct.
vl.Steph.Schultetus,
Paft. jum ^. ©eifr
M.Cafp.CO^uIfer, q^r.ju^ef.
vl. .yperm. Don ^etfum , ^r. ju l3et,
M. Joach. (5cl;u(^c , $r. ju 3ac,
M. Ge. Q5eutin , Paft. ju eOZar. ^«
3o5ann ^ur(ant), AdJ. ju 9}?id[)*
M. Ge. Jpart)f opf , $r. ju 5?ic»
M.Vinc.CruH, 1>r.5u3ac,
M. 305. ^ccf (enbur^ , Paft. $u go^.
M. ^enrid; ^ud;f)0l6, ^i^' J" ^^i^*
3o^ann gwrfen, Q3r. ju €atf;»
«^
-iJ"^'
7^
encre^It{
648
M7
649
618
62?
626
626
€28
629
629
6;2
641
645
644
644
647
649
649
6n
6n
6y^
A. i6f9.
3cf;mm?D?uaer,D. Senior q3e(.
\i. Gottfr. Gefms , Paft. ju 97ic.
jo6- ^Oiil), Schuppius , D. 3ac.
jof;ann Corfinius, D. «pr, ju (la\\)*
^erf)arti©vai)e/ L.L.S.unt)
Paft.iumS)om.
M. 3of)ann Sd^er , ^r.ju 3ac.
M. ^:Sevnf)arD ^tBiefe , f 29. Jui. (l(ki[),
M.Paul.grefe, f 4. Dec. jum ^iCapf
M. Jod. Edzardi Glan^us >
Paft.JU?0?tcf).
3o5ann Q3ie|ler , Adjunftus ju '^x&j*
Jodocus Capella, ^v. JU ^atf).
M.Franc.Simonis, Paft. ju Q)eovc!
M. 3o5ann ©teman , ^r. ju O^ic.
M. 3of). DafTo vius , «Pv. 5U ^et-
M.Stepii. Sciiultetus,
Paft.jum5p.!®eif]
M.Cafp.?»Mler, ^r.juq^et.
M. Jperm. tton ']3effum , $r. su ^et.
M. Joacli. ©d)ul^e , ^r. ju 3ac.
M. Ge. Q^cutin , Paft. \\x ^Hax. ^,
3oI?ann @ur(anb, Adjund. ju ^id).
M.Ge. J^a vDfopf, q3v.ju97ic.
M. Vincent. ^ruff, «J>r. JU 3ac.
M. 3of)ann ^ecf ienbur(j ,Paft. \\\ 3of).
M. $enric& Q5ud)f)0lfj , ^r. ju 9?ic.
3of)ann giirfen , $r, ju €atf>
crwe^lt
648
^49
S27
62S
629
629
650
052
641
^4?
644
644
647
649
649
6fi
6n
6f6
i8 Mart
e. d.
h. a.
A. 1660.
3o5ann ^O^iiffer , D. Senior ^ct.
M. Gottfr. Gedus , Paft. \\x ^ic.
3of)ann?^a(tf).(Scf)upp,D. ju3ac,
3of)annCorfinius,D. Paft.juCatf).
® erf)arl) ©rat>e , L. L. s. unt)
,Paft. jum !^om.
618 M.3or)ann3ci^er, ^nju^ac.
626 M. Jod. Edzardi Gianseus ,
Paft.ju^ic&.
3o5annQ3ie(Icr, Adjuna.ju?0?ic^.
JodocusCapelia, j 28. Febr. ju (yatf).
M.Franc.Simonis, Paft. ju ®eor.(J.
M. 3of)ann (gtemann , ^x. ju Ttiu
M. 3of)ann Daflbvius , «Jr. ju ^et.
M. Stephi. Schiultetus ,
Paft.jumJ^.©et|I.
M.Cafp.?0?u(fer, ^r.ju^et*
M. jperm. t)on ^T^etfum , $r. ju ^ct.
M. Joacii. (Sc()uf|c , ^r. ju 3ac.
M. Ge. Q5eutin , Paft. ju 9??ar. 9}?.
3of)ann ©urfanl), Adjuna. ju ^^ic&.
M. Ge. JE)arbf opf , Q>r. ju 97ic.
M.Vicent.M, fr.JH^aC.
M. 3of)ann '^ecnenbur^, Paft. ju 305.
M. Jpenrtc5 Q5ud)l^of§ ,\\e. Jan. 97ic.
3of)ann5urfen, q^r. ju €0^5.
M. Vicent. ^eterfcn , ^x. ju €atf).
fubfcripfit d. 25. Mart.
M..5)enrid;€fmcn^or|?, q3r.su ^at^.
fubfcriplitjo. Mart.
9. Apr. Albert. (gcf)aar , Paft. jum 39Sa^f.
fubfcripfit d. 27. Apri\
M. Hieron. ^MWiX , ^% JU 97tC.
fubfcripfit d. 21. Sept.
3d^
648
647
6z7
6iS
626
61S
6zi)
632
641
645
644
6^4
647
649
649
6f5
6f6>
660
660
660
660
A. 16^1.
"» ■ ■■■■ I ■■,
3oNin^u^^^<^;D* Senior ^et
M. Gottfr. Gefius , Paft, ju 57ic*
jof), ^afff). Schuppius , D. 3ac.
t 16. Jul.
jOf)atmCorfinius,D. Pafl.JuCat^»
(^evf)avt)©iat)C/ L. L. s. unb
Paa.|HmS)om.
M.3o5ann3d5ev, ^r/su^ac.
M. Jod. Edzardi GIat>2eus,
Paft.JU^(Cf).
^onann Q3ic|ler , Adjundus ju COlid;.
M. Franc. Simonis , Paft. JU (2)eOV(J.
M.3o^ann@teman, ^}Jr«$u97ic.
M. 30I). Daftovius , ^v» $U ^l)et.
xM.Steph. Schultetus,
Paft.jum^.:©el(!.
M.Cafp.^Mev, q>v.juT>et.
M. Jperm. \)on ^Vctfum , ^x. ju -j3et.
M. Joach. (Sc()ul^e, ^v. ju 3ac.
M. Ge. ^^eiif in , Paft. ju 9)?av. ^.
3ol)ann ©uvlanb, Adjund. ju 0?iid;.
M. Ge. .^^arbPopf , «pv. ju 'Ttic
M. Vincent. (S^rud, '^p^^ jy 3^^.
M. 3of)ann ^eflienbuv0,Paft. ju3o5.
3ol)annguvfen, ^t.^n^atf).
M. Vincent.q^etevfen , ^J)r. ju ^at^.
M. .5)eHj\ (Sfmenf)or(t , ^r. ju (2:atb.
Silbert ^d)aar , Paft. jum ^ai)f.
M. Hieron. O^uffev , >J3r* JU 9^(C.
A. ii^^t.
71
647
649
h. a.
j.Aug,
627
618
6z6
628
629
6;o
6p
641
645
644
644
647
649
649
6fi
^n
6f6
660
660
660
660
3oN»» 5!?luffer , D. Senior ^ef.
M. Gottfr. Gefius , Paft. ju 57(^1
3of)annCorfinius,D. Paft.juCaef;*
Cafp. Mauritius , D. Paft. JU 3c^C,
fubfcr. jo.Odobr.
® erf)art) ^xm , L. L. s. m\>
Paft.jumSon»#
M.3or)ann3d(iev, ^r,ju3«,
M. Jod. Edzardi Glanseus ,
Paft.ju?^i(5.
^jo&ann Q3ief!er , Adjuna. ju ^ic&.
M. Franc. Simonis , Paft. ju ©eOV^,
M. 3of)ann (^temann , ^r. ju ^ic.
M. 3of)ann Daftbvius , «pr. |u ^et.
M.Steph.SchuItetus,
Paft.3umJ&v©e(f!.
M. Cafp. 5}?uffer , 5}>r. ju ijet.
M. j^erm. t)on ^etPum , ^r. ju $ef,
M. Joach. (gcjuf^e , «Pr. ju 3ac.
M. Ge. «^eiitin , Paft. ju s))?ar. ^.
3of)ann (gurfanb, Adjunft. ju sj}?(4
M. Ge. ^arbf opf , ^r. ju m.
M.Vicent.(Srun, q^r.ju^ac.
M. 3of)ann '^ecrienbur^, Paft. ju 3of;.
3of)ann gurfen , ^r. ju mb'
M. Vicent. «Jieterfen , ^r. ju ^atl).
M. ^mxid) gimen^orfl , ^r.^i €aff;.
Albert. (gefjaar , Paft. jum 3Bai)f.
M. Hieron. ^uUtv , ^x. JU ^ic.
c^
30^
74
«27
A. i66;»
3i>5min OlJJuaer, D. Scnior 5J3(t
M. Gottfr. Gefius , Paft. JU 9}k,
Jo. Corfinius, D.
Cafp. Mauritius , D.
630
(;2
644
€44
649
649
€60
660
660
46o
Paft. JU €atf>
Paft.ju3ac.
©e^5avD@vat)e, L.L.s.unt)
Paft.ium^Dm.
648
647
662
627
M. 3or)ann 3dpr , ^r. s« 3ac.
M. Jod. Edzardi Glanaeus ,
Paft.ju9]7id}
3of)annQ5ief!er, Adjuna.5u?mid[^
M. Franc. Simonis , Paft.jw ©eorg.
M. 3o5ann ©tcmann , ^i% ju 97tc
M.^obannDairovius, .^r.^u^et.
M.Steph.Schuketus,
Paft. jum ^. ©ei)l
M. Cafp. ^O^uaer , ^r. ju ^et
M. J&erm. m\ «Petf um , «Pr. ju ^et.
M. Joaeh. <^i)W\%t , 1>v. JU 3ac.
M. Ge. Q3eutin , Paft. ju ^ar. ^,.
3o5ann (^urlant), Adj. ju m^.
M. Ge. .5)art)f opf , ^r.su97ic.
M.Vinc.^ruH, 1>r-ju3(
M.3o5.^ect"!enb«rg, Paft.5u3o().
3o5anngurfeB, ^r.ju^ai
M. Vinc. ^etevfen , ^r. ju (1<M\).
M. Jpenr. (gimentorjl , ^r. ju €<kih>
2ftbert ©d)aar , Paft. jum g08ai;f.
M^Hiev.^O^wner^ ^r^ju^^ic.
A. 1(364.
.!■ I ■iiiiawiiii I 1 ■ - ■! ■ . I- I ■ r I Mi II 1*11
Johannes?>??u(Ier, D. Senior ^ef.
M. Gottfr. Gefius, Paft. ju 97ic.
Jo. Corfinius , D. f 1 9 Maji. ^OXl)*
Cafp. Mauritius , D. Paft. JU 3aC»
©«r^arD ©rauc, L. L. S. unb
Paft.jumS)pnn
618
626
628
629
650
6;2
641
645
644
644
647
649
649
6n
6n
6f6
660
660
660
660
h.a.
7. Aug.
M. 5of)0nn 3d^er , ^r. ju 3ac»
M. Jod. Edzardi Glanceus ,
Paft. 5U ^td).
3o5ann ^teOer , Adjuna. ju ^ic&.
I 20. Junii.
M. Franc. Simonis , Paft. JU ©eor^.
M, 3of)aHn ©teman, ^V. ya ^ic.
M. 3ol;ann Daftbvius , ^r. ju ^et.
M. Steph. Schultetus ,
Paft.5umJE).®eif?.
M.Cafp.sD?u[{cr, ^r.ju^pct.
M. Jg)erm. t)on ^etf um , 5^r, ju ^et.
M. Joacli. (gd;ul|e , <pr. ju 3ac.
M. Ge. «;5eutin , Paft. ju 0??ar. CO?.
3obann@ur(ant>, Adj. iu^}?ic&«
M. Ge. JE)art)f opf , q3r. ju S7ic»
M.Vinc.(2run, <Pr.ju3ac
M. 305. ^ecf lenbur^ , Paft. ju 30^.
3of)ann guvfen,
M. Vinc. ^eterfen ,
M..^enr.€fmen5or|l,
21lbcrt@d^aar, Paft.jum'2Ba^f.
M. Hieron. ^utter , ^r. ju 97ic*
fM.^enr.<55ra^muaer,Adj.5uS3??jct).
j fubfc. i9.Aug.
] M. Mich. t). Cppenbufc& , 9)?ic&.
\^ fubfc.26.Aug.
3^^
«Pr.ju €atl).
^r. ju (l(x%
^r.ju €at5.
A. i66f.
I iM- ' r"^T n— I
648 3i^l)am ^Mtv f D. Senior ^ct
647 M. Gottfr. Geaus , Paft. JU 9?iC
661 Cafp. Mauritius , D. Paft. JU 3«C.
h.a. ^a»tbJ?[ug,D. Paft. JU (yat^.
i9-Feb. (ubrcriplit i f . Junii.
A. 1C66.
7r
6a^7
618
626
629
6jo
6;2
641
64}
644
644
647
649
649
6n
6f6
660
660
660
660
664
^64
©crf;aiD@i'at)e/ L. L. s. unb
Paft.jumSom.
trcocJ)lt
648
647
662
66f
627
M. 3ol)ann 3dger, ^r. ju Sac.
M. Jod. Edzardi Glanseus ,
Paft.jug}:{cb.
M. Franc. Simonis , Paft. ju Q5eOl*5.
M. 3oI;ann @f eman , ,^r. $u Ttic.
M.^o^ann Daftbvius, ^r.ju^et.
M. Steph. Schultetus ,
Paft.jum^.^eill.
M.Carp.s))?uaer, «}5r.$uQ3et.
M. ^txm. t)on ^etf um , Q3r. ju ^et.
M. Joach. ^d;ul^e , ^r. ju 3L«c.
M. Ge. ^Seutin , Paft. ju ^ax. ^.
3of;ann ©urlanJ) , Adjunft.ju 3)?icJ.
M. Ge. .fparbfopf , qjr.jum
M. Vincent. CruU , ^r. JU 3ac.
M. 305. Q:ecf (enbur^ , Paft. ju 3o(;.
3o5ann guvfen , «Pr. ju (£at^.
M. Vinc. ^l>ef erfen , ^4>r. ju (Sath.
M. Jpenr. ^(men()or|? , ^r. ju Satf;.
2i(bert (^cf^aar , Paft. jum 2Gapf.
M.Hier.^ufler, «pr^uS^tc
M. .^enr. (55ra^muf(er , Adj. ju ^td?.
M. Mich,t>,Oppenbufc[), Si^^icj;.
618
626
629
650
632
641
645
644
644
647
649
649
6fi
6f5
6f6
660
660
660
660
664
664
3o6annSI}?uf!er,D. Senior q>ef.
M. Gottfr. Gefms , Paft. JU WC.
Cafp. Mauritius , D. Paft. ju ^C^C*
DaDit)5^(u0, D. Paft.ju€atl^»
Q5erf;arl) ^xm , L. L. S. unl>
Paft.jumS>om.
M. 3o5ann ^a^er , ^r. ju 3ac.
M. Jod. Edzardi Glanaeus,
Paft. JU m(^)*
M. Franc. Simonis, Paft. $U ©eorg»
M.3ol^nn ©teman, ^r.ju 97fc.
M. 3o5ann Diftbvius , ^r. ju ^tt
M. Steph. Schultetus ,
Paft. jum Jg). ®ei(l.
M.Cafp.?0?uner, ^r.ju^Pef.
M. Jg)erm. i>on ^etf um, ^h ju ^ee.
M. Joach. (Scf;u(^e , ^r. ju 3<^c.
M. Ge. q5euttn , Paft. ju SQ?ar. ^,
305. ©urlanD , Adjuna. ju 5Q?(d;.
M. Ge. JTparDFopf , ^Jr. ju 9)iC.
M. Vincent. (^^ruff , «jpr. JU 3aC
M. 3of). ^ecf (enbur^ , Paft. ju 3of;.
3of;ann gurfen , ^r. ju (latff.
M. Vincent. Q)eterfen, ^r. ju (Sat6.
M. ^enr. (g(men5or|l , «pr. ju ^at^
'2I(bert ^d;aar , Paft. jum ^ai)f»
M.Hier.OMler, Q3r.jum
M. Jg)enr. ©ra^nniffer , Adj. ju 5}?i<^.
M. Mich. \>. Oppenbufc!? , C9?ic&.
76_
C17
€18
£29
641
643
644
644
649
649
6n
6f6
660
^60
660
660
664
664
A. 1667.
3of;aftn^uaer,D. Scnior ^et.
M.Gottfr.Gefius, Paft.Jll5^tC»
Cafp. Mauritius, D
S)aS)iD 5?(U(|,D.
Pafl:.ju3ac.
Paft.su Catf>
(^cvOai:t)@rai>e,L.L.s.unb
Paft.pn;4)oni.
crtrc^lt
648
66s
627
M. 3o5antt Sd^er , Emer. ju 3ac
M. Jod. Edzardi Glanaeus ,
Paft. 5U ^?ic!)
f 24. Martli.
M. Franc. Simonls , Paft. JU ©eorc}.
M. 3of)ann (gteman , ^r, ju ^r^ic.
M. 3of)ann Daftbvius , ^r. ju ^et
M.Steph.Schdtetus,
Paft. jum ^. ©ei|]
M.Cafp.Mfer, ^r.ju^it.
M. .?)evm. \)on ^13etfum , i>r. ju ^et
M. Joach. @d)ul^e , ^r. ju ^ac
M. Ge. Q5euttn , Paft. ju >)}?ar. ^1>?.
3of)ann ©tnlan^ Adjund. ju ?»}?id)
M. Ge. ^avbf opf, ^r. ju 97ic.
M.Vincent.CvuII, ^r.Ju3GC
M. 3of> '^ecf (enbuvg , Paft. ju 3o().
3of>ann giivfen , ^r. ju €at().
M. Vinc. ^eterfen , f 1 7. Dec. €at().
M. J;)inr. €(menf;or}i, ^r. juSatf).
^21(bert @c5aar, Paft. jum ^IBavf
M.Hier.CO^uHer, ^l^r.juO^ic.
M. ^inr. ©ra^miiffer, Adj. ju ?D?id).
M. Mich.;t)» Dppenbufcf;, Q^icl;,,
A. 1668.
3of;ann ?0?iU(er,D. Senior ^tt
M.Gottfr.GefiBs, Paft.ju^^ic.
Cafp.Mauritius,D. Paft.SU^ac.
^at)it)^(ug,D. Paft.gu(SatI>
©ev&avb©vai?e/ L.L.s.unt)
Paft.juml^^om.
629 M.Franc.Simonis, Paft. ju Q3eor^*
630 M.3o5ann®teman, q>r.ju^ic.
652 M. 3o!)ann Daftovius , ^r. ju ^ef ♦
641 M.Steph.Schultetus,
Paft. jum ^, ©eif^,
^45 M.Cafp.s)}?ufler, Q3r, suq3et.
644 M. Jfperm. J)on ^Htf um , $r. ju '^iU
644 M.Joach. ^5q)u(fie, ^r.ju^ac.
(^47 M. Ge. ^:Seutin , Paft. jiv?0?ar. ?0?,
649 3of)ann @uv(ant), Adjund. ju ?9?tc&.
649 M.Ge..S)art)fcpf, qjr.ju 9?ic.
6n M.Vincent.Cvuff, ^r.JuSaC.
6f; M.3o5.Q:ecf{fnburij, Paft.ju3o5.
6 f 6 3o()ann gurfen , ^v. su (Xatf).
660 M. J;)cnr. €(menl)Ov(! , 1)v. ju €at^.
660 ^l(bevt^d)aar, Paft. jum QLBat;f»
660 IM. Hieron.g^^uflcr , ^r. JU ^lu.
664 M,.5)inr.©ra^mu(fer, Adj.juS5}?ic&»
664 M. Mich. x>. Oppenbufc^ , CO?ic&.
h.a. M.Pet.3d0er, ^v.juSac.
i^.Marr. fubfcripfit jo. Mart.
16. Aug. Matth. i^iejler , ^y, ju ^atf)*
fubfc. 28.Aug.
648
64}
644
644
647
649
649
6n
6n
6f6
660
660
660
664
664
(;6g
66S
h.a.
15. Ngv
A. 1669.
3ol;ann ^TMUv , D. Senior ^ct
M. Gottfr. Gefius , Paft. JU ^ic.
Carp.Mauritius, D. Paft.Ju3QC.
S)a\)i&5t(u(), D. Paft.ju Catf>
©cr5arl)(5)rat)c, L.L.S.unt)
Paft.iumS)om.
A. 1670.
77
M. Franc. Simonis , Paft. JU Q^COVg.
M. 3o()ann ©tcman , ^r. ju 57ic.
M. 3of)ann Daftbvius , ^r. ju ^et.
M. Steph, Schultetus ,
Paft. jum Jg). ©ei(l.
M.Carp.?5}?ufrcr, ^r.ju ^ct.
M. S^ixm, Dou i^etfum , ^r. ju ^et.
M. Joach.^c()Ul6c, ^r.Ju3«C.
M. Ge. ?3cutin , 1 2 6. Martii. ^. 5??.
3of)ann @uv'cint), Adjundt. ju CO?ic&.
crtrc^It
648
€61
627
629
650
6;2
641
643
644
644
649
649
^v.su07ic.!6fi
^r.ju3ac.
Paft.ju3of).
''13r. ju €atf).
^r. ju mf)>
M.Ge.J£:>arbfcpf,
M.Vincent.^ruff,
M.3o5.^ccflenbur^,
Sof^annguifcn,
M, J;)env. @U'Cnf;cr|t,
^llbfit vgcf)aar , Paft.jum ^Bapf.
M. Hieron. ^??iilfcr , ^v. ju 07ic.
M.^cm\ ©ra8'mu(Icr, Adj. ju ?»}?icf).
M. Mich. \\ Oppenbufc!) , ^icfe.
M.Pet.3d(]ev, ^v. ju3ac.
Matth.q3ie(lcr, ^r.ju €at5.
Ge. Haccius , L- Paft. ^U ?!}iar»50^
fubfcnpfit ij.Dec»
6n
6f6
660
66c
660
664
664
668
668
669
3of;ann^U((cr, D. Senior ^tt
M. Gottfr. Gefius , Paft. JU 07iC.
Cafp. Mauritius , D. Paft.ju^aC
.^amb5?(ug, D. Paft.ju€at^.
©crf;art) Q5raDc , L. L. S. unt)
Paft.sumS)om.
M. Franc. Simonis , Paft. JU ©COr^,
M. 3o5ann (gt eman , ^r. ju ^k*
M. 3of;ann Daftbvius , Q>r. ju ^H^tt
M. Steph. Schultetus ,
Paft.jum^p.©eifr
M.Carp.g}?urfer, qjr.ju^en
M. J^crm. t)on ^ctfum , ^r. ju ^cf*
M. Joach. @ctuf|e , ^r. ju 3ac«
3of;ann ©urfanb , Adjunft. ju ^id)*
M. Ge. .Tparbf opf ^x. ju 0?ic.
M.Vicent.€ru(f, ^r.ju3ac
M. 3o5ann $ccf fenbur(j, Paft. ju 3of;»
3of;aim Surfen , ^r. ju Catl^.
M. J^cnricb ^fmcnf;or(l , ^r. ju €at5.
^(bert ®cf;aar, Paft. jum 3Baf;f.
M. Hieron. CO?uffer, ^r. ju ^ic.
M. j^cnr. ©laCmuffer , Adj. ju s)?^'c(>.
M.Mibh.t).Oppenbufc!), Adj.gj?ic^,
|M. Pet. 3dgcr , ^u ju 3ac.
Watth.^ieflcrj ^V.,5u€at5.
Ge. Haccius , L, Paft. ju ^Jfar. ^l}.
^ i 3c^'
78
648
647
662
627
629
650
6^1
641
64^
644
644
649
649
6n
6f6
66c
660
660
664
664
668
66S
6€^
h. a.
6. Aug,
A. 1671.
^Of^am^uUtV, D. Senior ^tt
M. Gottfr. Gefius , Paft. JU 97iC.
Cafp. Mauritius , D. Paft. JU 3«C.
Da»it)^lu9,D. Paft.su€at().
^erf;avt) ©vaue, L. L. s. unb
Paft.iumS)om.
crwc^lt
648
647
662
66f
627
M. Franc. Simonis , Paft. JU ®tC>t§.
M. 3oi^ann ©teman , ^r. ju ^ic.
vi. 3of)ann Daftbvius , Q3v.^u ^et
M. Steph. Schultetus ,
Paft.jum$.©cifi.
M.Cafp.OMler, gjr.ju^et
M. .g)evm. t)on ^etf um , ^v. ju ^et.
M.joach.©c6u(^e, ^v.su3«c.
3o5ann ©uviant), Adjuna. ju ^ici?
M. Ge. ^avbf opf, ^i\ su ^J<^
M.Vinc.(yvua, ^v.juSac.
M. 3of> ^ecflenbuv^, Paft. ju 3cf).
3of)annSuvfen, ^x.^udatl)^
M.J£)enr.€(men5ov(t, ^v.iu€at(>
5IIbevt <Scf)aav , 1 26, Apr. ^ai)f.
M.Hier.s5}?uaev, ^v.ju97ic.
M. ipenv. ©vas^miiaev , Adj. ju OD?icl).
M.Mich.\).0|)peni)ufc&, 9)?id).
M.Pet. 3d9ev, ^v.5u3ac,
Matth.s^ieller, ^x.^n^lath.
Ge. Haccius , L. Paft. JU £fJ?av. ?D?.
M. Ulric. ^ecfev, Paft. jum ^0)\J
fubfcr. ig.Aug*
629
650
652
641
64;
644
(S44
649
(S49
6n
6f6
660
660
6(34
664
668
668
669
671
A. 1671.
3o5ann?D?uaer, D. Senior ^cf.
t 29. Sept.
M. Gottfr. Gefius , Paft. JU 57iC.
Cafp. Mauritius , D. Paft.5u3<^C»
Dauit) 5t(us , D. Paft. ju Cdt^.
@ev5ari)@vai)e, L.L.S.unt)
Paft. jum^om.
M. Franc. Simonis , Paft. JU Q5eOVg.
M. 3o&ann ^teman, ^v. ju 5^ic.
M. 3o5ann Daftbvius , ^r. ju ^ef.
M. Steph. Schultetus ,
Paft.sum.S>.Q3eil!.
M.Cafp.OJ^uaev, q)r.ju^e(.
M. J^erm. Don ^etfum , ^v. ju ^et.
M. Joach. (gd)ui^e, ^v. 5u3ac.
3of)ann ©uvlanb, Adjuna:. ju 50?icfr.
M. Ge. J^avbf opf , $v. ju 9^ic,
M.Vinc.(yrua, QJv.juSac
M. 3of).^ecf(enbuv0, Paft.ju 3of).
3cf)ann guvfen , ^v. ju (latf).
M. J^env. (g(men5ovl^, ^v. ju d^at^.
M. Hieron. S):)?uaev , ^V. JU 97iC.
M..^env.^ra^muaev, Adj. ju CS)?ic{).
si Mich. t). Oppenbufcf) , CO^icI;.
M.Pet.3(ij^ev, iM'.ju3ac.
Matth.Q3ieflev, ^v.juiSlatb.
Ge. Haccius , L. Paft. JU ?0?a V. ?0?.
M.uiric^ecfev, Paft.sum^aDf.
M.Gott-
crivc^lt
66 s
h a.
7. Sept,
627
62^
650
6}i
641
644
649
^60
660
664
664
£68
668
669
671
A. 167^.
M.Gottfr.Gefius, Senior 57ic.
Cafp.Mauritius, D. Paft.JU^ac.
:X)at)it)^fu(3,D. Paft.iu€arib.
M. J^erm. Don ^etf um, Paft. ju ^c(.
rubfcripfit d. 1 9. Sept.
<5)ev5art) ©rat)c, L.L.S.un^
Paft. jumS^om.
A. 1674.
79
(rive|)It
672
6^2
675
627
M. Franc. Simonis , Paft. JU ^COr^.
M. goftann ©temann , ^r. ju ^^^ic»
M. 3ol)ahn Daftb vius , qjr* ju ^et
M. Steph. Schultetus ,
Paft. jum Jg). Q5ci(l.
M.Cafp.g}?uaer, ^r.iu^3et.
M. Joach. (gc()u(^e , ^r. ju 3ac.
3o5ann ©urlant) , Paft. ju CO?ic&.
M. Ge. J^ari)f opf , $r. ju ^ic,
M.Vinc.Crua, ^r.ju3ac.;
M.3o5.Q:ecf(cnbur5, Paft.ju3o5.
3ol^ann gurfen , f 1 1. Sept. ^atl).
M. J^enr. €(menl)orl} , ^r. ju Catf).
M.Hieron.?l)?uaer, «}3r.jum
M.J^inr.^raemuaer, Adj. iw^kl).
M. Mich. t). Oppenbufd; , 9}?id>
M.PetSdscr, qjr.juSac.
Matth.Q5icfter, ^r.ju Cat^.
Ge. Haccius , L. Paft. JU ^dV. ^.
M, Ulricus ® ccf cr , Paft. ^unv Saja^f
M. Gottfr, Gefius , Senior ^ic*
Cafp.Mauritius, D. Paft.ju^ac.
66 f 3)auil)^(u(), D. Paft.ju Cat&.
629
650
632
641
64;
644
649
649
6n
6r5
660
660
664
664
668
668
669
671
h. a.
4. Jan.
2Z.Mart.
M. J5erm, Don ^ctf ura, Paft. ju ^ct.
@cr[;arb ©rai>c , L. L. S. un^
Paft.jum!^cm,
M. Franc. Simonis , Paft. ju @eor(J.
M. 3o()ann ©tcmann , fpr. ju ^ic.
M. So^ann Daftbvius , ^r. ju ^ct«
M. Steph. Schultetus ,
Paft. jum ^Mifi.
M.Cafp.55}?uacr, «Pr.ju^ct.
M. Joach. ©d;u(^e , ^r. ju 3ac*
3or;ann ©ur(anb , Paft. ju ^id).
M. Gc. J^arbf opf ,
M.Vinc.^rua,
M.^o^.^ecflcnbur^,
M. Jg)enr. ^lmen5or(l , ^r. ju (latf).
M. Hieron. ^ulkv , «Pr. jn ^(\tf).
M. .fpinr. Q)ra(?muaer , Adj. ju ^id)*
M. Mich. Don Cppenbufdb / 0])?icb*
M. Pet. 3a^er , ^r. ju Sa^»
Matth.^:^iejler, ^r.ju^arft.
Ge. Haccius , L. Paft. ju 9)?ar. ^.
M. Ulricus l^ecfer , Paft. jum Wat)f,
M. Cafp. Theod. gmfen , ^r. ju ^ct.
fubfcripfit d. 50. Jan.
M. Pet.SchuItetus , ^x. JU Cat^»
fubfcripfitd, j.April.
M. Gott-
«Pr.jum
^r.ju3ac.
Paft.ju3o5«
A. i67f.
A. 1C7S,
ttxos^lti
672
61Y
629
650
652
645
644
649
649
6n
6n
660
660
664
664
66g
66g
669
671
674
674
h. a.
rJ.Mait,
M.Gottfr.Gefius, Senior ^k.
Carp.Mauritius,D. ti4.Apr. ^ac,
^ai)i&5?(u^, D. Paft.siiCatl).
M. J^erm. t)on ^etf um , Paft. ju ^et
^evf)avb®rai)e,D. unb
Paft. jumJ^om.
t lo.Martii.
M. Franc. Simonis , Paft. JU ©eovg.
M. 3o()ann (^teman , ^Pv. ju ^ic.
M. 3 o^ann Daftb vius , ^w ju 'Vef-
M.Carp.?aju(Ier,ti3-Sept. Q3et.
M.Joach.®d;ul6e, «Pv.ju^et
3o^ann (guvlanb , Paft. ju ?0^tcl;
M.Ge.J^avbfopf, ^r.su97ic.
M. Vinc. (yvud , t U- Nov. 3ac.
M. Sof). ^ecflenbuv^ , Paft. ju So^.
M. ^env. (g(men()cvl], ^x. ju (£atf;.
M. Hieron. ?D?u[Iev, ^w lU^it
M. 5penv. ©vagmudev , Adj. ju ^^'cl;
M. Mich. i), Oppenbufcf; , Adj. ?}?icl;.
M. Pet. 3d()er ,. • ^v.ju3ac.
Matth. q3iertev , ^v. ju ^Qtl%
Ge.Haccius , L. Paft, ju 0}?av. 5}/
M. Ulric. S)ccfcr Paft. jum 2Bai)f.
M. Cafp. Theod. guvfen , ^v. ju ^]3et.
Ni. Pet. Schultetus , ^r. JU (^at^.
M. Laur.^ojlefl , Paft. jum|).(^ei(i.
rubfcripfit 14. Maji.
672
h. a.
27. Apr.
M.Gottfr.Gefius, Senior 9^iC.
^at)it) 5|{ug , D. Paft. ju €atf>.
M. jpevm. uon ^etf um /Paft. jum ^et»
Chrift. Sig. Wolfius , L L. S. unD
Paft.jumS)om.
629
650
652
644
649
649
6f5
660
660
664
66d
k
668
668
669
671
674
674
67 f
h.a.
^O.April
23.Aug.
M. Franc. Simonis, Paft. JU^eOVg,
M. 3of). (Steman , 1 9- Aug. 9)ic.
M. 3o5«nn Daftb vius , ^r. su ^et.
M. Joach. (Scf)u(^e , ^v. JU 3«c.
3o()ann (SurlanD , Paft. §u 0}^icf;.
M.Ge.JpavDfopf, - «Pv.ju9^!C.
M. 3of)ann ^ecf (enbuvg,Paft. ju 30&.
M. .5)envi(^ €(menf)Ov(l, ^v. ju Cdt6.
M. Hieron. 9}?u([er , ^r. JU ^ic.
M. .g)enr. ©va^mufter , Adj. ju ^ic&.
M.MIch. ». Oppenbufc^ , ^id^.
M, ^l>et. Sdger , ^v.5u3ac.
Matth.^Sietler, Q3r.ju €at().
Ge. Haccius , L. Pail. JU 9^Mv. ^?.
M. Ulric. liDecFev , Paft. jum ^aDf.
M. Cafp. Theod. guvfen , ^V. SU ^ct.
M. Pet. Schultetus , ^-v. ju €atf).
M. Laur. ^ojlefl , Paft. jum ^. ©eiH.
M. 3of)ann Q}af e , q>v. ju ^pet.
fubfc. ig.Maii.
Cafp. Pet. J^uifeman, ^v. ju 3ac.
fubfc. i^.Sept.
M.Gott-
A. 1677.
A. 1^78.
672
676
629
6;2
644
649
649
660
660
664
664
668
668
669
671
674
674
67 f
676
676
h. a.
iX.Fcbr.
M.Gottfr.Gefius, Senior 5^{c.
:5)at)i& i^Iu^, D. Paft.iu(yatf>
M. ^erm. m\ ^ctf iim , Paft. ju ^cf .
Chrift. Sig. Wdlfius , L L. S. unt) '
Paft.jumS)om.
cncce|)U
67*
66;
h. a.
67G
M. Franc. Simonis , Pafl. JU ^COt^.
M. 3of)ann DafTo vius , ^i\ ju ^ct»
M. Joach. ^c&ul^e , ^r. ju ^et.
3of}anu ©uvfanl) , Paf t. ju 5}?(c!).
t 8.Jun.
M. Ge. ^art)! opf , ^r. ju 5^ic.
M. 3of> ^ccffcnburcj , Paft. ju So^.
M.^penr. €(menf)or(l, ^r. $u Catf>
M. Hieron. ^uUtX, ^r. JU 5^ic.
M. J£)enr. <5)ra§muner , Adj. ju ?[)^id;
M.Mich.i^.Oppcnbujcf;, Adj.^O^icf;.
M.Pet.gdger, ^r.ju^ac.
Matth. ^iejter , ^r, ju Catf;.
Ge. Haccius , L. Paft. ju ^W, ^.
M. Ulric. ^ecf er Paft. jum 20Sapf.
M. Cafp. Theod. gilrfen , ^r. ju ^et.
M. Pet. Schultetus , ^r. JU €atl^.
M. Laur. ^ol^eU , Paft. jumi)-©ci|l
M.3of;annQ}afc, ^r. ju^ct.
Cafp. Pet. .^uffeman , ^r. ju 3ac.
Nicol. £angevf)ati^ , L. ^r. jU. ^ic»
iubfcriprit d, 24. Apr,
629
652
644
649
660
660
664
664
66S
662
669
671
674
674
67 f
676
676
677
h. a.
9 Jun.
M.Gottfr.Gefius, Schi^r tfliC*
Dai)it)^fus,D. Paft.iu(2:atr>
M. ^crm. Don ^ctf um ,Paft. jum^e(.
Anton. OJcifer , L. Paft. ju 3ac«
Chr.Sig.Wolfius,L. L.S.unD
Paft.jumSonn
M.Franc.Simonis, Emer. ©eor^,
M. 3o5ann Dairovius , ^r. ju ^ct*
M. Joach. @c^uf|e / ^x\ ju 3ac.
M. Ge. ^arbf opf, q3r.jum
M. 3of;ann ^ccffcnbur0,Paft.su3ol^«
M. jrpenric^ ^fmen^orft , ^r. ju Catf;.
M.Hieron. 9}?uffcr, «}>r.SuS^tC.
M.5penr.@ra^miiffer, Adj.ju^ic&.
M. Mich. ^. Oppenbufc& , ^id^,
M.^ct.3ac}er, ^r.ju^ac*
Matth.Q5ie|ler, «)3r.ju €at&.
Ge. Haccius , L. Paft. ju ^ar. ^.
M. Ulric. S)ecf cr , Paft. jum 2Gai)t
M. Cafp. Theod. giirfcn , ^r. ju ^ct*
M. Pet. Schultetus , «}3r. JU <lat^.
M.Laur.^Ofleff, Paft. jum ^). ©ci^
M.3o()annQ5afe/ ^r.ju^pet.
Cafp. Pet. JE)uIfeman , ^r. ju 3ac.
sf icol. £an()erf)and , L. ^v, ju 9?ic.
VI. Hier. ^a^man , ^v, ju ^}?ic&.
fubfc. ag.Jun.
1 M.Gott-
tvwe^\t\
6^6
A. 1679.
M^Gottfr.Gefius, Senior ^k,
f 2. Sept.
^mti 5?(U0 / D. h. a* Senior ^atf>
M.J^erm.DOtt^petfum, Pafl:.ju5pef.
Anton. d\n{tt , L. Paft. JU 3ac.
Chr. Sig, Wolfius , L. L. S. un&
Paft.jum^om
^52
644
649
6fJ
660
660
4^4
€64
66g
66g
669
671
674
674
«7r
676
£76
677
678
h. a.
ilDcc.
679
675
h.a.
22.Fcbr,
7, Mart,
67^
M. 3of)ann Daflro vius , «^r. ju ^et,
:>I. Joach. (^c[)u{rje , «Pr. ju 3ac.
M.Ge.^avt)fcpf, t^3-Jul- iu5f]ic.
M. 3of). ^ecflenbur^ , Paft. ju 3o5-
M. .?)enr. €(men()or(t , q3r. ju Sat().
M. Hieron. gjJuder , ^r. ju ^f^ic.
M. J^jnr.©ra^muner, Adj. \\\^l\\d).
M. Mich. t). Oppenbufd; , ?0^ic(>
M. Pet. 3dger , ^r. ju 3ac,
652
644
66c
660
664
664
668
668
Matth. q3ie(ler , ^r. ju €af ()..67 1
Ge. Haccius , L. Paft. JU ^C\X, ^l
M.Uiricus^ecfer, Paft.^umSOBapf
M. Cafp. Theod. gurfeu , ^r. ju ^|3et.
M. Petr. Schultetus , ^r. ju datl),
M. Laur. T3o(]e(( , Paft. jum Jp. ®ei(^.
M.3o()ann^afe, ^r.ju^ct.
Cafp. Pet. Jpuifeman , ^r. ju 3ac.
Nicol. £an0ev()ang , L. ^r. su 9?ic..
M. Hier.^pa^man, ^id).
M, Franc. Simoais , Paft. JU (^eorg.
674
674
67 f
676
676
678
679
h. a.
l.Fcbr.
5. Scpt.
A. i58o.
!^a^i&^(U^, D. Senior ^otj*
M.J^erm.Don^etfum, Paft.ju^t
Ant.9?eifer, L. Paft.juSac*
Nicol. ^angerBan^ , L. Paft. j« 9^ie«
fi.ibfc. Cal. Martii.
Ge. Haccius , L. Paft. §u CO?ic&*
fijbfcripfit ig.Martii.
Chr, Sig. Wolfius , D. L. S. unt)
Paft.jum!i)om.
M. 3o5tJnn Daftbvius , «Pr. ju ^ef.
M. Joach. ©c()U(^e , ^pf. ji, c^Qc,
M. 305. ^ecf (enbur(j , Paft. ju 3of>
M. Jpenr. €(men5or(l , ^r. ju €atf>
M. Kieroii. ?0?u(ler , ^r. jn (lati)*
M. J^inr. @ra0°mu(ler , Adj. ju 0}?ic^«
M. Mich. Don Cppenbufd) , C^iic^.
M.Pet.3d0er, '^r.^u^ac.
Matth.^Siefler, ^r.ju ^at^.
M.Ulricus!^ecfer, Paft. jum 2Bai)f.
M. Cafp. Theod. Jurfen , ^W JU ^tU
M.Pet.Schultetus, ^r.JuCatl^*
M. Laur. ^oiiiil , Paft* JUm ^ ©eijl.
M. 3o()ann Q}af e , ^r.ju^et.
Cafp. Pet. JTpuifeman, $r. ju 3ac.
M. Hier. ^a^man , ^\d%
M.Franc. Simonis» Paft.JU^eorg»
fubfc. 9. Jan.
M.3o()ann^ape,
fubfcr. i^.Febr.
;55et(ei)^ecfman,
fubfcr. 8. Oaob..
^r.jum
^\\i\x^\{.
©a^
679 !4)at)ib 5^fU(j ; D. Senior ^af ^.
!
67 ? M. J^erni. 1% Q3ctf iim / Paft. ju ^et
A. I^g2.
«r
678
680
676
«;2
644
660
660
664
664
668
668
671
674
674
67 f
676
676
^7S
679
680
6S0
h. a.
g.Jan,
Anton. dxtifiV , U Paft. JU 3ac.
Nicol. £an3erl;au^, L. Paft. ju 9l{c.
Ge. Haccius, L. Paft. JU ^ld;.
Chr. Sig. Wolfius , D. L. S. unb
Paft.ium2)om.
M. 3or)«nn Daflbvius , «}3r. ju ^et
t 18. Aug.
M.joach.@($ul^e, ^r.ju^ac.
JM. 30&. ^ecf lenburg , Paft. ju 3o^.
'M. Jpenr. (5(menl^or(l , ^r. ju €atf).
|M.Hier.?0?u(ler, ^r.ju^^ic
|m. S;iim. ©ra^miider , Adj. ju s)}^ic^.
;M. Mich. D. Oppcnbufc^ , 9}?ic^.
M.Pet. 3dger, ^r.ju^ac.
Mattli.s^iefler, ^r.ju^atf).
M. Ulric. !43ecfer, Paft. jum '2Bai;f.
M. Cafp. Theod. Surf^, ^r. ju ^et.
M. Petr.Schultetus , ^r. JU Satf).
M. Laur. ^oM , Paft. jum .?). ©eif!.
M. 3of)ann Q3af e , ^r. ju ^et
Cafp. Pet. ^ulfemait , ^r. ju 3ac,
M.Hier.^agman, . ^'yiid)..
M. Franc. Simonis , Paft. JU (^eor^.
M. 3of)anu ^ape , ^r. ju ^ic.
Detlct) ^ecf man , ^r. ju ^ic.
Petr. @ci)e(e , Paft. ju gjjar» ® .
fubfcr.d.iy.Febr.
ierYve|)U
675
678
680
680
676
644
6f5
660
660
664
664
668
668
671
674
674
67f
676
676
678
679
680
680
681
h. a.
I2»Feb.
^a^ ^fu^ , D. Senior Ca(r>;
M. J^erm. t?. ^ttlmi, f 2 1 . Dec. ^tt
Anton.5Xeifcr,L. Paft.su 3ae» '
Nic. ^ancjer^an^, L. Paft.su ^ic*
Ge. Haccius , L. Paft. JU Wic^*
Ghr. Sig. Wolfius , D. L. S. unt)
Paft.sum!?)om»
M.Joach.(Scf)Uf6e,ti7-Aug. 3aC.
M.3of).^ecf(cnbur0, Paft.ju 3of).
M. ^enr. €(mcn5or|], ^r. ju (Satf).
M. Hieron. C^uIIcr , ^r. JU 97ic»
M. .^enr. ©ra^muller , Adj. ju ^M).
M. Mich. i). Cppenbufcf; , ^id),
M. Pet. 3aoer, ,t 1 8- Nov. 3ac«
Matth.Q3icflcr, ^r.ju^atf).
M. Ulric. ^tdtv , Paft. jum '^lCai^f,
M. Cafp. Theod. $?urfcn , q>r. ju «J>et.
M. Petr. Schultetus , «JJr. JU ^atf),
M.Laur.^oM, Paft.sumJ&^^eijT,
M.3o6ann Q5afe, ^r.su^cf,
Cafp. Pet. J£)uifeman, $r. ju 3ac.
M.Hier.«})agman, ^ic&»
M Franc. Simonis, Paft. JU ©COr^»
M. 3of)ann ^ape, ^r. ju ^ic,
Det(ei) ^ccf man , ^v.^u ^ic,
Petr. ©c^ele, Paft. ju 9:>?ar.?a?*
M.3o5ann£an0e, ^rtju^et,
fubfc. 3. Martii.
1 2
^c^
I4_
h.a.
676
660
660
«64
668
671
674
674
67 r
676
678
679
680
680
681
682
h.a.
28.]an,
10. Maj,
17 Ju»»
A. 1^8;*
©ai)ib,^(U0, D. Senior ^(itl),
Anton. DvClfer / L. Paft. JU ^ac.
Nicol.^an^evf^an^/L. Paft.ju 5*710.
Ge. Haccius , L. Paft. ju ^}kl).
Sam.©d;u(rK/D. Paft.JU^et.
Chr.Sig.Womus,D. L.S.unb
Paft.jumi^om
r
A. i(>84.
M.3o^?:ecf(ento^, 'Paft.ju3o(;
M. 5;)eni:.€(men()0if , ^r.ju €at[>.
M. Hieron. ^umx , ^r. ju ^ic.
M.^emv ©ra^mu((er, Adj. ju 5)))lcl;
f i^.Jan.
M. Mich. u. Oppenbufcf) , 50?icb.
Matth.Q5iefler, ^r^u (Sat^)
M. Ulric. S)ecf er , Paft. jum ^aijf
M. Cafp. Theod. giirfen , ^n ju ^et.
M. Pet. Schultetus , q3r. JU ^at()
M. Laur. qjojled , Paft. jum ^> ©ci|]
M. 3o()ann Q3afe, ^r.^u ^ct.
Cafp. Pet. Jputfeman , ^r, ju 3nc.
M.Hier. q^agman, ^id)-
M. Franc. Simonis , Paft. JU ©corn
M. ^o^ann ^ape , ^r. ju 97ic
^ct(eo ^ecf man , l3r. ju O^ic
Petr. ©cbe{e , Paft. ju ^D?ar. ?0?
M. 3o(;ann M^t , ^r. ju ^et.
Chrift. Mauritius, «}>r« JU 3ac.
M. (S()ri(iop(>^rutnmerl]et)e, ju3ac.
fubfcr. ig.Junii.
M. Euftachius ^OeteU , ^M)>
fubfcr«d.6.Julii.
679
678
680
680
68?
h. a.
h. a.
?!• Aug.
28. Dcc.
676
6n
6.60
660
664
668
671
647
674.
67S
676
676
678
679
680
680
681
682
685
685
685
h. a.
5.oao.
23»Nov
S>a\5ib 5t(u<3 , D. Senior (latf).
Anton. Oieifer , L. Paft. ju 3ac.
Nic. £an0erl)an^ , L. f^S-Jan» -^c»
Ge. Haccius , L. Paft. ju ^tdD»
1 12. (aliasi7.)Apr.
Sam. ©c^ul^e , D. Paft. JU ^Ct.
fubfcr. d. iS.Jan.
3o()ann ^Cincf (er , Paft. ju md).
fubfcr. d. ; I . Odlobr.
3o()ann ^cnr. Horbius , Paft. ju 07ic.
Ciir. Sig. Wolfius , D. L. S. unt)
Paft.jum!^om*
M. 3o6ann ^ccf.(en5ur,cj, Paft. ju 3o().
M. ^enricb ^(n)en()or(l , ^r. ju datb,
M. Hieron. CD?u(Ier , ^r. ju ^ic,
M. Mich. t). Oppcnbufd; , Adj. g}?ic&.
Matth. Q5ie|ier , «)>r. ju ^atl^.
M.U]ric.!X)ccfer,ti7.Nov. SOBapf,
M. Cafp.Theod. gurfen, ^L ju ^er*
1 1 j.Mart.
M. Petr. Schultetus , ^r. JU ddtf)*
M. Laur. ^^oflen, Paft. jum ^. ©cifl.
M. 3of;ann Q3afe , «)3r. ju ^et.
Cafp. Pet. Jpulfeman , $r* ju 3ac.
M.Hier.^agman, CO?id;.
M.Franc.Simonis, Paft. ju©eOrg»
M. 3o()ann Q3ape , Q3r. ju ^ic.
^etlct)^ecrman, fiS.Julii. ^ic,
Pet. (gdE>e(e , Paft. ju ^ax. ?)}?♦
M. 3ot>ann ^an^e, ^r. ju ^ef.
Chrift. Mauritius , ^r. JU 3ac*
M. €5n'(lop() ^:35rummer(let)e , ju 3ac»
t d.6.Jun.
M.Euftaciiius5?oeten, ^r.ju5!}?id&.
3acob@encf, Q3r.ju^et.
fubkr. i7.0aob.
M. ©cr|)art) ipinfcf; , ^v\ ju 3ac.
fubfcr.d j.Dec.
679
683
684
h. a.
660
664
668
674
67 f
676
676
678
679
680
681
68 j
68j
684
684
h. a.
Ip.Jul.
II. oa.
A. i68f.
X)a»itK5llU0;D. Senior Catf>
Anton. diiifiX , D. Paft. ju ^ac.
Sam. ecl;uirae , D. Paft. JU ^ct.
So()ann 2[Blncf (er , Paft. $u 3}?icf;.
305. J&enr. Horbius , Paft. JU 5^tC.
fubfcr. d. 3. Apr.
Chr. Sig. Wolfius , D. L. S. unb
Paft. jum ^om.
A. 168^.
8r
679
678
68?
684
684
h. a.
24. oa.
676
M. 305. ?ecf (enbur^ , Paft. ju 3of).
M. J^tnr. 0mcnf)or|l, ^r. juiSatf).
M.Hier.C^uIIer, ^r.ju^^ic.
M. Mich. \>. OppenbufcO , 9??icl;.
Matth.^ie|ier, ^r.juCatf).
M. Pet. Schultetus , ^r. JU Satf).
M.Laur.^ofiell, Paft. jum J^. ©ei|}.
M.3of)ann<^afe, ^r.ju^ct.
Cafp. Pet. .^iilfcman , ^r. ju 3ac.
M.Hier.^a^man, CO?icf>
M. Franc. Simonis , Paft. JU ^eorg.
M. 3o5ann ^a^t , ^r. ^u 5^ic.
Petr. @d}ele , Paft. ju ?0?ar. 9^?.
M. 3ol)ann ^ancje , ^r. ju T}ct.
Chrift. Mauritius, q>r. JU 3ac.
M. Euftachius ^OCten , 0??icb.
3acob^encf, ^r.ju^et.
M. ©crbarl) J&infc6 , $r. ju 3ac.
M. 5Ibra5. J^incf elman , 9^r. ju 5^ic
fubfcr. 1 4. Aug.
M. €f)rijl. f fu(j , Paft. \m ^ai)f.
fubfcr.2}.0£tob.
660
660
664
668
674
67 f
676
676
678
679
680
681
682
683
683
684
684
68f
68f
!^at)ib:^fU(),D. Senior Catf),
Anton.9{cifer,p. f i^.Apr. 3ac.
Sam.©c^uI^e,D. Paft.ju^Ct*
3of;ann SlBincf fer , Paft. ju ^ic&.
3of?* ^enr. Horbius , Paft. ju 9?ic,
3of). 5rib. ^ai;cr , D. Paft. ju 3ac.
fubfcr. 14. Dec.
Chr. Sig. Wolfius , D. L. S. unt)
Paft. lum ^om.
M. 305. ^ecf (enbur^ , Paft. ju 3o5.
M. J^cnr. €imenbor(!, Q3r. ju <l(\th.
M. Hieron. '^mx , ^x. JU ^Mu
M. Mich. t). Oppenbuf^ , CWicf^*
t 28. Oaobr.
Matth.Q3ie(lcr, <)3r. ju Satf).
M. Petr. Schultetus , ^r. JU datf).
M.Laur.«J)o(ieII, Paft. jum ^p. @ei(l.
M. Sobaim Q}afc , ^r. ju ^cf.
Cafp. Pet Jpiilfcman , ^r. ju 3ac.
M.Hier.^aJman, ^i^.
M. Franc. Simonis , Paft. JU ©COr^*
M.3of)ann^ape, ^r.iuOf^ic,
Pet. ^cbelc , Paft. ju 9)?ar. ?0?.
M. 3of)ann Cange , ^r. ju ^ef.
Chrift.Mauritius, Q3r.ju3ac.
M. Euftachius ^OCtcn, 9}?icb.
3acob@cncf,
M.@erbari)J^infc&,
M. ^brab. JDincfelman , «}3r. ju 9^ic.
M. (s:5ri(l. ^lug , Paft. m ^ai;f.
«}3r. su q3ef.
^r.ju3ac.
1 5
2)0^
i6
684
686
676
A. 1687,
6r;
660
660
668
674
67 f
676
676
678
679
680
681
682
68}
685
684
684
68r
68 f
h.a.
i.Maj.
3)aDl&i?(u^;D. Senior ^<\tl).
Sam. (^d)\i^t , D. Paft. 511 ^tt
^o^ann 2Gincf(ei*, Paft. ju ^M\).
Sof), ^ent:* Horbius , Paft. ju 97(C.
3of). Snb. ^Mt?cv , D. Paft. ju 3ac,
Chr. Sig, Wolfius , D. L. S. un^
Paft.jum!^om*
M. 305. ^ccf fenburcj , Paft. ju 3of).
M. ^enr, ^lmen^orfl , ^x, ju €0^5.
M. Hier. ^MiUv , ^r. ju ^lc.
Matth.Q5ieflcr, ^^r.sudaff).
M. Petr. Schultetus , ^i\ ju Catft.
M. Laur. ^oftefl , Paft. jum S^), ©eifi.
M.3o5annQ}afc, ^r^u^Pet
Cafp. Petr. .^ulfemann , i^w ju 3ac.
M. Hier. ^agmann., ^r. ju ?Q?icf).
M. Fraiic. Simonis , Paft. JU @eOV0.
M. Sobann ^ape, ^r. ju 97ic.
Petr. @cf;e(e , Paft. ju 9])?ar. 0}?.
M. 3o5ann San^c , ^r. ju ^ct.
€5nl^ii^n Mauritius , ^r. ju 3ac.
M.Euftachius5\oeten, ^r.5u^D?tcf).
3acob©etKf, C13r.ju^l3et
M.@erf).J^infcf), ^r^uSac
^ibrab. ^incfelman, valed. 57tc.
M. €f)ri|]. ^luij , Paft. jum '^iBat^f.
Phil.Frid.girntabev, $r.ju^?icl\
fubfc i^.Jun.
erwe^It
679
685
684
684
686
h.a.
28.0ft.
676
6r5
660
660
668
674
67f
676
676
678
679
680
681
682
685
685
684
684
68f
687
h. a.
25.Mart,
9. Scpt,
A. i688»
©ai)i& ^Iu0,D. Senior €atf>
t 14. April.
Sam.(Sd&Ul|e,D. b.a.Senior ^tt
3ol^antt 233incf fei: , Paft. ju S}?ic&»
3of). J&env. Horbius , Paft. ju ^ic,
305. Srib. ^apev, D. Paft. ju 3ac.
^lbva^. J£)incfefman, D. Paft. ju €at&.
Chr. Sig. Wolfius 5 D. L.S.un&
Paft.jumS)om.
M. 305. ^ecffenbuv^ , Paft. ju 3of)*
M. jpenr. €(menf)orjl , $v. ju Satf).
xM.Hier.?)}?uIfev, q3v.ju97ic,
Matth.«^ie|tcv, 5j>v^su ^at^.
M. Pet. Schultetus , ^w JU €atf)*
M. Laur.^oflen, Paft. jutuip. ©ei(!.
M.3oI)annQ5afe, ^v.su^T3ef.
Catp. Pet. Jg)ulfemann, ^v.juSac»
M. Hier. ^af mann , ^v* ju ?)?^ic&*
M. Franc. Simonis , Paft. JU ©eOV^*
M. 3o5ann ^ape , ^v. ju ^ic,
Petr. ^cf;ele , Paft. ju ???ar. ?0?»
M. 3of)ann ^an^e , ^v, ju %)tt»
Cf)viliian Mauritius , $v. ju 3ac,
M. Euftachius , j^OCtett ,^V. JU ^?ic&«
3acob©encf, ^v.ju^et*
M. ^evf). Jg)infc() , f 10. April. 3ac.
M. (lhxi\l ^lm I Paft. ^um 2Bat)f.
Phii. Frid. glvnf^aber , Q3v. ju ^i(i).
M. .?)cnr. S)ornemantt , ^r. ju 9?ic.
fLibfc.2f.Maji.
M.3o5.3ac.5^Iu0, $v.su3(^c^
fubfc. i^.Sept.
'Sam.
A. i^g^.
cnre^It
68 8 jSam. ©c()U(^e , D. Senior
A. 1^90.
nr
^tU
€88
h.a.
3i>5atin QKincf (ev , Paft. ju CO^icf).
3of> Jg)cnr. Horbius , Pafl. ju 07ic.
3of> Jrit). O^apcr , D. Paft. ju ^ac
5lt>raf> Jpincf efnian , D. Paft. ju ^at^f).
fubfc.d.^.Febr.
Chr. Sig. Wolfiws , D. L. S. unb
Paft.jum^om.
ertt>c5lt
684
686
M.3o5.?ecF(en6ur^, Paft.ju3o^.
M. J^cnr. (Hmmf)oxfi , q>r. ju €a(&.
M.Hier.g)?ufler, ^r.jum
Matth.5Siefler, 5)>r.ju Cat^.
M. Petr. Schultetus , ^r. JU (^at^.
M. Laur. ^o(]eri , Paft. jum .?). ©eifr
M.3ol^annQ3afc, $r.juq>et.
Cafp. Pet. J^iKfemann, ?Jr. ju 3ac.
M. Hier. «pagnmnn, COJid;,
M.Franc.Simonis, Paft.JU^eorg.
M. 3o5ann ^ape , ^r. ju 97ic.
Petr.(gc&e(e, Paft.ju^ar.s?}?.
M. 3ol^ann ^an^e , ^r. ju ^ef.
Chrift. Mauritius , ^r. JU 3ac
M. Euftachiusj^oeten, s3}?icf).
3acob©encf, 9)r.iu^et.
M. (J5vi(!. ^(u^ , Paft. sum ^anf.
Phil. Frid. girn^aber, g3r. ju ^?id).
M. .£)enr, !t)orneman , ^r. ju ^ic.
M.3o^.3ac,^(u0, g)r4u3ac.
660
660
664
674
676
676
678
679
680
681
682
683
685
684
68f
687
688
688
h. a.
7. Dce,
Sam.©d;u(^e,D. Senix^r ^et,
3o6ann 23Sincf (er , Paft. $u m^.
3of> .S^enr. Horbius , Paft. ju 9}ic.
305. grit). S!}?a);er, D. Paft. ju 3ac/
Slbra^. JE)incFe(man, D. Paft. ju ^i,]tf),
Chr. Sig. Wolfius , D. L. S. un&
Paft.ium^om.
M. 305. ?:ecf (enbur^ , Paft. ju Sof;.
M. .§enr. €(menf;or(? , ^r. ju Catl^.
M. Hieron, ^ufler ^ Q3r. ju 5^ic
Matth.q^iejler^ ^r.ju Cat&^
M. Pet. Sehultetus , ^r. JU mt)*
M. Laur. ^oflefl, Paft. ^um^). ©eiji
M. 3o5atin Q5aFe , ^r. ju ^et*
Caf p. Petr. .^uifeman, ^r. ju 3ctc*
M. Hier. ^agman , ^r. ju ^?icf;.
M. Frane. Simonis , Paft. JU @eor0»
M. So^ann^ape, ^x. ju Wc*
Petr. ^c6e{e , Paft. ju ^aw^.
M. 3o()ann 2mQtf ^r. ju ^>et*
Chrift. Mauritius , ^r. JU 3aC.
M. Euftachius ^octen ^ ^r. 5u ^:9iid;i
3ncob©encf, ^r.juq3et.
M. Cf^rift. ^lug f Paft. jum 2Gai)f.
iPhil. Frid. girnf;aber , ^r. ju ?0?tc5;
M. Jf}enr. ^ornemam^, ^r. ju 07ic.
M.3o5.3«c..^(uij, ^>r.ju3«c.
€rnel] Wup(;art), 5)r. ^uOJ^ic!);
88
crwe^ltj
688
684
684
686
676
6n
660
660
668
674
67 f
676
676
678
679
680
681
68i
685
68j
684
68f
687
688
688 ^
690
A. 1691.
Sam.(Sc!)U(iaC,D. Senior ^it
3of;ann Wndkt, Paft. ju md),
3of> ^tm. Horbius , Pafl. JU ^tc.
30&. griD, ^aper , D. Paft. ju 3ac.
2l(>va5. '?)tncfe(man , D. Paft. ju €atl^.
Clir. Sig. Wolfius , D L. S. unt)
Paft. jumSDom.
crwe^lt
688
684
684
686
688
676
M. 3of;ann "^ecf (enbur^, Paft. ju 3of).
M. ^^enrid; ©menfeorjl , ^v. ju (^atf).
M.Hieron.Wler, «Pr.jum
^atth.Q3ie(ler, fpr. ju (S^at^.
M. Pet. Schultetus , ^v, ju (Satf).
M.Laur.^oflea, Paft. jum ^p. ©eij^
M.3of)annQ3afe, ^r.ju^et.
Cafp. Pet. ^u(feman , ^r. ju 3«c.
M. Hier. ^agman , ^r. ju ^id)
M. Franc. Simonis , Paft. Ju ®eor(}.
M. 3o()ann qjape, ^r.ju^ic
Petr. (gd?e(e, Paft. jii 0)?ar. ?D?
M.3o5ami^anse, ^r.ju^l3et.
Chrift. Mauritius , ^pr. JU 3ac.
M. Euftachius ^vOeteu , ^r. |U ^idh
3acob®encf, ^J3r.ju^et.
M. (yf)ri|i 5l(ug , Paft. jum ^2Gai)f.
Pliil. Frid. girn^aber , ^r. ju ?>}?tc[)
M..?)enr.Sorneman,
M.3of).3ac.5^(u(j,
€rne|] ?Q^u^5ar&,
fubfcr. 6. Febr.
^r.^u^ic.
*v. ju 3ac.
$v,ju3)Jic!?.
6f?
660
660
668
674
67 r
676
676
678
679
680
681
68i
683
685
684
68f
687
688
688
69Q
A. 1692.
Sam.(^CJu(|e,D. Senior qjet.
3of)ann ^tncf (ev , Paft. ju ^ic&.
3of> ^enr. Horbius , Paft. JU ^lc.
3of>Srii).s3}?ai)ev,D. Paft.ju^ac.
^btaf), .§)incf e(man , D. Paft. ju ^at^.
Chr. Sig. Wolfius , D. L. S. unb
Paft. sum S)om«
M. 3of)ann ^ec!(enbuv^ ,Paft. ju 30&.
M. $enr. ^(men^orjl , ^r. ju (^atl;.
M. Hieron. s))?u((er , ^r. ju 5^ic.
Matth.55ie(!er, «Pv.juCatf).
M. Petr. Schultetus , ^r. ju datf).
M. Laur. «po(}e(( , Paft. jum |). (^ei|!.
M. 3of)ann ^dt , q3r. ju ^ef.
Cafp. Pet. Jpuifeman , ^r. su 3ac*
f I f . Nov.
M. Hier. ^^agmau , ^r. su md).
M. Franc. Simonis , Paft. ju (^JeOrjj.
M. 3o()ann ^ape , ^r. ju ^ic,
Petr. @c(;e(e , Paft. ju ?9?ar.?)}?.
M. 3of)ann 2angt, ^r. ju ^ef.
Chrift. Mauritius , $r. JU 3aC.
M.Euftachius5?oeten, ^r.juO}?tcf;.
3acob(55£ncf, «Pr.ju^et.
M. Chvijl. jt(u0 , Paft. sum i2Bai>f.
Phil. Frid. girn()abcv, Q)r. t,n 9}?ic&.
M. .f;)cuv. S)orneman, ^H'. ju 07ic.
M. 30I). 5^c, mmt ^u ju 3ac.
€r nejl O}?u0f;avt) , Q3v. ju 9}?ic&.
Sam.
trvcc^it
6SB
684
6g4
688
676
6f5
660
660
66
^S
674
67 f
676
676
678
679 .
6vjo
682
6^i
6S4
68f
6S7
688
688
690
h. a.
2. Apr.
9. jul.
A. 169;.
II ■ III. - ■■ TiirTTiij ■■■_■—
Sam.<Sclni(f5e,D. Senior ^ef.
3of;ann -iGincficr, Paft. ju03?icl;.
jof).^Pcnr.Horbius, ad 2 }. Nov.^^iC.
jof). Jrib. \a?ai)cr , D. ?aft. ju ^ac.
Jibral). J&irkf efinan , D. Paft. ju Satf).
Clir. Sig. Wolfius , D L. S. unb
Paft. $um S^oni.
\f . 3of)ann 1:ecf [enburg, Paft. ju 3of).
M. ^cmicl) (2lnun()or}f , ^]>r. ju ^atf).
M. H:cron. 'O^juHer , ^r. ju 97ic.
Matth ^:^iEfier, ^r.ju €at^.
M. Pet. Schultetus , ^|>r. JU Sacf)
M.Laur.^]>otlea, Paft. juni ^p. <53ei|i
M. 3;of)ann QJafc , ^r. ju ^^et.
Caip. Pet. ipiilfeman, ^r. ju 3ac,
M.Hier.^^Pvifjman, ^r. ju CO?icf).
M. Franc. Simonis , Paft. JU (J^eor^.
M. 3ofHinn i)ape, ^r. ju 07ic.
Pc:tr. ^d^ele, Paft. ju \))Ui\ 9}?.
M. 3obann 2ar\§tf ^r. ju ipet.
Chnft. Mauritius , ^r. JU^ac.
M. Euftachius iToetCH, ^r. JU ^')M%
jacob®encf, t«4-Jan. ^^ct.
M. (^brift. ivlug , Paft. jum 2Gai;f.
jPhil. Frid. Jirnfjaber, 1 28. Jul. C»}?icj;.
{M. $1 nr. !Sorneman , ^r. ju OJic.
M.3of).3ac.^Iu5, «})r.ju3ac,
lemcjl 9?hi^f)arb, ^r. ju m^i).
3 of). €f)ri|lopf) 5luerbac&, ^r. ju 3ac.
fublcr. 28. Apr.
3of>.91ic.>:SIance, ^r.juqJct
fubfcr. i^.Aug.
A. 1694.
85
crtrc^lt
688
684
686
688
676
6f?
660
660
668
674
67f
676
676
678
679
680
681
682
68?
68?
6Sf
688
688
690
69?
69?
h. a.
ig.Mart,
Sam.©c&Uf^e,D. Senior ^et
3o5ann ^QBincf fer , Paft. ju m^.
3of).5nl).^ai)er,D. Paft.ju3ac,
2lbra5. JE)incfcfman , D. Paft. ju Caf^
Chr. Sig. Wolfius , D. L. S. unD
Paft.iumS)om#
iM. 3of)ann ?ecf fenbuvc) ,Paa ju 30&*
M. Jpenr. (llmmhoiff ^v, ju (£atl).
M. Hieron. ^Wkv , «Pr. JU Wc,
Matth.Q3ie(ler, «})r. ju €atf).
M. Petr.SchuItetus, ^v, JU Satf).
M.Laur.^ofiea, Paft. jum ^p. (;i3et(?»
M.3of)ann^afe, ^r. ju^ef.
Cafp. Pet.ipuffeman, ^r.ju^ac»
M. Hier. '13agman, ^r. ju mk\).
M.Franc.Sinfionis, Pafl. ju ©eorg*
M.Sofiann^apc,
Petr.(5d;efe,
M. 3o5ann 2anQi,
Chrift. Mauritius,
M.Euftachiusj^oefen, Q3r.ju9Sicf;.
M. €f)rii].5tfu(j, Paft.jum^apf.
M. JPDcnr. !5)orneman , ^r. ju Ttic,
N^.3of).3ac.5?Iu5, q>r.su3ac.
^xmii ^uef)ax\) , ^v. ju 0}?ic&.
3of). (2;()rilbpt 2(uerbacf; , ju 3ac.
3of).57ic.Q3facl, q3r.ju^ef.
Cafp.vSugin^, ^x.iumd^.
fubfcr. }o. Martii,
^r. ju m.
Paft.jusj^ar.^.
^r.ju^Pef*
^r.ju3ac.
m
Sani.
90
^84
€86
h.a.
ip, Maj.
676
A. 169^.
Sam. ©c()U(^e / D. Senior • ^iU
3o5ann ^incffcr , Paft. ju ^i*»
3o[> Jvit). ?«}?aver , D. Paft. ju 3ac.
5lbraf> JE^incf efman , D. Paft. ju €atl>
f ii.Febr,
Joh.Wolfius, D. Paft. JU ^ic.
fubfcr. 2. Aug. f 14. Nov. '
Chr.Sig.WoIfius, D. L.S.unb
Paft.ium:^oni.
in M.3o5.^ecf(enbur^, Paft.ju3c5.
€60 M. J^enr. ^imentorft , Q3r. ju €at5.
€60 M.Hier.C)??uaer, «Pr.ju^ic.
66S Matth.Q5ic|]er, «}3r. ju €at().
574 M. Petr. Schultetus , ^r.ju^atf;.
675- M.Laur.f^Joilell, Paft. jum •?). @ei|l.
676 M.3o5annQ3afe, Q3r.ju^})et.
€78 M.Hier.^agmann, ^id).
679 M.Franc.Simonis, Paft.ju^eor^.
680 M.3of)ann ^ape, t^7-Ju^ii 57ic
681 Petr.^dKle, Paft.ju^5}?ar.?D?.
682 M.3ot)ann£ange, ^r.ju^et.
68 j Chrift. Mauritius, ^r. Ju3^C.
68? M. Euftachius^jloefen, ^')li(\)-
68 f [M. ^^vtjl. ^Iu^ , Paft. jum ^ai)f.
688 M. Jpenr. !^orneman , ^^r. ju Tdc.
m M. 305. 3ac. 5i:iug ; ^r.ju3ac.
690 €rne|l«3}?u$^f)arD, lu^Tiid).
69 3 3of>- €f)riOopb Siuerbacf; , m 3ac.
^9? 3c>().5^ic.^Iancf, ju^er.
694 €aft>.5Buf)in^, ju?n?icl;.
b.a. juftuseortf;um; iu5^if«
22,Dcc,
ercreblt
688
684
6SS
h. a.
p. Aug,
676
660
660
668
674
67y,
676
678
679
681
682
683
685
68f
688
688
690
693
69}
694
69f
h.a.
A. 1696.
Sam.©(i)Ul^e,D. Senior ^et.
3o6ann sasincf ler , Paft. ju ^ic&*
3o^5vit>.S>}?ai)er,D. Paft.ju3ac»
3o5annQ5oIcfmar, L. Paft.$u €at^
fubfcr.d. i.Dec.
Chr. Sig. Wolfius , D. L. S. un&
Paft. $um ^om.
M. 305. ^ecFIenburci , Paft. p 3of>
M. Jpcnr. €Imenf;orjI , ^r. ju Cat5*
M. Hieron. ^^^uller , ^r. ju ^f^ic.
Matth.?Bie|}er, «Pr.ju €at5»
M. Pet. Schultetus , ^r. ju €atf>
M.Laur.^ojieS, tS-Nov. ^.@ei|i
M.3o5ann^afe, ^r.ju^et.
M. Hier. ^a§man , ?r. ju sj}?icf;,
M. Franc. Simonis , Paft. JU ®eorg,
Petr. i^d)tlt , Paft. JU ^ar. ^,
M.3of)annSanse, ^r.juQ>et.
Chrift. Mauritius , ^W JU 3aC.
M. Euftachius ^oeteu , «)3r. su ^M)*
M. ^I)ri|l miu3 , Paft. jum ^apf.
M. .g)cnr. !?)cvnemann , $r. ju 07ic»
M. 3of). 3ac. muQ I 1>v. ju 3ac.
^rneO ?0ni6()art) , Q3r. ju md).
305. S5ri|lopf) SluerNc^ , ju 3ac.
3of).9^ic.Q5Iancf, ju-13et,
(gafp. ^^ii Jin^, ya^Hi^*
juftusCovtf)um, ^ ^r.ju^ic.
fubfcr. i3«Martii.
Sam
A. 1^97.
685 Sam.©dvaf^ae,D. Senior ^tt
684 3o^rtnn ^(ncfler, Paft. ju 9?^'*.
686 3of).Srtt).9??a^ev,D. Paft.ju3ac.
696 3of). QSodf niar , L. Paft. ju €af[>
h.a. Franc. WoIfius,D. Paft.iU-^(C.
2. Maj. fubfcr. 30. Julii.
676 Chr. Sig. Wolfius , D. L. S. unb
Paft.5um!4)om.
A. i(>9S.
91
6r5
660
660
668
674
676
678
679
681
682
68J
6S;
685"
688
688
690
693
695
694
69f
h.a.
2,Aug,
M. 3of). Q:ccf (cnburci , Paft. ju 3of).
M. ,^cnr. ^lmen^orjl, ^r. ju (£atf).
M.Hier.OMIer, ^r.;u9?ic.
Matth.q^icflcr, . ^r.ju(Satf>
M.Petr.SchuItetus, ^r.JU^at^.
M. 3o5ann COaf c , ^j^r. ju ^]3et.
M. Hier. Q3a§mann , ^r. $u ^i^,
M. Franc. Simonis , Paft. ju (55corg.
Petr. (Scf;ele ,: Paft. ju ^ar. ^}?.
M. gobann ^an^je , ^Pr. ju ^ef.
^briftian Mauritius , ^x, ju 3ac.
,M. Euftachius j^octen , ^r. su ^Tiid;.
M. dbviii, ^(ui) , Paft. jum ^Gapf.
iM. ,5)cnr. l^orncman , ^r. ju 9??icf;.
M.3ol).3ac.^(u(j, ^Pr.su^ac.
€rnel]^ud()ar&, ju{>??ic().
3o(). ^5ri|lop() 5luerbaci) , ju 3ac.
3o5.5^ic.^:^lance, ^r.ju^ee.
(yafp.^uging, JuO??ic!;.
juftus(Sortf)um, ju^iC.
Ulrlc. ^iefe , Paft. jum ^. ©eif?.
fubfcr. 20. Aug.
etive()U
688
684
686
696
697
676
660
660
674
676
678
679
681
682
685
68 f
688
688
690
695
695
694
69 f
697
h.a.
Judica
Sam.©c6u^^e,D. Senior ^tU
3ol^ann "^BindUv , Paft. ju md).
^of). 5ril). ^m ] D. Paft. ju 3,ac*
3of;antt^ofcfmar,h.a.D. juCatf;»
Franc.Wolfius,D. Paft.JuWC»
Chr. Sig. Wolfius , D. L. S. im!)
Paft.jum^om.
M. 3of). ^ecf fenSur^ , Paft. ju 3of>.
M. ^enr. 0mm\)ox\l , q3r. ju (Sat&.
^r.ju ^ic,
^r. ju dat^
^r. ju (Satf).
^r.ju^e^.
^r.suO}?ic&.
M.Hier.9??iifIer,
Matth.«^ic|}cr,
M.Pet.Schultetus,
M.3o(;annQ5are,
M.Hier.^afmann,
M. Franc. Simonis , Paft. ju ©eor^.
Petr. (^cf;c(e , Paft. ju ?9?ar. ^.
M.3of)ann^an(je, q3r.ju«}>et.
€()riruanMauritius, f j.Jan. 3ac.
M. Euftachius , 5vOcfen ,^r. ju ?)}?icf;.
M.C()ri(l.^(U(>, t25.Jun. 20at;f.
M. .g)enr. ^ornemann , ^r. §u 9}ic.
^^.3o.^.3ac.5tfu0, ^r.ju 3ac.
(2rnejica?u8tart), $u^ic&.
305. Cf)rillopf; ^luerbac!) / Jw 3«c.
3oI).mQ)(ancf, Q3r.ju^pet.
^afp.^iiginij,. iii^id^*
juftus(3:ort5um, $u5^^'c.
Ulric.^ieff, Paft.5um.g).@ei|?.
M. Franc. .^arbf opf, ju 3ac.
fubfcr. 1 i.Maji.
3oac&. ?0?orgemveij, Paft. jum 2aSa vf.
m .2,
Sam*
5|A A. 1^99.
trvoc^lt
6SS Sam.(5cf;uI^C, D. Sen f jc. Maj. ^tt
^M 3of;ann^mef(ey,h.a.Sen. ^id)
^86 3D&/3nl).CD?a^cv,D. Paft.juSac.
^96 3o[;ann Q5o(cf mav , D. Paft. ju €at(>.
697 Franc. Wolfius , D. Pafl. ju ^ic,
6y6 Chr.Sig.WoIfius, D. f 2. Maji '^m
>5-H Cafp.iSiiplni), L.S. unb
Paft. jum !^om
668
674
676
678
679
681
68z
685
68S
688
690
695
695
69f
697
698
698
h.a.
21. Jan.
h.a.
M. 30&. ^ecflcnbur^ , Paft. ju 3o(
M. Jpinv. €(meii()ov|l, $v. ju (£atn
M.Hier.erMlev,
Matth.^^teflev,
M.Pet.SchuItetus,
M. 3o()ann ^aPe ,
M.Hier.^a^maU/
M«Franc. Simonis,
Petr.@c|)tle,
M.3o()ann^ange,
M.Euftachius jvoeten,
M. J£)env. '4)orneman ,
M.3o().3ac.5({u(),
€rnc|l?^u^()avD,
3o(). (£()viliop() 2(uevbacJ,'')3v' ju 3ac.
3o(). 97tc. Q^lancr , ^x. ju m,
JuftusCortf)um, ^r^u^JJic
Ulric. -2Biefe , Paft. pm .fD. &d\l
M. Franc. Jpavi)fopf, ^r. ju 3vH\
3i^ac^. 9}?ov()enme3, Paft. jum ^ai;f
■ 2,0. Jan. fubfcr.
Magnus Oelf CVl5 , Paft. ju ^auli.
fubfcr. 17. Febr.
'1(^\'. ju 97ic
fPv. ju ^arl^.
^x. ju (^Qtb
^]}v.iU']3ct.
4:^j?ici),
Paft. lu (^eorg.
Paft. ju ^I)?av. ^O}?.
*))v.5U Dct.
T3v.ju5^ic
^r. ju 3oc.
^r.ju^I)?tcb.
crtrc^lt
699
686
696
697
h. ».
11. Jul.
699
h. a.
6fJ
660
660
668
674
676
678
679
681
682
685
68»
688
6<-;0
693
69}
69f
697
698
698
699
h.a.
9. Jan,
A. 1700.
3o5ann2Bmcflev, Senior m^i*
3o(). dn^* ^apcr , D. Paft. ju 3ac.
3o()ann Q5olcf mav , D. Paft.ju €at&.
Franc. Wolfius , D. Paft. JU ^iu
(Ihxiii. ^vumM)o(6, Paft. ju ^et
fublcr. 1 5. Nov.
Wp Q3u§m(j, L.S.un^
Paft.jum!4)onn
fubfcr. 22. Odlob.
^x. ju 07iv.
^v. su ^at()«
^v.5u€af().
^v. 5u ^Def*
?l}?icl)*
M. 3o(). '^r ecflenbuvg , Paft. ju 3of),
M. Jpenr. ^(meni)or|l , Q}v. ^u €at().
M.Hieron.9}?ullev,
Matth. ^^iefttv,
M.Pctr.Schultetus,
M. 3chann'^al'e/
M.Hier.^T3afjman,
M. Franc. Simonis , Paft. Ul ®eOV(j*
Petv^itele, f f • Dec. su?)??av.^.
M.3o()ann£an()c, f^.Maji. ^tt
M. Euftachius^oeten, ^i'd).
M.^^env :5)ornvman, ^v, su97ic.
M. 3o(). 3o.cob 6Tlu0 , $v. ju 3ac.
(Evneib:}3?u^()art), iumd).
30I). (II)viflop() Slucvbadf;, ju 3ac.
3c[).97iC.QMa:]cf, ju^et*
juftusCovthum, ju^ic.
Ulric. ^:iBiefe , Paft. jum 5p. ©ei|].
M. Franc. .^^avbf opf, $V. JU 3ac.
3oacb. 9}?ov(3enme^,Paft. jum ^apf»
Magnus Oclfev^ , f 2. Aug. ^auli*
l Jul. H»noch Oiolofffcn , ju CO^id).
J fubfcr. 4. Febr.
"! M. Juftus (^teman , ^r. ju ^cf.
[ fubfcr. j.Martii.
A. i7or.
trxvc^lt
699 3or;ann ^incf (ev , Senior ^ef*
^SS 3d5» gri^. CO^apcr, D. Paft. ju 3qc.
Scf;tt)onl^lcr.
3of;ann Q3o(cfmar , D. Paft. ju (Satf;.
Franc. Wolfius , D. Paft. ju 97ic.
Q-Xll. 5^runibf;ol§ , h.'a.D. «JJct.
€afp. ^uginij » L. S. unti
Pafl:. jum !^oni.
A. 1702.
95
660
668
674
676
678
679
68?
688
688
690
69?
69}
68f
697
698
698
7C0
700
h. a.
26.Scpt.
Paft.ju30f).
Q3r.ju€atf>
^r.ju^fc.
«Pr.judatf).
^r. ju €atf).
q3r.5U^ct
CO?id).
M.3o5.^ccFlcnburiJ,
M. Jpcnr. ^(men|)or|^,
M.Hieron.O])?ulIer,
Mat:th.?^ie(lcr,
M. Pet.Schultetus,
.M.3of)annsSafc,
M. Hier. ^a§man ,
M. Franc.Simonis, Paft. JU ©COr(]
M. Euftachius j?oetcn , ?D7icl;
M. Jpcnr. S^orneman , ^r. ju 57ic.
M. 3of) 3acob S\l\iQ, 1 2 r- Sept. 3ac.
€rncll9}?us()art) , ^r. ju 0}?icf).
3of). C()rt(]op() 2lucrbacl) , ju ^ac.
305. 5^ic. ^:B(ancf , ^v, ju ^'|3ct.
Juftus^ort{)um, ^r.ju97ic.
Ulric. ^lBiefe , Paft. jum .?). ©eift
M. Franc. J^arbf Opf , ^r. JU ^ac
3oacf). ?D?or(!emvea,Paft. jum ^aDf.
Ju!. Henoch DiOlofffcii , 'l^w ju ^id).
M. Juft. (gteman , ^r. ju Q3ct.
Franc.Henr. @d;ontman ,
Paft.ju T)au{i.
C^riR. £ut)tt). ©ci(cr , Paft. ju «3}?..9}?.
fubfcr. 9. D«c.
crvrc^lt
699
696
697
700
699
6f5
660
660
668
674
676
6:8
679
68?
688
690
69?
69?
69f
697
698
698
700
700
701
70 1
h. a.
zp.Mart
3of;ann2Cincf(cr, Senior ?a?icj.
3ol)ann Q3o(cfmar , D. Paft. ju (Zatf>
Franc. Wolfius , D. Paft. ju 'Tiic.
€f;ri(]. ^rumbf;o(^ , D. Paft. ju ^cU
€afp. ^^iigino/ L-S.unb
Paft.jum^om»
M. 3of)ann ^ccf (enbur^, Paft. ju 3of;.
t ?• Julii»
M. JE)enrid) €(menf)or(l , ^r. ju (2!at6.
M. Hieron. milUv , ^r. JU ^iu
Matth. Q5ic|ler , ^x.^u€atf)*
M. Petr. Schultetus , $r. JU Catl^.
M.3of;annQ3afe, ^v.iu^tU
M.Hier.^]3agman, ^M).
M.Franc.Simonis, Paft. ju ©eorcj»
M. Euftachius ^octcn r $r. JU ^i^»
M.J;)cnr.S^orneman, 57ic.
€rncfl^D?u^f)ari), CO?id).
3oh. €(n'i}]opb ^luerbac^, 3fic.
3of).9}!C.Q^(ancf, ^it.
|uftusCort()um, -^ic.
Uiric. ^itk , Paft. ^um ^. ©ei(i
VI. Franc. ipnrbf opf, ^r. ju 3ac.
3oad).?[)?or(}enn)e.(?, Paft. jum^Bauf.
Jul.Henoch Oiolojffen, ^r.5u9}?ic^.
M. Juftus ^gteman , ^pr. ju '5>ct.
Franc. Henr. ^d;dneman ,
Paft.ju\l>au(i.
(lf)x^. mxt>. eei(er, Paft. ju 9??.m
Petr. .5)cnnin(3^ , ^ ^r. ju 3ac.
fubfcr. ?i.Maji.
m 5
So^
94
A. 170J*
699 3of;ann^incner, Senior ^id).
3o\)mn ^o(cf mar , D. Paft. ju dcitl)
Franc. Wolfius , D. Paft. 511 97(C.
(S^rifr ^ruttibtol^ , D. Paft. ju ^et.
^96
697
701
699
Cafp^^ugtno, L.S.unb
Paft.jumS)om.
660
668
674
676
678
679
68?
688
690
695
69J
69f
697
698
698
700
700
701
701
702
h.a.
}o. Dec
«rtrc^lt
699
696
697
701
h. 3.
jo.Jul.
699
M. .^enr* €(men5or(! , «pr. ju ^atf).
M.Hier.TOler, q3r.ju9^ic.
Matth.^Sielin', ^r.juCatf).
M. Petr.Schultetus ,t i6.Maj. Catf).
M. 3 o()ann ^af e , ^r. ju ^Pet.
M.Hier.q>agman, 9}?tdj.
M. Franc. Simonis , Paft. JU ©eorc).
M. Euftach. 5?6ten , ^r. ju 9}?ic^.
M. .g)enr. ^orneman , i^r. ju 97ic.
^rnejisx^u^&art), SuCD^icIr
3oI)ann€f)rilK>p5 Sfuerbacf), ju3ac.
3o().mQ5(ancf, «33r4u^]3et.
Juftus^ortbum, «Pr.juO^ic.
Ulric. ^iefe , Paft. jum .?). @ei|l
M gran^ Jg)ari)!opf , ^r. ju 3ac.
3oac!). 5}?nrgenn)eg, Paft. jum^apf.
Jul. Henoch OJoIofffcn , ^r. ju ^}kh.
M. Juftus@teman, ^r. ju ''33et
5ran|J^enr»<Sd;dneman,
Paft.ju^aufi.
€bri(l. £ut)m. ©ei(er , Paft. su CO?. ?0?.
Petr. .5)enning^ , ^r. ju 3oc»
2lrnoiD C0?a(4f;a^n , ^r. ju (£atl>
A. i7®4.
3of)ann^incffer, Senior §!)?icr;»
jobann^^oicfmar^D. Paft.ju dat^*
Franc. Wolfius , D. Paft. JW 9}iC,
Cbrijl. ^rumbbot^, D. Paft.ju«pef.
3of)ann0{iemer, D. Paft.ju3«<^»
fubfcr. 24. 06tob.
<2:afp.Q3ugin0/ L.S.unl)
Paft. jum !4)om.
660
660
668
676
678
679
68;
688
690
695
693
69f
697
698
698
7C0
700
701
701
702
70}
h. a.
28. Dec,
U.^tm. S(menbor(l, f 2o.Maj. ^atf;.
M. Hieron. ?):)?u((er , ^r. JU 9"iic.
Matth. Q5ieper , ^r. ju €atf).
M.3obannQ5afe, ^pr.su^et.
M.Hier.«}>agman, ^h^*
M Franc. Simonis, Paft. JU ©eorg.
M. Euftach. 5?6ten , Q3r. ju 9}?icf).
M. .?)enr. ^^ornematt, Q3r. ju 97ic.
^rnejls)3?uPb«ib/ ju^icb*
3ob. €()ri|]opf) 2iuerbac{), ^r* ju 3ac.
3ob.C^ic.Q3(ance, ^t.inm*
Juftus^ortbum, q3r.jug7tc*
Ulric. ^iefe , Paft. jum ^. @ei|h
M. Franc. .t)art)fopf, ^r. sn^ac.
3oad;. ?O?or0enn^e(3, Patt. jum ^3Bat;f.
Jui. Henoch Dvoiotffen , ^r. ju md)*
M. Juftus (gteman , Q3r. ju Q3et,
5ran(|^enr.©ct)5neman,
Paft. ju ^ault.
€briil. £ut)n)i9 (geiier, Paft. ju 5D?.?*}?.
Petr.Jpenningd, ^r.suSac.
'2lrno(t) CO?a(^babn , ^r. ju €at(>
fublcr. 7. Martii.
3acob5??afen^, ^pr.su^atf;.
• 30^
A. 170;.
A. 1706.
9f
m
trwc
€97
701
704
699
660
668
676
678
679
685
688
690
69 j
695
69f
697
698
698
700
70G
7C1
701
702
703
704
h. a.
32Man.
1. NOY.
goftann ^incfler, t r» Apr. CO;ic&.
3o&» ^olcfmar , D. h. a. 1 7. Apr.
Senior ^atf).
Franc. Wolfius , D. Paft. ju 57ic.
<H)vift,^xm)biol^, D. Paft. 511 pet
3o5ann Oiiemer ; D. Paft. ju 3ac.
€afp. Q3upin5y L.S. un^
Paft.jum^om..
V!.Hieron.5JJu((er/t4-Maji. 5Ric.
Matth.q3ieller, «pr.juCatb.
M.3oI;annq3afe, ^wiu^d.
vl. Hier.5j3agman, ^idh
VI. Franc.Simonis, Emerit. ju (^eorfl.
M. Euftachius 5^Cdfen , pr. ju ^ic^.
M. .5)enr. •Doineman , ju 57ic
^rneft CDlu^Oail), ju ^O^id;.
3o^ €5r it^op5 ^luerbacf) , ju 3ac.
3of).mQ51ancf, jupet.
juftus(yortbum , pr. ju 5^ic.
Ulric. ^Biefe , Paft. jum ^. ©eifl.
M. Franc. Jparbf opf , pr, ju 3ac.
3oacf;. 03?or5entT)eg, Paft. jum ^apf
Jul. Henoch ^oloffjen , pr. ju O^^icl;.
M.Juftus@(eman, pr.^upet.
gran^ S^am, ^cf;oHeman ,
Paft. ju pauli,
C()ri(l. tubw. (geiler, Paft. ju ?D?, 9}?.
Petr. J^ennin^^ , pr, ju 3ac-
2lrnoIt) ?a?al^5a5n, pr, ju ^ath.
3acobs3}?afen^, su€atf).
fubrcr.27.Febr.
M.Nicol.©tapf)orlt/ Paft.ju3ob.
fubfcr. i^.Apr.
4)crman Wolfius, px^u ^ic.
fubicr. 5.Dec#
crtpc^lt
7^ f 3of;ann Q3oIcf mar , D. SenioriSaf^»
697 Franc. Wolfius , D. Paft. ju ^ic,
70 1 €&ri(l. ^rumbf;oI6 , D. Paft. ju pet*
704 ^obam 9{iemer , D. Paft. ju 3ac»
h. a. Pet. Theod. (geelman , Paft. JU WtC&f
7.Febr, fubfcr. 30. Apr.
^99 €afi>.^ugin3, L.s. unb
Paft.jumS>om»
668
676
678
685
688
690
695
695
69f
697
698
698
700
700
701
701
702
70^
704
70f
70f
h. a.
l, Mart,
^r.ju^atj.
gjr. su ^et.
^icf).
Pr.}u?0^ic&»
Pr.ju57ic,
ju^icl).
Matth.^^ieffer,
M.3oI)anns^aFc,
M.Hier.^aSman/
M.£uftach.5?6ten,
M..g)enr.!4>orneman/
(Srnefl^u^f^arb,
305. €5rijlop5 Sluerbad;, ' iu 3ac*
3o5.97ic.^Iancr, jupet
Juftus €ortf)imi , pr. ju ^ic*
Ulric. ^iefe , Paft. jum Jg). @ii%
M. gran^ J^arbf opf , pr. ju 3ac.
^oacb.^^D^or^ennjeg, Paft. jum ^a^f»
Jui. Henoch O^oiofffeu , pr. ju m(^.
M. Juft. ©teman, pr. jupet.
gron^ J^enr. @c!?dneman ,
Paft.jupaufu
€6rijl dubrn. ©eifcr , Paft. ju 0??. s)}^
Petr. ^mnittQ^ , pr, ju 3ac,
2irnoIi) 0:}?aI^I)a5n, $u^atf).
3acobC)??afen^, ^uiSatft*
M. Nicol. Otapf)0r(! , Paft. ju 3ots
.S)erman Wolfius , pr. ju ^,)^lc.
M. Nicol. CD?ufler , Paft. ju ©eor^,
fubfcr. i^.Martii.
So^
6^
70;
697
701
701
7o5
699
A. 1707.
crtpe^U
3of)ann Q}olcfmaivD.Semor €(U5. 70f
668
676
678
685
688
690
693
695
69 f
697
698
698
700
700
701
701
702
703
704
70 f
70f
706
h.a.
26. Jui).
Franc Wolfius , D. Paft. ju ^ic.
€f;rijlian^riim()0{^; D. Paft.ju^et.
^ot)mn Diiemer , D. Paft. ju 3ac.
Pet. Theod. ©eelman, Paft. 5u ^yiid).
Xafp. ^il^ing , L. S. unt)
Paft. jum S)om.
\latth.Q3ieftcr, «Pr. ju (Saff).
M. 3of;ann ^af e , ^r. ju ^et.
M Hier. ^pagman , ^x. ju md).
M. Euftachius j^dten , ^r. $u ^?icl).
M. .g)enr ^orneman , ^r. ju ^ic.
^rnelt «5}?uj^f;art), «)3r. ju 9:^id).
3of). €5riftopf) 51 uerbad), ^r. ju 3ac
3of).m.Q3(ancf, ^rju^per.
Juftus Cort[)um , ^r. ju '^k,
Uli-ic. ^iefe, Paft. jurn^^. m(i
M. Franc. .^^arbfopf, f 22. Dec. 3ac.
3oacb,?D2or,()enme(!, Paft.. jum^ai)f
Jul. Henoch 9i0lc(ften/ ^}>r. ju ^Tlid),
M.Juftus^teman, Q)et.
Franc. Henr. (gc&dneman ,
Paft. ju^au!i.
C5riMu&tt). ® eiler , Paft. ju ^. ^^X
Petr. ^enningi^ / 1 ' ^' ^^^^- 3^*^
^.^lrnolD ?D?aI^5af)n , a>r. ju Sarf).
3acob9?^afen^, i^r.juSati).
M. Nicol.(gtap5orl], Paft.ju3cf)
ipermanWolfius, ^r.ju 07ic.
M.Nicol. ?0?uaer, Paft. ju ©eov(].
[Mart. Adami, ^r^uSac.
J fubfur. 22. Juiii.
"i M. ■^ouraD ©rote , /33r. ^u 3ac.
(, fubfcr. 2i Aug.
697
701
70 C
706
699
668
676
678
685
688
690
695
695
69f
697
698
700
700
7QI
701
705
704
705-
70f
706
707
707
A. 1708.
3o(). QJolcfmar , D. Senior ^c^t^,
Franc. Wolfius , D. Pafi. JU 57iC.
^f)\'ifl, ^rumb^ofr} , D. ad 4. Jun. ^tt
3o()ann 9vtcmer , D. Paft. ju 3ac
Pet. Theod. igeelman, Paft. $u 9??ic()!
Cafp.?Su§in0, L.S.unt)
Paft.jum^om.
Matth.q5{e(ler, Q3r.ju(Sat().
M. 3of)atm Q3af e , ^}>r. iu i>et.
M. Hier. 5)3aj]man , ^r. ju 9])hd)»
M. Euftachiu^ 5?5ten , ^v. JU md).
M. ^m. ^orneman , ^r. ,^u Tcic.
^rneft ^u6f)<\\% ^r. ju ^ic&u
3o5- ^f)rif!opI)5(uerbac[)/ ^r. ju 3ac.
3of). 97ic. Q5lancf, q3r. ju ^tu
Juftus Cortl)um , ^r. ju 5^ic.
Uliic. ^iefe, Paft. jum^. ©eiji.
3oacf). ?>??or0em\)ect, Paft. jum ^apf.
J ul. Henoch Oiolofffen , ^33r, ju 'OIM*
M.Juftus(gteman, -]3et.
Franc. Henr. (gid;6neman /
Paft. ju T3auli.
€6ri(].£ut)m.eeiler, Paft. ju ?D^0}?.
3lrnolDS)3?aI^I)at)n, ^r.judat^.
3acobe>}?afcm^, ^r.juCarf).
M. Nicol. (gtapborjl, Paft. ju 3of).
Jperman Woifius , ^r. ju ^llic,
M.Nicol. vOmller, Paft.ju(:^eor0.
MartinusAdami, ^r.JU^aC.
M.€onrat)©rote, ^r.ju3ac.
Sof).
trxocf^it
701
706
699
658
676
678
685
688
690
693
69?
69f
697
698
698
700
700
701
701
702
705
704-
70f
70f
706
707
707
h.a.
24.N0V,
A. 1709.
j trwtW
3o5antt Q[}o(cFmar,D.Senior (latl)! 7^s
Franc.Wo!fius,D. Paft. JU ^'^JC. 697
3of;onn dlmuv , D. Paft. ju 3ac.j 7^ i
Pet. Theod. ©celnian, Paft. ju 53};jc&. 70^
^afp. 35u^in0 , ( 3e()( i)on ^iev) !^om.
A, 1710.
9r
Matth. «^icftCV , «33v. JU <Satf).
M. 3o()ann Q3afe , f 28- Apr. ju ^et.
M Hier. ^a^man , ^v.iju ^icf).
M. Euftachius Men , ^v. JU «S^icf).
M. ^env. ^ovneman, ^v.ju ^ic.
^vneft ?D?udf)a«it) , ^v. ju ^ic&.
3of). €f)ri|bpf) 2luevbact?, ^v. ju 3ac.
3of).97ic,Q3iancf, ^]>v.}u53ef.
Juftus (s:ovtf)um , ^r, ju ?^ic.
Ulric. SLCiefe , Paft. jum S^. (35ei(l.
M. Franc. .t)avi)!opf, t ^i- Dec. 3«^*
3oac5.9??ov()entt?ei], Paft. jum^apf.
jul.HenochOvolcffen, ^v. ju 5)?icf),
M.Juftus@tcnian, ^et.
Franc. Henr. (Scfedneman,
Paft.su qjauli.
W\% ^n^tt?. ©eilev , Paft. ju ^l ^,
Petr. Jg)cnnin0^ , t ^ ^- ^ ebr. 3^^'
^2lvnolt) 0??al^f)al^n , ^x, ju (Satf).
3acob ^Hafme , ^v. ju ^atf).
M. Nicol. (Stapf)OV(l, Paft. JU^Of).
Jpevman Wolfius , ^w ju ^ic,
M. Nicol. ?!}?unev , Paft. ju ^eovg.
Mart. Adami,
M,(2:onvat)©votc,
3o()ann?^vamei)ev,
fubrcr.dij.Dec.
?>v. ju 3ac.
^v.ju3ac.
^v.iU'J3et.
G6S
678
685
688
690
693
695
69f
697
698
700
700
701
701
70}
704
70 f
70f
706
707
707
709
3o().Q3o(cfmav, D. Senior ^iM^,
Franc. Wolfius , D. 1 2 5 . Jua. ^iC,
3oI)ann Dviemev, D. Paft. ju 3<\c,
Pet. Theod. ©eelman, Paft. ju M^*
Matth.q5ic(!er, ^r^uCatf;;
M. Hier. ^afjman , ^u ju ^id),
M. Euftachius ^otctt , ^r. ju ^icl;.
M. ^mx* ^oxmmm , ^v. ju ^iu
^vnejl 9}ni^5«rt), ?)v. ju md)*
30^. €f)vi(lopf) 5luevbacf;, ^v. ju 3ac
3of). ^ic. $S(ancf, ^v. ju ^ct.
juftus(2:ovt5um, ^v.juTOc»
Ulric. ^ iej^ , Paft. jum ^. @ei(?*
3oacI). ?>}?ov9entt)eg, Pafl jum 2[Ba|)f.
Jul.HenochOJoiofrfen, ^X^W^d).
M.Juftus(gtematt, ^^tU
Franc. Henr. (Sd;6nematt ,
Paft.ju^au(f*
(2:^vifl.£u^w.(Sei(er, Paft.ju50h^»
5ivno(D s}}?a(^l)a5n , ^v. ju (Satf).
3acobg}?afem?, - «J^v.juSatf).
M.Nicol.(gtap5ov(?, Paft.ju30l).
Jfpcvman Wolfius , ^v. ju g^ic.
M. Nicol. 5J)?uacr , Paft. ju ©eovjj.
MartinusAdami, ^X.j^U^aU
M. Convat) (3)rote , ^v. ju 3ac.
3of)ann ^^vamet)er , • ^r. ju 5^ee*
n
3or>
J8
70 f
704
706
h.a.
^^8
678
68 J
688
690
69J
69;
69f
697
698
700
700
7CI
701
705
704
.70 f
70f
706
707
707
709
h a.
A. 171 !♦
3of>^0((lmar, D. Senior (Zatf;.
So^ann OJiemcr , D. Paft. ju 3nc.
Petr.Theod.(geeIman, Paft. juO)?icl>
Jo. Theod. Heinfon , D. Paft. JU ^et
mbfcr. d. 1 6. Odob.
h. a.
3. Jan,
Matth.Q3ic(Ier, Emer. ^r.ju^aff).
vl. Hier. q3agman , ?D7id)
M. Euftachius Jtofcn , pr. JU S)}?ich.
M. J^enr. S)orneman , ju^tc
(Srneft 9}?U95avD , ju 9^icl).
3of). €f)ri|]opf) 2(uerbac& , ju 3ac.
t 28« Dec.
3of).5^(fic.^faticf, jupet.
Juftus ^ort^um , pr. ju ^'l\c
Ulric.^iSiefe, Paft. jum ^. <^ei|]
3oacf;. 9)?or^enn)C(j, Paft. jum ^apf.
Jul. Henoch 0\0(oft]^n , pr, JU 'M(\).
M. Jurtus (gteman, pr. ;u pet.
)Jran^ ^penr. @cl?6neman ,
Paft.jupaufi.
€f)rift. aibn?. ©eifcr , Paft. ju 9:)^ ^M
'?lrnoft) CQ?aI|l)af)n , pr. ju (latl).
3acob9:)?iifen^, ju(yatf).
M. Nicol. @tapj)Orll , Paft. ju 3o5
Jpcrman Wolfius , pr.iuO^ic
M . Nficol. 9})u(ler , Paft. ju fecor.a.
Mart. Adami ,
M.€onrab(^rotc',
3of)annQ$ramci?cr,
QSalcntin^cinp,
fubfcr. x,{ , Aug*
^r.^uSac
1>r. 5U 3ac.
^w su ^13cr.
«)3r,iu€atf).
1
A. 171 2.
€rwc|)lt
7^S iS^^^^ann Q}o(cfaiar,D. Senior ^atb,
704 3»5atm Diicmev , D. Paft. ju 3ac.
706 Pet. Theod. ©cclman , Paft. ju?0?lc[?.
711 Jo. Theod. Heinfon, D. Paft. ju ^Ct.
678
685
690
69f
697
698
700
700
701
701
703
704
705-
70S
706
707
707
709
711
h. a.
6. Mart.
h. a.
So^. 5"^r. ^incflcr, Patt. ju ^ic.
fubfcr.z9.Jan.
M.Hier.^a§man, 0}?id!).
M. Euftach. mm , ^r. iu md).
M.J^enr.^orneman, t^7'Ju'. 5^ic.
^rneii9??U6f)Qrt), ju^id^
3of).07iC.^lancP, ju^ct.
Juftus (Sortbum , ^r. ju 97ic,
Ulric. SHJiefe , Paft. jum Jg). ©ciji.
3oacb.?i}?or(}cntt)ea/ Paft. jum "^aDf.
jul. Henoch Diolofffm, $r. ju s5}?ic^,
M. Juft. ^uman , f 6. Apr. ju ^et.
gran^ J^pcnr. (gd;oncman ,
Paft.juq3aufi.
€f)riff . ^ubm. ® eilcr , Paft. ju ^^ ^}.
'2h'noit)^??al^ba5n, f^j.Jan. (3;atb.
3acob9}?afen0, iu^Satb.
M. Nicol. (5tapf)0rfl, Paft. \\x Sof),
Jpcrman Wolfius , ^r. ya 9^ic
M. Nicol. CO^Ufler, Paft. JU @CDr0.
MartinusAdami,
M (3;onrai) (55rotc ,
3obann^rame9cr,
^^Salentin J£)cing,
3obann ^ilbc,
fubfcr. 8.Apr.
3of). ^enr.9)?cper,
fubfcr. 22.Jul.
M.Mattli.Jac.^lauCr,
fubfcr. 2f. Nov.
^r.ju3ac.
*r. ju 3ac.
g3r, ju ^cf.
5>r,ju€atb.
^r.ju3ac»
«Pr. ju €af [;.
q3r.su ^ef.
9i>
A. 1715.
A. 1714.
95
ertrc^Ul
70f
3o5annQ}o(cfmar,D. Senior ^atf),
3of;ann Ovicmer , D. Paft. ju 3ac.
Pet. Theod. ©cefman , Paft. ju\J}?tcI;.
j o. Theod. Heinfon, D. Paft. ju ^ef.
305, Srtbr. SGincfler, Paft.ju ^ic.
md).
SU ?0?tc^.
^r.ju^et
^r4u97ic.
M.Hier.^agman,
M. Euftach.^Oten,
(yrneli9:)?ur>f)avt),
>l).Ol!C. ^Mancf,
Juftus (5;ortf)um,
Ulric. ^a^iefe, Paft. jumJ^'©et)l.
3oad). ?i}?orj)enn?ea,Paft. jum235ai)f.
Jul. Henoch D^ofo jffen , ^r. JU mib'
3ran6 S^m, <©dj6neman ,
Paft.ju^auf4.
'X5rifl. £ut)w. (geifer , Paft. ju ^l ^.
3acob>)^?afeng, ^r.ju^atf).
M. Nicol. (5tapr)0rl! , Paft. ju 30^.
^erman Wolhus , «pr. ju ^ic,
M. Nic. ^v^iKler , Paft. ^u (55eorg.
MartinusAdami, ^]3r.ju3ac.
M. Conr. ©rote , f ^- Sept. 3qc.
3of)ann ^:Sramci;er , ^r. ju ^et.
:Oafenttn^ein§, ^r.jn (Eatfe
3of)anniGilt)c, q3r.ju3ac,
J05. «S)enr. 0??ei)er , «}>r. ju ^ati),
M.Matth. Jac.^fauer, ^r.ju^et
3of). (^ottfr. 0}?idfer, ^r. ju m,
fubfcr. d. 17. Martii.
M. (Zhrijl. Sieora , ^r.ju3ac.
fubfcr. 1 7. NoY.
70S
764
766
711
71Z
67S
685
690
695
69 f
697
698
700
701
70 r
704
70 f
70 f
706
707
709
711
712
712
712
715
715
3of)annQ}ofcfmar,D. SeniorSafJ.
3of)ann9?iemer, D. f 3ac»
Pet. Theod. (geelman, Paft. inmd)*
jo. Theod. Heinfon , D. Paft. ju '^tU
30I). 5riDr. ajincf fer , Paft. ju 07ic.
M. Hier.^af?man, ^id)»
vl Euftach.Men, ^r. ju ?):?icf%
^rnefl?)??u?5art), sus)}?icf).
3of). ^ic. Q^fancf , f 24. Oaob. ^tt
Juftus(Iortf)um, «Pr.jum
Ulric. ^iefe , Paft. jum ^. m\u
3oac^. ?0?orj}enn?ej}, Paft. jum 2Gai;f.
Jul. Henoch 9?ofofffen , ^r. ju m^.
5ranf| ^mu (5ci)(5neman,
Paft. ju «Pauff*
€f)riil. 2ii^m ©etfer, Paft. ju mm
3acob5}?afen^, q3r.ju€atf)»
M. Nicol. @fap5or(l , Paft. ju 3o5»
^perm.Wolfius, ^r.jum*
M. Nieol. ?0?uffer , Paft. ju &mg,
Martinus Adami , ^x. JU 3ac,
3of)ann ^ramcijer , ^r. ju ^ef.
'Q}afentinJE)eing,
3o5annQ33ift)e,
3o5.^enr.^D?ei)er,
M.Matth.jac.^fauer,
3o^©ottfr.9??ito,
M-€f)ri|].3iesra,
^r.juCatf).
^r.ju^ac,
^r.ju (^atf).
^r. ju ^it
^Dr.jum
$r.iu3ac»
n 2
30^
100
706
711
712
h. a.
7. Apnl.
69C
68f
698
700
701
701
704
70f
yos
706
707
709
711
712
712
712
7M
h.a.
7. April.
28,Jul,
A. i7if.
3of}ann^olcfmav,D. Senior Cat^,
f 27. Nov.
Pet. Theod. ©eefttia» , d. i i.Dec.
h. a. Senior 9}?ic^
JoTheod.Heinfon,D. Paft.ju^et.
3ol^.gne^2I3incf(er, Paft.jum.
^vbman !)7eumei(?et , Paft. ju Sac.
(bbfcr. 20. Sept.
M.Hier. ^agman, ?5}?ic().
M. Euftachius 5^oetett , ^tcf;.
€i:ne|mud()art), ^r. ju ^:a?icl).
Juftus(s:ort5um, ^v.ju^^ic.
Ulric. Q23iefe , Paft. ^um ^. ©eiH
3oacf).?[>?or,0cmreg,Paft. jum 3[Bai;f.
Jul. Henoch Dvofofffeu , $r. ju ^?icf).
Franc. Henr. (^^^mimi) ,
Paft.ju^auli.
<Sf)rijl £ubii\ ©eiiev , Paft. ju ^u 9)?.
3acob?0?afen^, «Pv.juCati).
M. Nicol. (Stap()OV(l , Paft. JU 3o().
^evman Wolfius , ^v. ju O^Jiv.
M. Nic. 5Q?unev , Paft. ju©eovg.
Mart. Adami, ti9'I^cbr- 3ac
crwe^lt
71J
711
712
7if
h.a.
29,Nov.
3of)annQ3vamei;ev,
^a(entini;)cing,
3o()ann ^Bifbe,
3ofe.^env.?>7?ei)ev,
M. Matth.Jac.(E(aueV/
3o(). ©ottfr. ^i^Iev ,
M.Sf)vi|lian3ie()va, ^ „ ^
M. 3o(). €()vi(lop() 5?vu(t'f e, $u ^et.
(ublcripfit d.2. Maji,
5f>ic.Q5evn5avl)€i(>e, }u3ac
fubfcr. d. 9. Aug,
^v. ju ^]3et,
$v.ju€atl).
^v.ju3ac
^M-.ju€at().
>13v.ju^et.
qjv. 5u mk.
^v.su3^c
678
685
690
69 f
697
698
700
701
701
704
70 f
706
709
711
712
712
712
71}
7M
7if
7'f
h. 2
A. 1716.
Pet. Theod. ©ce(maw , Senior 5))?id).
Jo.Theod.Heinfon, D. Paft. JU «Pet.
3of> ^xkb. mnmtt, Paft. $u m
(gvt)man 9leumei(lev , Paft. ju Sac
3of>Cf;vi(]opf;Wolfius,
Paft.ju €at5'
M.Hier.^agmatt, t ^idh
M.Euftacliius^oeten, Q3v.su ^O^icf).
^vne(b?}?ugf)avt), m(i).
JuftusCovtf)um, 9}ic.
Ulric. 9IBicfe , Paft. jum JTp. ®ei(t.
3oad).?>}?ovgem)5e(^,Paft. jum^aDf.
Jul. Henoch Ofolofffett , «Pv. JU 5}?ic&»
Franc. Henr. (Scf;dneman ,
Paft.ju5}3au(t\
(X5vi}i ^ubm. <Sei(ev , Paft. ju £0?.^
3acob?D?afen^, ^v.ju€atf>.
M.Nicol.(5tapf)0V(t, Paft.ju3o5.
^evman Wolfius , ^v. ju 97ic.
M. Nic. ?0?itnev, Paft. j«®eovg.
3of)ann^vamei;ev,
53n(entinJ£)ein(^,
*3o5ann223iIl)e,
3o().$env.?D?ei)ev,
M.Matth.Jac.^Iauev,
3o(). ©ottfv.^ito,
M.^()vi(lian3iejjva,
M. 3of).(^'5vij]op55?vit(tfe,*v. ju ^et.
*iJ}ic. ^>evn()avD (Sibe , $v. ju 3ac»
M.3o5.©ottfv.€bev^ba*,
^v^iuWicl)»
fubfcr.4.Sept.
q3v.su ^et*
q3r* su (latb*
^v. ju 3ac.
q3v.su €atl^.
q3r.su q3<t.
q3v.su m
q3r.su 3ac.
Pct
711
712
7»f
716
h.a.
690
69f
700
701
701
704
70f
70 f
706
709
711
712
712
712
71J
71J
7if
7if
716
A. 1717.
II - ■
Pet. Theod. ©eefman, Senior ^id).
Jo. Theod. Heinfon , D. Paft.^u ^et
306. Jrici). SOSincf (er , Paft. ju 07ic.
^rbman Oleumeijler , Paft. ju Sa^-
3of>€f;ri|?opr)Wolfius,
Paft.JUiSatf).
fubfcr. d. 1 7. Jan.
A. 1718.
101
M. Euft achius ^oef en , ^idb*
(2rne|l g}?u^f;art) , Q3r. ju md).
JuftusCorttum, ^r.ju^ic.
Ulric. ^iefe ; Paft. jum J&. ©eifi.
3oac6. ?l}?or()enive(], Paft. ^um SlGapf.
jul. Henoch Ovolojffen , ^r. JU ^d).
5ran$ .S)enr. (5cI;oneman ,
Paft.ju^auli.
€f)rifl.Mm. ©eiler, V^a.^u^.^l
3acob9}?afen5,
M.Nic.®tapf)Or(l,
^ermanWolfius,,
M.Nic.?)}?uaer,
3oI)annQ^ramei;er,
^^a(entin.&ein§,
3o5ann"I13i(t)c,
3of).^penr.C)}?ener,
M. Matth. Jac. Clauer , ^r, ju ^et.
305. ©ottfr. mMtx , ^v, ju 97ic.
M.3o6.(s:f)viliop5 ^riiftfe, ^r. ju ^tt
57ic. ^ernf)art) (iibt , $r. ju 3«^ •
M^o5.@ottfr, gber^bad;,
Q3r, ju ^icl;.
7if
711
712
7if
716
685
690
695-
697
698
700
701
701
704
^r. ju datf).
Paft.ju3af),|70f
^r.su97ic.
Paft. ju ©eorg.
^r. ju ^et.
^r.ju ^at^.
^r. ju3ac.
^x. ju €atf).
70 f
706
709
7M
712
712
712
713
71?
7if
7U
716
Pet. Theod. ©eefman , Senior ^(i)*
Jo. Theod. Heinfon, D. Paft. JU ^et.
3of). grieb. ^incf (er , Paft. ju 97ic.
Srbman 57eumei|ler , Paft. ju 3«^ •
3o5,Cf)ri(]op!;)WoIfius,
Paft.ju€a(f;.
M. Euftachius^eeten/ CO^idt).
(Srnejl?0?u#ari), ju?0?id;.
JuftusCort^um, ju^ic.
Ulric. ^iefe , Paft. jum 5;). Q5ei(!.
3oaci). ?0?orgentt)e^,Paft. jum ^a^f.
Jul. Henoch 9iO(offfen , JU ^^*
/?ran^ JS)enr. <Scf)6neman ,
Part.5u^au(i.
€f)rif!. m^. ©eif er , Paft. ju ?Q?.?!)?.
3acob^afen^, «}3r. ju (^atb*
M.Nicol.©tap5or(?, Paft.5u3o^.
Jperman Wolfius , ^r. ju ^iu
M. Nic. 5}?iiner , Paft. ju ©eorg*
3o5ann^ramei)er,
5}a(entin5;)eing,
3of)ann ^i(De ,
3o5..&enr.?[)?ej;er,
M. Matth. Jac.^auer,
3of).©otffr.?l}?i^(er,
M.€Wl^ian3ie(jra,
M.3of).(s:f)ri(topf) 5^ru(if e, ^r. ju ^et.
9^ic. Q3ernbart) (iibt , ^x. ju 3ac,
M.3o^.@ottfr.^l)er^bacI),
q>r. ju ^L^ic^.
«}>r.juq>et
^r. su datt).
^r.juSac.
«Pr.ju€at&.
^r. jii '13er.
^r.ju ^T^ic.
^r.juSac.
fi 5
Pet.
711
712
716
6g5
690
69;
6^7
698
700
701
701
704
70 f
70 f
706
709
711
712
712
712
713
713
716
h. a.
22,Scpt
A. 17 19.
Pce. Theod. (geelman , Scnior 0}?i(t.
Jo. Theod. Heinfon , D. Paft. JU ^et.
3o(). SrlDr. 'SBincflcr, Paft. ju 9^ic.
SrDman 3^eumei(ter , Paft. ju gac.
3of>€l^rillop(>Wolfius,
Paft. ju Catl).
M. Euftachius ^oeteu / ^r. ju ^idh
iSrneflS5}?u^()arD, ju?D2id^.
Juftus€ort5um, lu^ic,
Ulrlc.^iefe, Paft.jumJp.@eijl.
3oacI). ^O^orgenmeg, Paft. jum^ai;f.
Jul. Henoch 9io(oftfen , "^r. ju ^l^^ic^.
Jran^ Jg)enr. ^cfc^neman ,
Paft.ju^au(i.
€f)rili£ut)w. (5ei(er, Paft. ju CD?.?)?.
3acob9:)?afen^, q^r.ju Cat^.
M. Nicol. <Btapi)Otii, Paft. 5u3o().
Jperm.Wolfius, f^i.Mart. 0"Jic.
M. Nic. ^?u'((er , Paft. ju ©eorg,
3of). *^ramej)er , ^r. ju Tl>et
"^a(entin S^me , ^x. ju €at().
3of)ann ^i(i)e , «))r. s« 3^^*
3ob. .S)inr. 0:)?et;er, f 2« Sept. ju €at().
M. Matth. Jac. Ciauer , '^Jr. ju ]3et.
3of). ©ottfr. ?):)?i^(cr , ^r» ju 97ic
M. €5ri(]ian Sic^ra , ^r. ju 3ac.
M.3oI).€()ri)]opf) f rufife, ^r. ju^^Det.
Wl ^:^ern(). ^ibe , ^r. ju 3ac.
M.3o^.Q5ottfr.(£ber^bad),
^V.ju^ic^.
^of^.^erm.^SCifle, q^nju^ic
lubicr. 8.i:^ec.
7'-S
711
712
7«r
716
A. 1720.
Pet Theod. (^eefman, Senio^ ?C)?icf;,
Jo. Theod. Heinfon , D. Paft. ju ^Cf.
3o^ gritr. ^-IZBincf^er , Paft. ju ^ic.
€rbman 97eumeifler , Paft. ju 3ac.
306. €^rillopf; Wolfius , ju €atf;.
68;
690
69 f
697
698
700
701
70 1
704
70 S
706
709
7ir
712
712
7»5
715
7if
7'S
716
719
h. a.
M. Euftachius , 5toeten ,^r. ju ?9?ic&.
€rnepj?u^^arD, ju9}?icf>.
Juftus€ort5um, ju5(?ic.
Ulric.^Ciefc, t I. Aug. ^C^kill
3oad). ?>??orgentt)ei3, Paft. jum 2Bai>f.
Jul.Henoch9Jo(ofrfen, ^}>r. ju ca?ic(^»
Franc. Henr.@c^oncman,
Paft. ju '^mlL
€f)ri|^. £ubtv. @ei(er, Paft. ju s?}?. s))?.
3acob?0?afcn^, ^r.ju€atf).
M. Nicol. (^fap^orfl, Paft. ju 3cf;.
M. Nic. ?a2u({er , Paft. ju (33eorg.
!3of)ann Q3ramei;er , ^r. ju ^et.
l^^a^entinJg^eing, ^r.ju€at().
j3t>f)ann -2^i\t>z , ^r. ju 3ac.
M. Matth. Jac. €(auer , ^r. ju ^])et,
3o(). ©ottfr. 0}?i6(er , ^^r. ju ^ic.
M.€()ri)l3ie(]ra, ^r.ju^ac»
M.3of).€l)r!)]op() 5?rulife,q3r. ju ^et.
97ic. ^:^ernf)arD igibe , ^r. ^u 3ac»
M.3o(;.@ottfr.€ber^(^acb,
^r. ju 9??ic[;.
3o(>. Jperm. ^iffc, '^r.ju^J^ic
3o().J^iinmi^, ^>r.ju €atf).
fubfcr.d. 26.Apr.
Pet
A. 1721.
crire^lt
7 1 f ,Pet. Theod. ©celnian , Senior ^k\).
<7 1 1 Ijo. Theod, Heinfon , D. Paft. ju ^>ct.
7 1 a 305. Srfeb. ^Gincney , Paft. ju O^ic.
7 1 s i€rt)man 0?cumei|]er / Paft. ju 3ac.
716 305. (2:f;nl]op!)WoIfius,
Paft. ju €aff;
A. »712.
10;
68;
690
69 f
69«
700
701
701
7C4
70f
706
709
7«!
712
712
7'5
7M
71 f
71 f
716
719
720
b.a.
M. Euftachius^i^oefett, ^id).
(2rnell?i}2u^()arD, ju9J?i4
!juftusCcrti)um, ju97ic.
|3oacf).9??ov^enmc(|,Paft. jum -iBapf.
Ijul. Henoch 9iO(o(ffen, '])r. ju???id;.
grane ^enr. (gd;oneman ,
. Paft. ju^auli.
(5:6ri|l. Mtt). ©eilcr, Paft. ju?0?. 07?,
3acob9??afcn^, ^r.juiSatf),
M. Nicol. &a^f)Oxii , Paft. JU ^O^.
M.Nic.^D^uiIer, Paft. ju (^corg.
'3obaim Q5ramcr)er , «pr. ju ivet .
Q3alemin i;)ein|?, $r.ju(Zat5.
3of)cu]nQi)iI^e, ^r.ju^ac.
M. Matth. Jac (llamx , 4>r. su ^Pct.
3oh. (53ottfi-. 0}?i^lcr , «^r. ju 5^ic.
vl. ^fvnfr 3ie<3ra , «j3r. ju 3ac
M' ^'^l^-^Jbrillopb iTruftfcaVt . ^u ]>et.
'':)7ic. Q^ernf)ur^^ibe, ^r.ju^ac.
M.3of;.Q)OttiT.^berebad>,
q)r. ju ?)??ic().
3o5.J&erm.Q[Gi(fe, q3r.ju07ic.
3o5ann J^ifmer^ , <Pr. ju (£arb.
Jo. Jac. ^etPen^ , Paft. jum ^. @ci|l
(ubfcr. d. ig. Apr.
crtrcblt
7if
711
712
71S
716
68;
690
69f
698
700
701
701
704
70f
706
709
711
712
712
715
715
7if
7if
816
719
720
721
Pet. Theod. ^eefman , Senior CO^id).
Jo. Theod. Heinfon, D. Paft. ju "Pet.
305. Srie^. 2Bincffer, Paft. ju m.
€rt)man 57eumei(tcr , Paft. ju 3oc.
3ol^.€^vJf}op5Wolfius,
Paft. ju €atr>
M.Euftachius^oeten, «}3r. ju ?9Hd),
Srnejl ?(}?u^'f)arD , ^r. ju ^A^.
Juftus ^ortbum , ^r. ju m*
3oadb. 5:)?or(|cnn)e(i ,Paft. jumQ[Bapf.
Jul. Henoch Dvofofffen , ^r. ju sj}?ici)»
5ran| S;^m\\ @d;oneman ,
Paft.ju^atiff*
dtriff.^ubm.eeifer, Paft.ju9}?.sOT.
3acobSi}?afcn^, «J3v.su €at5*
M. Nicol. @tap5ov|l , Paft. ju 305.
M. Nic. 9}?uIIcr , Paft. ju ©eorg.
3o^ Q^ramcper , ^r. ju ^t*
sSalentin JTpeing, «)3r. ludatf)*
|3of}ann *^ilbe , ^r. ju 3ac,
M.Matth.Jac Clamv, ^r.JU^Ct
3of). ©Dttfr. ?)32i^Ier , q3r. ju 5^ic
M. ^f)riflian gicara , ^r. ju 3<JC.
M.3of).€f)riflopb J?ru|ire,q3r. ju ^ct.
57ic. ?:5evnf)arb (^ibc , ^r. ju 3ac.
M.3ol).(^ottfr.(2ber^bad),
^r.ju^(d).
3of). J&crm. QOBiffc , ^r. ju 57ic.
'3of).J£)ifmerg, ^r.juCatf).
Ijo. Jac. m^ttUn^ , Paft. jum ^.Q3cili
Pet.
104
711
712
7if
716
«8;
690
698
700
701
701
704
70 r
706
709
7£I
712
712
715
7M
7if
716
719
710
721
h.a.
-h. a.
A. 17255.
Pet.Theoc!.<gee(man,SeniorSJ}?fc()«
Jo. Theod. Heinfon , D. Paft. JU ^tt
3Df> grtt). SDBmcflcr , Paft. su 57ic.
^v&man 9?eumeijM* , Paft. ju 2f«c.
3of^. ^f;rillDpt) Wolfius ,
Paft.ju Catj).
crrcc^lt
715^
711
712
71 r
716
M.Euftachius5?Defen, ^r. ju '^Jlicfn
€rnefl ?0)uf.6arD, ^r, ju m^.
Juftus^ovtf)um, ^r.ju^^ic.
3oaci). ^U^or.aennjea , Paft. ju '^Bapf.
Jul.Henoche{olojffen, ^r,juCO?ic|).
gran^ ^enr. <^d;Dneman ,
Paft.ju^au(i.
Cf)r{|I. £ubtv. (^eifer , Paft. ju ^.?D^.
3acobs)}?a^en(^, «Pr.juCatf).
M. Nic. © tapf)Dr(l , Paft. ju 3of>
M.Nic.?)Mler,
3o(>.Q5ramct;er,
Q3a(entin S^am^ ,
3o5ann9IBt(i)e, . . ^
M. M.Jac.^iauer, (bancrtab) q5ct.
3Df). ©ottfr. mm, ^r. ju 97ic.
M. Cbviftian giegra , 1)r. ju 3ac.
M.3ob,€f)rt|}opI) ^ru|t'fe,^r4U ^et.
97ic. Q3ernbarb (gibe, $r. ju 3ac.
M.3of)»(5)Dttfr.Sberdbacb,
^]3r.su^id).
3Df).^erm.^i((c, q3r.jum
Sobann S^iihmx^ , ^r. ju (^atf).
Jo. Jac. ^etfen^ , Paft. jum .?). ©eifl,
M. ^arttvig Bambamius, ^r. JU ^et.
fubfcr. d. lo.Dec.
M. Nicol. ^:Siifcf; , Paft. sum Sucf^tf).
Paft. ju ©eovg.
q3r. ju ^13et.
^r.ju€atf).
^r.juSac.
A. 1724.
r^->-^-TT«"nm-— n '
Pct. Theod. (^ec(man , Senior ^i^,
Jo. Theod. Heinfon , D. Paft. JU ^ct.
30^. grieb. S^Bincf (ev, Paft. ju m*
Srbman 97eumei(]er , Paft. ju 3aCt
3o^.(2:f)vi(}opf)Wolfius,
Paft. ju (Sat^»
M.Euftachiusjtocten/ ^r.ju?0?ic&.
^rnejl 9}?u3barb , 1>v. ju ^}??icf),
Juftus(s:ovff)um, t6.Maji. ju^?ic.
3Dad). 9}?or9enn?e(j, Paft. jum^a^^f*
]ul.HenochO?o(Dfffen, ^]3r. iu?0?ic[^.
'Jvan^a Jpenr. ^d^oneman ,
Paft.ju^au(i
^f)rt(l. £ubn). (Sei(er , Paft. ju ^}M.
3acob5)J?afeng, «)>r. ju €atf).
M.Nicol.@tapf)Dr(I, Paft.juSof)»
M. Nic. s^^uUer , Paft. ^u (^covij.
3Df). Q3ramet)er , ^v^u^et.
q3a(entin^etnS, g3r.ju€arf).
l3obann ^ilbc, ^]3r.su3ac.
l3of). ©ottfr. ?>??i^fer , Q3r. ju ^J^ic,
M. €f)vi|nan Stegra , $r, ju 3ac.
M.3Df).€f)ri(lopl) Stritftf r, ^r. ju ^J3et.
g^ic. Q5ern()arb (gibe , $r. ju 3ac.
M. 3of). (55Drtfr. ^bcr^bad; , ju ^IM-
\ 27. Maji.
3of).Jg)erm,2[Gi(fc, «J3v4u«nic.
Sobann S^iiinmi, ^r. ju €at&»
Jo. Jac. ^etfen^, Paft. m •&» ®ei(i.
M. Jpartivig Bambamius , ^r. JU ^C^.
M.Nic.Q5ufcf), Paft.sumguct)tf>
fubfcr. 2i.Apr.
Eric.Matth.(gd)mib; ^v.ju^^cD»
. fubfcr.6.0aob.
»7. scpt.\:^3evn()avb dlmpaii) , ^3r« JU 97iC
' fubfcr. d. 24. Nov.
Pet.
^8?
690
69f
698
700
701
70 1
704
70f
706
709
7if
712
715
715
7»r
716
719
620
721
72?
7^5
h.a.
lO.Aug.
711
712
7if
716
6g?
690
698
700
701
701
704
70f
706
709
711
712
7M
7«^
?if
7'r
719
710
721
725
72}
724
7^4
A. 172 f.
Pet. Theod. @ee(man , Senior ^^ii^,
Jo. Theod. Heinfon , D. Paft. JU ^et
3of;. grft). ^mcfler , Paft. ju 07ic.
^rbman 97eumei(]ei- , Paft.jju ^ac.
30I?. €f;ril?op5 Wolfius ,
Paft.juCat6.
A. 172^.
iby
M.Euft3chius5?ocfen, ^r.juQJlid).
grnefl ?(}?uf:5arb, ^r. ja?0?icl).
3oad).?f??or3enn3ea, Paft. jum "IGapf
jul.HenochOjDlofffen, ^r.juOJ^icf).
^5r«nf^ Jpenr. (gd;dneman ,
Paft. ju T3au(i.
€W.»\). eei(er,Paft.su5)?.0}?.
3acob 5J}?af f nd , ^r. ju Satf).
M. Nic. (^tapf)0rfl , Paft. ju 3o().
M. Nic.O^^ulIer, tii-Jan. ©eor^.
3oI). ^ramcper , ^r. ju ^et
sSalentin J>;)cing , q3r. ju €atf).
3o5ann^!(i)e, ^r.ju3ac.
30I). ©ottfr. g}?i^fer , ^r. ju S^ic.
M. C()rj|]ian 3iegra , ^r. ju 3«c.
M.3o().(5:6ri|lopI) ^rujif e, ^r. ju «13et.
97ic. Q5trn6arb &t, ^x, ju 3ac.
3of). J^erm. ^iiU , q3r. ju ^rjic.
3o5ann .&i(merg , ^r. ju €atf).
Jo. Jac. m^iitfme , Paft. jum .g). (25ei(l.
M. J^artWia Bambamius, ^r. JU ^et.
M. Nicol. Q5ufd) , Paft. jum 3ud)tf).
Eric. Matth. ^d)mil), $r. JU ?l??id^
^ern^ari) Diaupacf; , Q3r. $« 9?ic.
ertve^t
7if
711
712
7if
716
690
698
7C0
701
701
704
70f
709
711
712
713
71J
7if
7if
719
620
721
725
725
7^4
7H
Pet. Theod. ©ec(matt , Senior ^i^t
Jo.Th.Heinfon,D. f^rSept. ^ef»
305. Srieb. ^incf (cr, Paft. ju 9^ic.
Srbman 97eumei(ler , Paft. ju 3ac.
3o^.€W>p^^olfius,
Paft. JU (l(Mk*
M.Euftachius^oefen, ^r.5U^ic6»
€rne|^ ?0?u^6art) , ^r. ju ?D]ic&.
3oac5. 5Q?orgenn)eg, Paft. jum^ai)f.
Jul. Henoch 9{o(off"fen , 5)3r. ju 9})ici).
5J^<^nrj.£)enr. ^d;i5neman ,
Paft.su Q5au(t.
€f)r f (1. £ubtt). ® ei(er , Paft. ju ^.^
3acob ?[}?aPeng , «)3r. ju €atf%
M.Nicoi.@tapf)Or(!, Paft.ju3o().
3of). Q5ramei;cr , ^T3r. ju ^^Stt
^almtiw .g)eing , «)3r. ju ^atf).
3o5ann Q^il&e, q3r.ju3ac.
3of).6ottfr.^ito, ^r.jum
M. (lf)xifiian Siegra , 0r. ju 3«C.
M.3of).€()ri|bp()^ru|ifr, ^r. ju^ef.
97ic. Q5ern()ari) (2ibe , ^H*. ju 3ac.
3of). J&erm. ^i((c , «)3r. ju 97ic,
go^ann S^Hnux^, ^>r. ju (latft.
Jo. Jac. ^ctf en^, Paft. jum ^. @ei(!.
M. .5)artt\3is Bambamius , ^r. JU ^et.
M. Nic. «^ufcf; , Paft. sum 3ud!)tf;.
Eric. Matth. (Scf;mil) , $r, 5u 5Q?i4
'^ern(;arl) D?aupac& , ^x, in 97ic.
n n
Pet.
71 f
716
A. 1727.
Pet. Theod. ©eelttian , Senior ^i<i),
3o5.gne^2Gincf(er, Paft.jum
ert)man S^eumeifler , Paft. ju Snc.
3of>€r;vi|1opt)WoIfius,
Paft. ju €arf;.
h.a.
26. oa.
68;
690
700
701
701
704
70f
709
711
7ia
715
7M
7if
719
720
721
723
7i^
724
.7*4
3o5.©eor5^afm,
fubfcr. d. f . Dec.
Paft. ju ^et
CYVOC^lt
712
7if
716
727
M. Euftachius 5?oefen, CO?ic&.
€rnej!5}?u^f;art), su^TJicl).
3oacf;.?)}?or5cntt)e^, Paft. juni ^at;f.
Jul. Henoch Otofojffen , $r, ju ^jcl?.
gran^^enr. @d;i5neman ,
Paft.ju^auli.
€5rifl. Cubm. (Seiler , Paft. ju ^J}). ?0?.
SacobOMen^, ^r.juCat^.
M.Nicol. ^tap^orft, Paft. ju 3of>
3of)ann ^rameper , ^r. ju ^]3et.
toafentin .S)eing , ^r. ju €atf).
l3o5ann^ifbe,
3of). @ottfr.^:S??ite,
M.€f)rifr3iegra, . . ^
M. 3ob.CI)vii]op5 ^rufif e,«Pr. ju ^et.
^f^ic. Q5ertibarD (gibe , ^r. ju 3ac.
3o6.^erm.2Bi(Ie, q3r.ju^}7ic.
3o5ann ^iinux^ , $r. ju €at5.
Jo. Jac. QCetfen^ , Paft. jum ^. ©eifr
M. ^axtmQ Bambamius , ^r. JU 53et.
M. Nic. Q3ufd) , Paft. jum 3ud;tf).
Eric.Matth.<gc^mit), $r. ju ^D^id;,
^ernbart) 9Jaupa(& 1 $r. ju 9^ic.
^r. ju 3ac.
^r. ju 97ic.
^r.5u3ac.
A. i72g.
Pet. Theod. ©eef mau , Senior ^id)*
30&. Svie&. SDBincner , Paft. ju m*
€rt)man ?^eumei(?^r , Paft. ju 3ac«
3ol^.€^rillopf;Wolfius,
Paft. ju Catf>
30&. ^eor^ ^afm , Paft. ju ^et.
685
690
698
700
701
701
704
70 f
709
711
7ia
71?
715
7^S
7if
719
720
721
725
72J
724
724
h. a.
29.Aug
M. Euftach. ^oeten, 1 1 8. Nov.?0)ic&*
<Srne|l ?0?ugf)ar& , Emerit. ?07ic&.
3oad;. 5D?orgen\t)e0 ,Paft. jum9IBai)f.
Jul. Henoch Ovof offjen , ^r. ju s)}?ic!).
Jran^ ^enr. @d;dneman ,
Paft.ju^auft.
(25rijl.aibm.®eifer, Paft.juO:?.^*
3acob ^af en^ , ^r. ju ^(\tf)*
M. Nicol. ® tap5or(l , Paft. ju 306.
^r.juqjet.
^r.ju dat^»
^r.juSac.
^r.ju^^ic.
3o5»^rameper,
5}afentinJpetng,
3of)ann ^ifDe ,
3o5.©ottfr.?a?i^fer,
M.€5ri(]ian3ieara, , „ _
M.3o6.(^5ri(lopf) ^nj(tf e,^r. ju W*
g^ic. Q3evn5arb ^ibt , Q)r. ju ^(kU
3of). J^erm. ^iffc,- ^r. ju57ic*
go^.^pifmer^/ qJr.ju€atf>
Jo. Jac. Q5Qetfen^,Paft. jum^.©ei(l»
M. J£)artn?i(} Bambamius , ^r. JU ^et.
M. Nic. Q3uf4) , Paft. juin 3uc|)t5*
Eric.Matth.@(&miD, $r. JU ?D?icj).
^ernOart) Dvaupad; , ^r. ju 57ic.
^ob. Jg)enr. @d;ubart , ^r« ju C!}?icfr»
fubfcr.d.29. oa.
A. 1729.
A. 17)9.
lor
7»f
712
7ir
716
727
f98
700
701
701
704
70 f
709
711
712
7'5
7M
7if
7^f
719
72C
721
7*;
7^5
724
724
728
Pet. Theod. (Scelmau, Senior ?Q?tc&.
3of;. 5n'&. ^t ncf ler , Paft. ju 97tc.
(grbtttan 9?euttieif!cr , Paft. ju 3ac.
3of). €&ri(top5 ^oI(t,Paft.*ju (Zat^.
3o&. Q^toxQ «palm , Paft. ju ^c^
encoe^t
joach.^cr^cfttve^,Paft. jum ^apf.
3ul. ^tncid) 9iOlop , ^r. ju 9}?icb.
gran^ ^cnr. ©cf?6nctnan ,
Paft.ju«pault.
€5ri(l.Sut)tt).©eiIcr, Paft.su^O?.^.
3acob9!)?afcn^, ^r.$uCat5.
M. Nicol. etap&orfl^ Paft. ju 3of;.
3of)ann eSramet;cr , .^r. ju ^tt
Valent.J^Ctn^,
3of)ann295iIi)c,
3oh.©ottrr.?J??i^Ier,
M.^f;rttt.3iegra,
M.3o5.€l)rifiop() ^rufif e, ^r. ]u ^et.
57ic.«Sern5.(£ibe, ^r.juSac.
3of) JFperman 2BiI(e, ^x: ju Tlic,
3of)ann ^iamcrd , Q)r. ju ^atf).
3ol).^ac.Wttfme,
Paft.jumJ^.©ci(l.
M. S^^axt^iQ Bambamius, «JJr. JU ^Ct.
M. Nic. ^ufd) , Paft. jum 3ucf;t&.
Eric.Matth.(Sc6mit), $r.ju^tc&.
Q5ern5art) 9iaupac& , ^r. ju 5^ic.
5ob.J5)enr.(2c{)ubart, g3r.iuWic&.
^r.ju(^atf).
5>r.$u3«c.
^r.su97ic.
^Jr.juSac.
iog
A. 17? r.
A. 17;!.
■(*»•
itwt^it
crvDc^lt
/
A. i7n-
A. 1754-
169
cnve^li
<n»r^U
fio
A. 173 f.
A. 175^.
trvoiUt
eme^t
Formular, imc^ tDcWjcm/ in bcn &(lpen ju ^am^
bmQ/ gcldt)ttc timgc gcutc jum ?)i:ct)i9^2(mpt ordinirct/ o&ct
md) fonfl 5(nt)ctc/ fo fcl)on tmMiniftenogclcbct/
bafclbft cingcfu^rct n)crbcm
3n Dcn ©rucf (jcjjcbcn , auf Da| ctn (c^ltcbct af fo furgcftctttcr fJ3rciDiflcr (tcO an*
getovterQ}evma6nim(|en,infcincm5impt unt)gan|em£ebcn, (lctjJevinncvc, unD
i^nen mit aflem Slcig unt) ^vn(l nad;f omme.
Formula Minifterii committendi.
!ac^t)cm 3()r g]. SR. Dcr WfiltcOcn ©ciiicinc aa^tc CoDcrxtt9i) 5u
Xroft uno tf)rcr ecclcn©c(i(]fett Scfcrocrunq twvdo Ui 2d)xc Oe^ ®6tt*
Kc^cn fcltgniaeOcnOcn ® ort^/ uno Adminiftration oct Mii^m ©acra*
mcntcn, orDcntl(cOcrQ25circfci)Dertvc(){ct, crforOcrt/ unoan()(e gegcntudrtig
furgerteUct , fo follt 3l)r intt 6;i)riftlict)er SltiDac^t €uren 55efcl)( an()oren, unD/
turct) Dic^ulffc unD®nat)et)ceJ 2(((mdc(;ti9cn ®OtM, t)cinfelbcn ftct^ unD
aUfseirtrcuItct) uno nitta(Icing(etgnacbfommen, aleJOcn getreucn Stcncrn
tinfcre Itcben JDerrn unO ^uupt^ 3(Efu &)ti^ti gc^orct unO anftc()ct.
2!3irbcfe()len€uc&t)on^Ottc^ unbunfer^Slmpt^njegcn, t)a63f)rt)fe*
fcrKtrc()enunl)®cmetne(Sbnfti/ Oieer nicOt mtt®olDot)cr©iIber/ (onbern
mUfcincmctpcntbeurcn^lutcrlJfet/ unDDerfe(ben(Euc^;iueinem©ee(for*
acr DcrorDnet bat , in gurcm 2(mpt ju aUcn Seiten aufTcrftceJ ^eriuogcn^,
^etgtg, trcuItc()unDtt)o(,obnUnterfc(;ciDDcr^crfobnen unD ©tanDc^, foUet
Dtencn unD fnrftc()en/ i^u 'SeforDerung Dcr (Ebrcn ®Ottee? uaD Der ©emeine
eee(cn@eltgfett, unD fodt euc|) tn(Eurcm 2(mpt nac^ Diefen 2(rticu(n rtcft*
ten unD t?erl)nlten*
3um(Erftcn: S5iett)eU3^rfci)DeinSicner3Sru56rifti/ unfcr^ticbcn
J^Srrn unDJP)duptc^/ inDcm^mpteDe^()ctli9en(Et)an(|c(tt/ fofoat^brmit
Dcr ® emeinc (Ibrtfti aud De^ JP)Srrn SDtunDc reDeu/ unD ®Dtti^ fcltgmact)en-
Dc6<3Bort(aurer unDrcintnfetnem tt^abrbaifttgenrecf^tcn^erffanDC/ a&n aU
Icr(er) ^erfdlfcbung/ 931enfc()entrdumc/ Calumnien oDer Sophifteret) , mit
flutcrConfcientz lebrcnunDprcDtgcn, unDDaDon auf fetne auDere S^^^n^cgc,
wcDcr jur recbten noc^ jur Itn cf en JbanD , um 'Sortbetl^ oDer ©c^aDcni^ , ® un^
flc^oDerUngunftccJ, SreunDfcbafftoDcrSctnDfc&aift, (E()rcoDer^eracbtung
n)iUen abtt>etcl)en, fonDernfoIletDa6a(letnfeligmac^cnDc2!5ort ®Ottc^fret)«:
mubttgunDbefidnDig, 0bnaUen©c^cuunD5ur(^t(cI)rcn/ prcDijen utiD bc*
fennen / unD Dic ^eiligc (J&rifl(ic^e®emcine fict^ fur aUcr anDerer arger(ict)er ,
t>crfu&r(fc§crunbfcl)at)((c6cr2cl)reunb3rrt^um/ nac&(Eucrcn©abcn, ^cif*
o fcn
III ^ ^
fen tteuHct)unD fleigfg / md) tu ©naDe unD -g^fllffe ®OtM , mmijttn
iinM)el;iiten, unDfoflettnDem utteiett M\ ernftltclen ?8efefel unt> ta^ ^m
©Dtte^ftoStuaen^aben/ Da^Jer.a^.gefcOrieben ftebet: emq3ropl)ct, m
inrin®oi:tl)at, bei: prebiaemein Wtxt recbt: Unb Tit.L &n Sifcboff foU
fealten ob bem 2l5ort , ba^ genjifi ift , unble^renfnn, aufbagCrmacbtig
fei)uicrmabnenburcl) t»iebeilfabme gcl)re, unb ju flraffenoie^ieberfprccber»
llno ju ben eitefien Der ® emeine ® Drte^ in Ocr (Stm (Jpbefo faflt ©. q3aulu^
Aaor.2o. ^abtacl)tauf€ucbfelbft, imDnufDicflnnee^eerOe/fibctnjclcbe
GucJ^ l>cr JEieiKge (Seifl cjcfeeet bat p Sifdjoffcn , ju n?eiOcn ote ® emcine ®0t^
t(^, ttJC(cl)e(Srt»urctjfeinci9en 93lutet:tt)orben ^at. 3«®W"ttta: ^brfei^
let i\\ ber i^e&re allexeit febcn auf ba^ rccfete Jp)0l)cprierterltc5e ®ebcbt unfer^
(Jrfebifcboffe unb^(Errn '^(Ifw e^rtfti: ^ater erbalte fte in Oeiner ^Babr^
bett, tcin OBort ift bie OBabrf^eit; Uuo auf bie rccbte StpofJolifcbe &n\i\\)s
lumc^ooer «cfcl)Itct)bc^6etliflen9poflcI^ ^aulian rcincn lieben Sutiser ZU
met|)eum uno alle fronnne ©icner®Otte^: 0 2imotbcc, bcttjabre m bic
t)crtrauct ift, unbmciOcDieungetftlicbelofeSefcbttJde, uuD oa^ ®eidncl ber
f alfc&^berubmten Kunft , tt)elcbe etlicbe furgeben , unb fcl)len bec^ ® (auben^*
3utn Slnbern : 9Xac()betn auct) tie Adminiftration unb au^tbcilung ut
tinUm lioc^tt^ftrbtgcn ©acramentcn mit geboret jutemStmpt unbMinifte-
rio m beiltaen (Etoangelit , fo follet 3br in (JuremStmpt, al^ ein treucr J&aug-^
fealter m JP)(Srrn , bie ©acramenta 3ff fu (Sbrifti orbentltc^ nacb be^ fXixxn
S5efcI)I unbijinfeeung, utibntcbt anDer^au^tbeilen, unb alle^erfdlfcOun^'
<ie ocr betliacn ©acraitienten, aIIcerbicbtctefaIfcbe®otte^Dienfte, fc^dOlict)e
SDlenfcbcn^Tradition unD ®ctt>iffen^^©tricre, }u®0S2e^ ebren unb alicr
©Idubiaen eecIcn^J&ci)I, treulicl)l)clffenftraifcn, t)crtt?crffcnunt)abtt):nt>eiK
3utn©ritten: ©ictt5eilauct)bcr Iett)tae©atan utiD t>ie ©einen mit ib*
rer?8ogbcit, gfisenunb Sdecrepnic&tfcblaffcnobcrfcDren, unDOiereinegcbi:
flnfcr^Iiebeni^^rrn3(£fu6:^rifii, fciner I)eiIigcnq3ropficten utib 2tpcftcl,
Daneben auct) fnjbnberbeit bie rec^te Adminiftration utto ©cbraucl) ter bctligcn
t)Ocbtt>flrbia€n ©acratnentcn greuIicO baffen, Idflcrn, fcl)dti0en , \)erfdlfcl)cn
unD t)crfoic\cn , unb bcn frommen einfdltigcn ^ldubigct] mancbcrle^ gefc&tt^in^
ter miD Iifii(icr?6eife nacbfd)Ieic^cn unb nacbftcllen , in ^rrtbum fte .^u t^cr^
fitljren , fo follet ^br fur Oie ®etneine (Sbrifti Mm ^^tm , unb in (Surctu
2(mprflct^for(ifdrtt9fcDnunDtvac!ien, Daff Die®eme(ne eJPjrifti nicbt t^om
2cufc(ttnbfciticn®Iicbmalfcnbetroqcn, ooer mit tjcrfitbrifcben 3rrtl)titncrn
tcraifftet, fotiDernbci)Derreinengebr, nnt)crfdirct)ctemQSort®Otte^, x\\\\)
unti?anDclbabrerCEinfc(3un(} unbDrbnun^ unfere^ licben ^(Errn3€fu iJbri*
ftt, inelufdltiscm tt)abrciiuni)rcc5tcn®(aubenunb£el)re, burct) bie®nat)e
De^
t)c?^ciUacn(Sei(lci?,bcn)al)vct unD crbaltcn tvctDc, unDfoactDcrtjalbcnauc^
fclbflfcincunnobticjc, unnuOe, unbcfannte jdnctifc^c Difputationes, fcinc
«euc jmcifcU)afftigc Opiniones oDcc ^coc fut bcr ®cmcinc auf bcni ^rcDig*
ftublcDcv fonftcinfubrcnoDcv cnw»^«^«^i'^V9f^^^2(rticulDerecl)t:c, DaDurcJ
einfaltiqcdl^riftcn.qcdrqcrt, t)crn?irrct, unDswifcOcnDcn^rcDidcrn unDiti
Dcr ^^cmcinc ancintgfeit, ^aDcr , 3wicfpa(t, unD ©cctcn mScbtcn ancicricO*»
tctt))crDcn, fouDcrn follet flctreulic^ blcibcn bci) Dcr aipoliolifc^en ®6ttlic{)e«
l^ebrc, iKlcbcDicliebcn bcili.qen Slpoficl uom ^(Srrn j^fu (^btifto cmpfan-
qen , unDiDcr ®cmcinc Wfti i\\ il;rcn ©cbrifftcn nacl)qclaffen ^abcn , Die
nucO, ®Ott fci) Sob unD Danct ! in Dicfcn Sirc^cn, nacl) Dcr gorm bcr 2(ua^
fpurv]i|cbcn Confeflion, Apologia, uuD Detf beiliacn ^Jvopbctcn ®Otte^/
Doftoris Martini Lutheri, «rridrun.a im ^cilicjcn (Iatccl)ifmo unD auDcrcrt
ecOrifften, auc^in Dem SbriftlicOen Concordien-S8ucl) uiiD Dc|lelbcn Apo-
logia, ali^ Diefcr©taDtunDSirc^en?5crduntnig, \?crrafTct , gCiCbrctunD g^c^
prcDivict it)irD: UnD fo(IetmitDem©c^n)crDtDc^®6ttlict)cnlBort^in9utcnt
rcincn ©lauben Durc^ Die ® naDe ®DtM flcrftftc t fcnn , allen ftciuDcn De^ bci^
liflcn «tjanaclii , aUcn Serfdlfc^eren unfcr^ (SI)riftlic^cn®Uutben^, allen
eitdnDcrn unD gdfterern m $>rcDifl'«mptgJ unD Der bocbwftrDiflen ©acra^
mentcn, aDtcDcrtduffern, ©c6n)encffelDcrn, ©acramcntircrn, Swincjlia-
ncrn, <Ialt)iniften, uuDallen anDeren f)?ottenaeiftcrnsun)iDcrfprecOen, unD,
flcgcnDerfclben manniflfdttiflegScrfubrungenunD ®ottedldfteruufl, Die ft)^
re unfcr^ Kcbcn ^(Errn 3efu g^brifti, unD Die 2BaI)rbeit fcincef IBort^ juforfl
DcrcnunD^uPcrtbeiDiflenDurc^ tvabrbafftiflc^ unD bcftanDige^ ?5ctdnntniff,
auf Dafj unfcr lieber ^&v 3«fu^ (Sbriftu^ ^nd) tvicDcrum fur fcincm ^imm^
Ii)cl)en ^atcr ale^ fcincn gctreuen ©icncr befcnne hi^ iw^xcic^kil Sarum
foIIt3br aucO, al^ tin treuer^irte DeeJ.OSrrn ei^rifti, Die ®emcine in Deu
3eit Der Srjobt unD SCnfecOtuna nic^t Dcrlaffen , fonDern bereit fei)n , Cuer JP^au^
unD^of, OTcibunD^inD, geibunDgcbcn, fur@ie, umDedJ5<^rrn<2bn^
fii unD fcinc^ fcliflmacljcuDcn 'Bort^ millen , ju wagcn unD ^u \)crla(fcn , unD
l)icrtn unfcr^ treuen (£rBl)irten 3^fu Sbrifti, fciner lieben $ropbcten unD 2(^
poftcl, unDaBcr ()eili9eh2ebrerunD90fldrtt)rcr(ErcmpcInad^folflen, auf Daj?
^bv Der®emeine®DtteeJDienet, nic&t al^ dn 5DIteDIinfl, fonDcrnnjie eitt
roabrbafftiflcr recbtfcbaffencr ^irte, Dcr feine ©cbaaf c mit alier Srcue mcpnr,
unD fteliebcwiefcineiaen Seben. 3brfoUetaucbDc^f)eili(jcn^reDifl^S(ti.pt»5
ntcbtmifibraucben, ^aDer, gnjiefpalt, ©ccten, 5(crflcrni6unD?iottenirt
Diefer (Surer) ®emeine anjuricOten, fonDern follt Da^ Sijanfleliunt 3(?ftt
€()rifti mit einem fricDfamen ® emubte preDiqen , unD ftet^ Daran flcDenctcn ,
Dagunfcrliebcr^Srr "^(ifw^ e^^riftu^ (Euc^ Diefer ((Eurer) ©emeineju ei*»
o 2 nent
mm ^PreMset gegebm unD Qtftt^tt W t auf ^ag t)urc() (£mt Slmpt Der geft
(SJ^rirti (tt)er^etfireine®ememe) ntc|)tiiubtoc()en, ijerviiTen oDec jcrrutrer>
fonDerninetnem®lauben, elnerfe^ Se&re/ unt> in tvaferer brut)cr(ic6en 2kbt
crbauet, gcbefrertunDerljaltentDeroe.
3um ^ierl>ten : ^^reoigern flel)6ret aucft ju ftraffen mt ju trofien , (8 e^
fe^unD^Jmingelium, ^ufTeunD^ergebungDerSunDenxuprcDigem ©ari»
«m rcIltl6rbej)De tm^JrcDigen unD im ScicOtftu^I / unD fonft aUejeit, bet;
®efnuDcnunD^rancfen, Dcr@c()lufie(, (fucOt)om-^(Errn C^rifto (jefo^Ien,
redfttgcbrauctien, unD Mefen UntcrfcOeiD()a(ten, Dag 3^)^ Durci);®Ottc^ ®e«»
fe^DleOfluDcrftraifet, tl)nen®Dtte03orn, ®eric6tunD'2JerDammnigan«
l^eiget , iur ® uffe unD bufifcrticjem (StjriftiicOcm gebcn erma&net* 3^^ frU^ t
tm ©traffen nid&t unbcDac6t oocr (eic()tferti(} fci)n , unD nicfet eigenen AfFeftcn
fonOern ®OtU^ ®tfii} unD S5cfc()( mit (Ernft unD ®6tt(ict)cm tJcrftanDigem
eoferfolgen, follet Wneq5erfo()nanfc^cn; ®cnnunfcr^(EtrunD®Dit, Deic
(Suc^Da^ ©traffen befobtenM^ unDDc6ampt3()r fn()rct, fie()ct feine^er*
fo^n an , fouDern ftraffeto()n aiic^ 2lnre&en Der ^crfo^nen, unD tua^ Dcn
sperfo^nenan^anget, e^fci)jF)Oc^()eit, ^rad)t, ®eit)a(t, IHeic&t^um , oDer
anDere Ump4nDe. ©arum foKct 3^«^ 5ucO fleigia btiten , Dag 3br nic&t mit
(StiBfcf^tDcigen (Euc() auDercr geute ©unDe t^etibafftig macOct , ttJie (Elt , fon^
Dern (letecJ Die mercflicOe ®ort unferj^ eOtUi^ fur Siugen ()aben: Ezech. 33.
Cap, ©ueDlenfc6emSinD, 3ci) ^abe Dic^ ju eincm CGDclcbter gefefit fibcr Da^
^au(^3frac{, tvennDuettt?a^au^meinem9JtunDe()6reft, Dag Du fte t?ott
meinentwegen ttarnen foUt. Q25enn 3c6 nun ju Dcm ®ott{ofen fage : Su
®ottIofermuftDe^2oDee?(Jerben, unD Du fageft i^m foicOe^ nic^t , Da^ftc^
Der®ott(ofctt)arnen (affefur feinem^efen, fott)irDtt)o(Der ®ottIofe um feii'
ne6 ©ottlofcn Q25cfcn^ wiKen fterbcn , aber fein S3(ut tt)in ic&t)on Deiner ^awt
forDern* SBarneftDu aber Den ®ortIofen ftir feinem ^efen, Dafi cr ftc^ Da#
t)on befcf)re, tinDerficOnic&ttt)il m\ feinem 2Befen befcbren, fo tt)irD er xm
feiner @flnDett)iUenfterben, unD Du^af}Deine(SeeIeerrcttet*
3«m5flnfften: 2)te©unDcr, DieiI)re©flnDebefennen, unDibnenDie*
felben laffen Iei)Dfei)n, aucbfflr ®Dttt^ 3orn flber Die ©flnDe ftc6 fflrc6ten,
fo(ict3brmitDcmbeiIi3en(St>an9eIio tjon ^ergebung Der ©fluDen Durcl) Den
bittecn ^ToD unD ?5IutDergieffen unfer^ licben ^€rrn unD ^er^IanDc^ 3(Efu
(i^xiili fieif^igtroften, ibnenim91at)men 3(EfnDie Abfolution fprec{)cn,toon
Den ©unDctt I6fen , liit ®naDe (BOtM unD Da^ en)ige geben gcn)iglic& ^ufagen,
unD follet fleigig jufe()en , Da^ 3i)r mit beigigcm Ungeftflm unD unfreunDItcber
Unbefc6ctDcn()eit Da^ glimmeuDe Socbt nic6t au^I6fc0et, unD Da^ juftoffcne
3iobrnic&tgan?s«brec&et, mift, Dag3f)vMebefct)tve()rte, bctrubteunD
«5 S» "r
aeanaftcrc ®cn>iffcn mcfit xotim tjerc6ttjf()rft unD bctvubet , unD nac^ Dcm
GveuipcI(Sf)n(ltntcmant)tDn(Juci)fto(Tct, Derjutfuc|)fommt, unDCucO
fctnc@nnDcHa.qct, fonDcrn aae, Dtc um tbrcr euuDeu tvtUen bcmul)ct uno
belaDcn finD, mtt Dcm fccltgen 2rcft De^ bctltgen Ctoanaeltt eraDicfct unD er*
freuet: 2)enuetnStfd)c|f, faf^tS.^auUi^, foll ntctit icrntg unD betfitg
fei)n, fcnDcmroUficODcr^lcgcKI^afttbcfJctfitgcn: gerneti?cumtr, Denn
ici) btn fanfftmiu()i(5 uno i>cn fpn*m Dcmutbig.
3um©ccl)ftcn: ©tctvetltn WnemetanbegntSteaiment, Cmtgeeit
unb grtcoe fan cr()altcn n^erOen ol)nf gute Orbnuncj, unb Dcr ^etligc «etft
fcnberltct) bcftc()(ct, baff in ber dbrtftltcbcn e^cmcinc (^Dm alleef orbent^.
fic^jncjebcnfotl, foroflet3()rauc()tn«urcmamtceuct)nac& btefcr Strc^eu
€l)rtf((tc&cn unb (cb(tcl)en Orbnuni) mtt S(etg \?cr()a(tcn, fctne Uncrbnung,
Wmimfcit, 3n)tcfpa(t unb Scrruttnng bagegcn errcgen, cffcnbabr cber
})timm bant)()abcn unb fcrtfeeen. ^t)X follet aud) (Eucer Obrtfleett tn alleu
® ctt(tct)cn , biUic^en unb cbrHcben ©tngen aeborfam fm nacb ®Otrf ^ Se-
febl, unbjum®ebetfurbteObrt9fetteuregub5rererma()ncn,n)icberS(po*
Oelbeftcblct LTim.2. UnDjuTito3. ertnnfrefte, baf3 ftc ben gurftcn unb
Der Obri^ectt untertban unD gebcrfam fci)n : ©enn Dte Obrigf eit ift Don ®Ott
DerorDnet ; ^er ftcb mm iDtDer Die Dbrtgfcit feect/ De r iDtDfrftrcbf t ® Ottf ^
OrDuung» Rom. 13.
3um©tcbcitDen : giac^DemaucbDiefPrcDifler unD®iener e^riftinic^t
anein mtt 2Bortcn unD gc()r , fouDern aucb lutt flutcn epcmpc (n tbre ©emein
ju lebren fcJiuIDtg fcpn , fo fcflt ^br aucb Cure ©ciuetn fietgii; ju etncm Sl^rift*
Itcbengeben, allerbanD SugenD, (Sbrbarfcit unD ^ottfecltgfeit ermabneu/
unD (Jur e gcbr unD (Er mabnung felber , ju guter Imitation unD 5]aebfol9e , mit
einfm guten unftrafTItcben, €bri|iltct)en , ebrbarltc&cn unD frieDfabmen
SBanDel jtercn unD befiattgen , unD Dcr (Ermabnnng Dc^ 2f»)cftelc5 ^auli attc^
Itit in(Surem 2(mpt fclgcn, pm Tito i cap. (Sin ^reDtgcr fcU untaDeltcb fm,
a(^ein^au^balter®0ttf^, ntcbteigenftnntg, nict)t jcrntg, nic()tetn25eim
fdnffer, nicbtpoc^en, ntcbtunebrltcbeJSanDtbtcrungtrctben/ fonDcrngaflp
fret), giitig, jiicbttg, gcrec^t/ beilig, feufcb, unD balten cb Dcm ®ort, tai
acwigift, unDlebrenfan, aufDafiermacbtig fei) ju ermabnen Durcb Die fjtiU
fabme gebre, unD ju ftraffcn Dte ^tDerfprccber* UnD ju Tit. cap. 2. WcnU
I)aIbenfJeIIe Dic^ felbft jutn 5itrbi(De guter <a3ercfe, mtt ungefalfcfeter Sebre,
mtt (Jbrbarf ctt , mit betlfabme n unD untaDcItcbem Q25ort , aitf Dag Der ® tDcr*
ttxlrtigc ftd) fcbame , unD ntc(;t^ babc , Dag er t)on un^ tuoge 956fe^ fageit» 3n*
fonDerbcit foKet 3br mtt (Euren Collegen unD SKitarbettern tm Slmte Dec^ i)cilU
flenetjangelti in bruDerltcj)er2icbeunD SrcueDer ganOcnC&cmetne^rtftiju
o 3 rinem
dncm.quteiti5j:cmpel (cbettUttlJumgelxn, UnDallejetr Dtc f^ertlto^e &\m\)'^
ratngCSJ&ttfttfarSUisett^abett: ©otcfccgure J5(£rrunD2Ketftercuct) t>k giip
fc 9ctt)act)fen/ fo folkt 3(}r auc^ cnd) untcrctnanDer Dte 5n(lc itjard^en- (£tn
S5cj)fptcl()abctc6cucl)9c()cben, l>ag3t)rtl)ut, wtctcljeuc^QctbanDabe. Cttt
ncu®cbot^9cbctc&cucl), Da^il^rcitceuntcrctitattDcrltcbcr, wte tcOcuc!)flc*
Itcbct ^abc , Dabct) tvtrD icDerman crf cnttcn , Da6 tbr tnctttc Jungcr fc^D / fo t^r
StcbcuntcrctttattDcr&abct.
2(Ifo ^abctS^t: anacl)6retDte(5rma^ttUttg, DarHac6 3&t cuc^ tn cttrcm
2(mtc, Daiuctt^Dcr JP^errd^rifru^tocrorDnct, unDjuDtcfcr (oDcrDcr) ®c*
mctncju9ft.bcrttffcn^at, lo(Ietric6tcnttitDl)aUen» ©o 3br Dcmnact gcttcr^
gctfci)D, Dtcfcrerma()nuH9ttttD95cfcb( tncitrcm 2(mtc mtt aHcm Stetg unO
SrcucDurcO Dtc ®naDc unD JDitttf e Dc^ 2([lmdcOt((jcn ®Otu^ nacljau^ommen ,
uttDtntt^orfaij, ^ificn unD^tI(cnDagcgcttnic6tp()attDc(n, njic3()rDeg
unfcrcm Jj^rrtt uitD J^duptc 3i5©U (S^^xifto am jitii(]f(cH ©crtd^rccjeDcncf ct
Dlcc&cnia^afftjngcbcn, fofprccbctfurDiefergan^cn ^cmctne mttnjolbcDacO*
tcttt®emflr()CunDfrci)crConrcientien: 3d. Refpondet: 3a. SDarxttt)er«s
Iet(^c(£ud)®DttDcrf)imm(ifc&e«atcr fctuc(gttaD unD ()et(tgcn ©etft, Dttrc^
3€fum^Jp)rtftumunfcrtt(icbctt J^c^rrctt, ^?imctt.
UttD ia)befcb(c(2;itd)aitf uorgcDacCtcgulaGcuttDCSdubDe toon(^02Scc5
unDStmpt^ tue.i^cn Da^ 2(mpt m pvcDigctt unDju (c()rcnDa6 (Jpangciiniti
(SDttc^, uttDDic&od)n)nrDt^ctt©acramctttensu rctd;cnttt Dtcfcr (Dcr) ©e*
metttc ©DSJe^^u d}. ttac& DcmScfcM unD (Etnfe^ung (^O^^c^ unD unfer^
^ei)(anDe^3(Efn (E^rtfrt, tm SRa()mcn ©Drtc^ Dce^ ^m^, Dc^ @o()ne^,
unDDc6-g)ci(.®cifrc^*
Tradantur Biblia aperta.
S)arauf ne()mct ()in Dtc (Ktttgc ^ibct, voM)C i(t&Om QBort, Dciritt
3^r fo((ct (cfcn unD ftuDicrcn Xag unD ^^ac^t , unD ^cjcDcnrfcn an Dett crnfKic^cn
^cfcW ^l^rtfri, Scrutamini Scripturas, Joh. aui 5". Cap. ©udjct xn Dcr
©d)rtfTt, Dcntttt)rntcDnct, i(Hi)abtDa6 cmtacScbcnDarinnen, nuD(tetfrcJ,
Dtet)onmtr jeuflcr: UnD an ^ault (^rmabnung KTim.4. attende leiftioni,
^attanmttgcren, mtterma()ncn, mttget)ren, btgtd)fommc. ©cnnDar*
aucf fo(Iettbra(lccurcgc6rnct)mcn, Dcmt tbrfci)D ntc^t bcruffen, cttre etgctte
^ort, 2rdumettnD®cDaucfcn, fonDcrtt®Ottc^aBort5uprcDt;(jctt, tvel'-
c^c^ ttt Dtcfent 95nd) vjcrfafrer unD bcfcfcriebcn tfr» 2)arum fo((er ibr ^zi^i^ Dar-
itt ftuDtcren unD (efcn, unD \)on Der gcbr, Dtc in Dicfcm *Sud) ift unD ftcbet,
nic^tabtt?eiceen, tt>cDer;iurrecOtenttoc6 jur (ind^cn JP)anD, nid)t^ Da^u tbun
noc&Dat)onabncbmctt, fottDcrttbeftattDtgDabci) Mctbcn, uttDDcrfctbctt a((^Der
emtflett®6tt(tc6cttaBal)ri)citfo(gcn. ©cnnDi^^ortnnD Dtcfcec^rifft, fo
in
in tJiffcm ©uct) vjcrfafict ftcf)et, ill uu^ f urgcrc^rictcu , n)tc Q3aulu^ fligt 2»
Tim.3. juc l^cbic, i^uc iStraffc, jur 'Scffcvuug, jur SuctJttgung tn Dcr ^e^
rc(()ttfltctt, Da§ctn93Icnfct)®Ottc^ t^cUfommeufci), ju alicm gutcn •^Bcrde
gcfdjtcf t S)aju ucrlct^c €ucl; Dcr Itcbc ®Dtt fctucn ^etliflcn ^cii t , Dcr (EucJ^
Dcu rcctjtcu 93crftan& Dcr l)C(ltgcn Scbrifft croff uc , uuD in aUc 2Bat)rt)ctt lcitc
wuDDartncr(;altc»
Sia^ct un6 mtf txmn^tf^t hittn :
Inter precandum imponantur manus , fi ordinandus eft.
kSatcrUnfer,bcrbul>irttm^tmmcl, ge|)etltgcttoerbebemna{)me, $u*
J^ !ommebcm2^etd;/ betit CCtll gefcl;e{)e , totetmigtmmd, alf0rtu4>
^uf ^rben. Unfer th^\id)c^ 35rob gtb unc i^eut , unb cergib nm uttfere
Sci;ulb , a\Qxok rergeben unfern @d;u!bt0ern , m\> fui)re \xm md)txnVtu
fu^^uns, fonbenterlofe xxn^von bemUbel. Dennbctnijlbrtc^^etc^/ m^
bteilrafft, m\) bie ^errlic^fett tn i^totsfett, %mtn.
S.<ti(tt me ferner htttn :
Sincrltcbftcr Jpyffrr '^^^w ei)rtftc , ® Ottc^ cn)(ger unD ctnf ger ©o^n , tec
DuDict) jum J?ob, P'ct6 u«DS5rc©0ttc^ De^ ^atcr^, De^ SDlcnfdjIi*
^cn ®c(c&lcct)t6 Durd) Df inc grunDlcfc gicbc unD SarmI)crOtgfctt Oafi ange»
nommcu, ctn fccItgmact)cuDc^ £cl)r>2tmt angcrtcbtct, unD Dcin i)ctlfamc^
SBort fclbcr gcprcDtgct, Dtct) fclbfl fur Dcr gangcn ^clt ©unDc jum Opffcr
ft)i(Iig ubergcbcu, Dtraucbtocn^JtnbcgtnnDcrOBcIt bt^antbr (£nDccinel)ctItge
®ctticiue Durct) Da^ ^ort Dctncd ()ctltgcn (Ji^angclit Dcrfammlcft , cr^altefi
unDrcgicreft, unDDarumDa^^rcDtgt^ampt Dc^.5.et)angclti l)a|l gcftifftct
unD ctugcfc^ct, m\il)t^ Du auci) bi6 an^ iSuDc Dcr 0Q3eIt, (i^cnDe jur rcct)tcn
Jp)anD ©Ottc^ Dcd anmact)ttgen 53atcr^ , fcfeuocft wtDcr alic Dcine SctuDe, m^
fclbcrmtttrcuen2)tcucrn unD^reDtgcrn bcftedcft, une^ auc6 95cfcI)I gegcben
()aft, Dag n)tr \\\ Dctncm Srjabmcn ben.btmmlifcl)en 25atcr folicn um trcue,
frommc unD ®Dttfurct^ttge ^rcDtgcr bttten, Da^ er alicjctt fo(ci)c £)tcncr in
fctnc grofTc (EruDtc \dm^ fccItgmacbcnDcn QlBcrt^ n)0lle fcnDcn , DIc unfcr ©ce=
(fnSccligWtDcu fyx^txi treultc^ xntxjwm, unD Durci; Deine ®naDe fcnncn
unDiDCIicn bcfulnDtg forDcrcn, n)clc()c S)tencr Du alicin Durc& Dcincn ^tWU
gcn®ciftfanftred)tfci)a(fcncricuc()tcn, Ic^rcnuuDjum5imptDcincr25ci:fi)(>
nuttgtucbtigmad)en.
©crbaibcn , O ^(?rr 3ff fu (Si^rific , auf Dcinen55cfc()( trctcn iDir \nMtt
SrcuDtgfcit uud guDfrftcfet i^u Dctncm unD unfcrml)tmmltfcbttt ^atcr, uuD
ruffen t()n m Durd) Dic^ , fmm ctngebobrncn ecf^n , unfcrn Itcbcn Jpff rrn unD
^ci)(anD, ubcrDicfcn ^t\m\ uuD unfern crivc&fff» 2)(cncr, unD Wttn t)ou
©runD
iig «5 S»
(SrniiDunrcci^^emen^, DnwoaeftDeinearme t)erfaftene nnD tJerfoJgetegldu^
biat ©emeinmttSnaDenanfe^en, (tegndOigttcDmttfrommen, sottfnrc^tt*
aen , tuct^ttgen uno treuen Strbeitern unt> ©tenern tn Oem 5imt Oetne^ ^etltgen
ireeltamac6enDcn etjangeUt \jerf0r3en, unD otefem segemi^arttgen oetnem ® te*
ner, famtun^aaen, Dtei^uoetnemqSreDtg-Slmptberutfenfepn, Detnen J^etfe
aen ® eift unD ® nate retct)(tcO geben , betn tetlfal)ttK^ Stmpt recl)t ju fti^ren ,
?etn ® ottttc&ed l)e((tfle^ <2Bor t rec^t mt> retn , treultc& unb beftanbtg i^u let)ren,
unb betne ©acratuenten r ec()t unD frucl)tbal)rltc^ ju berretcOen* SBoaeft aucft
K)m utib Mm frommen qjrebtflern etn frtebfa^me^ ©etnubt, unb baneben
mt&nt, ?3erftanl)unt>©tdrcfe geben, tptberaUeXeuffeHfcbegtft unb ber
®elt3irrt&utnunb53crful)rutt9tnitfeftettt®lattbeniu fdmpffen unb ju m-
berfte^en, bte Confcientien mtt iSOtte^ SBort recfet unb nttoitc^ an troften,
<ille £eute tn allen©tdti0en jur ©otte^furcDt unb aHettt ®uten erttta^men,
unl)M{^53ofe}uftraffen, nacI)Oer5ortnbetttcrI)eiIfamen gef)r, auf bag alfo
l)etne®6ttItct)e®)reitttbbeitte^^eiltgcnai5ort^ ewtge <23al)r&eit ju allen 3et*
tenttt unfer Sl)rtftltct)en®emetn lauter unb rein m5(je erbalten ttjcrocn, unD
recetfcDaffetttSrucI)tDe(^ t^etltgen etoangelit brtngen. Stfi un|er ®cba mU
(eftDu, (Stt)t(ier, aHmdcbttger, barmt^eretger^Dtt, ^ater, ©obn, unD
jbetltaer ®etft, gndDtgltcb erb5ren, uitD m^ alie bet) Detnem Q23ort erbaltcrt
tmDeratterbanD 3rrt()ttittDe^2eufcteuitDaIicrfettter®lteoer, unD un^en?tg
feeltgmac^en^SImen.
Frater,fufcepiflimado certamen eontraportas inferorum, contramalitiofum mundum,
f£ omnes Chrifli atqite Ecclefi<s hoftes, Ergo confortare in Demino , {^ eflo fortts f£
intrepidus , ne timeas^fedcuftodi ijfac omnem legem , quamprxcepit Dominm Dem no-
flen ne declinesabea veladdextrarn veladfiniflram , ut intelligas , quae agis : Non rece-
dat volumen Legis i£ Evangelii ab ort^ tuo \ meditare in eo die ac no&e , ut cuflodias ^ fa-
cmomnia y quaspracepta funt a Domino Deo noflro: hac intelligas, his dirigas viam
tuam. Confortare , eflo intrepidm , noli metuere : nonproevalebunt , qui nobis repugna-
buntlnminifterio DEIy quia nobi/cumeft Dominm magnus Immanuel Nofter , f£ non
dormitat , qui cuflodit Ifrael Vade ergo cum fiducia Domini DEI tui , pafce gregem
tibicommiflim, ^ doce EccleftamCHRJSTI , qucecunqueipfeprtscepitmbis, dic^fac
fortiter in nomine Patris , Filii , & Spiritus Sandi , A7/jen.
DominusDeusnofter JESUSChriftus, cuidata eftomnispoteftasin coelo
' Scinterra, &qGinobifcumeftufquead confummationem feculi, ipfe te
^cnosomnes, fuamqueEcclefiam, propugnabit&fervabit, Amen.
S^er ^itl^l^ icQm bid^ , unb bel)ute i>id% Dct i^^lM^ lafTe fetn 2(ttse-
^ (tc^t leu4)tett uber bir , utib fe^ btr gttabis* Der ^^IM^ erpebe ^tin
attgefic^t uber bic^ , mb gebe bix ^riebc , %mm.
rGfflV
S)ie
tltmMI itx
<n tvelc&cr entl)a(mt:
nebutg ?5efenntni(rc unb grHdvung auf fca^ INTERIM»
IL @^^ MINISTERII ju ^ameuvg ^ateimf. ^rief
an Me THEOLOGOS ju SBUtenbergtion benen ^^Jittelbingem
IIL T^ecei: W^ttim 5U ^amBucg unb Sflne&urg
Stntwort auf D. andre^ OSIANDERS 35efenntnu^ mx
t)em 9Kittler 3Sfu S^rtfto unb &er SKecl^tfertigung be^ ©lau^
ben^ in lateinifcfeer @pra4)c gertellet
IV^ ^mt^u^bmm M^(d/ ^amC^urg/ ^iine^
burg mb ^DJagbeburg Srfldrung wiber D. georg. majo-
REM in ber ge^re ^on ber SHe^tfertigung* Unb
V. @(5. MINISTERII m mmbm& f(r;Ie(|feunb
red)te S5ef dnntnu^ t>on bem I)0^tt)urbi9en ©acrament be^ £ei^
bc^ unt) SSIuteS unferg lieben Jperrn 3(g@U S Jprifti / nebft einer
treuen fQcrmal^nung unb SBarnung an bie 5^rirtlid)c ©emeine:
SOBobei ju mc^rerer Srlduf erung QifuQtt ifi
M. JOACHIMI WESTPHALl Ubcrfegung be^ obengebac^teit
5atctnifct;cn ?5ricfe^ / nebft Dcr auf Domatficjc ^cttcn f^cDeutctcr ^iftoxic t)om
jjulben ^albe , nic^t weni^cr ber XCitecttbcrgcr THEOLOGEN 2lnftt>ort auf
l)en an fte abgelafienen ?5rief t)erer ^rebiger ju ^mhmg.
Sunt pttife^(^tU6 , unb ru^mltc&en 2(ttbettcFcn uttfcrt)OYfa&rert ^ufammettge^
fu^t / utib tnit uor^cfc^tcr f ur^en ^iflorie bicfcr Sc^^rifftcn ^eraud ^e^ebcn
NlCOLAO ^tap^OCl?/ PaftorcjuS Joh._
^2(m25U2l(5, 5eifel»?&ecDor€^ri(lop^geIsiner^ 2Cir(n?e. 17 ^S*
'V,
t)ombe*
i^oc^flenetgtet: Scfcn
^fefe funff ©cl;tiiften, fo bemfelben fcO&iemit fibergfOe/ finDauf»
fer jgamburg ja tn l>cr cjaui^cn et^angelifc^en ^ircOe jcDerjeit iii
(jroffcc ^oc6ac()tunji gctrcfen ; in ^mrtbure aber \xn\> iw t)cffen
^irc(;en, al^ eine 9Ucl;tf(()nur, nacO xvM)^ Die Cefere ju pruf*
fen, furv]efc6ricben unt) gel^alten tvort>eiu
2)ie THEOUGi 5u 2io(loc! urtlKilen t)a\?on in if)rcm an M^ bvcu
(Titbttfc^e MINISTERIUM an. ]S7S* d. ig, Majl ab(iela|fenem ©ct)rciben , unD
iDunfc&en, Dag man fte in einetn ?3uct)e i^ufammen Dritcfeu lajfe , unb alfo
ii)r ©cDacbtniig auf Die syiacbtrelt fortpflan^e» Quodm quano capite inter
norwas i^ fundamenta doMn£ etiam numeratis CONFESSIONEAt TRIUMCIVI-
TA T VM CONTRA INTERJMeditam , pietatem ^ conflantiam veflram laudamm :
acfiepe optavimm CONFESSIONESdeJVSTIFICATIONEcontra OSIANDRUM,
de COENA DOMINI contra CALVINUM ET ALIAS NOMINE TRIVM ILLA-
RVM ECCLESIARVM , a D, A^VINO fanB^ memorta i£ alik COMMVNI DELU
BERATIONEfcriptas, inuno volumine excudi ^ ad pofleritatem confervari.
3u ber crflen (Bdjrifft baben bte 91atl)e Der Dreien ©tclbte ^uBecf/
^rtmburg unb ^Cuneburg Die (Belegcnbeit gegeben , in bem fte if)ren ^reDt»
^ern, n)ie Die tbeuren 55efenncr in ber 53orrebe vjermelDen, ba^ 35u^ IN^
TERIM 5use(lenet , m\> tl?r Judicium unt) fc^rtfftltc^en25ertc^t, unter*
fc^teMtc|>auf etn jeglic^e^ Capitul bee 35uc^6 t^erlanget, rtuf t)4^ 3^ro
^ai)fcrL 9}lajeft» etnert4>ttge^otte6fitrc|)tigeunb gute ht^m\>\^t 3(uttt)ort
untertljantgjl mxt aller gebuljrenben iei;rerbtettgfett modxe ^t\$<t\>tn xotxa
bem 2)cm i^ufol^c ^ic Itcn beficjte Drei MINISTERIA in Dem Auguft. eoio^
«atbDecJ 15-48. eine ^erfammlunci , befc^Iojfen DieQGDiDerlecjunci, unDer*
n)df)Iten De^ ^amburgtfci^en Superiutencienten DeeJ furtreffIi^cn'iEPINI gc:»
lebrte geDer ju folcC)cr bcwerctftcinquttg. i5:PlNUS cntjoci ftc^ nict)t,'er
fcfcrcebgrftnDIicO, fi'cuDi(^, anftdnblicO- unDDic©cOriffrtvarDnocf;tnDettt
befagren SDflonat^ Durcf) ^oad^m ttxotm (^outcen^) £)ruct i^utn 23or*
fcf)cin oebracfjt* ©ie tt)arD mittoielcr ?3eflicrDe aufcjenommen, fbgar Dag
man fte fct)on in Dcm foIqcuDen i5^49tem 3a6r n)ieDcr auflecjcn mufte , Da
(le Michael ^otljer ju Wa^^beburs Drucfcn licg.
2)er beritl)ntte 2io(?ocf tfc{;e THEOLOGUS D. Dav. Chytr^eus ncnnct
)( 2 «it^
— M— — •— ^■^■^T»*— i*— Mi<^— — — ii*"^— — ^■^w— — ^*— *— ^' ■■ ■ I ■ ■ '■' i»^^— »■■■■—■>■■■■■— —^^ ■!■■ I ^mmmn^mm
linfcvniEPINUMDtercr(5rt)riffttt)cgen: Columen omnium ecclefiarum Sar
xonicar. ttt fetiicm an ^attmann 15aym q^reDiger in^rattcffurtt) am mayn
An. \ssi d 28. Aug. abgelalTcnen 93rief e,unM5er nidjt tveniQer ()eru^mte D. Sl-
MON PAULI fct)reibet An.i574.d.25. Jun. an D.MART.CHEMNITIUMDOtt
Uttfcrrt(^erattUntenTheologisuberl)aupt: Nofli quampulcherrimus fuavi/jmms'
que fuerit ante annos triginta i^ fequentes confenfus inter LUBECENSEM, HAM-
BURGENSEMdLUmBURGENSEMEcckfiasqu£feADIAPHOERISTICISa&iO'
nibus d AUGUSTANjE SPHVNGI VELUT MURUM oppofuerunt. Nofli etiam,
quantafuerit SUPERINTENDENTIUM iit illis Ecclefiis eruditioy gravitasy con'
ftantia, auaoritas , conjun&io, S^ergleicftcn Llrt^cile unD Cobfprficte Knteii
noc& \?lcl mcl)r angcfiU^ret w)erJ)en/ c^ fan aber bicrmit gcnn.q fein.
'^k vcodtt in Dicfer ^e^mmtnit^ be(]riffene ©cferifftijlDcrSSriefble*
(tflen Q:. MINISTERII m Die Theologen ^t VOittmhtt^ t)Ott bcnctt VfXit^
telbitisett, n^e{ct)e ^lcicljfal^ Dctt grofTctt ^SIPINUM jutn 53erfaffer W, uttD
An. 15-49. \jerferti(]et , auct) \\\ Demfelbctt 3abr nebf! Der lCPtttenbetget:
^tntttjort Durcl) Michael ilotl^er^ ©rucf ivi VITagbeburfj (^emein fjcmacOt
njorben. & l)at fte Dcr flcle()rte miD etfrige Theologus JO ACHIM WEST-
PHALUS Datiia^Ii^ Paftor ju Catharina? au^Dettt L'atcintfc6ett in^ Seutfctic
uberfeiKt / unD mit einer ($efci)ic?ten S^cutung Der igtjlorie t)ott bem gtilbeti
3albe in Dcm befacjtctt 3a()r ebcttfal^ xn Wagbeburg Ui (llyti^ian 2i6bttt*
ger tm ©ruct b^ rau^flc^jeben» ©er genetgte iCefer ftnDct beiDe unfer^ wer*
t^eti €el)rer6 (Scl)rifftett, ttcbft DerXX)tttettbcrger5(ttttt)ortDiefcri^e!attnt*
nix^ ttttfcr ^ircl)Ctt attgefu^c^et. ® ie tvol abcr auct) Dicfe ©ct)riift aufgenoitt*
men n^orDen, bejeugett ntct)tnurbereit^ ancicfubrte ©tedcn, fDnDcrn e^ge^
l)oren auct) Dal)in MAT THI^ FLACII unD NICOL. GALLI ^Borte: Vos
ob conflantiam aliaque eximia CHRISTI in vobis dona, veflraque heneficia, toti Eccle-
fidi y hac triflijftma cribrationis hujus quinquennii ( »011 'An. i f 48. bi|5 i f n • ") tf P^~
teflatis tenebrarum hora , doBrina ^ exemplo a vobis pneflita > exanimo colimus ij
vhfervamus,
©ie Dritte ecbrifft W Dicfc (Sefegettbeit m D. ANDR. OSI AN-
DER }u Bontgsberg Deu arobctt 3rrt()uttt yon Dcr 5icct)tfcrti9Uttg befattDt
macbte, ba^, voann tin VITenfd; t)or <^<btt folte geret^tferttget werben,
fb mtiflett tl^tti er jl W Sitnben Dcrgeben t»erben , batnad) ergrtff t>er <S^\an^
be CHRISTUM , ber itt be^ l1Tenfci;ett ^er^ ttttt <^(titt bem r>ater \xnX>
bem «JeiL (Seijle icoefentlid; f omtne , mb in bemfclben fetne IPol^nung
(tuffli)iaBe ; bie T»efetttlid;e (^erec&tig^eit CHRISTI , bte er ntit bem \>ater
uitb bettt 4eiL (Seijl ^tmdn M/ f^i eieenlid; ^it ^erevi^tigfeit, t>abmd)
eittmettf;^x)or^(t)ttBered;tiil, folctien anc^ a(lettt()albctt, Durct) tro6i=^
30
VWebe;
qc, ^oc^iTiut^i9cunD()artnacfu]c9?crtl)dl)fgutt9, tjcrtbciMgtcte, mftl)fnfti
m Preu^tfcl;en Strct)c gciDaltige Uniut)c macf)te , UmQ rc(cl)cd r>cn gan*
iJc^^Surften ^cti^oQ 2iibtcd)t uon Preufjcn an lie (Jbibarcn ©tfltte ^am^
hnt^ unD iluiteburg aurdjrcf ben , tag ©f c DurcO f l)rc ^J3rcMger Don Dtcfcr SDIei^
nuncj ein fctirtfftmagigee^ ^c^encf cn ftenen mocbtcn. £)em jufolge l)abcn Mc
I6b(tct)c Obrtqfcitcn Diefcr©tdbte i()rcnMlNlSTERlIS oie ©djrffftcnbefag^
ten OSI ANDERSju untcrfucficn uberqcben, n)clci)e bann, unb jtvar abcr^
mab( burc6rubm^gct)acl)ten-ffiPlNUMMcfe©cbrifft an. iff^.fmFebruario
jur grftnMf ct)en ^^(htn?ort gcbcn lafTcn* Unfere fecfige 2>orfa()ren f m Ml N 1-
STERIO (affcn(tc() fclbft \?onDiefer©cftrfffta(fo ()craueJ: Qmd autei?inos ju-
dkcmm ex Sacr£ Scriptura canone y qu£ve noftra Jitfententia de do&rina juflificatio"
nis 3 unde etiam conftet noftrijudicii ratio (^ fententi^ fumma de necejjitate operum ,
qu£ ad fdutem ftatuitur 3 exiftimamm mantfeftumejfe cuilibet , qui Paulo attentitu
legeritnoftram refutationemi fcriptum fuper lihro Auguftano , quem INTERIMvoca-
runt , ii ex recentiori fcripto in quofuperiori anno refpondimus addogma OSIANDRL
Nam hic conatm , h£C ciira noftrafuit , diflin&e , proprie , fimpUciter f£ fincere ex-
plicare do&rinam juftitice f£ falutis noftrde, idque cavere neuUomodo luxtlla^ ex in-
genti Deigratiajam aliquot annis tnftar folis jplendore fiio fulgens ohfcuraretur , ob-
jc&is tenebris ^ nebulis humanos fapienti<e. Nec uUa exparte commifcerentur fides ^
opsra i five fidei i£ operum juftitia , neque animi hominum iterum implicatilahyrinthif
relahei-entur ad opera , i£ circa fidem facerent naufragium fu£que falutis jaturam ,
ficbe untcn p. 229.
25ic '23icrDtefft tencn mfeOrten ^eben D. GEORGll MAJORIS
I.) <Sute COercf e ftnb rtol^ttx)enbig 3ur @ee(igf ett. 2O VK\t\nm\> t(l \txna\M
ol;ne cute XPercfe feeltg gexoorben» 3O Unm6sIt4>t(I, bap jentanb oljne
gute rx>erc!e feelte toerbe ; entgegen gefe(^ct. Dcnn oX^ bcfagtcr MAJOR
fcfnen 3rrt()um \\\ bcftarcfcn ficb auf bacJ geuanufi unfer^ iEPlNl bcrieff
(f unten p.2i80 fc&rfebcnMATTHlASFLAClUSunbNlCOLAUSGAL-
LUS an. issi^ d. 19. Martii o\\ W qjrebtgcr ju ^amburg unD unfcrn ?RacO*
barcn ju WbecFunO^Slt^mebure» ®orauf Dannunfcr tbcurer ^PINUS fnt
Dlabmcn bfcftgcn (E. MlNiSTERll Dtefe ©c^rffft tjcrfcrtfgte, fetnen ^ru-^
bcrn d. 28. Martii jnr unterfc()rffft Dorfegte, njclceen bfe toon iitberf d. 7.
April unD Darauf Dfe i)on ^utteburg unD magbeburs bciftimmctcn, unfer
Superintendens abcr ftarb ba(D uac^ Diefcr 2(rbeit d. 13. Maji
S>ie Sitnff te unD gegte fft cine ^fDcrI)o()Iung Dcr wabren J?el)re t)Ott
tcm \)i\l 5(benDma()( auj^ Dcr JP)Ci(.<Sc6riff t unD Denen SymbolifcftcnSStic^crn,
fammt cfncr 93erma{)nung an Dfe (Bcmeine fitr Dfe ©acramcntfc()n)ermer,
Djc (t^ Damat)(^ I)fer cf n5ufct)(cic^cn fucOten , aUcn flcf Ifc^ (tcj) ju tjutcn* 2!5ec
)( 3 fefe
X^^mbt
t)(e Dte geber gcfufii-et ((I n(ct)t genjig ju fagen. (E6 baben ^tvac tu Demrclbcn
m7.3al)r, baDtefc ©ct^rifft au^jiegaugen M, JOaCHIM WESTPHA-
LUS unt) 3<^^4tin 356tf er Paftores refpedlive ju S Catharinen uuD S. Jacob
Don eben biefen ^e()i*^©tiic! gefc6iieben, untJ iwat (encf: Farrraginem con-
fufanearum inter fe diflidentium opitiionem de coena Domini exSacramen-
tariorum libris congeftam ; t)icfcr abet: ^inmfntt^mmb einfaltigen ^e^»
ric^t von bcs ^cvtn CljrijTi ()od;tx?urt)iQen Zhcnbmal>l , gege» bie erneuer*
te ©cctrrtmentfc^xnermerei nu^Ii4> 3u lefen. Slbcr Darau^ fol^ct ntd)t/
Daff (te aucl) otefe gcBeflet baben ; tof ctmcbr \!\x \)ennubtlic() , Dafi nacf) bcv t)on
leber ttnb tiocb itbl(ct)cr ®ett>of)nbeit in (S(J» MINISTERIO Der Dainaljlige
Superintendens D, Paulus r>on ^xt^cn Dei' 5}erfa(Ter fei*
"S^xiSi fitnff ©cbnfften ftnb an. 15-60. (jefaintnten gef)rent unb Q3ret)t'-
flern in J5atnbur9 ju einer fKtcbtfc&mir Don CE(^* 5Kat)t d 6. Julii \)or,qe(c(;et
itnb einaebunDen / unt) Don cincnt jcDen SDfl(tciftet)e S(J* M I N 1 STER 1 1 d. \%
Julii turcl) etcjcn()anb(3c Unterfcl)rifft angenotnuten ivorDcn / xo\c m^ Oet:
attfftgeer^effct:
€S. ?)?at)e$ ^^(^(^tfprorfe auer be 3t*^uti3 unb Unemigfeit Dei:
?)rei)t()er in J^ambuvg an. 1560
5^n ben befcbujcrltcfen 3rr(n3cn,Sn)cfpa(t unb Uneinig^eit / fo in bttffet;
QJ goben <Bmi tnjifc^cn ctlifen iin ^arcfen^Minifteno notnlicf unbe att*
f&n.qlicf J^crr ^ttrgen tTrtppen/ Capellan tbo S. Cathar. uube etfifen anbent
ittt Sarcfcti^Sitnte fo ftcf bcfliilmgcn angenontincu/ ocf t)or ftcf fufteft eenft^
itnbe Dcm ^rb^Jg^errn ^^xctccid^ (Beorsien, ^aftoren tbo S.Nicolai attDern
tiecl0, bart()0 ocf ^oxi megen gcfcbcbenen 5ln.qeDtitge/ bc^ j^arcf^^crene^t^o
S. Johannis uttbe tcn De (^utfettingc JP)errn Fauftini, Capellantbo S. Nicol.
mtt) funften allerbanb ^DKgtJcrftanDe^ ttnbe ©pcenen bali^cn mcbr/ fotnji*
fc[)en aitbern itn Minifterio V)crbo(t)en, n)eIcfe(F.(Erb*3$af)tmcbef)artf(cf be^
trotjeDcn (Scmotbe etne 2i)t)(ancj t)orttattien , na afferftbci? ba\)cn9et>ac&«!
tcr ^artbicn ge^^en ecn attber bcfct)cbenen anf^etJcn, vorbrincjeu, ScDe uttbe
(Srbcbcn, unoe (I&rtf(((fer ftcDiger, forgfoIDtgcr ^dbcrKcfer bcwet^nftffe af-
ler bcrlopcn ^anDcKngen, (^aDe affcen ttttb ft?n I^fffig faligmafentci^ OBort
unpartbctlicf, rec&t uitce billig, tJorOgcn i)cbbent)e, erfcnnct (5€. 9taf)tal^
^ier t^o ^atnbor^i, alfe be orDcntltcte Otjrigbctb, be t)an (gabetbob^tnbtf^C'
rtncic t)cr ^arcfen , rctner i}cl)re, Srct)cunDe(E(n(9f)e(t3efettet/ orbcfct ttttbe
erffcret bfcrmcbe tn bitffcr (Scbriff t : ^ ^ .
2)ett)if c t!)o af fcf)affinse \\m aKcnc buffer K6iflen \)Oi;|ianbenen ® ebre^
crcn
X)orrc^«.
rf en unOc 95efceivavlic()6f (t>cn , |Twt>ctn cc! H)oi: tocvl)6Dtngc eimftigcr Unctnig-
bett, t)an <S. 9vatl)c Hfwmn tvcvt, Dnt nicOt^ fvuci)tbav(icecv , bcqucmev,
n^Dtaev uutc Dccuftltctcv , atfc Da t cnc cut^cdtgc J?cvc unDc ©tctninc , (u M\\ct
aoDen©raDuut)C®cbcDc, tovcljutt) gcpvcttgct, uut)CAUcvct, gcI)ovct miDe
umct)Iautct tvcvDcu mogc- ^2(l(cCKfft(E.e*9^a{)tti)o(fvt)o{i)tn(]bcftanMi]cv
ebvtftltctcv (Jniqbcit uutcT^cvglifinge, titibcttjoettfungcDcet^ccbc^cici^bcn
SBiutbciS M ^icm buffcu <Bcg, allcn unb jcbcu ©cclfovgcvu, Paflorcn,
Capellancn , i^avcVcnbcncvuunbc jcbcvntannirtlict, ucnTanbc^utl)5cnamcU/
roinbcm^avctcn Minifterio, m bc9^atncu bcbbcu, in uttbc utcvbalfbnffcv
©tabiucitc^e.^iabc^iScbcbccicfctcn, ltctcutt)olbeu, t)cnit)ct, renovcvct,
t)5vacrtcact, upcvlcgt unbc inscbititbcit- ?3cfcl)lcu, renoycvcu, i^ovtiellen,
ut)(caacu7 tnbittbcn uttbc gcbcbcu l^ievmcbcftvcng mtbe cvnfilicfcn, uomcH^
tixi , mmt uitbc jebc ©edfovgcv , tt)at ®uvbcn , ©tanbc^ mtbe Condition
be fon , allc unbc tcbc Paftores , Capellans unbc ^evctenbcttcv in wm ut6cv()a(f
bulfcv ©tab unbe Jurisdiaion gefctcn, tt)0 be inatncu ^cbbcu, m bcfiilDen
ecvcu bcfalcncm5(mte alfe gctvcftc^ccvcU; flt^tig unbc getvculice tviaen dov
fi)u , in bcv ^^viftlicfcn ©emene um Q3cvfamm(tngc m evcn SavcPcn bmi bcm
^vcbiaftoblc uitbe (^antjci, uoc()Ocf in anbcvn Conventcu unbc .^.bofatit^U:*
fmttftctt,tt30be©cfta(tcbbcvg]amcu^cbbeum63cn,f)cetn(icUbbcvap«ibar'^
fcbvift(icfcbbcvmitub(icf, tticbt^attbcv^vcbcu) le()vcu, pvcbigcn , tjovbvagcn,
bcu Auditoren, C[()vift(ic«cn 3:()o()6vcvu nm ®cmcuc inplantcn, mbtlbcu,
fcbvit)euuubcb6v()olbcn, l)cctn(ic£uoct)apcnbav, publicenoc()privatim,bctut
tt)atbevp6vigntpublicevbcu Ovbcninge, unbcittpcv(it)cbcu Articuin ^%<Svb.
SKabe^bevS(ugrpuvgtfcl)cnConfeffion, uttbbavupfo(gcitbcu Apologja, U\\
©ct)malfa(bilct)cu Articuln,bcu Catechifmum Do(ftorisMartini Lutheri fel
unbcaubcvu fiucn @cbvtfftcu , ber brem &tht>t vot^^ct bat Interim utl^ge^
mwn m m"^^^^ ^^^'^^ beromben 15ott , itnbc bxifl^v @trtb Prcbtgent
mnttffen an. 15-57. ttet)<;l;ncr ^f mmtnti^ be^ l^iUigen^it^enbmafe mtfee ^e-^
ren xmt> ^geilaiabee ^^^fn Cl^ntli l;alpen cef4)el;en , «nbe <mbern Confeffio-
nett non ben famtMhn Prsedicanten tDebbcr bcn Ofiandrum mb Majorem,
besglieett ber iept|lel an be vm a>ittenBerg van btn Adiaplioren a\\l)kt utl>
gesmitten, geinctiguttbeg(ictfovtntgt)^, uubeapcvccnftetntnct, bctnfc(ucn
tbo bcrcgcn unbc t()o^t?cbbcvn nict^tc^ (^attbcln , lcbven , pvcbtgcu , in grotcn
uocDflcncn, ten babcngcfcttcbcu ^ocfcv utttc ©cbvifftcu t()o^vbc(bingc Ui
tt)a()vcn (^bviftltfeu Religion , unbe m ©Hubcil bcd SvcbCb* , a(fe cucu bav^
ncnbe Jricbt nm Laterne ftcbe povDgcn bcbbcu unb ()olbcn , unbc bc aitbcve
gc()veu, iubi(bcn iuibe^rcbigenupbataUcvgctvu(tc()fre. 3)a at?cv bat>cuge=^
bacbtcv (£. evb, ^abc^, gl)vifUif e tt>oimcucut(tctc (Svflcringe, 55cfc()( un^
XX SS^^acJt-
_j_j_— — ■!■— — ■— —iiniiiwi I I III I I I n I II ^
fXnac^tfprcee t&ogegcn gcl)anDe(t tvucDe , \\>ma gcftalt Mt gefcOel^e , mcDc
fcenfrUtoen rcDuIlen Dejcnnen De nlfolcfen at)ei*tccDen mcDc n)art)eittI)o kfcbul^
Mgen, unDe9loftvucDt(|t&oa\)ern)tefenn)etcn, na?uDeunDe3nI}oIt(E*(Er(>»
i)iaDe^publiccrDenOrDningettnDeArticuln\?uIIcnf6l)ren.
3m5aflat>erftaIfeDcnenaIfotcfe^2tetJertrcDcrnaIfobeftdnDiaat)crit)Utt'^
nen , Dcr ® cbor m fict nic&t tvolDc latcn tr^fcn , DarmcDe mi (EC^. S^aDe eruft^
licfcn, unDcunnalatig, t)erm6gcDcrOrDntitgettitDeArticulcn, aneicnnigen
Unt(rfcl)ecD,tt>olDefi), procedereuuitDtJuacnforcn, unDe fc|)aljc()tqcri5rfla-
rittge unDe e^auDelmge bei>6rDer DrDntnge unDe Articukn ane Stfbrkte fyn.
©0 t)ele De \?ort.qcn Ocbrecten Dett beiancjcn rtvifcljcn baven berorDcn
Q3erfonentmMinifterio(tcf t)crf)o(DcttDe, tt)ODe%imcu bcbben, uuDctt)e^
etauDc^ Defp, tntvatcgteftaltuuDeummcn^atDrfacrcn, De tugcftcflct tm-
Dcaitgcfan.cjen fc^rttftltcf cDDcrmunDltce, bicrcDDcr auDcrn)o, DetXM((?-(Srb.
SiacD motu proprio, in ^raff ercr J5ocI)()cit unD Omgficit , ut() bidtgeu
(Sbriftltf eu Drfaecu unDe bcwegnuffen, Dctu Exempel Dc^ ^aiferd Conftan-
tiniMagnina, jcDeunDeaflccafrerct, annulkrct, uuDetl^ocangeriil^t^Dabo-
lerct uuDe ut)cje^a\)cu ()cbben , Dcrgcfta{t , a(fc effte De tI)o nener 2t)D crcget
unDe t)or,qefamcn tt)drcn , unDe alle ^crfonen batjcn beroret , in c()reu
t)ort^cu (StaitD / <5()reunDConditionDariuneDe.actt)eftft)n(nermeDereftitue^
ret()cbben: QCBoDcmna e.(5rb. 9laeD()irmeDecajGreret, abokret, upgcbat^en
unD refpecaive reflritucret* UuDc IDcrDeuade unD)eDc$erfonenimMinifteria
ici^unDcrunDemcontinenti ttinfct)cn ccnanDcr (S^riftlife ^crfontuge Dam Uit^
terfteu betl) tl)om 3i\)crftcnanrict)tcu, ftifften, btDDeu uitD fofcn.
3DfcI;aIoctbat)enberorte^rrtn(}ci)aIt)eu, tt)orDctt5oren, uuDcttvf*
fc()en tt)a^ ^erfonett mljanUn , up De ^ange( in ^crfamtuliitgen, Conven-
tcn, publicenocljprivatim, fcIjriftlictnocljiuttttDlicl^, noct) titbcrlialt) Dttffci;
©taD, ()eciu(tc! uocfi apenbar, cner Deiu auDcru, tt)cruteDc ocf Dc®cfc()it)a-
rentl)o S.NicolaifcboneugcmenctfDU, uicbtanDcre^Dcnu tnbc(!engcDcncJen,
unD fct)a(Dujfe (Subnc, ^er9(ifiu(je unDgrcDcDan Den(^ani3e(n tt)crDcn pub-
liccret , Dar tuoDc ocf tunfcbcn Der ^orgcrf^op unD 3ntt)a&ncrn afler ^erDac^t
uuD Uneinigbett, foDufier JPjauDiing ()a(y)cn gefcljoppet, upge()apen it)crDc,
uttDe Dcfii(\)enocf Duffcn ^erfoncn ntcl)t auDer^DenninbcftcnbtnforDergcDen^
ctcu, mtDe tl)0 aflenS)fb(cn, allcr (E()rift(tcfen ?et)e, jreDe unD (Jintgbctt
tn)tf4)cn ecn tinDcr ftcf beflttigcn, uttD trcuticf ert5gen, unD (cbal Ditffc (J(E.
O^aDe^ S!nac()lfprocte unDe crfldringc nencn S)clc , t)c fe n)o( ()e tt)t( an 2:it(]ntt6
(tnc^ebriftlicfenaBeten^, DragcnDcnSCmtc^, Vocation, (StauD, (5()rcn,
Seutttutl), Reputation, famuttD5Rabmuntocrn)i)t(ict unDcuuDaDelicf/ ocf
Der
Dcv^rtrctcn^Ovl^ntncic nntc tut)ci*lif Dcn Aniculnx umfbtbtiQ fm. Anno
Domini iS(yo* Sabbatho poft Vifitationem Marise Virginis. d. 6. Julii,
Confefliones a Rev. 8q Clar. Dno. Johanne -S!pino pi^ & beat^ me-
morise S. S. Th. D. & Ecclefia? Superintendente & toto collegro Conciona-
torum, editas contralibrum Auguftanum, qui hiterim appeilabatur , item
contra Ofiandrum 6c Majorern, necnon Eprftolam de Adiaphoris ad Wit-
tebergenfes miflam, ac confeftionem de Euchariftia contra Sacrament^rios
an. f/. fcriptam , omnesnos, quinunctemporis, per Dei gratiam , inhac
inclyta urbe Hamburgo (Scterritorio ampl Senatus Hamb. minifterioEvan-
gehi fungimur, rcpetimus, renovamus, confirmamus , ratificamus , utque
Filius Dei nos in hac unitate per Spiritum Sandlum confirmet & confervet
fupplices oramus.
TeftimoniiSc perpetuas memorise gratia hanc conteftationem deno-
ftra confenfione, finguli propria fubfcriptione confirmavimus , atqueidem
facient , ex communi decreto Ampl. Senatus & Collegii concionatorun^
omnes, qui pofthac in Societatem Minifterii noftri Ecciefiaftici recipien- ^
tur. A(ftumAn. if^o* Jul.d.ip*
Pauhis V. Eitzen , propria manu fubfcripfit.
Joach. Weftphalusi Paftor ad S. Cath. propriamanu fubfcripfit.
Theod. Jiirgens Frifius , Paft. ad D. Nic.
Joh. Bottger, Eccl ad S. Jac.Paft prop. manu fubfc.
Joh. Crifpinus, Paft. ad D. Pet. propria manu fubfcripfit,
Joh. Degener, Secund. Le^aor. propriamanu fubfcripfit.
Joh. Flamme, propria manu fubfcripfit.
Servatius Eggerdes , propria manu fubfcripfit.
Matthias Kroger, propria manu fubfcripfit.
Georg. Tappius , propria manu fubfcripfit.
Conradus Gerlaci , propria manu fubfcripfit.
Alexander Meppenfis, propria manu fubfcripfit.
Joh. Henr. Zarius , propria manu fubfcripfit.
Rumoldus Walther, propria manu fubfcripfit.
Joh. Trajedinus , propria manu fubfcripfit.
Fauftinus WilHchius, propriamanu fubfctipfit.
Franc Baringk, propriamanu fubfcripfit.
Jacobus Kroger, propria manu fubfcripfit.
)( )( 2 m
V^vuU*
m An. is6^Mt me()m£&c« (1(1. MlNlSTERll wm ctnt;<jci>
M SJltttcl^ an (g<5, 2i<?!)t t&re (5vf(&ning ubcr ctm^qc fmitm Pet)i*-ea^c
lO t)on t-ci (Erb^©flnDc, fccicn ^tUcn ui^D S3cfcl)iung ju ©Ott. 2.) Q3on
Dcr ®ct:c€l;tii)ectt unD ©cclfcjfcit m SDIenfctjcn , uni> vm m g]otl}tDcnt>tg^
fcit Dci* Qiitm ^Bcrcfe. 3 ) ^on Dcm '*2(tutc M ©cfcOc^ unD Dc^ gt^ongc*'
Itt* 4.) ^on Dcm ©acratncnte m Scibc^ unD Slutc^ unfcr6 •Pj^rrn^^^^
fu e^rifti. 50 QSon bcr pcrfci)nllcbcn ©cgcnivnrt Cl;ri)li adcntbalbcn,
unt> i^on fcincr ^itittnelfabrt unO ©i^cn jur rcci)tcn JpanD ®0rtc^. 60
©on Ocncn Scrctuoincn^ ubcrgabC/ bcruffc cr |tc6 auf unfet::Eird;cn &d^tip
tm un^^efmtntmiffen/ t)afifcttif8cbrct>cncnfclbcn inai(cnStitcfcni)lcid&*
fbxmi^ fci* 3nfonbcr()cit ift tncrctt\)iirbi(i n^a^ ad 6.) vjon t>cncn ^cf/mnt^
mifjcttrDtber baoINTERIM, von ^cncn Wittclbtneen unb bcr Qc^rtfft
i^tber D. MAJOREM, unti mtiidi) m\ tcr ©tant>|)aiTtigfcit bc^ (]ottfcc(i-
gcn i5:PlNi bi^ an fcinc^ 2cbcn^^Q:nbcDori^cbract)t anrb, fo bicr imvmpc^
ro 5ufci3cn ju tvcitiauffiv} , babcro bi^ n?lr untcr ^OttttS ©ceflcn auf Oicfe
Scitctt in unfcr (Er^ebtunc} fomtucn tverbcn, bcfparet ttjirb.
An. 15-67. ()abcn bie Srbaren (Stahtc Ziibecl^ ^ambttrgunb Jlimc'^
hnv^ it\ ibrcr ^crat()fc()(nouna in 51T6(ln (tc() untcr an&crn vjcrbunbcn : D4t
mm wolbc bcljarren hy berPropl)ctt(c^en unb 3(po|JoItfH;ctt >^ei)re, unb
ber 3(u8fpurstfc^en Confeffion bm CatechifmoLUTHERI benSc^mal*
f albtfd^en 2lrttcf eln , bufjler Qtabc nnbc (Derber ^ctanntm^ jegen bat IN-
^TERIM iegen be Adiaphora unbe bergltcfen*
An. 1S69. ift bie^efrtnntnuf? unfcr Zivi^cn i>on t»cm bocbftjurbtgeti
©acratttcnt bc^ Scibcc^ unb ^lutc^ nnfcr^ f)(&tvn JESU CHRISTI tt)tcbcr
aufgclcgct , unD m\ bencn fammt(icl)cn ^rebigern , xocl^c fctt An. issj*
|)tc()cr bcruffcn it)arcn, untcrfcl)ricbcn tt^ori^ctt*
An. 15-70* anttt)Crtct (^(S. MINISTERIUM tcmn Theologen xmr>
qjrcMgcrn ju2iotIoc!, tt)e(c()e, tt?a^tnanaitfD.JacobiANDRE.s:(Sefuc&
t)on 5lnnc()mung m\X> llntcrfc()rcibung bcr i>on i()m gcftcdtcn 2ivtictcia iju
tbun Ijatte, Srjac^rid^t tJCriangtcn. B^xftam noftne ^ vklnarum escle/tarum
CONFESSIONES i DECLARATIO dt LIBRO AUGUSTANO continsnsintegrurn
€orpm do&rinie , approhans quaeverai qu£ autem falfa fimt improhans i£ additauhi-
qiie anthithefi rejiciens. Exftat prceterea fcripta REFUTA7 10 dogmatis OSIAN-
DRI t^ MAIOREM de articulo yuftificationis , Itern de COENA DOMINI contra
Sacramentarios. Quid opus eji novas his infiiper addere confej^ones , cum nota fit
€cclefi£ HAMBURGENSIS do^rina.
m^ in bcmfcibcn 3a()r «£ 'y{(^.)t W Ui^^c ^aftorcd ju ©. 5nico(at
ttnl> ©. ^ctvi €^mb pen^lporn unb nicolf;^ ©t<^pl)or(l auf btc ^eifami^
men*
incnfimtft ctli^cr Theologen ju 3erbjl auf t>cn 7. Maji gcrcfticfct wuitcn,
n)art)t()ncn untcr ant>crn aufgetracicn ttct) im 5na()mcn ^(i.l^atlm cxM^
rcn unt) Dcrncl)mcn }u lafTcn/ b<T|?i)ad; ber^eit u^irburd; fnu^erltd^e gna*
bm 0d;ic!un8 xmb X>erleil;unc (S^cDttec bco 2aitnrtd;tigen ba$ Jlid)t bto
ijeilisen SDangclii bm 0ad;)Tfd;en Zanbm unbutnlieeenben Stabtener^
fd;ietien , unb von bcm i^ljrrourbieen ^ctvn D. MARTINO gottfeclisett
i5cbad)tmt^ , am ieingcbun0be6>geil.(9>ei|le0, an Dcn Ja(jsebrad;tunb
geoflTenbaret , a\\>ict in unfer Stabt von bcn C<;n^eln tttcl^te anber^ ben
xcaQ ber ?iug(pursifdxtt ConfefTion xmb barauf erfolsten Apologei, unb
e4?mitlfrtlbif;i;en §(rtlcfulcn , Dcm (JatccOifmo D. MARTINI LUTHE-
RI unl) (\\\tctn fcincn Sd;rifrten, unbber breien ii^l;rbaren Stabten 4^iV
hcd , j^mnburg nnb ituneburg roiber bas INTERIM au6gegangenen
^ef anntitit^ t^cma^ xmb gleid;f6rmis gclel)ret m^b geprebiset :c* Unt) R»
MINISTERIUM QUbct (l)ncn 5>tCfeInftru<ftion: Non difiedamr ah Augufiuna
confejjtone (^ NOSTRARVM ECCLESIARUM CONFESSIONE.
An. 1589» ()abctt unfcre ^orfa^rcn am MINISTERIO unfcr ^iK-
(()cn CONFESSION unb 35efannttttj(ffe von bcm l)ciU abenbtnal;! tvlDcr
auslcv^cn lafTcn, unD t>te DamaW^ IcbcuDe q3rct>tacr ^abcn fic untcrgcfc()rlc^
ben. ' 3rtbcr ^crrcbctDe(c()cM»Dav.pen^(^orn, Dcr (c^tc Superintendens,
Dcrfcrttijct O gcfc^K()et (5rn)c()nung, t>ajj Die fdmmtlic6c5uunfer3iirc^en
25ef antitnt0 9c()6rt(ie ©c()riiftcn, ^atna()IeJ tm t^odigcn 2(nfc()cn gcnjcfcn:
XO^ I>epitigen uttb be<?rbeiben m^ in bmt , bat voy in ber S.cl)vc m^b iti
bett^Scfanntniffcn, bat ftrf btfTe 3erc!e c^n ^(nfmtge be^ (Syattgclii Ijer
tl)oberopen mb ^cl)o\bcn I;efTt, uttb be oc! offetttlir! Bord) benDruc! ntl)^
eeg4ngen,uttb in <Sabc^ VOott gegrunbet )>5, be(!enbtglic! tnogen Uyvtn
m^b bel^arren, mb al6 cin ebbeli)erlic! 3Ietnob mib depofitum h^ mact^
\)o\bcn mb hcvoa\)tcn, batin bcn oc! gij* ^od)xx?ifer :^a\)t bic{ct t^xitm
^tabt mxt bcm Minifterio dletDege etttig getoefen nnb nod; ys^ , xoo ftcf
bett beffeit SS. l^a\)t nod; junsller Dasen im Augufto genocfef^tin jegen
bat Minifterium (b<;rr6r (53obt itn ^cmmcl l)0d)gelat?et unbgebrtnd^etf»
crfldrcnunDborcnlatenlxfft, brttenntct^tealem*^)^^, fbnberbrttro;?b)>
unfcnolDcn ScfdnntnifTcnblioen, unbbartn bord;ut{)etnt0f>n, mtbet*
iterlei &cmmcn mb Wott up ailcn Cmt^eln ftjil;ren , mb bat ^^. 7{a\)t
Qcncit^t fei , bat Minifterium , fo ipele an cn p$ , bahy t\)0 hcf^uttcn xmb
t\)0 \)anb^avmf tc.
XX ^ <Sn^^
(*) ®id)t M. Bernh. VAGETII. Mafldat Der fog SeepaDe nHl)^er t»e ©acranimtc?
Vmttfc.
Qt\W(l)f M in t)cm JPjaupt^^Recefs An. i6p3. Art l m\ SScforte^
tung unD Sortpflan^unB l»cr u>al)rcn ?\clt(i|ton unfcrn ^oifnbtcn Dte <^c^
fu(5ungma(i;tcn/ crfcl;cmct auct) btefer Btrd;e4t loHtc^e Confeflion untcp
Dcncn fec^rtfftcn / t>(eal^ t)icrccl)tc9itct)tfct)nufnnt)Norma veritatis fcin unt)
bicibcn foacn. Slnfenctllcf bcwile be Sintgfcif tn ber fXcIigiDn ocE
t)e rci^f e Sant) &e6 Srcbcg imiD i^ortrumcnS i^ in polinfcl)en J^an-
t)elen/ dfe fcball in buffer @tat)t t)ni) t)artl)0 gcl^origem ^erden
t^nl) ©emeine t)e tt)a^re reine fHeligion / fo befuluige in ben ?)ro^
p^etifc^en unb Sfpoftolifc^en 6cl)rifften/ unt)Darut() in &ent)reen
betDerenben J^OUetSymbolis Apoftolico,Nicaenot)nb Athanafii,
ocf in bero an. 1530. t\)0 Slugburgf aucrgegeuenen t^ngeenbertcm
Confeflion, Apologia, SchmalkaMicis Articulis , flcncn un& gro-
Un Sate^ifmo beS buren Mannc6 J^ern Docaoris Martini Lu-
theri*, bufyer ^ercfcn lofflifen Confeffion, mb bem Sbriftiifcn
Concordicn^^ud)e an. 1580. erfllid) publicerct / fampt befliilui^
gen ange^origen Apologia, t^an t)uffer ^erdcn anocnamen/ \)cr^
fatet/ mb bett)ert^o in biiffer @tat)t ^ercfcn gclcrct V)nt) gepre^^
biget werbt / feftiglic^ gel^olben / Pnb borc^ beS Slllmecbttgen
©at)c6 ©nabe x>p be leue pofteritct propagiref wb gebrai^f mer^
t)en/ t)nb im Salle i>at ©obt gnebic^Iicf afftDcnbe bt) biiffen forg^
Uc^en guftfen ©tribf m\> 9)?i|;^uerrtentcnuffe in 5idicjiong^^@a^
fen t)orfallen tDurbe/ bat alfe bauen gct)ad)tcn @d)riiften be recb-
tc 3?ic^t(c^nor mb Norma veritatis t^o folfcn ©tribc m\> 9)?i^^
uerrtenfenu^ ftn mb bliucn/ mb barna be ftribigcn @afen gcng^
M) enffc^eben m\> erortert merben fcboUen / barmcbe alfo fribe^
lid) SBcfen in bem gelaucben ^Jaberlanbe confervcrct/ mt) be
reine Sieligion ad pofteros l)et)clfamlic^ t^ort^cplantcf tDcrbcn
moge.
Si^I)fcf)cr (tnD bkfc Sd^rtfTten aU einc bcfbnDcrc ^dhmtmp mfev
Btrd;en gcbaltcn mt^tn , nn\i inan foite mcincn , Dafi t)urcl) Dicfc^ ron
:2^rtbt unb ^itrgetrit bclicbtc^ (BruuD - (Bcfcl^c m^ Diefc J&oitac&tung it^drc
fortBcpflaniKt ivorocn, uin fo m\ m^K tvcil fciue 2(cul>crunj] Dicfcr gur-^
fcfcrifft
^^orrcbe.
fd^vijftean v>or(ie;^c(gct tvcvDcn. 9((lcUi Oarc6c(nct c^, Dat5l)(cfca(tc@cl)vijf^
tcn balD (n 93cv(ic)1cn()cit 9cvat()cn, an(5efc()cn In t)cv Formula committen-
di fo Ar\A6i6.bn4^nnd) Wevmt in 4te ()cvau^cjcfemmcn Dic QG[5ovte bitf
fer 3lerc!en lofiiUt CONFESSION, (o in t)cm J^aupt^Recefs \30V Dcm
(^l)vift(ic()cn C0NC0RDlEN-g5uc()c ftc()cn, M tDCflgcnommcn, unD al^cin
qcmcinc^ ®ovt ^ foaufDiccv;\c()(tcSymbolirc6e Suc0cv9c()6vte, xulci^tgc^
fcBct wovDcn, a(6 bielerStabtunbBirc^en^eEanntntflTe. 2)icfcm(tnDt)ie
ant)cvn 9(ufiagcn DicfcvFormula? committendi ()eftcint)i(\ (}cfo(gct,unO (te fdbft
tt)ivD noct) ()cute in tcn terminis ocnen angci^cuDcn ^vcDiflcvn a(fo toovge^
(efcn^
g)]iv wivD fnDclTen nicmanD DcvDencf cn f onncn , Da^ ict; in ©amm==
lunq Diefcv ©cJivifFten , unD Dcv Daju (jebovigcn 97ac()v(c()t , Dencn gvoffcn
^cvDienftcn unfev ^ovfaf)Vcn, ^vc(ci)eDama()(^ fo mi Dcm ^^cgimcnt
aJ^ Dcv ^ivctx v>or(;eftanDen, ein gebu()vcnDc^ Dmtc!'- unD
$:)mchVnal;l geftifftct ()abe. -^ambuvfl
1728* ci- 13. Julii.
/
^ittmU
rfentniiTe mi mtcMmt
INTERIM,
tori^ Ut t>w miU I
Hi Superintendentett/ ^afloctt t)nb ^^ret^iaeue/
® of uit) bef cnnct t)or ^c n mf nrc6ett , Den tt)« f cf bcf ennen t)or mtjnem
•e)ctmnclfc6cn93at)ei:, 2Bolmt)nei:5ucrftt)orfafetDDt DcnmmfcJ)en/ ©e^
tpil ict oct \>^x\(AiX[, m mpncm ^emmelf(^eu 2>at>et\
©cgerec6fen)ertDed®eIouen^fcueu, 2BoI6uerfiti?i)fcntt)ert, (in^e*
me tDcrt mpne eecle nein tDolgeuanen fjetben , ^^ ouerft fijut ntctt t)an
^en, Detiar tvpfcn tJuD t^orOomet tverOcn , font>er t?an Den , Dc Dar louen,.
t)nM»e ©eefe reODem
C^^ac^^emExcniplar^&orc^ Soac^im Soun) getirucfet
<^cf fcc «nm flc<jfnt>m «rcf , cCDer^oerf, tcetffwtaH^cftttjantf'
«nti ttux tUn buft , ^no 6c fpwcf t^o mo / ©at p&Cc floccr , wclctct w^
flcit, «uci-DataanecIanCt, 2BcntcaBc2)cucwcri>cnnat>ijrcmbi;cucfim
«efttrafcn , tonb oUc mcinccbigc TOcrtcn na ctlTcm btcjic fcam mmttn,
|)uci;fiictt»ilt l)cru6r bringcn, fP«cf t bc ^crc Scbnotb , Mf &c m wucn
fdwl f ebufs tamcn , ttnb bcn bc bi) mpncm namcn falfc^lifcn fwcrcn , vno
fct;al in crem Wi bmtm, m\> fm mttm, fampt f^ncm &oltc »no
ffcntn.
s.Pef. 2.
<!Bcntc fb fc cntfla^cn ftnt bcm Dnjlatc bcr twcrlt, bor* ^t crfcntnW
tti 6tun x>nr> miant>t$ 3efu etjriPi , trcrbcn oucrft n.cbbcrummc tn b«
ftffrtm acflocijfcn t)nb ancrwunncn , fo r)€ mittn baf leftc crgcr scTOorbcn,
df0 bat crftc/ OBcnfc Dbf rocrc cn betcr, bat fc bcn roccbibcr «crccOtic^ t
St crfmbt i)cbbcn , alfc bat fc cn crf cnncn , t)nb f crcn Itcf »an bcm OiHi^
flch ©cbnbc , baf cn acacucn i}(5 , (En tj^ webberfarcn bc nsarc forofe, ©c
Imlbt St toK Ut bc m{tt mt., «nb bc @u w6ltcrt (tct na bem
ftocmmcnbe t»ebber im 2>rccfc.
»>
I. 23et*icn5^ ttJiber hM INTERIM,
©itrtfcc/ frcbe/ 6e|?enl)igc tpar^afftigc 6efentcnifc ;^efu
S^riffi/ mb ft)ne6 ^^iUigen Suangelij / t)nt) &e6 gelouens/
b5penm9e,t)nl) aUcr®oOr(rtItc^eit ijonncnnge/tfiom ^^ilfe, Saue vuD
(El)i'e ®aOf(J/ ivunrcCett wi) Den (grbaren i)nD njolmfren t)nfen (^unftf*
gen ^eren / tjno wiiei: cjan^cn ff()rn]aecn ©emcine, Oorcl!)3cfum C(pr(i-
Itum i^nfcn ©lofcv uno ©aUcl?mafcr.
[f^aren ^rfamcn Dnt) iwolmffen Jg^crcn , v&f fi)nf Dan &cr fpt)f mt , baf ®ot(
Stlmcdbticf) , fpn falid;mafcnt)e mvt)t , l^ubeff^er Nation gneDicf;Iicf n?eD*
Dcr geapenbarct, x>n\> t)c crDdmc »nt) mi^briife t)e£J ^arDcflDomc^ cntDecft t)ni)
ant Iid;t ^cbracj/t, in De biirtid; ;ar lano eelcr gclcrbcn (Dernod) ctlifcleuen,
etlife imJ£Krcn roumcn) (Sd;rifffe t)nD bofer, Dord; Den S)rucf an DcnDacfe
gc^cucn , mancf Den ocf De Slufi^bor^cfcbc Confeflion unD Apologia t;^, t)an allcn^tcm
Dcn i)nD QSorwantcn Dnfcr n?arcn €5ri|IIifcn DJeli^ion , 5vci;. ?0?a. DnD Dem jjan^cn 3^ifc
aucr^cucn, Dartfton)») mi jlcDc^^crcfcrcrt^^cbben , DnD noc^ refcrercn, Dcocf betb fjcrtbo
nocfe nid;t mit bcIoffmerDicjcr tnD bedcnDi^cr (^cbriflt meDDerlccbt \)^ , in tvclcfcn <^c^ri|f^
ten onD ^dfcn, De crDdmc imD mifi^brufc De^ 'Jkwe^Dom^, flar fr)ntan()ettJget, DnDmit
fluDcm (jrunDe Dcr billiocn (Sd;ri(ft, alfo wcDDcrlc^t, Dat nunemanDt mebr in Dntvctenfjeit
cin t)nfcr Ic^re tn)ifcln fan, fo be Dcm worDe ©aDcd ml Ql6mn, t)nD Dcm ^cren in fi;ner le^
re ijcborfamlicf t^ol^cn, in ivclcfcn t)nfe Icre ^e^riinDet , t)nD mcre Dcrbalucn nid;t funDcrli^
fcn n5Did; Qtmfm , m6 nu me^r mit t)elcn n)orDcn t)p Dat ^occf Interim gcnanf , tf)0
tjorflarcn , S^cwylc m6 6mv\\ Dat fiilui^e Q5ocf Dord; % ^. ^. tf;o^cl]clIct i;^ n)orDcn,
.t)nD t)nfc Judicium t)nD fd[)rifftlifen beric^t t^nDcrfcfeeiDtlicf t)p cin pcDcr ^apittcl De^ ^ofcS
tboboren bccjcrt i)^, t)p Dat Dcr ^t^. ^Mi ein ridf;tid; Q)oDtfriic^tid; t)nD guDt bcftcnDic()
antnjort , t)nDcrDanid)Iifcft mit atler gebdrlifcn Reverentie mdd;te jje^acucn njcrDcn , (^o
f;ebben m Dnfc^ 2fmptcd ijaluen Dijfcn t)p,9clcd)tcn bcueel nid;t fd)d/cn cDDcr fdnncn affflan,
<3}nD na Dcm Dc fafc 5ocf)tvid;tic& p^ , \>nb ©aDe^ cbr, t)nD Dnfcr allcr @celcnfalid;cit be*
lan^et, t)nD Dnfe antwort, mitsuDembcDencfcn, t)orf;en n^olbcrdtjla^et, mdc^te (jccieue»
twDen , ^tbbm m t)c^ •S)crcn ^f^xifi t)nD fpncr f;illi(jen ©emcine Dencr , in DijTcn bcna*
bcrDcn (SteDcn (Darinnc (lcDe^ an Icre t)nD Ceremonien , jjeltjcfbeit t)nD cinformid;eit ge^
tvcfcn, Darinnc mt) ocf fun(I inallen fmarent)ellcn, De fd;rift, Dcn ©efouen, De ©enjcten^
.t)nD anDcre crrinse beIan.()cnDe , gemcinciJ raDe^ t)nDbcfIutc^|]cDcd()cIeuct bcbbcn) mftanU
tvorDc famptlicf cin m vcle gcuen njiacn, guDcr tf;oucrftcJt % <i* 2G. n?erDcn jlcf t)nfcn
flptI)in(]emeincrbcraDtfIagin^e, ^ebrufet laten ^cualfen.
^rbarn (grfame tvolmijfcn Jg^eren, 2Gi; bcbbcn Dat bocf Interimt^or De tanDt^ena*
raen, tjnD Dot mit flptfte jjelefcn, t)nDna Der ^naDc me m) ©aDe (jc^cucn, alle^ inOoDcS
frud}ten crn)a(jcn, t)nD na Dcr(Sd;ri(ft, alfe pDtftcf bcbdrt, gcrid;tct t)nD Darinne befun^
fcn , ^^'^t Dat Interim nic()t^ anDcr^ fp , Denn ein gcftoffcrct Iterum , t)an Dcn Interim-
5( a (Sd;ri<^
f
25€!f«fieftSp htt %itd)tn ju ^mhw^.
®c&«'uem t^osericfrtct , afle gruttbtfuppe t)ef ^anjePiifeii mifebrufe n?eDDeriuume itif^
l^udven.
^olbt ©obt/ t;be wdrbe ©abe^ e^re ber ^5rfRett (ube ©eet^:nfah'cf)etf , romve, fre^
^e, enlc5eit, t)nbgebient^ubefct)crnation, in©abe^fruct)tenborc5anberes)nb betereme^
ge, aifo borc() M Interim gefoc^t, Dnb^Ott nic()t alfo t^o i^ngnabetnb tftorne j)eret6ef,
«Ife borc5 M Interim, t)nb fi)neexecutiongefc[)ufr), 3bttt)ert»ortt)an5uef ()eraben,.®ott
t)e J^tre ietl) jtcf mtt t»p};emu^eben , ^cflojfeerben /)tnberftj]i0en tt^orbcn t)nb ^enbeln nic^t be*
Dregen, "^bt fan borc()fu(fe i)or(jcnamen m^t, tit^a^t i)nbfpnemtt£)orbet5ot^ebbernfi)n,
U tttoifi in ber fercfen nic(?t t)pgcbauen tt)erben , 3^bt t;g ocf ncne t)neinic5eit ber^veliflion,
«Ife alle^iRorienbctilgen, mit fiilcfer tt)t;fe t)ett)erle recjtfcfeapen t)pgef)auen, fonber pd t)or^
toibert t)nb beftDcrlifer in^ereten, S^bt mojle ttjarlicf be ^anbel im namen &abt6 bore()rid;5
ti^e erfenteniffe t)tf) ber iMiQtn @c()rtf t recf;t an^ejauen , t^orgenamcn t)nb t)tf)3efdrt tt)er<
ttn, ebber t)bt ttjcrt ouel tvQtt, t)nb tt)crt bar t)tf) ©abc^ ^rimmi^ torn mt) tint ^ran?fa?
.me t^orttDdflinge ber ^ercfen, mh aller Dvcgimcnee t)ofocn»
Q}nb tt?en man rebe ht bdbtlife execution t5o forbering be^ Intenms mft gtmit
»ornemen ttjolbe , t)nb be @ottfrucf)tic)en gelerben menn&, be in M interim t)nb be ^tf
t\)e|llifcn mif^brufe nicl)tfj5nert mUiQtn, aflentf^aluen «orfolgen, t)orbriuen, t)nb erttjor^en,
(o tt)cre bocl; bev 5?crcfcn €5rilli m^ ^ubcfc^er ^ation barmitnicbtgcf)ulpcn, funberttjdr^
De adein eiit ©ottlo^ ttjcfentan^ciic^tct, bat^ott batef , bart)t5 me5rtttoi|le(?t)nbi)nrcutve
folgcn, i>nb aflcrlci; crbomenb t)alfd)e Icre ttjorbe Jntfprin^cn, m tnenmitt^nivebbcrbring^
tifcm fd)aben entlicf , mrt erfarcn, mb ba(}ticf alrebe eruaret, ^cntc ©ott bcalmed;tige
tDcrt fulcf cin t)nc5ri|llicf t)dr5ebbent nid;ttM](}eflraffet laten, ocf ntd;t Ipben batmtn (idaU
fo auer cni)nb ft;n mxt t^ofcttenbe ttnbcrjlcit, \Sn\) nad) bem W Interim bar5en0cric()tet
t)^, W be an(3cfoc()tene bctt^ifebe t)nb t)orfI(fibe ^att)eplife erbdmC; 5fff(jdbcrt)e, mifi^bnk;
fe, t)tmtctic)e gctt)a(bt , tDrcueUnb ^rannic erl)0lbcnt)nb bcfiebi()et ttjcrbe, be^abetjnb
J)en Iitbcn S)nli)btlicf fort, fan M tNdrnemcpt mit bcm Imterim nummcr tvol j)eraben , ^en
te ©ott be^crctt)if ttiit fi;ncn tvorbcn nid;t t)or|lefcn nocb itigcbrcuen, ebber ftcrbreuenfon,
§U mxt ocf bat angcfansen tt?ercf p;nen meilJern t)nb bcn noebberfafern ber n^ar^eit tl)0
froar ttocrbem
QSnb efp be lnterim-?0)ci|Terd afrcbe tin minid) anber^ bcn 5anbef borif; ere Inte-
rim fartt)en, t)nb i)p be Ceremonien alfe adiaptiora li(tid)Iicf bren^en , fo t)^ boc() \)at tit
minin^f M fe allc ^att)c(t0vutt)el ttjiflen ttjcbbcr inudren, ■Q3tibbariimmeflrafcnfcnid;t^
im Interim , t)mi (xlkn ^arocfilifcn bett)ifebcn t)nb Ianbtnic5tigen erbdmen m\) mif^brufcn
t)e in ber ^att)&(llif cn 5?ercfcn fpn, fonbcr fmiicfcn t)tib fartmn aflcnt t)ppet befle erc^ 5d^e^
(len t)ormdgetr^ , s^nb be ^i|tcl)dppe t)nb ^13apen , btt)in^cn be ^arf)ern , t)nber ene scfe*
tcn, mitancrlet)i)orfol()in0c, t)nrcr bcminterimfc5mrfd)ine, afleCeremonien ancunbcr^
fcf;cibt ttoebberiimme mtt^orickcn , t)nb gctt^ii^lid; anbcr^ nergcn^ mnu , benn M aUt^at
tt)e(lgriin)efrad0enerboIben,Q}nb i)p ^n$ (fo tt)t) befiiluen bei^ifli^cben ) mcbe gefdrt tt)dr^
t)e, afle mfd)ti(bi3c blobt, borc5aflerIct;^rutt)fatu^eit, bat^att)e(ibomt5.oerf;oIben, bi(fe
m 5cr i)nminfd)Iicf ttorgatcn.
S)at barbordj ocf QoM c^re , fi'cbe / xmn vnb einic&eit, bitf; t)p t\n ConciiiLim
tf;o?
L 23ef 5ritttijg wUt>tt ^40 INTERIM.
tbocrbDibcn gifod)t \mht, bctvi?fet M mxcf Dcfe an^cr^, 2Bcnte un^er Dcm fc^ine De^ In-
terims ric^tcn t)e Q5iff(*6ppc t)nt) ^]>apcn allc erc ©ot)tIofc tvefent n)ct)t)cr c^n , t)nt) arbci^ca
Darauer, t)at fe t>nfc marc ^^riftlifc ?)?cIi()ioii fbogruntic mocjcn lotbraben, tjnb be warf;eit
t)C£J (^uangeli; €f>ri|li ^an^ \)orbe(()cn, t)nt) i?btp^ nicf;t cin m\ bcn Interim-S3}?ei|lcrn, be
Dodb t)nparticfc^ , t)nt) bc tvar^cit anr;en()ic() milm ocf)OlDcn t)nb gcfcar fpn , De bar pcflcii
mucfcubc.
!7)at mcn fec^t , 3b |ll)a t)c(e j)ut)ed im interim Q5ofe, fan na ben ?Bocf|la«en t))ay
fi)n, 6ucrf{ im (jrunbe p^ nid^t^^ubc^ in bcmfu(ucnQ5ofe, in ciuenbiipcn i^orfatct, (guea
Darumme, batbatbcjlc Darinne M cr^cflc ivert, bnt) barbordjaflc b6fc0efcf;mucfti)nt)t)p^
Sefant)Ct , mh De IiiDc t)orforct t)nD bcDragcii n^erDcn, *^nD fan mn tvegcn Dci^ bdfcn tbo^
fatted fo tveinid; guDt fi;n cDDer f)ctcn, alfc cinfofllicf ^uDt SBi^nguDti;^, De mit t)orgiffte
n)crt mmmQit, t)nD Daran mcn t^mmtDc^ t)nDcrflcmcnijcDen '^^orgiffte^J tvilleu, Den^oDt
J)rincfet*
^at tt)t; t)n^ nu DiiDtlicf t)orf(aren t))) Dat ^an^c Interim , fo t)nDerfcJeiDen m) i;Dt
Dnb fc03cn , Dat pDt mdt^c t)p Dri;er(ci) tt>t;fc i)nDcrfc&eiDt(icf angcfecn mxUtu
(^riKicf M allcnt, Dat guDt Darinne t;d, t)tf; Dcr t)nfcn 5>6fen fi;gctagcn, t^nbf^tm
berliflicblicf int Interim bcnin cjcflicfet, Der fafc alfo eincn f<f)t;n tftomafcnDe.
Wat ouerfl im Interim t)or ficf fufucfl guDt t)nD recbt i;^ , Dat i;^ t)ng nicf;t n6Did^
i?t5 t)em interim ant^oncmcnDe , ^ente tvi; ^cbbent fulucjl t^ouorn in t)nfen ^ercfen ge^
^att t)nD geleret , t)nD bebbent nocl;.
^^omanDern, t>^ t)ele im Intedm, Datapenbar faip;, erricb i)nDt)nrecOtt)^, Q}ntJ
bat i)^ fo groff, Dat pDtDe 5tinDer im€atec^ifmoi)nDern)ifet, ©aDe loff, m\idn, Q]nD
Dariimme tioert i)Dt ocf mit einem fd)ine Ded auDen gefanvet , men ferme \)U ouerft fo luci*
flerlicf, al^ men /umiTier fan , fo fumpti;DtDod;beru6r, tvat DarunDer t^erbor^en i;^.
^bc^i^vuDDen , t;^ Darinne aflent t^ormen^et t)nD vortvcren , guDt t)nD bofc alfb
tbofamenDe ger6ret t)nD gefafet, Dat bi; cinem guDcn morDe, |leDcj> cin tiicFifcb bofe tvorDt
5en tPyO^cDnn t)^ , DarDord; wat fiif^ m6d)te redjt ()ereDet fi)n, tveDDerumme f6ne t)orDreict
touD t)orfeIfcf;et n?crDen , ^n\> fd;t;net t)tf) Dem Interim, t)at Dat Q5ocf van t)n5eli;cf geftn?
MeDen ^JJeiticrn ciefc[)rciien t)nD tbo^ope ^cDragen fi), t)nD bebbent alfotbogericbtet, Datmen
pDt f eren t)nD tt)enDcn fan , tt>o i)Dt De ^apijlen ^erne f)ibbtn milm , 3Dt tvert ocf allent?
fealuen gefed;t, Daf et(ife t)orneme Imterim-S)}?eilicrg fd;6Icn fiiluefl ffa^en , \)at\n Dem In-
terim t)oranDeringe gefc^een fp,. vnD Dat i|unDt Darinne jl^a, Datfe uic^t geraDen eDDer be^?
tt)i(Ii(]et bebben.
2)in)i(enu Diffe t)orberijrte mefntn0e t5orc&Dat^an^Q3oecf,aueratl oebvufet^^,»ntJ
i)nDerfd;eDtIicf in alkw €apitteln antf)Ot6j3cn be(}ert ivert, mt tvi; t)nrcd)t vnD red;t Darin^?
ne ad)tm, t)nD in fiilcfer gemen^jcDen Confufion-, ane gemafeDen t)nDerfd[)ciDt nid;tcef(ice»'
f6nDe, vnD tvt) ocf nicf>t beDacbt tt)eren , mtm ficf fiiiuefl red;t t;iJ, anthoftd)tm, fom
Der vnfe Judicium »nD befenteniffe t)p ein pber €ap!tc( rid^ticf; , i)tb (|uDem &tmtm anthof
tOQm, bebben tt)t) De^uDen tt)t5rDe, fo De Interim.?i}?eifler^ gebrufet, laten guDt fr)n , 2)e^
tt)ile fe ouerfl tJele ^uncte, fiifle in allen^apitteln, (iflicblicf eDDer mfdxttt, cDDer mtt m
\m ^cfpi^eDen tt?6rt>en t^ovlenget, m\> nicf)t t)prid;tid; mt> DiiDtlic() Daruan geretiet i^ebben,'
5t 5 fun^
funbcr allentf^adien im ^oPe in cincm tt>ortie »efemal^ fiilcfe corrupfelcn t>ori)ecfet, DarraeDc
beciantien ^apirtelfi^nen i)p einen n?et)t)ertt>cri)i(3en miD oorfcrDen i)Or|kni)t gcbnjun^en »nt)
jjeta(]en mcrben , htbbm i\)pt)arfulucfi »nfericl;t!gedeclaration»nb befenteniflefort (foce^
le biffe tDht btfft ivillcn liDen) l)entf)Ociefettet , \>p alle Capittcl t>nt) t)nt)erfcf;eit)e , alfe De im
ganfien ^:Sofe Interim jkbn / ^arut^ t6ouornemen, mt to^ in tiem Interim t)nrecte
loIDen.
Q}nD Denjile Datlnterim \>art etlifentveini^enTheologis in prxjudlcium t^nfertvar^
^affti^en miD Detverten lere t)nD Dieligion., thoI)Opc0eDragcni)nDt)tf)gebrad)t, t)nDt)nfen)eD^
DerroerDiacn m$ b\) Der ^ep. ^ai C^iJrforjlcn, gdrjlen, mb anDern jlcnDcn DeeJ dit)he,
mit mmxhiit, allentf^alucn angeuenmtD befwercn, alf^ Dat nji) nod) IpDcn cDDer annemcn
n)illen , njat me guDe^ i^drcjellcllet mvht , funDer allein op Dat t)nfe flpff boIDen mb be^arrcn,
^o fon m») unuorDraten gewefen, t)nfe metnun<) t)nD declaration neuen Dat Interim, 3a
t)tf) Dem Interim , fo t)ele md(3elicf ocf mit Dei? Interims cigenen njorDcn tfeofetten, t)p Dae
mcn fce, n)0 na mb mm , m ^an De^ Interims lere fpn , t)nD ^ei). ?)}?ai. gneDiglifej] md^
ge bc^ertigen , t)nDt)or|}dn Dat m) Der njarbeit nid)t weDDerjireucn , funDcrt)n^ Der ^ertlicC
beflytiacn , Defuluen lercn t)nD t)drDern, t)nD alle crDdme t)nD t)nrid;ticbeit {Irafcn , t)nD Dat
m) nicbt t)tl) Iid)tferDicbeit cDDer bdfem tt)reuclifem millen, funDer t)rh Dcm jjcborfame , Den
m (^aDe in fi;ncm n)OvDe <\i)uit)ic.^ |i;n , t)nD rl)0 t^orfvdDini] ©aDcj? tovni? , t)nD t)nfe onD Dec
gan^cn Cf)ri|]Iif en ©cmcin enjigen t)orDdmni(Te , nid;t anDcr^ leren m\) Doen f dnen , Denn tvp
jc!)riucn, leren, t)nDDoeiu
<;BnDtvenmenaaet5nDerfd)eDet)e^ Interims, tnalfenCapittcIn, mtt Dnferer Dcchra-
tion, Dc tx>i) trut\)Iicf , f lar, t)nD gebrud?licf , t)th Dcm Interim tf^ofamen getagen bebben, tvert tf)0J
famenDchoIDen, fo tvcrtein i)Dcr t)or|]cnDiger t)orncmen, Dat wp t)at Itcbt nicbt ftecn, mb
matrec&tptJ, nic()tfd;un)en, fmiDevDcmarf;citDanf)ertenfdfen, t)nDDcfuIuigefiart)nDric!);'
ticf; leren.
3)Dt f)eDDc t)nfe meinincje t)atnlnterim fdrtcr, ocfmi'tt\)eini(jermarbctDc, mbminf
udringc Dcr oIDen ^f)eoIogen tui^enijTeaitiietdget, t)nDt)p eine anDere form t)nDtvi)fe, fdncn
jjeilellettDorDcnfpn, '^t)f)ebbenduerliDemInterim, inDermaten, aIi^i)Dtge(]eIfcti)^, ricl)^
tid) tvillen mbtt ocjen gl)an , t)nD Darmit antdgcn , bat n>t) nid)t 5inDcrIi|f i^qcr t)nD bcDrecblif et:
t\)tfc , funDern mit inudrin<3e Der tillij^en €)d)riftt , Der cIDen ^l^eoljjen t)nD Der unfcn (gd)riffte
t)prid)tid), mit(]uDem<53ctvetcn, alfet)or(^ortt)nfcm.S}crcn, fi)nen Icuen Cngeln , t)nDDci'
gan^cn C5ri|llifen 5terfentI)of)anDeIen, beflaten, QSnDcfftmcn m6 nu t^nD^ernamali^De^
ttreuel^, t)ncjehorfamcd , Nflarrichejt, t)nD Dcrijclifcn, Derti^Dnee fcfciilDic^ jjctvorDcnjpn,
tt)OlDcbcfd)u{Di^en, tDiilen n>i)t)ns'int)nfcrt)nfcl)uIDt, mit Dcffer t)nD vnfcn anDern ^Cgd^riff;
ten , t)or ^)aDc tjnD br) 3Dermennid)Iicf mit auDcm ©cmcicn t)orax\ret , t)nDi)nc^ Daru-p @aDc
t)nfem.5)eren, in fi)nembefd)iittiM]Dfd)ermbeuaIcn^ebben, QjnDfomit Dcmfnterim morDC
t>nDt)ortt)d)iin(}eanet)dr(](tnDebiniPe, ®drIifei)nbred)tmerigeeifanrni|Tejd)o(Dc ()e|l!(ttetn?cr^
Dcn, tviIIentvi)m!tDeffer<Sd)ri^ct)nfct)nfcf)ulDtt)nDinunDt, tvorunme, tt)0, iMtD viHit tvi;
in Dem Intcrim vortvcrpen , anaetdgct , t)nD m^ alfo l)i) m{m, nafdmliiti^cn t>nD 3Dermennid;#
liif b^Icucnt)nD|]£ruenDccntf:i)u:Dii]ct!)ebbc{!*
I. 55cU5Htil{ig wibtt ^46 IN rER.IM.
2Ct> mUWf ©at)clo(foctt)i(ie, fi;n^ocf mt)nfcnl^ertenDovd;l)£n0cill ^jraDee. dh^ fp^
mx Unbm(i)ttt, M t)nfe (cve »p ©aDe6 tvort »ni) orDninge jjegvun&ct, t)atfeocf DcvolDcr^
S$:|)eo(0(jcn tiid>nJ|Te »nD t)ev5l((3cincin €5rifi(ifcn »nt) 2lpotlolifd)cn ^erf cn Cofifenfum fjebbe,
t)t nicf;t J)p ben ^Pawefl f;upcn , gcwdnbcit m\> minfct>cn fettincjen , funDer i)p De^ ^cren €()rt|li,
r)cr2(pofIc(j)ni)^vop^eten(ere|!ett, Q3ni)fon)j;t)crfu(uen(ere5a(uen, tt)pDen)erfo(()inoc, \}a
ecft)cnDot>t(t)&cnfdbo(Dert, tvetenmpDatmi) ntcbtanDev^,a(fe tvt) t)Ov^aDefd;it(Dicl?, gcDan
^ebbcn , t)nD Dat tvi; V)nfc^ulDid>t>nime Der ()credS)ticf)eit t)nD tvar^eit (S^rijli ivi({cn (iDen t)nD fit*
(ic& tverDcn , t)nD n)cn mcn t>n^ rcDc Dat (t)(f nimpt , fo mot^ mcn Doc(? t)n^ ® oDt lonfen ipcren ,
Dcn J^emmci i)nD Dat twiQt (cucnt mit aKer ()cr(ic|)cit (afen.
Wat 6m\f mft t)orfo(()er , nuttc^ t)nD gu&c^ Daruan bringen tverDcn , tDcrt De tiDt i)nD
entncfDeDaci)Dc^^crMiantd(jcn, tt)cn@oDtaUent, tvatt^orborgcni;^, tt?crt apenbav mafcn,
lniD al(c ()ud)c(ic unD ar()c(i|I cntDccfen , t)nD Der ©oDtiofen tt?cv(t cre tt)o(uovDc^nDe (oen (jeucn.
@o mcn /o it)o(Dc Dat Interim (]cbo(Den bebbcn, -i^nDmid , Dc tvp t>Dt nid;t anncmen
F(5ncn, t^orfoiijcn, mitcntt)i;DatQ)abemifem^>renbeue{cn, t)tiDt)ti^Dc^tv6ficn, Datmcn
mdS)tt)n^ a((cinet)ovfo(c)ct, futtDev@oDt t)tiDDen J^cvcn €()vi(lum fu(ue(l tbov fovDevn banDt
©aDct5(ittcnDe, De^tvovDttt)i?(eren, t)nDbefetmcn, SDeocfft?nearme^We, »nDt)ngfi)ne
Umtn S)cner , ml mh ri^o cr5o(Dcn , t)nD fi;n tt)orDt unD tDar^eit t5obefcf)uttcn , ^)nD c(ft
tt)!)reDe, naDemn)i((cnQ3aDe^, t)nfe €vu6e f;ebbcn , t)nD Dcn ingefd;encfcDen ^clcf Drincfen
fcf)o(Den, fott)()vDcnDoc|) De t)ovfo((}cv Dcvwarf^eit tbom (e(lcn, Den ^arm @ott(ifeg torn^
tot^fupcn m6ttt\ , Q)oDt tt^enDe t)an t)n^ fDnen grimmijjcn tovn , mmt fpncjJ (euen ^6ni
iviKen.
®t)t)ov5apen(^ueriI, De^ct).?0?at'. t^erDeDovc5®aDe^(inaDebcwagen, Di(]en 5oc&?
tt)ic{)%nl)anDc(, De©aDc^ebre, i)nDDev2l(()emeincn€bvi|l(ifcii <^cvcfcn ^ee(cnfa(icf;cit be*
Ian(jct, nut(ifcvt)nD bctcvbef^crtigctt, a(fe De^Interim - (£:)d)viucv^ t)nD fve OfaDgcucv^ gcDan
^ebben, tnDDatlnterim, DatercrO}?ai.t[)nDDem€t()v?t)nDgdr(lcnt)^bt;0ebvacl)t, t)ovt)n^
rcd&t, fcbcDciicf, pavtiefd;, t)nDtf)orcd;tci^, .fvcDen t)nDvoutt)e|lf(ftin(j, t)nDcnft(icf boiDen,
tnD Davt)p ncne execution Docn , Dett)i(e cve .^ep. 9^ia\. f)iruan ane tttoifei X)e(ev ^efevDen , bt(d)tf
Dcncn, ©oDtfrudbtigen , frcDc(cucnDcnt)nDt)npartiefcf)enmenner, inDcr(]anf^cntt)cr(t, DitDt^
fife, bc(lcnDic)et)nD.tt)ar5a(fri3cant63inget)nDbefentcni|Te, t)tl?guDctn©ctt)ctcngcDan, evua#
rctj)nDbcfumpt.
©0 ducr(] Dat Interim t)0 fd)OfDe , onc a((e t)dvgdnDc vecMmefi^e erfcntniffc, Dorif) ^tf
tt)a(Dt tngcDrungcn , t)nD De ^an?c(igrutt[>e( tvcDDcv incjcfdvt ttyerDcn ( Dat ©oDt ()neDid;(icf off
tt)enDc ) fo ttoct()en tt)t) m6 De^ t^o erinncrn t)ti[) Dcr ©d;ri(ft, Dat tt)t; t)nfe duerid^eit fd)6{tt\ tb^
r.en , t)nD cr (jc^orfam fi;n , a(fc tri) Dcnne (jcrnc bocn , t)nD ocf tlcDei^ geDaen f;ebben , ©oDt duer|]
nicbrfcf;d(enfri}c{>tcni)nD(3c5orfam f;n, a(fe Dcnminfd;cn, Q3nD Dat ©oDf nid)* aUeinc M
fpff , funDcr (D(f unD fec(e in De ^cOe f an tt)erpcn , tnD en>id; t)Oi-Derucn , 3tcm Dat idi; al(c crDd?
mc t)nD affgdDcrpe t5ouor(atcn , DnDDcn^eren ^bvijlum , t)nD fl;n ^uancjclion tf)obefcnncn ,
tnDDarbt) bct5antenDebc(lenDid;ti^ob(iuen, fd;u(Did; fi;n , tt)i(Ientt)i)anDcr^fa(id[)tt)crDcn.
<33nD Daritmme bctugen i)nD bcfennen tt)!) vor ©aDc^ on(}eficf)tc , t)nD Dcr nani^cn (Ihxifi
Iifcn@cmcine, ^^atrct) DatInterimmitguDcm®ett)cten, nicbt fdncn ebDcrmdgcnannctrien,
tnDocf mit @dDt//fer ijnaDegcflcrcfet, tl^o ettjicjen Dagen nic^t «jian annemen , ocf neincm
8 25c^rtrtf«il^ Ut ^ivd^tn jii ^Amhm^.
mmfdm ra&en, t)at In i)Dt aimmu, ^unbev tviUen, olfe Ycp tl)o t^ceiibc fc^iilMc^ fpn, Dovmaneit
»nE)bt>i)cn , t)Ov<() De bavrafKVfiftelt @at)e^ , iJnbbeDovloftn^eSefuC^vifli, alle0)vi|]en/
M fe ftcf tpiflen mbmi Interim , t)ni) t)Ov beni DovbtJitiltfen 5lffaHe i)nt)©ai)ee5|lva|fe, fi>
bartjp t)Dl(]en iDert , bovcf) ©abe^ (}nabe l)6\>m , QJnb btt iveten , t)nb i)or be tvav^ett t)afle ^ol?
ben, Dataflebet?enncn, bebatlnterimann^ien, i)nbft(fbarnari^ten,.(£()ri|lumt)i]bfp«
^uangeltum t)er(dc^enen , bev€f>ri|]lifen^<rcfenfaIic[)eitt3orraben, erc^inbert)nbnafameti
tnt)orb(5mlifebuf!evtiiflci)ttbb[mbtf)et'tfetten/ (tcf aflcra(fg()berte, t^orfolginge, blobtuerj^etin^
ge, morbc, t)Drti3()flinge , beibebevj^ercfen, t)nb bevlanbeDnbliibe, fo i)t5 anneminjje t)nt)
execution becJlnterims fan ^evfleten , mcbe beel^afftid) t)nb fcf)ulbicf) mafen , t)nb ©abe^
tovn t))> ficf (aben , t)nb flcf m 21 jf^vunbt bev ^efle , t)mme biffe^ (euen^ , tvevtlif er ®uber i)nti eft*
i'e miflctt t)(5ven , bautJr be (eue (^obt fpne (}el()uigen gnebicblicf mifle be^tJbcn*
^at Interim i;^ ettt ingancf t()0 aflem t)orbevue , an l\)ff t)nb feelc , be (jvutt)fifer bavt)p
tolgcn roevt, alfemennocbt()ovtibffecnebbevbebetiffenfan, !^enabrucf tt^ertbergellaftfpn,
l)at t)bt ben Cftrifien t)e(e beter t)nb niitter tvere , i^mU tn rcc^ter {)ef enteniffe ber tvar^ett €^v]fli
(leruen, aifcmitbe^olbinge t)nfe0(iue^i)ubgube^, ben t^of limpfli^en t)orberffi)nb()rutDcl au*
feen, 3?^tp^i)ort\)ar0rotcbor()eit, t)mmceinerf(cnen<55a(genfrt|ln)i((en; bet5 i)ppetConci-
lium, batbe^an)eflmiffpnent^O0eti)anten, f^nciiaefaden^^oibentvert, i)ufer @ee(enfa(u
(^ett in be fcban^e flan , <im i)ber ^olbe flcf an ^efutu ^f^riflum i)nfen ^mn i)nb J^eilatibt , t)nt)
gebencfcbut mi^@obt bat aii^e tbofcl)icfe, i)p bat bef^neC^vijlenpvoue, be ©obtlofen t>u-
5)eler , be ftcf mit bem ^uangclio fiif^ lanQt bebecf et ^ebben , i)t5iuu|leve «nb ere 5erte apenbat:
mafc, Q3nb bafi)nfe(^e(oueborc^bitcvu^ealfebat@olbtborc!)bfltguvbetvevettt>erbe, <Sa«
iic& \)$ be ienne , be ktf) ant enbe beflenbicf; blifff»
^it 5ebbe t\)i) i)or t)n^ alfe (geeleufor^er , be tvi) m tju^ , ftnb i)nft ©rtfllif e ©emef ne
tefeufc()op3euenmofen, e5o i)nfer declaration , i)nb befenteuifTe t)ppet Interim , t()or tpar^
nin(je^efc^reuent)nbatU(5(}entviflen, *2©o(nuf)i5reHt)nbftcf tDarnen(ateutvt(, jjubt, tvof ni^t
n)i( , be mt f)m , cnb fee t()0 m pbf eme bef amen tvevbe , i)nb ti)c(cf er bat (ic^tefle fp , tn miu*
fcjen ebber in be^ (eueubigen &at>t^ f)enbe i)aflen»
Q}ufc(cue^(S9i€i)nb^eilanbt3(2flii!(yj^rtfTu^, betvare t)ni?, bat ti>p bor* bec
mtltlmtf Qtmibtf e()re, j)un|li)nb(}ubt, nicftt md^en bebragen , funber bord) ftjne gttabe,
getioalt t)ttb ma^t , t^om evoijjen (euenbe , mt> fi;ne f)evltc()eit ev^olberi tt^cvbcu , Q5nb be^ in^je?
i)cct)fi5 fpn , baf men bovcb mauuigevlei) t)evfol(tiu^e , tn barDvi)f e &a^t6 ingahn motu
^e ^iiuel t)^ et'u emicf; i)ienbt €^vifti , t)nb fpnev (^illi^en ©emeirje , JE)e i\uvt tf)0 ev^of^
t)in(je(i;ue^^ife^|i;nbejleboeu, t)nb funbcv(icf iu bcv (eflentibf, bavmumc bat.f)en)etf;, pbt
ttjifle bafbe eineu tn\)t htbbtn , i^nb mit ft)uer regerin()e t)t(;e fpn.
S!)arummerufle|]cfetnibermiti)a(lem©e(oucu, iegenafle liflfc^e anfdpe be^J^iiuefi?,
te(jenaflerlei)er^erni|Tei)nbt)OvfoIijin9e, i)nb^olbei)af?au, t)ov ©obt, mit einem ved)reit©e<
(oucu, tn fiettbi^cm ©ebebe, i)nb bof^fevbi(}en leueube, '^Snb bi^\)t mitflttc, barl^obt be
^ere fpnc f)\\liQt f lene ©emeinfteit , be ^c ficf t)ovfammelt befft bovd; fi)n iDOvbt , tn stiebigen be^
fd)uft i)nb fc^evm netuen , t)nb in ved)tem ©clouen . t)nb ©cloueuf^ bcfentntfpe t^ov (geelenfaii'«
cfceit , bet()i)p ben bai^ t)c^ ^eren €i)vifli , ftnflvaf^icf mifle cvf)o[ben , Q3nb bar Dnfe (eue ©cbt
»nb.&erc6cieumn, bebovc&beufc|)t;n bc^lnterims, i?nb anbevc(jefIoff:evbe(;cnbe(, m6d).tm
Dcr^
I. 23c^iSfitr)wg mbtv ^rts INTERIM.
i)Ciforttvcrt)en, tnD a(vet)c i)an Denvarcn 9\e(i^ion 3(Sfu €f)riTli a(f(jefdi'ct fpn/ mitjl;ne^
IMiQti^ \x>ox\)ie recl;ten erfentniffe ()e(inai)en / erdic&ten unl) t\)et)l)er t(;o recl;te brin(jen , t)nD t(;o
fpner tt?aren i)orIatenen9ve(i3ionti>ei)Der \>6xm wiik, ^\>,M wt) aUe t(>ofameuDe m^^en in
^ciDe^ t)nD 3^fu ®nlli erfenteni(Te majTen , in fpnem tt»aren freDe tOoncmen , falicl) rocrDen/
»nD (13aDe^ l0Qm namen , in Der @emeinfcf;op Der f)i{{iQtn €n^e(, t)nD ader ijiinigen t(;o croi*
genDagen, (auent)nDprifen, Q5nDDatt)nfe(euc^pereCf)ri(lu^t)n^a((ctvi((e bcf)5Den, maU
k (ofe tjorforifdbe m\) t)orDi5m(ifc (erc Dcr €picureifci)en Q3(umenfJrif er , t)nD ^^uecf fnccf)te , Dc
»nDer Dem fc&i)nc €bn'(^(if er fri;5cit De (liDc bercDen , Dat i;Dt ge(if eue(e f\} in tvatter(et; i)tl^tDenDii5
gen Oveliciion , ^apilIefc&,3oDefcb,^urfcfc(), cDDer Interimfc()Deminfdi)e(euen, i)nDDatf;e
Darinne fdne fa(icf; tvcrDcn , tven5ca((eincim()ertcnge(duc, ^tm, S)at imDalfcDernoDt/
mt t)nD jltaDen tf)Ot)ormiDen , nid)t fiinDc fi) , ocf an cmicjer fa(tcl;eit nic^t f;inDerc , t)an erfan«
Dertvar5eitt)nDan(3enamener Dicfi^ion €5i'i|^i affaUen , Dct)er(5c|)enen , t)nD in ein (5)oDt(of^
ivefentunD mifdbrufebetviKigen, 2Cc(cfcrc (dc)en ic^en^aDe^ tvorDt, t)nD adcv j^idigen t)nD
9}?arterer cji'empe( fJreuet
2)c 2i[(mec()ti(jc ©oDt tvi( m$ ocf m Dijfcn I6gm t)nD aflem;crDomc (3ncDicf)(icf bef;dDen ,
DnD in recf;tfc(;apener be(IenDid;eit Dc^^eloucn^ , t)nD bcfcntniljc Der fa(i($mafenDen tvar^eit
©aDc^, ina((crt)arcX)nDfn)arf)eitDorcl)3(S(SU5:)?€^ri(Ium t)nfen J^^Oiig^r^ (lcvcfen , bc^
j]eDi()en t)nD bctvaren , t)nD De ktr>. ^M* Dc (tcf in Di(fen ^oc&mic&tigcn facPen , 0aDc^ ebrc t)nl>
Dnfer afler @ec(cnfa(icf;eit bcfan^enDc , c^Um (IriDi^cn ^lrtifcfn t)nD puncten , cinc 9ebdr(if e nw
tci)nD orDenin()e t^o^euen, j)neDicf;(ife(l t)orbc^o(Dcn 5e(ft) mit fi)ncm f;i((ii3en ^ciflc alfo cv^
lucf;tent)nDcrtnnern, Datattcnttbo^aDc^cbrc, Dev 5i(gemeinen €f;vi(i(ifen j^evcfen fli(ic6eit,
vecl)tem roavcn , t)nD ®aDc tvo(ge|;e(f i()en frcDc t)nD roun?e md^egcDicn , Dorcl) Dc barmf;erticf;eit
&M , tJuD cr(d(tn()e 3Sfu (S^rif^i ©aDe^ @on^ , vnfc^ cini^em t)nD etvi^cn (^aiicbmaf ev^/
&c 3* ^. ^. in gedicf feliflcv f an^mavcnDev vcgevinsc , mit ^naDcn iviflc ov&o(Dcn / 5imcn«
/
3m S3?aufc Sluguli».
QfBilKijjert
Superinteiidentcn, fpaficvn M^
§5 ?3o^
^Plgct U mcUmm^ t^p bat Interim , Umf^
t^mmmm/ tt>at mb m m xian im ^mitm/
De im Interim ftmx , gel6mii/ lereii tjno
tjolten*
?8an &cm mmfd^en »or bem »alle.
|cit€apite(^n bem ttitnfcf>en m ^em ijafle, 5l(fo anf^euenbe , ©cbt^efP
m anfancje jc» %td)tm mt> nidjt an, ^i; njclben duerft tvcl, &e In-
terim.(Sc()riuer^5ebrufei)entaHe0efeertf)cm guben, »ni) ent^eelben ftcP
erer Sophiflifcben (iil in biffem ^ocI;wfc6tifleo. \)<^\M , ©abe^ e^re enb »nfer aller
©ee(enfalict>dtbe(angent)e»
SSaii t)em mtnfi^cn na t)em »alle.
at Capitel tan bem minfcben no^bem ioalle, 2I(fc anbeuente, Cuerf! nabem
enft Q}at)er ac 3^ buncEer ,. captiofc ^nb ambigue in et(ifen mx^tiXi
gejMet, &arumme p^ i>an beffem €apite( iDn\>erfcl;et)tIicf t()cret)tn«
CS^it befunberm^rcfem fiifemiben be Imterim-®d)riuerd W tvcrbt ©efc^j
tienunt) c)eldui(je , ttnt) t)ar fe nabcr (gc^riffti^Irt^elcuen feffen fc^cfben, bar fetten-
f^®nat)e, enb t)ar t)e Q5elcui()en in C5rif^um t^c nt5men ti?eren, fetten fe t)e Dcrd;
gnat)ci)erni)ert ft)n, i)iibt)att)cenfetm gan^en^cfe, i)tl)^uuc(fcl)er (ifl, euenbar^
wmmebatj^t)efy;rtfftt)n&t)nfe(ereDant)errec()tfert)i(}in9 t)ed ge(cuen^ t)cnvevcn iMit)
bebecfen, t^crtuarpen tjnt) t)crbcmen , ^ente @n<tt)e t)erflan fe ®at>ed gaue t>nb be^
5i[Ii(]cn ©eifle^ xoixdm i bar bcrcf; be pefcuisen an €;()riflum tJcrnpget tt>erben , n^el^
i'enid;t i;^ caufa efficiens juftificationis , funbet fequens frudus & efFe^lus,
J)nb t;d cre meininge 'bc^t noVa qualitas renovatae , corrupts naturae noftrae , mit
fi?nen friic&ten, caufa efficiensfi), t)nfer rec()tferbi(}in^ t)cv@a&et^nb be^ ejvisen
feuenbe^ , ^elcf meinin^t be tf^cfacje ^(i^t^ t)an t^crgeuin^e ber fiinbe , be t)crfi5ftn^
ge, i)nbbatgen^d)bce«c3€fu €f)ri|li, t)nbben@efcuen an€&rifiumgenfaficf t)cr^
t^erpett)nbet)crntd)fet, ^ente fcbe gnabe, baf t)^ tjnfe nt)e qualitas, ebber x>m
Kt;in()et)nfered;tferbi(rin^et)^t5cr,(5)abc, fci;^be^trfcna (Ef^riilti i)nb t)nfe red;tfev.'-
I>}^in£nict)t, t^efcfent t(;c reben, !4)uneffc!)i)nb5intic{)rif]ifc{)i)^.
^iber t)d antf)cmercfen , baf be Originalis juftitia einc erflicf e gerecWicfett,
t)nb be€rfffunbeeine ft)unbe ber t)crbcruen natur gencmet ttjerbe , t)nb t)Cit \n t)in
»crn?unbetenminrd;cn ein ftioacf frt) tvtlfe ft; , bart)ff; alfe cbrbarfife bcgebe berfie*
mi jc. S^effc rebe i)d citerftbarben .geric^fet , W menbeSrfffilnbe t)nb eren fcba?
i>ent>crrtngern , extenuiren, t^nbetbtDcd bernn'nfc|Iifent)crbcruen natur crf)Cfben
mocje, bflrbord;beminfc|)eanftcfbrin^ebegnabe©abe^, be t)ni? ( tt>c fe meincn )
ntd;taIfeitTefd;a[t)crnt)en, funberccf bcrd)bet>crnt;erin(j, t>nbercfruc^tet)nb tver^
fevcr^Abev^cbtferbisen/, mlcfe knmUn^^^t t>nbbevfd;rifftt)nbt)nfem^e[c^
uen
I. »ct5tlf ttug Jvibet b4d INTERIM. r r
«en an Cbrillum gan6 tf)Otvcb&ern p^, alfc t)cnm in Dcr »nfcn @f!)rlfftcn ffdrlicf,
tniMlivf , t>nt)genod;fam(>ca>ifcti;d , !^artbot\?pDn^O(f tt)i(Icnrefereret^cb()em
$Demna v^ tvo( tf)omrrcfcn , t)at bc^ Interims lcrc mit ficf fufucfl t^nDrcl? n)^, -
(^efeften, &atbeminfd)cDorc!)t)eigr|ffunt)e5crouctfp, Originalisjuftitia, t)ati>«
iiaturlifc minfd;e nid)t\)erfla, me ©aDe^ gti(lt6 1)^, bat f)C fulcfer bojcti art tjnt)
bc(jerlid;cit fp, \)<it l)t md)t$ begere t)nl) crtvefc, (alO M tvei)t)er ® ot)t flriDe/t)ni) &at f^^^
ne 5e()ertc cincft)cntfd;opfpttJcbt)er ®ot)t, ia bat cneocfbe S)uucf gcfcncffic^ mCf
m^ in eme trercf e , %^ t)at tvdr , alfo i)t)t cjctvifJf icf ttodr pe^ , fo v^ t)it getvi^licf m^
n)dr, l)atinbcmminfd)en ein frp ^iffefp, t)art)orc!^ @at)e^ ^nabe fdne ^ccjrcpeti
t)iit) anfcncf licf; erfan()ct roert)cn»
- ^at duerj] in t)c|Tem (S^apffef m bcr €r(Ffunt)e , fttib t)c^ minfd)cn frtjen tvifj'
fett0cfd[)reucn|]eit, fcttcntt)t;t)ermatcnrcd;ttf)6f^n, l)atDe(janljetmnfc()ct)ord;t)cn W.f*
t)aU '2fDc, t)nt)Dc€rfffunt>eanbc()crl)e, t)or|lant)e, gcrini^cilcnt^nb^d^eflenfrcfftctt
Dcr ^iilt , nic^t alfcitc Dor^) affncmin^e Origlnalis Juftiti^ ^cfroccfct , funbcr ^c t)ait
natur ocf aIfot)orl)orucn, i)nD Dcrcrilcn in^cfd^apcnen ()crcd)tic|)eit berouet (\), bat
inemenicl)t(Jn(d)t^9ubcd, red;tfd)apen^, t)nb Q5abc tt)0teefcni(]e(5 fi) , funber ba(
aff^ne, Dat De @ci|t ©abc^ in ben tninfi^cn bord; ^tfm €5ri|lumt)nfen Jg)crcn,
t)nb be^ f)iff icjen ® eifle^ ^nabe fd&a(fct t)nD n)ercf et , QSnb ^bt i;^ be anbe^inn , mtfi
(jancf Dnb enbc Dnfcr gerecf)tid&cit , i;a be ^anfee Juftification , t)nb roat ber an^cngic^
pjj, bec|efoue@abc^t)tib€f)ri(licrfentni(Te, red;tfd;apcnefcue, Dnbaffcbdflcbe, gii^
Deijebancfcn, bc()crtf)ct)nbn)crcfe, alfcnc ber ^nabc ©abc^ in €f)ri|]o t[;o tbofcbri*
ucn, t)nbnid)tbcmfi'i)cnn)iffent)nD minfcbfifen frcfften ebber t)orbcn|lcn, "i^cntc
n)i)fpnnic&tbiid;tid;t)ant)n^fitlue|tettvec^t^oijebencfcn/ affetjan t)n^fufue(l, fun?
Dcr bat n)i) m6 Ugtn , t)^ t)an ®Q^)i.
^Dat ducrftbeminfd;e borcb-be duer(len frcfPe ber ^efcn (tcf t^o ©dbtfifet;
gnabe Dt^ ftcf fufucfl f dne berciben , t)nb bc congruo t)orbenen , M f)t t)an &ix\)t mv*
De t)pgenamen , i)nb M bc Praeparation t5o entfan^inge ©dbtf if er ^nabe , fd;ofbe iii
Dem minfd;cn t)nb fi)ncm frt)cn roiffen (Idn , v6 t)affcb, t)nred)t, i)nb Dcr t)iUiQtn
©cf)rifftt5on)cDbcrn, bebarfcrce, Dat De natiirfifeitiinfd;e()an^t)orDorucn, t)m
Dud;tidE) fi) t^o affcm ()ubcn , t)nb \>c{t t)nfc t)orni)erini)e t)nb befcrin^c tr;o Q^Q,\)t aficnc
|lf;a , in ft)ner gnebi^en Eleaion t^nb Vocation.
San t)cr etlofinge \>oxd) S^rijlum »nfen J^ewn^
tt Qlapittcf i)an bcr erfd(ln()e borcb Den eingebarcn ©dne ©aDc^ gcfc&cen affa
^^ anf)cuenbe , !^arummc bcnne @bbf ac» ^^ t)nfcr lcre nid;t t^on^cbbcrn , t)nl)
fo i;Dt ane @op'5i|h*ie na bcr @d)rifft rcd[)t i)crfldn t)nb biibct mert , i)^ i;bt rccj)t, ^9
t)or(]dnt ouerfl alfo, S^at ©obt bc 5cmmclfc^c Q3abcr aflctnct)mme (vne^ nartFr'
tt)iflcn , futter t)mme fii^ , borcj) fi)ne barm5erticl)cit fi)ncn @6ne in be mvlt m^*^J^^
DnbeneDortet)orfaren ©linber^ tbom ©(^ulbtoffcr ^cmafct f)cbbc, t)nb-'"^"^ H>f
ncr()cnoc()boningen)iaen, benbefunbenid;ttf;orefcne, fHnberonebid^*^ t^mmeius
v>or3eue, Deanene^el^uem rt. .
05 a S)(^t
i^atouevll t)cInterim-Oc&viiiei'^ l)\t be^ ©efoiiend an 3€fum (^^villum
ttovfmigen , i)c batenige mil)t)e( i)^ , t)avt)cv($ t)en minfc()enm fiinben iJovDovuen,
2?om. ?. ©at)c^ bavmf)evticjeit J?nt) t)e^ ^even C^vifli genoc^boninge mevt applicivt mt> t^o^
geeigent, t)avatme 5ant)e(en fe tint)ev(i|]ic& mb mxtd)t , ^nb fdOinet i^tf) bem gan^
i^en ^oFc , M \)\)t nic^t ^tfltikt fi), t)ev faf c tn bejTev t)neinicl)eit tf;of)e(pen , fiinbei:
alfcine t)c f cvc \)t$ ^uancjeii; t{)0U0vfeffc&cn , tjnt) t)c ©emcinc ©at)c^ t^obeDvcgcm
KitCapitfefMnt)evDiec6tfevt)ic)in(3c, aifoan^cuen&e, S2So( nu i)0vc6 W\)utt
bloU Cbvifli 2C, "^e t)p einc anDevc axt , mn be f)i[\\Qt @e!)vifFt rct)et , . feer
t)uncfev, i?ovvDDven, t)nt)captiofc.jje|le((cf, t)nba(fo, t)ati)t)tt?am^evcn€'6n(i'>
fumc cinen f)a(uen €v(6fcv , t>nt) tian fvnev 0enocf;l)oningc m\) bcta(in(jc , fumc l)aU
uc vec()ffevt)i0inge , genocf)t)Dnin^e, tJuD cvioftncje maf c , ^entei)t)tgi(ft t)emQ)e^
louen in ^(gfu C«S)villo aflenc t)en anuancf t)cv vccbtfevbigin^c , bavbovcf; vo\) »ov
@at)e vec[)f fevbid) fi)n t>nt) btfidn , Q}nb bat \)6 mxt^^t m^ mt)\)tx be f)i(iige ©d&vijft
gcvcbet , ^i) t>ovf (aven m^ ouevfl tjp bcffen 2lvtifc( bc^ Interims a(fo.
'^at voi) bovcf) bat b(obt C^vifli m\) f\)n t?ovbenfl t>tf) gnaben , anc mft m^
benjl/ V)nb ane ei^en ©cvecbf icl)eif , afienc Inputatione fidei , \)ov ^abc gevecl)tfevj5
bigef mevbcn , baf \)€ , Q5abe mo(gcfa((cn , tjovjjeuin^c bev fiinbe m^ cv(6|l'n(3c ban bec
S?om.3.4. evDi^en t^ovbomenijTe eviancjen, t)nb bat ijn^ tnt)nbmit bev Diccixfcvbi^inge bc^ gc*
©ai.2. 3. (ouen<5 bc f)i((ige ©eifl ^c^cucn t>nb ttTcjcgafen tvcvbc, tjnb bat bc vccf^ffevbigen bcn
epl;f l. 2. j^f ^.g^ C^viflunt anf f)een , tjnb tbo evcv bif(i(3inij^ t^nb t)Ovnpevin(}C bcn biff igcn ®eif!
cntfan()en, bafbc^eiouigen, ftct*tvavbaffri()enf()0©abe bcfcvcn, vccl;ffc[)apen bc^
ttxn , cinen gubcn t)6vfafc , m\> gubc Confcientie, (eue t)nb 56peninpc f)ebbcn,
'^n^) W bc inhaercBs , m\) ino^t^twtnt gcvc(3;f icf;eit ( o(fc \)U baf Interim n6mct )
Cin effedus Juftificationis , m\) ntcl;t caufa efficiens fi) , t)nb M bt Juftitta , \)iM
^f> , bc mn (Sabc QtQtmnt fvamic^eit C tt»e(cf c nicbf anbevg t)d alfe be gcbovfam ^obt^
lif cv ^ebabc ) cvc bcv(if c bc(onin(}c , bcibc in biffem t)nb im f f)of umfligen (cuenbc , ati
Ivff mt> @ecle Uf) (^naiitn , mmt be^ J&even C^vifli ^nfe^ €i'(6fevg Dnb ^bbe(evg
miltn txianQt , tonb W be im tm^tn ^obc b(iuen , tt)c(cf e ncnc fcuc f)ebbcn , t)nb m
fecnb6(}C9cn, affc be ved|)f fevbigin^c mebcbvingefgcn^(icf man^cin, t^n^icgcn cv ci^
(jcn^etDefcn (eucn bnb f)at]be(n , tvenfc fc bebbcn neincn vcd;tcn ()e(ouen an C^vi?
tlum, be flebe^na bev ©obf (ifen t()ofa(jcben ^iffi^e» ©eifl mif ft)ncv $i((icl)mafcn?
ben (jnabc mit ftcf bvin()cf bttb f)cfft.
S)at6uev(lbe^cvc(5:jrpvtjludmitfi)ncv^cvcd)ficf)cit t)nfc t)nfuf(enfamen ingc*
fjeuenc Q5evecbticl;eit, in bev vccjtfcvbiginijebe^ minfcben fc^6(c f()0 f;ii(pe fanten , t)nb
a(fon)atbeminfcl;c tbon)cinicf;f)cbbe, tjuaenfamen mafc bovcb fi)nc ©cvecf;tic()eit ,
ltit)ovDcnlt t^n^-iju^jff^^jjutb, bovd^bcnQ^cfoucnbesvcpen, aficincauracinanuancf,
»6iv
w
I. 25c5rtMtttug Wibcr b46 INTERIM, 1 5
tovbcvci&in^e, /aocf emcf)enf5D^eflicfcl)e Confumation fm fd)6Ic Dcv in(jegcuencrt
gerec^ticf;cit , timtl) bc gcvedxic[;eit m ©obf , m\) t)at en^i^e (cucnt ()cvfletcn fd;6Ie,
ii(febatintcrimt)6v5ifft, p^apcnbav wc(|?t, vnt)i)cv ^an^cn f^illi^en fd;vi(ft tl)0;
ivebDcvn»
^enf e biffe t)n^e()vunt)ebe tjnb lofe fcve ^ovfef f et baf mdl mifcv faltd;eif , lcvcf
ein falfc& t?nD i^ovbomlicf i>ovtvun)cnt \?p minfcben H^mt ^nb tvevcf , levet t)alfc()licf ,
t)at t)e minfd)e m\ mccjen bev leue ein evue t)e^ enjic^en leuenbc^ fi) , tovef \>n$ m^ <23a*
t)e tjp De ^veaturcn , Mn Dem @6ne ©aDed i?p m^ fulueft , DovDuncf evf Den ©cloueii
S^vif^i, toovflcncf ©aDcd bavml)cvticbeit t^nD De^ ipevcn d^xi^i t)OvDen|l, mafet
vt5Dcm^pcven€5n'(io, t)nDt)nfemgelouenan(Zf)Vi(]um, allei» einen anbeucvtjnD
t)6vbeveiDcv t^nfev Qmd)tid)tit , cv[6fin(jc , t)nD feelcnfalicbcit , nimpt em fijnc ebve , Dat
tet?nfc cinic^c ^D^^iDDclcv ,- ipeilanDttJuD ^vI6fcvfi) , fettct Dat Precium redemtio-
nis, Dati)^DebctaIin(}c t)nfcv t>ovf6nin(jet)nDevI6fl'n9e, De aflene inSSfu ^^vipo
Ocif, butentjnfev^cvfone, t)pt?n^fu(ue|lt)nDt)nfevIeuc, fvamicfteif, D^gcnt, t)nD
jjuDe mevcfe, 0}?afctt)t() Dev vcd^tfcvDiginge , n?elcfet>n^ imputatione tjnDgratis
tbogeref ent , t)nD Dovcf) Den ©elouen an ^Sfum €Jg)vi(ium , t>nD aflein in 3S©U S^oiti. ?.
€^vi(lo , besvepen n>evf , Juftitiam inhxrentem , Dat i)^ t)nfe ei^cne ®eved> ®«*» ^»
ticf^eit.
QJnDtanDevbaluen De levc t)an Dcv Juflification , iuQtQtmmx tjnD ingeoafc^
mv©eved)tid[)eitinDer(Ebvi|lIifen ^cvcfcn nicft an^enamcn cDDcv gcDulDet n?cvDen,
vSDc (Ivcuet ocf ivcDDev aflev Jf;)ifli()en €):empe( , it?elcf e ane in(3C()afenev flevecf)tid)cif
recf;tcv alfetvi), 9i6ment)nDt)or(afen (tcf aflenet)pDcnJ&cvenSbvi|]um mh t)p ftne
(3)£vccbtid)eit , t^nD nic^t t)p tiQmt fi'amic()eif cDDcv (jevcc^tid^cit , ©unDcv \>p De j}e^
red)tid)eit tjnD Den iM>vDen|l €J£)riffi , De mt^ Qm anfeent Dcv ^Bevfoncn t)tl^ (uttcv
gnaDcn tf)Oc)ercf ent mcvt, t)mme De^ gcloucn^ n)iflen an C-S^viitum , n?e(cfcn (jelo^
uen Daf ©oDt(ofe Interim t)nuovfd)amet t)ovfn)i(jct , fo DocbDc ()an|efd)vi|ft, njcn
fe t?anDcv vccbtfevDiginae Dev minfd)cn vcDcf, Dcn c|elouen an €'g)viftum tjovnemlicf
Dviuef , t^nD Demfulucn De vccbtfevDigingc tf)ofc^rifft.
^e Juftitia cDDcv ()evccbticbeit De^ Jpcven 3(Efu ^S^xifiif Dc Den minfcf;en
Dorcb Den gclouen 'oth (utter barm^evticbeif ©aDe^, anc t^nfen t)ovDen(l t)nD in^egcuc^ Sioni. j.
ncframic^eit, (ufter t^mmefilf^ njcrf tf)OQtxthnt t)nD applicivt , \itit aflene in Dev
^evfon Cftrijii, iMiD in ncnem minfcf)cn cDDcv ^n^cl , fei)^ ocf j}anfe t)uflenfamen ,
runtt)nD(ienocbfam, fe fan Dovc() tjn^ nicbt betev , t)ufligev cDDcv v^f ev n?evDen , fc
f an ocf in Dev Juftification nenc anDcv gevecf)ticf)eif , neuen ficf liDcn , fc ^cfe legis Ju-
flitia, legisopera, noftrarjuftiticE , noftrx novjE qualitates , in()e<3eucne @C^
recj)tlcf)citcDDer njofefuf^gcnomet tt)cvDen m6d;tc.
.€^vi(lud i)^ t)nfc @evecbtid)eif aflene , be i)^ Davtl)0 ^cnocb, bcDavff tjnfc^ ff)0^
DonDcd nicf)t, fant allcne anc t^nfc @eved)tid;eit t)t^vid!)fcn, beiDilf ocf aflcncDoen, i^or.i.
^^ ocf Davtf)0 aflene Mn ®aDe gefcnf , t?nD m6 tf)Ov biflijjin^e , ^evcd;tid)cit t^nD cr*
l6ftnnt)an(5)aDc(}emafef , tJuDi)^ aflenet)nfefalid)eif , tjnDfuf^nemaiiDf anDer^, oc5
nene (53erecbtic{)eit , nod; Der gn^eln nod; Dcv minfd;cn , funDev f)c aflcne» Q}nD f)t
motf) ocf De c^ve aiUm l)tbbtn , t?nD fd^al ftcf nein minfcfre fi)nev ^evcc{)f id;eif m (^a?
03 j fce
^^^^^^^^^— — i— — — — — — ■ ■ ■ I ■ I ■ ■ ■iW— — i— ^— — ^ ■ ■ ■ illl— ■■« ■ ■■■■! I ■IIM^na^ ^<»l» !■■■ II „„ ■— ■MiMfc
t)e rl)or6nien iKt>ben. ^nD t)avumn)e rec^tfeiblget t)n^ ©ot)t ocf Durcf; i5en gelouett
«n ^^priilum bord? fi)nc rf)ofac{e , bat ftcf ncmanbt m (^oDt f one romen , m^ mf
uranDt ficf fpne red!;tfevDiginc;e i?nt) fa{ici?eitf 6ne tbofciniuen. Oiom. ? .
3^eframic5eit, Innovation. tonDSandification, l)er ©elouicjert , Debat
Interim (i|}id;licfn6met, inc|egeuene^erect)tidt)eit, v^ t>nfunenfamen , fanocfDor
©aDe nic^t kildn nod; red;tfevDi(}en , fun"oer p^ allene Der tvaren Oieci)tfert)i9in(}e
m ©a^e t^olgen^e frud;t , tven fe i)p t)at b^jle \)6 , t)nt) f an nicl)t fi)n Precium re-
demtionis, t)art)ord) men t)or ©aDe red;tfert)id; p^ / fei)^ocfnid)tCauta efficiens
juftificationis , fun^er mot^ fpn t)nD bliuen , efFedus (Sc fequens h-udus jufti-
ficationis illius , Oarmit tvi) t)or^at)e bejldn, angenemc fi)n , i)nb t)nfd;)ult)ic^,
ftiflid;, t)npraPicf, t)t5 lutter^nabebord^^^rijlum^erefentiDerben, t)nbt)art)p
t)nfe ®ett)cten , niit t)a|]em ^elouen t)nt) bellenDi^cr bopenincje in ©aDc^ o^m^)it , m
aller t)nfer t)ntt)erDid;eit , fn)acfl)eit t)n& anfccbf incje bejldn f one , Q}nt) Di jTe (}ered)tN
4)eit, t)cnid^t^ani)erdi)iJaIfeDeoorgeuin(ie, t)nD nid;t r5oref eninge Der fiinDcn, be^
griptDegeloueinC^^rifrum atlenc, DeDat preciumi)^, t)nfe red^tferDiginge.
*$Jni) t)arumme fe(}c)en hti^t De oIDen t)nt) \^\^i\\ Theologi recl;t, Hominem
juflificari fola fide , Dat De minfd)e .(}cred;tferDiget tvcrDe , allene Dorcb ^tr\ gelouei)
an€v&riilum, DatpjJ, Dat tvt) allene Dord) ©ai?e(? barm()ertid}eit ,' Iutrert)mme^
iU , ane t)nfen t^orDenj] imiD 0ered;ticl;eit , allene Dord; De betalincje , t)nD «ienod;Do^
wmQi 3^fu €^ri|]i, t)or @oDt red;tferDicb gcboIDen , t)nD anc^enamen tt)erDen,
t)mmeDe^j)cIouend tvitlen^an ^^fumC^&riPum, t)nD Dit pd ftnis juftificationis
fidei, t)nDnid)tDerin(}e(}euenengerec()ticbeif»
@oIereti^t.^auIu^t5oDen8\6mertt, ©afatern, t)nDattentf)aIuen, t)nb
be^anfief)iltii)e<5c^rift Dord)i)tf) betucjet, D(tt ^h^i^w^ attene fi) precium noflrae
redemptionis , caufapropterquamiDpcjerecbtferDicjet, abfolverttt^erDen, t)nDe
Dor^euin^c Der fiinDen erlancjen , Doc() nid;t anDer^ alfe Dord[) t)en gelouen m 3€fum
a:^rillunn
S)e^ere$ffc6eit Delnnovatio, regeneratio, fandlificatio, nova inter-
naqualitas , i)nDt)anDen Interim-COJcijlerf^incje^euene (3ered)tid;eif , cDDer De leue
Senometttjerf , psDe^J gelouen^ i)nD Der redjffevDicjinge t)or ©aDe i)oI(jenDe frud;f ,
DnDnic^fefficienscaufa, (gei)^-ocfnicbti)ulIenfamen, i)nD Darumme f an fe i)Ov
©aDe nii^f recbfferDijjen , ^tnit (lalue ©ered;fid;eit i)g i)Dr ©aDe nene ©ered;tic[)eif,
fan ocf nicf;tred)tferDicjen , Q}nDfoDe©ered;tid)eitt)or(33aDe Dorcf) i)nfe i)ni)ulto
famene (^erect)tic()eif ^eDDe f6nen ertanset tverDen , mxt ^Jpriftui^ t^orgeueni^ ge^
famen. ^ ^
Q5nDt)nfe Q5ere$fid;eif nimpf i)an einev fi)Dftf)0 DeranDcrnmef)ri)nDmebi*
tftO, t)nDDe i)^nid)f precium redemptionis i)nD De rcd;tferD !(jin(}e t)Or (3)oDf, De
Dord) Den Jperen (S^J^rillum atlenefumpf , t)nD fteDciJ t)ullcnfamen ud, imiD nid)t tDei^
ni0er eDDer me()r mu €re finis i)d ocf nic()t , Dat fe i)or ^(x\>t red)tferDic)e , funDet
DaffeaIfeDefruc()f, DcarfDe^^:^on?e^, Denred;fenc}eIouen, i)nD De i\)are recttferDli^
^m^t, Darmifit)i)i)or@aDebe{]dn, anfocie DnD t)orme(De,
^tiD DijTe ©ered)ticf)eif (DeDef)illige©ei|]alfoi«i?n^ crivecfef t)i]D fcl)nffef,
t)n'J)
1. 25etarttHug wibtx b^td INTERIM. i f
tw^nldKant)er^pgfl(fecinc Sanaification , t)orm)erin()c i)nD gc^orfam (5)6t)tlifer
©ebabe, DnbnitttDorbcrJuftificationfidei^ercjeit, funberDoI^et) Finisp^nid;t
rcd)tferi)icjm\)or^ot)t, fimt)ert>orDtnminfd)cn, t)fltmcnt)arinne njonberc, ©«^
tt tl)0 e5ren t)nt) tf)or bancf fecigincje , t)nt) tnfem nc,(]cflcn tho gubet?n& t^or bcterincje,
»ni) affo iDcrt t)e Juftitia fidei, barborcl) m ^or ©abc ^illic^ i)nt) tenfd;uit)td) iii
€f)r{fioan0cnamcn bt\\d\), Dnt)bcinaeseucne5ered)tid;eit, Sanaifieation, i53obt^
falid;eitt?nt)frflmii^eit, t)armitv\?i)©aDe mibiJen minfd)en bcnen , i)nberfd)ct)cn,
(gpf).2, bar be 2Ipofld fpricPt , Q3tf;flnat)cnfi)nt()i) falid; (jctvorben borcl) ben gc^
loucn, mibt)atfu(uic)enid;tt)tf;imv, ^at)c^()auei)f|et, nic()t tjt^ben tvercfen , t)p
l)flt|i'cf nid)t)emant)t romc, tvcntc tiDi) fi)ntfi)n (^emafei^ et)t)er tvcrcf , sefc()flpen
t^ognbcn rocrcfen , bat n?p barinnc njanberen fc()6(cn^
S)e5(poWtu^et, batjuftitia Juftificans nicjt in ebbcr t)tf; ^n^ fi) , funbet
t)ord;ben()e(oucn€^n|lit>mmcfiifder()rcpcn t)nb cvlangct t\)crbe, t)nb bat er finis
fi) fa(ict)mafen, t)nbbat be@erec{)ten bord; ben gefoucn, (^^^^6 opus tjnb tvercf
fpnt5o'9ubentt)crcfen 9efc()apen , iDcfcfc fcfccppin^e bat Interim tjt^ ere ©op^ifiiV
fe^ebebredb(ifen?ife in()ej)cuene ©ered;tid;ert nomet, t)nb M berfuiucu inflej)cuencii..
@erccbtid)citfinisfi;, barinnen?anbcrn, t)nbein^obtfrud;tid;(euenbt ^nbttanbet:
t)6ren , t)nb mocbte bijje Juftitia f)efen, Juftitia operum t)nb coramecclefia feu
mundo, S)eflnbcr6ueift, fidei t>nb eoram deo^
Q3nb alfo trert 5lbrflf)e j)cred;rid;cit t?an (gt. ^au(o befcf reuen , alfo W bcnr
framcn Dnb ©obtfriid^ti^en 2ibraf;am fi)n ^^eloue tf)or @ered;tic5eit fi) gcrcfent,.
anc tf)obont fvnern^ercFe, Jpcrebct6ucrflt)anber Juftificationt)or@ot)t/i':t)nbbar*
limme t)nberfcf)eibcnbcTheologibe^^t.^^au(um d\m, 5. mb (gt. ^acob.Ca. 2-
Conciliercnt)nbt)oreini5cninberjuftification, tjnb feggcn, bat ttveierfei) 5t)rinne''
fp antf;cfeenbe, a(fe , t)<\t '2fbraf;am ane tvercfe bord) ben ()efouen fi) red;tferbid) ge^
tt)orben, bat p^ @abc an^enemc gctt^orbcn , t)nnbenfunben,S)obt/.£)ef(c, t)nb etiiV
^erDorbomenrileerlofet, t)nb bat 2lbraf)am be ^orborcjcnc 0eTec{)tid)cit bord; fi;nett
fleborfam t^o ^a^i bccfarcret t)nb anc^cfcget f)ihht , t)nb a(fo ocf 'rcc^tfcrbicl) erf (^t?,
fi)t)orbenminfd;en, t)nb M bcgcljorfam 9C(jenQ5«be flcbed fi) bi) ber gered;tiid;ett
t)c^ ©eioucn^*
2)ebebroc&ber Interimiflen fldt in Amphibologia bev tvorbe vC(Jtfcrbf0err
t)nbred;ferbi()in^e, Q3nbn)on)offlIIcntfo in einflnber t)ortt)orcn i)d, W men fume-
tt)ctenffln, tt)atbe Interimifien mcinen, fo ertnnern tvi) t)ni? boeb bart?t5, M^
red;tferbi()en 5cten, t)orm;en, tjnb inj)eaeucne @ered)tic6eit bord;€J^rtf]umfc^enV
tf en , Q}nb be Dved^tfcrbigtng , nomen be inflCgeuene ©crecf)tfd)eit ebber be feue, Dnb'
feoisen^ bfltmi) bflrborcf)t)ori)euin0eberfiinbet?nbbatett)i()eleucnbter(an()cn, ^W
fen fllfo ttt)icr(ei) gerecbticOeit, tim &at)te , bc anber t)nfe , (^a\)te ftggtn fe, fi) @a?
be^bflrm5crtic()eit, tjnb be^J^crenC^ri)]it)orbcnfl, "itnbt^nfe^erccltic&eitnometi'
febefcuct)nDin()e3enene5erec()tic()eit, t)nbfej)flen, M fcflebe^ fnS^acf t)nb t)nt)tif(en^
famcn fi) t)nb biiue , bnb M be fuluc bariimme, batfe t)nt)unenfament)^, fllfene^
ntc()t rc^tferbigen f 6ne , t)nb mote er (3at)t^ 9tec()tferbi5in()e tf)t> f)ul\>t f amcn , baf
^^be^^crn€^ril]i33(obt t)nbt)Oi:bcnl?, miu t)nfcv infiC(}eueiien©cvc(i)tt^cif t5«>^
i6 25eP«ftt»iug t)er 2Rir4)cn 3U ^rtmburg.
I^ulpe famen, Dat Dc- minfdjc alfo t5om i>ele t>orc() fpne ecjcne tvercfc t)nD t)ort)cn|t,
X>n\) tf)om Mt bord; t)c^ S^mn C^riRi erlofmgc t?nD genoc^bonin^e , t?or(jeiiinge bcr
fiinben crlangett^nt) falieb tnerbc , Q}nt) mafcn alfa Dt^ t)cm ^Pircn ^^ri(lo cinent
fnect)tt?nt) noDt^cIpcr, t?nD nenen falic&mafer, tjnt) nemenem fen 2Impt t?nt) e^rc,
i?atf;et)nfccini5cerl6fcr, t)orf6nin^c, bat redemptionis pretium , ^alid;mafer
t)nt) !iS??iL)t)e(cr fi) , t)nt) I6d;encn M m) m fi)nem namcn allenc falid; tverbcn.
Q3nt) i)d t)i|Te Icrc be^ Interims in bijfem Capif tel ein erlac^en Comment , t)am
J^uucl fiilircil tvcbDer bcn i;)ercn Cl)ri jlutn t)nb fi)nc Icrc ,- t^o erf^olbin^e fvnc^ ^ii*
iielfct)en Diif e^ i)nb tl)0 t)orbcrue ber feelen f)cil erbad;t»
^nb M fc (be Interimijlcn) bc (^cf;ri(ft mit int)6rcn t)nt> inf)acfcn, ^?^
etnlof^tjnb t^ngcrimet fc^i^n, bebrcgclicf tjorgcmcnbet, ^ente nic^t^ fcanget tf)o^
l)ope, t)nbti?encre Gommentingeiviffcflaret?nbfortc Propofition rcfolucrt it>6rj
be, fct)0lbc men feen , tvat ein lof^ n?ebbern)erbicf; geftvcge i)bt fp* ^e fprofe ^it
?. ( be fiif^ be fcbpn^afttigcjlc t)^ ) leret nic^t M t)nfe im]cc)euene ©ercc&tic()icit , t)nt)
M Jbcren ^5n(li t)orbcnil t)tl) ©6btlif cr gnabc famptlicf falid; maf en , (gunber M
@obtncmanbcbord;€>?)riflumfalic()mafe, benic&ttvcbbcrgebarcn \)$, funber in
l)er olbcn t)orboruenen natur flecf enbe bliuet.
* SDatfe ocf leren, \>at be minfc^e borc&Jbe Icue cbber ingciieuenc ^ercd;tic&cit
tt\){erlei)frud)tecrlan()c, aIfebat5et)orm)crt t)nb falici) tvcrbc, i)^ aItf;o cjroff gcla<
gen, tventebeIeuct)oI^etberrcc()tfcrbigin9e,t)nbgeitnic&tt)6r, ocf mafett)nfct)or;
m;erin5 tjnb t)nfe tvercfc m^ nid;t fali($.
2td) leue €f)ri|llif e £efer , t)tf; biffcm Capittcl lerc , ^at bc Imterim - ©cf)ri^
iicr^ nid;t meinen , tvat fe mit fo prcd)tigcn tt>6rbcn t)an bcm ^lobe 3^fu €^ri|lt ,
t>nbfi)ner erI6(tn()c reben , tventcfeben .g^crcn^Sfum €^ri(lnm I)i)raIIcne crer in?
gc^cuener ©ered;ticf>eit einen ^6r5ereiber, SJorbeterer vnb ^f;ob6ter f;oIben t)n&
leren»
?3att t)ett fnic^tctt i>ttt) ttutte berrci^tfet&igittge*
lat^apittel alfo anf)eucnbe, S)e Dvec^tfcrbiseben f)cbbcnfrebein@obt2C. 3?^
► aucrmdl I;inberlifticb vnb captiofe m bcm Interim gcflcllct , bariimme vlTet
tl)OVnberfc!)cbenbc. StCcnte fo ©ercd;tid;cit f;i)r tngcgcucne ebbcr in^cta^jcne frami*
^tit, Icuet)nbb6oent, vnb be9icct>tfcrbi.(^cben allene framct)nb b6gentf)a(tti()e iuf^
be , be borc^ bc in^ccjcuene ()crcd)ticteit t)or @abc , na bctn cvbome bci> Interims ge^ '
recbtferbi^ct fi)n, fd;oIben vorfknwerben, v^belcre bclfc^ Slrtifcl^in ncnenmcge
tf)i> liben ebber t^o Icren , ^ente fe fnibetapen artnen elctibcn fiinber^ , be erc fiin*
t)enocf;v6Icn, t)nbt)or©abe^@erid;tejetern, allcn trofl t)nb bopeninjje ercr (See^
lenfalid;eit, vortverpctbciJ J^percn €f)rifli Srl^fin^e, vnb bcn &iimn an 3(2fum
C^Jriflum, ^arinne |tcf arme ©utibcr m\ ^a^^te m^^^ t)nb bc^ ^pcrcn ^brifti
t)orben(letr6(ten, vnb v6rett)n^t)p eiuene gcrci^ticbcit, framid;eit t)nb vnfe cigene
tvercf e t)nb t)orben(l , t^axmn m^ be ganlc f;ini^e @d;rifFt ^P bcn i;)cren (S^^priflura
t)nb (i)nen t)orbenf! tvifet , t)p M m) frcbc t)nb cin romid; (Stmtm bebben , melcf er
nf) eisener ©ere^btic^cit, t)nb t&ouor(]ci)t ei.gener t)orben(le nid;t fan Qt^at tverben.
T. 25etafitti5P mfber hM INTERIM. 17
^at oueriJDattvDvDt Juftificati affo m Dem Interim tfjotjortlanbefij, togc»
be ?>)?cJtlfr^ \)t^ Interims Darmif i)enod[)fam an , t)«t fc t)cn fprofe @t. ^auli ontrutt)^
licf uipdren , \)nt) ttorfmi^cn aflenrhalucnbcsJ ctc(ouen(ji)nbfpncr^crecI)ficl>cit, ^cm
Dod; oe 2IpDttcI t>e 9crccf>tic^cit tI)ofc|)ri(ff t)nb fecfx , Dot be t?cnnen t)e bord; t>cn gel^>^
uen gerecbrferDigct , in @obt freDe ftebbcn bord) 3^fum ^^ritlum.
O^^u fati it> Dcr ingcgeucncn ©ercd;tic&eit ebbcr lonfcr Icue , nkl)t tf^ocjccigent
wcrben, b«rDe@c(^ri(ftt)cm(?eioucnan3^f"ni^J^rit]um(ji|ft, ^Benfe DcgcI6ue
flcitnicf)! t)p t)nfer Icuc Dnbframid^eit, funbcr Dp De^^eren ^S^u\\\ tx\6[inQt t)nt>
gcnoct^Doning.
(Sot>e(fe?(rtifcIducr(lfc&ofbetJorpdrttt>er&ent)anbcn, bc borc^ bcngcloueti
on 3(Sfum ^Jijritlum (}crcc|)fcrbi.()et f^n , M t)$ , be t)or recf;fferbic^ m\ ®at)i on*
ijenamen t)nb ge^orfam (jef)0lben tvcrbcn , t)mmc bc^ ©ef ouen^ iDillcn an (E^ritlum
3€fum, intt)cIfen®obfbeQ}abert)nggcrccf)tic^cit, erldfin^c, fafid)eit, t)nb bat
en)i(j-c Icuenbt f>e(ft tftogefed)f , (^o r)i be Slrfifcl Dnfcr lere cucn^cfpcf , 5)arup mdtle
ducrti t^or^cr getvitfc t)nb f fare expiication gcfct>ccn , baf mcn f lorficf t)or(ldn f dnbe /
c(ft fe mit m$ in ber lere red^t cin^ ebbcr m^ t^o tvcbbcrn tvcrcn.
SSanbet wife t>or^ weldebe mmf(^e &ere^tfer^
Dtgtngc bcfumpt
(e ^(^rluer^ bc^ Interims tjorbuncfcrn mb mmvtn mit erer t)or(Iccfcbcr So-
► phiftrie ollent , t)nbt)orfmn.ocf, botfuf^imQ5ofetvoIt)nbrec&tgerebcttDe^
ve, Dorumme mdf^e tvp ocf f)px t)nbcrfd;,ebfficf onff^d^en, ben mongel t)nb Ii(t itt
biffcm ^opittel t)orthcfcn , t^clcfe ttDor be!^uueffufuc(! ({o(fcret t)nb ^crin fiirfet;
t)nb bor^en ofle fpne rebc xid)ttt, bot t)t be rcc&fferbi(|in^ bec? gelouen^ on (iJbtif^uRt
Dorfcifd)c, t)orbuncfere t)nb t)orbrucfe,. t)nb ber in(jc(jcuencn ©ercd;fid;eit ber (^ecis
Ienfalict)eit t)nb ^rldfing f I^ocigene , borborel^ bod; mcn minfc^e Dor ©obf bc(ldn t>nt>
folicb n?erbcn fon , ^nh orbei&cnbi(TeInterim-(^djriuer£J onbcr^ ncr^en t)p, olfe
bot fetjn^ iDcbbcr in be ^runbtfuppc be^ q>at^e(l3rutt>efd t)drcrt, t)nb bord; Ml{d)tn
gclouen cigener gered)fi^eit , t^om !i)iiuel tn 2If|grunt bcr ^cllen ^clpcn mo^ttn.
^at be Interim-(gd;riuer^ \)tf) beffctn Zapitttl tf)om bcffufe int)drcn , bof be
ingcgeucne 0crec^tid?cit ben ?D?infct>eii it)or5a(ffic5 fd)dle red^ffcrbigen t)or (33obe,
t)iib baf bitTc Ovcct)f ferbi0in^c f&ogelife , ol^ t)p er Fundamente in M ^eren ^f^vifH
mbtn\}, t5nb t)«fcm gelouen , f>dpcnirt^e , i>nb leue , affe novas qualitates t)nb
virtutes Uiiq , t^rtb irt benfufui^crt t^ogcflf c efficatia t)nb vis fi) tbo red;ffcrbigcn m
&a\)t, botp^y t5oerfan()cnt)or(jcuincjcberfwnbe, erf d(Tn0 t)om ^orn , Q5erbdme«
ni(Te, 3)obc, 3!)uuel, ^clle, t)nbf5o erIon(jenbotcn)i(jcfeucnbft)nbfofidbeit, piJ
i)alfd;fict erbicf?fct, SBcnte \)\)tp^ mbbtv Dnfen €5ri(]fifen @cIoucnt)nb bc^on^e
(Sd;ri(ff , be bcn ^crcn €5ri(lum t)nb fpnent^orbcntl, offcne ein ^unbomcnf feffet
Dnfcr rcd^ffcrbiginge m\> (^cefcnfoficfjitif , m\) fcd;f bot tvi; be rc^fferbigin^ , m
©abcbord^bcngcfouen an€f)viiim, lutfer t)mmcfufc5 borcf)@obc^ bormf;crfic5cit
t)nD ft)ofase, per imputationem er.0vipcn t)i>b erlon^cn , t)nb leret ni^t , tiat M
i9 23e^iSntn60 ^cr l\ird)en ^u ^mbwi^*
^txm S^rijli tJortcnfl «nD »nfe bogent t>nb ivercf , c&ber mgccjeucnc i)crec|)ticl;eit tbo
flclifct)OV@at)crcd[)tfcrt)igcn, tventcfo bat tvar tverc , queme Dc gered;ticf;eit nidf;t
imputatione fidei , funbcrvit)nt)merito noftrammTirtutBm, tt)i; n)Oi*ben nicbt
«ncne l)ord^ Dcn t)ort)enfl €6ri(li , t)tf) (utter gnat)e t)mmefuf^t)or ©a^e bord; bcn
©e(ouen0ered;tfert)iget, funbert^om^eleocf t>orc{)i)nfe cigenc in^egcucnc ®erec^ti*
cf;eit, t)nt)t)att;gfctcnt)t(icf erla^cn, t)nbint)cr tmfcn ^ofcrnfictve(i)td;(icf, t)n&
t^ntvcbberfprecf (icf tt)et)&cr(ed)t.
^eret)ct)erlnterimi)lcn toQtt t)ubt(icf an, bat fc bor^bc^@atan^©ivirt^
tel5eilfct)ort)diet, nicJ>tivetencbbert)or|tdntt)atfefc()riuen, (eren t>nb rcben , ebbcs
fo fc r}\>t t)or(ldn , ^nb t>t5 Oinbcriijl reben , W fc @abc^(e|ierifd;e (libc f^n , be t)t5
DiJrfate icfjcn ©abc^ movbt t)nb tvavf;cit f;anbe(en , mb in Un l^i((i3enQ5eift fiim
bi^en»
^cnte im anuan(je M Capittci^ feg^en fc , M bc mi!iifd;e borcf) ^olbt^
barm&ertic&eit (utter t)iimiefu^, ane fi;nen t)orbcn|i t)nb tvercfe fpner Qtxt<^tiA)tit ,
(inenc bord? ^tn t)orbenfl C()ri|ii , i^an ^tn fiinbcn er(dfet t)nb 0ercd;tf erbiget tvcrbe ,
tnb am enbe be^ CapittcJ^ feggen fe , \)at bc (cue in t)nfe ^crten t)tf)9e0aten , fo fe tf)om
ge(oucn t)nb ber f)dpeninj)c fumpt , ben mfnfc^cn borc{) be ingegcucnc ()crect> tid)eit
red^tferbi^c , be bar befteit bord; ben ^ie(ouen , be bdpcnin^ t>nb be (euc , t>nb tt)0 bcv
(lucfecin, ber@ered;tic[)eitcntta0enWdrbe, batfca(f6benne man()e(5affttd;t)^, mU
cfc (erc jicf fu(ue|l tf)0 tvebbern t;^ i t^nbfnibt bem Jperen ^5rifto fpne cf)re aff , jcl)cl#
l)et ft)nc (jcred^ticbeit man.(je(f)afff icf; t)nb i)n(3enod;fnm tbo t>nfer rcc^tferbioing.
3^ M n)dr bat tvt; (utter t^mmcfu^ ane bc tvercfe t>nfcr jjered)tic^eit vnb tjov^
benjl, alIeneborc5be^^peren®ri|iit)orbcn|I, van ben filnben er(dfet , t)nb i)erccl)t^
ferbigettverben, fov$5bat(3etvi{^(icferrtuncfent)nber(a(3cn, M mp bord; vnfeiu^e^
geuene @erecf;tic6cit be i)p bcii @e(ouen , Jpdpenitige t>ttb (cuc , a(fc vnfc bd^cnf , mt>
novas qualitates bcllcit , t>ati ben fiinben t>or(dfet »nb Qerec^tfertiget tverbcn.
ijbt ivcrc benn , be Interimiften tvofbcn feocjcn , M be fiinbtVjc minfd;c ^f)xU
Pu^tvere, vnbfDnc inse^cuenc^crc^ticbeit, tvcve €f)riftug vovbenjl i)nb ^evecbti^
cj)ctt, iveffc^ben t^o^vo/FiJefpunncn , vnbbcn J^ercn €$vi(ium ^an^ »ornid;tct
tnb t>or(dd;enet mxt , fiifj^ f ant nidjt ein bincf ft)n , ocf nicl)t tbo^ope bcjldn , t)at m
ane i)nfen t>ovbenf^bovc^ben i>ovben(l €^rt(ti , vnb bord; t)nfc in^c^cuenc Qtxt^tif
ii)tit t>or(3euinoc bcr fiinben cr^atigen.
^i^t (cre nimpt ben avmen (giinbern affcn crcn tro(l , t)nb briuct fc t^ov vor^
ttvifefingc, tventc tvor nenc vuflenfommenc Juftitia t}e , bar^^ ncnc ()dpcninc) bcr
faficbcit, 5lnc be^ .g)evcn €f)ri|tt i)^ nenemtnenfommene Juftitia t\>\)tx 0everf)tid)eit,
^nfe in.oegcucnc ®e(oue , ^dpcninsc vnb (cue fpn nid)t i)u((enf omen ^ov ©abc , bar^
ummc fdnnen fc t>n^t>ov @abe ocf nid)t Died)tfevbi3cn , vnb m^ ocf t>nfc @ce(cnfa(iV
cf;cit in vnfen Conkientien , in ben anfed)tin()cn nid)t vovfcf cvn.
\3nti m W ivdv tvevc W be geved)tid;cit , M \)i vov^jcuing bev fiinben vnb
<tv{c& lcucnbovcf; vuKcnfamcn ()c(ouen , ^dponiitg vnbicuc, a(fc bovd; beingcseue*^
nc9cved)tid;eitvan©abe t()oer(an()cn fi) , fo tvevben bc Interimi(len vnb aacmiiP
Cxtttai. fc!)cnnummcvfa(icD, t)nbivcvt ©abc^ Sententie bcilanb^jWiucn, t)ovpdfct p^ cin
ib»
/Derman , Dc nic&t Miflt i'n alle Dcm , t)at gcf(f;rcucn (icit im f^of c Dc^ gcfcttc^ Dat ^c ^^ ^
vDt Dt)0.
S>cin()cjjcucnc(jw:ecf)tid?cif ini)n^i)^ ncen Duflcnfomett^cr^orfambe^ ^tfttk^r
bamnmie bliuet femiDerDem flofc Dciigefettc^, t)nD fan Dart)orcf) nemant falic^ n?er*-
t>cH , 3a i)c fdnifft beflut allecJ unDer t)er fiinDe , »p Dat Dc ebofagcn f amen Dorcl) Den m. u
gcloucn m\ ii($:fum C^rijlum. Q3nD 9^ Dcrbalucn cin€ Duue(f4)e tnD DorDdm^
life lere, ^er 5lpo|lel lcrc gani^ t()on?eDDcrn , Dat Dc minfct)e Dord; fi;ne incjefleucnc
@erccbticl;eit mit tf)0(jefefteDcm i)DrDen|l (Ibri^i , mQmin^ Der fiinDe m\) tn falicbeit -
crlan^e , ^t Docf; allene t)tb Der ^bofage ©aDc^ , \>\]\> De^ ^eren iS^rijii oorli^nn^/
i)orc^DengeIoucn, DcDcn St^nHselouiflcn t&or gcrect)tid;cit wcrt ^erefent/ crlanget
wcrDt,
!^e(Te njifcDc recbtferDicjinjjetbo crlan^cn leret Dc ©d;rifft , wiD wcrDt \>m
Den Interimi|ien DortvorpeU/ De De "^bofa^e ©aDcd i)nD De^ (jelouencJ, bi)i* flar i)or*
fireacn , t)p Dat fe ere t>alfd?c erDid;tel'e rec^tferDicjing , mn erer inge^eucnen gerecbti^
c&cit mdcjen infdrcn t)nD bc)]eD((jen , Q}nD fdlcf cine tt)J)fc Der red;tferDi(;in3c i)dr()cucn,
i)arDorcb necn minfcbc \>an 3IDam^ tr)Dt , betb tf)om lejl^en ^aQt t)or @oDt gered^tfer*
t)iQit r}$ cDDcr jvert, t>nD i;tfunDer t)elc tfeom Diiucl ijefdrct ivcrDcn Dcrcj) Difle Intcrim-
fcbc tvi;fe Dc rcd^tferDtging t^obef omen,
€r|]licf m anfange Der 5\ercPen molDc be SDiiuel , Umk f)t Dc lcre De^ €uan«
geli; nicbt gan^ f onDc »orbinDern t)nD Dcmpcn , De ^ercf en ©aDc^ Darf^en t)dren , Dat
mcn Dord? Dat (guangelium t)nD cjcfctte , Dat t)^ Dord; C^priflum t)nD gubc n?ercfc tm
©efettcgcbaDcn, t)or (SaDc tbofamen mufle red^tferDid; njerDcn , ^nD wolDe M
S^rijlu^ tbom Delc , t)nD t5om Dclc Dc guDcn mvdt Dcn minfc^en. rccbtfcrDigcn ; m
i/?unDerDe Interimi|len DnD ctlifcjulianifcb ©clerDcn f;j;rt)an ocf ^olDen t)nD lcrcn,
4)arit>eDDcr bebben Dc21po|lcl ducrjl befftid; gc(ireDen, m in Dcr ^pijlcln tf)0 Dcti
Dvdmern, Q>alafcrn, (Sbrcern, t)nD aacntl)alucn t^ofecn , t)nD betc ©t» ^aulu^
Ddrre5erut5gefcct)tDen, 5)cneucnDcmJ&ercnCJ£)ri(^oDc(5)ered;tid;eit t)pguDe tt)cr*
cf e i)nD DecJ ^efettc^^c^orfam fettcn , W fc €^ri(lum t)orlorn i^ebben / Dctt)ilc fc Dorc!^
t>(^t ©efctte ^erccbt werDcn n^illen , t)nD \>an Dcr jjnaDc gtfalitn ft;n. @al. ?»
S)e ejcj)ri|ft lef)ret Dat m) nicbt Dorc^ Dnfe tvevcf , t)nfc ©ercc&ticjeit cDDc»:
i)orDcn(l , funDcr allcnc Dorcb Den t)orDen|l ^S;^xi\ii n(i)tftxt>id) t)nD falicb tverDcn , t)nt)
i)ttt ivp dS^xifiu^ .()cred;tic()eit t)nD t)orDcn|i , Dorcb Den gelouen Dc t^ogcfccbtc crldfing
in €^;)nfto crlan^cn i)nD crgripcm S)iffe mijfe t)an Dcr recbtferDigin(j t)6 m$ gcmpp
t>nD»a(l, Denfc i;^t)an®aDcDorcbfi;nn)orDtgeapenbarct, t)nD Darummc tvetcn)i>
t)atFundamentt>nfcrred;tfcrDigtng/ t)p ncnc ingcscucnc ©ercd^tid;cit tbofettenDc/
€ori(lu^ p^ Dn^ i)an Q)aDe t^o Der crldftnjj , f;ifli5in3 t)nD rc^fcrDigin^ ^egeucn , De
y^ m Dartf;o genocf; , 2Bt) tt)ctcn duerf} buten €f;ri(lo , t5o t)nfer red)tferDiginge
DtiD faltd;eit nicbt t^o fdf cnDe , Dc cf)r gebdrt cm allcnc , W) ivillen fe cm ocf nic^t aHtf
nc laten funDcr ocf geucn , S)c Interimiflen md^cn cre mpfe red^tfcrDid; tl^o n^crDcu
t>orftcf bcf)olDcn, t)nDDarmitin 5lff^runDtDerbcllen farcn, Darfc Dod; fm wM/
v&oDt Dc ^ere bebdDc t)nd m crer blinDtbeit t)nD i)orfdrifc!)en fcre*
\Sp D«t Dclnterinaiftcn (^dDtlifcr barm^crtic[)cit, t>nD Dem .S)ci'n ^^&viflD
€ 2 nicf^t
fii^tthovtUQtmn, tnD^en anfancf»nt)Dcnen^ebevgcrec^tld|)eftt)nfcn freffent)n&
»orl)cn(len ti)m Mt thotiQtn , leren fe t)at t)e erjle annemincje @dt)t(if er jnabc Dar^
■ >ord^bcminfc()e tfcor ingcgcuenen @erecf;ticbeit f)erna fumpt, be t)en minfc^en ocf
»or©at)c, mittl)OtJont)c5ed»ortien|]e^45vi|]i (n)0 Dc Interimlf^en f)i;r»an legen)
S^6l rcc^tfcrbigcn / mft in »nfem milfen ijidn , t)nt) (eggeii ^ac (Sobt mit tem
mitifc&ett m'^t ivo mit emeni 25Iocf ^dttbele, funl)crt5cccnnafpnemn)iffcnr
tt)cn 5c tfeo fi;ncn 3arcn f urapt 2C.
Beiibro 9?a t)eni l)c Interimijlen t)at tf)ecnt ®abe^ t)p t)e^ minfc5en tioiflen unt) ft>ne
ar bitiio. iDornufrti^e 3ar< fcttcn , t)t ere mcininije nicf)t anberg, funt)cr bat De anneminge M
gcfouen^ C^rijlt , t)cr an()ebat)cn gna&c onb faficbeit fld in bem frien tviKenbe^ min^
(ti)en , M \)i pt)t annemcn el)ber nic()t aimemen mdge , tvcnn l^e tf)0 ^uber t)ornuft
tt)t)cr t)or|iant)t f umpt , t)nt) fe f)ctcn f)t)r t)ed oabcrtJ tf;ccnt)t ant)erjJ nicft , af fc t)c l^er «
tcn bctvcgen i)nt) bcm frpen mfflen ctttJCfJ na belpem
'^ ^at duerjl in bej5 minfcf;en t)or(lant)c t)nb fri;en itjiflcn fcfeofbc fldn M €uan^
Ocfion mit fpncr $,no^t antftonemen , x)i caf fc^ t)nb tjnrecbt , be .?)ere (£5viilu^ fec^t ,
3ob 6, batt5oemncmanbtfamc&ct)abtrttcccnbem 97ut)^ be^QSabcr^ t5ccnbt/o nicbt
anberd alfe be fo txtn natur bdfc , blinbt , t)nb bujlerniffe |i)n , t)nb bem euan^elio
€$riflit)nbfDnean^cbabenengnabe tf)0 tvebbern , bord)ben©ci|l©abedbcn)agcn
tverben, batbcr bdfcnt)nn)iflige n^iflc j}ubtt)nb tDiflicbtiDerbe, 5dve@abe^it>ovbt,
aciduc t)nb f olge bem , t)nb njcvben alfo ©abc^ mWt , unb fpn mlU , ein n?ifle.
^en bc minfcf;e f)unbevt 3ar olbt t)nb be t^orjlcnbi^eile »p Srbcn tD6x\>t,
nocbbcn^ f an be t)tf) t)nb bovci)|i'cf fiHuejl, ancbit gnebigc tf)cent M ^emmelfcf;en
^abev^ bcm €uangclio nicf)t (jelducn t)nb ben ?)evcn €5;)riflum annemen , tt)cnte
i.€i)v.i.2.bat€uan0eliumt;^ben tvpfencinc bov^cit , t)nb bc .?)eve €^vi|]ud cinc avgcvnifle,
3ol).x. eot)^ocf bc^:8ovnufftDnbbc(ian^ett)cdt in geifllifcnfafenpbelbuOevmiTe, tvnbp^
be minfcbe t)Ov bcv ti;bt , ecv ^e bovcf; bcn ^a\)ix gctagen tDcvt , in bcm rif c ber buflcr^
Miffe t)nb in t>i^ ^uuef^ aen^alt , t)nb f an 00 fo votimd) alfc ein blocf borcf) f»)ne mbtt
«)ecf)(!cf)eit , t)nb ein @tt)i)n bovc?) ft)ncn t)nuov|]ant, t^o bcmCuan^eliot^nb vife
€^\'i\}i famcn , borcf) ft;nen fvpcn willcn , ben bc^ minfcf;cn natuvltf e t)ovfianbt tmb
f^ftt 6 8. tVffle,t)nbbe()an^erapientiacarnisi)^fi*cntfcf)OprebeIliontt)ebbcv@obt, t)pvmac^
Siomi iicfocfnicf)tt)tibcvbcnic^t5omafen, bem®eii]e@abci^t)nbft)nerfeve.
!5)ac ©obt bcn minfcf)en nicf;t t^ee alfc cinc n blocf , t)nb bat tin m\U ft; in ^en
mfnfcf)cnbcinbenbldcfennic!)tp^, ti^etcn tt)t) tt)0l , mkm ocf bat©obt bc^crc
|)orcb ft)n tfeeent be t)ntt)iHioen t\>iflicf) maf e , un^ fo t>at (Bobt t)or* iTtiee l?ilii';
geti (0eipc0grtAt>em(*)COebe, t>M betiatmlifc mmfcfee ane (Babes gtia^
^e C^njlum wn^ fYttiguancjclium jo fo wcinjcb antiemeti worpe JM«^<
lO^ , wcDOer l^reweti Qwv\l ^onbe eme Oe minf^^^ w^' / ^^^ ^^ ^*^^ "'^**
5S*nbtt)cre bcn Interimij^cn nk^t ndbicb gctt)efcn , biffe ^efifeniffe S)cn t^o
Dorbrete tf)0 fettcn , ^c bar lcrcn m bc fvi)e mflc , in fafen t)nfev vecbtfcvbigm^ t^or
Q5Qbc, t)orfef)rt, nacf)t^, t)nb mibubticl; ft; , t)nb bat be mtnfd;c t)an natur aHcnc
rdnmtKbbcv(lvcuenbcmtt)iflen@abe^, t)nbnccn blocf, funbcr cin tt)cbbcrn)tUic!),
l 35ft4titting iviber Ub INTERIM» n
t^tmxfvtmn^t minfc^e fp , be bem ^uancjedo nlcl;t jjelduet , m\> 3Sfuni €^rt|limi
ten ()ecru6i0eDcn \>ox fnnen ^eilanbe »nt) (^alJc^mafev ntdbt anncmen vnb (;oIt)en.
fdnen, ^eJ^ere ff)ce en t)en t^oudrne Dorcj? fpnegna&C/ t)ni) erlud;te en Dorcfefyj!
!^at t)n^t>eInterimi(lenmitevemIofen(lefe, feamMod^ duj^ t^o meten , Ui
mafcnfe jlcf fuIue|ifd)Ult)Jc^, t)nMerent)at@oDti)e^inDercfot)or eren jmn m Dev
5Ddpe afffteruen , alfe blocfe falicf; mafe , roente fe fejigcn ©oDt tbee De minfd;en tven
fe fbo eren 3aren famen , DeflenenDorjloruen 5tinDcr f amcn tf)0 eren 3arennid)t,
Darumme ( na Der Interimiflen f lutbreDe ) maf et ^oDt De itinDev alfe blikf e falicf) ,
M D^ tmt eine fd;dnc Interimfc()en?iegbcit/ ©emdc(;tc mit el^ren in Dem 2lllco^
rane fldn,
S^e^dpe t^^einbaDtDertveDDcrgcbort, 3>arinne ivert De hilHCit Q3eifl ^e^e^
«en , ^De cjcDofften tt)tm Dcn ^eren €^ri|lum an , tverDen Der €I)ril]Iifcn gemcne
tncjeliuet ,^De Dcn geifl C^prifli 5efft , t>nD Dord) Der gelduioen ©cbcDt ©aDe beuolen
t)nDauer()euen, ivo fd;oIDe Den De(;i[Iige ©eilhnDengeDoftenfinDern nic|)t ft)nt)nD
tvercfen, fe weDDergeberen , t)orni;erent)nD<)uDe t^nDftidigemotus in cne erii?ecfen ,
t)nD fe alfo ocf tf)een , m Den ocf Dem ^illigen ^o^annt Dem l^dper , Dord) eine fiin^
Dcrlife prcerogativa, tmgeboren tnmoDer liuc gefd)een t)g , t)nD Darumme n^erDcn
DeflencngeDofften finDerfenocf nid)t falid;alfe De bldcfe, funDer voerDen ocf Dovd;
Den l)iU\Qtn ©eiit betragen t)nD (jefa^cn , Daruan n>i)Dcif an einem anDcvn orDe*
!^at DelnterimiflcnDafpeDipe tl)eent ©aDe^an De beDagcDen 3are 5en()en , itcm
Darmit cicuen fe tI)Ct)orf}atit)e , Dat Dc fric tt>ille nic^t <)an^ ft) in Dem minfd)en na Dem
falle t)ovDoruen t)or|ldret, t)nD t^pgcnamen , funDer allcne t)ori\)unDct , t)nD fdtme
ficf mit Der tiDt t)0vbalen , t)nD ^3aDe^ anacbaDene gnaDe t)tt? \kl fiilucfi etlif cv tnatctt
neucn Dcm ©dDtlifen rbecnDe annemen , $)<it t;^ falfd) t)ndinved)t gelcvct , ttoo fl)0^
udvn 0efed)t , ^t e^ve i)6m &a\>t Dem ^evcn , vnb nidbt ^en mmfcbcti.
^t6 ^cfetfeiJ, tt)elcfev m allenDinijen, ttenn t)an Dev n^pfe t)nD matc Der
ifecf)ffcrDim'nge()cIevetit)evDf, mof^ ()cDad)t wevDen, t)0vfit>igen5t)vDeIeteriFni|hn,
feovd) ireicf 6efctfe ©aDe^ niiflicf De tninfd)en fcbvcdfet , t)nD tf)om (lelouen €I)rifli
»dvef , aHnfeDaf ©efeffcDe evfenfcniffe DevfiinDenanenelevet, x>nt> De evfanDc fiiuDe
Dcnminfdjen fc()recfct, t)nDa(fo tbomw^cven C^viflo »nD fpnem ^uangelio t)dvet,
twoDebillise^lpoflellevef, Q}nDn)t) njctennicbt it)Ovumme De Interimifien De avDf
tb»> veDen, tt)clcfe De fd)vifft ^tbnifm, mit funDevIicfem fiife mi)Den, SOSp fvud;tcn
t^H^ duev)! De 5lnfinomcv Q5ii\} ft; Da*v t)nDei' be^vauen.
?San btt leue t)nt) guben werrfen*
^^a Demfm Interim affc^ mit fifliner ©op^iflvie t)ovDuncfevt , vortt)icfeIt t)tiD
®c5 t)ovn)orent)d, t)nDntd)fDaiten seavbiiDctnjevDf, Dat De t)ovtt)unDcn Ccyn-
fcientien (3ef)cfet, Dc n)avf)eit vecfet an Dat ficf)t gebvad)t, t)nD Dev ^f^viftlifen ^eme^
ne@ceIenfafic^eitt)ovtt)avet tt)evDe, funDevn Dat De ^attjcfilife t)p()eDccfeDcn evDdine,
Superftitio» t)nD mifbrufc, fiefmucfet, geuevuct t)nD vottUt f()OfleDecfet tDcvDcii
21 75e^amntt$ b<r ^trd^ctt ju ^mhmg*
^©0 mofcn m tf)0 ^ovtvann^ »nfet Confcfen^ t)nb @ee(cnfa(ic(?eit \)tf) bem Inte-
^rimm]DerfcS)cDt(id; antd()cn, njatDovfci^ef^n in beJTem €apitte(, alfo an^eucnDe,
S)e (eue be Dav i;^ M cnDe De^ geba&eg 2c.
!^at t)e vedxe tvave 0c(oue m (£tvi(lum bovc^ bc (cue bcbicj , t)nb De (eue fvuc()(^
&av t;^ in t>m gildmgm , i;^ nein tn)iue( , li^at ouevjl t)e ge(oue , i)art)oic{) De (Sl^v(#
fien t)an t)en '^nc&viflen ttfjwen&id) aflene na Dem namen i)nDcvfc[)cben' tvevDen ,
fd;o(DecintDave, red^tfevbi^enbe ()e(ouefpn/ t)nt) Dat t)c<)e(oue, be a(knc t)nt) nidl?(
mecv(]e(duet, a(fet)ati;l)tn)dv, fpn)at^oi)tvet)ct, Diit) fiif^ apcnbavetn?evt, xctU
cfen9*e(ouent)e3)uuc(oc05c(ft (a(fe(St.3acobfed;t) Q3nt)Datt)ese{oue, bavinn
be minfd;e ixgcn fi)n ^etvcten t)nb \n t)nijc(;ovfam i;esen ©ot)t (euet , ein tDav^affficft
t)nt) vcci)tfevt)i(}ent)e ()c(ouc fp , i;^ t)nvcc^t ^dmt
^ajcnfc fo(f en gcfouen , t)cn ocf t)c ^iiue( ^efft , barinne ocf mennicf) man itt
(\{\m funbcnt)nbfd;anben(euet, t)ovbeni'e(j)ten(eucnbisen t)nb rcc^fevbi(jenben 0e*
fouen 6o(ben > r>^ m apenbav t)nb t)orbdm(icf evbom , t)nb ein njec^ t()0 al(en fiinben/
t)nbft)ntfo(cfe ge(6uigc(ube xi6)t t)n(je(duict) , t)nb tf;oaflen gube» roevcfen »nbud;<
tid; t>nb t)ov «i^obt ein (jrutve(.
3bt t;^ tmav fo(cf t\\\ ^dmt m bem namen m ^e^oue, tvevt ocf a(fo in bcc
©c&ri(ftc)enom«t, Ouerllnicf>teinn)arf;afftic()()e(oue, njobegeioue i)eian 3€fum
C^pripum, be ben minfc^cn red^tferbiget , t)nb ben ()i((i(jen ©eift er(an()ct , '30ere
fo(cf cin ^eijKofd ©e(oue ein tvar^affticb (5)e(oue , fo mdrben a((e^puc|)Icv^ i)nb bouen,
be |i'cf €5viften vdmen , m ^o^^t rec&ttevt)ic& t)nb fa(ic& , De boc^ Q)abe{5 9vDfe nic^t
beavtien tt^evben*
^in vcc^t tvaftv ^e(oue rec&tfevbi^et tjov ^o^t , mm be^ .?)even C^vijli
tDi((en, t\)e(cfen()ebe3vppt, ^en nu cinfo(cf.?)if!ovifd;evt)nb5^am()e(oue, ved^H^
fevbi(jebe i)Ov ©abc , md|ien be ^iiuc(e ocf fa(id) tvevben , bc oef fobanen ge^ouen f)cb^
htw, 3btveben duevfl be Interimiften a(|o t)am ge(ouen bavumme batfe bc ved;tfev5
t)igin3et)Ov(!^abebem()e(ouen an^Jpviflum ni($t t5ofd;viuen , funbev anfpneiflebe
fetten n?iflen be inge^euene Qtxtii)t\d)i\i, n?e(cfe ein t)orbdm((fer ^rboui \}^*
^^0 bem W be fviit?i((igen tt)evcfe m\ ©abc t)n()ebaben , be nid)t anbev^ benn
minfcfeen tradition fpn , fo n?o( eve be^onin^ t)an ^aX^t f;cbben fd;o(ben , a(fe be t)ait
SWfitt^.j. ©abegebabenf9n,i?^bci)nn)avf)eit, n)entebe.£)eveC^viftu^feci^t, Q3ovijeuen0bc*
ttenfemp, ben)i(efenic(?ta(feminfcbeK(evet)nb9cbabe(evein
S)e gnabenvif c betoninge Qi\\)tx tDcvcf e f umpt i)t(; be^ Jpcven tbofa^e , be .5)eve
5e(ft minfd;(ifen traditioncn , t)nbt)n()ebabcnt\Hvcfen, fo nic()t t)tb fpnen gebabeit
ftevfTeten nene be(onin()e t50i)efecf;t, t)nb bavummcfpn fecin t)ov(aren arbeibt, i)n&
biiuen ane ©abcf^ beionin^c , cbber bec^nabin^e , 3bt fldn ocf fd(cf c ivercf e bcm tvor^
i)ei)nb^baben©abefJ0emeen(icf im tve^e, t)nb t>orf;inbern be red;tenguben n?ev*
SWfltt^.ij. ^e^ tt)0bennbe^ere€^?)riflugben3dbenantd()et, t)nb fdicfe tvercfc^orn?arp«t«
^t in ber @ci)rifft ^ubc tDcrcfe , Supererogationis m\ ben v^opbiflen ^e^
nomet, t)dr()elMetn)cvben, tjnbbatbenjcrcfe, fobatlnterimt)ovte[(etinbiflem€a'.
^\itt\, fc{)o(benSLipererogationist)nb m\ ©obt t)n()ebaben tt»erife fi;n, tJnb bat
t)efu(uen f;dgep n'^ mef;v belonluijc i^an ®abe f;ebben , a(fe bc n?cvcf e ber ttin mn\)t,
i)l
I. 23elfrtttt«ij^ wibiX ()4« IN TERIM. ij
t>^^ei)ntt)aif)ett, t)nt)t)ateinminfcl)cniebi*0ut)c^t)otnfte, airecmt)an(53ot)C qv
bat)en t)6 in ls)nem aefette , t)at Do* allen minfd;cn t)cn munt)t (loppct, allen robm
Dpbeuet/ »nt)aacminfc()enS)OvD6met»or(yat)e, Datumme t)at i)btnemanDt()0(t)ct, -^^«'"«•^
Dnb mlt Dcr DaDt crfuaet. 3)t)t ^^ ocf crt)id;tet , mt> p^ cin (ofer mmU taiiDt , Dar
roit fc crc ?>?)6ncf cri?e erf)0(bcn f)cbbcn , t)nt) njpDcr gcrnc erbclDcn.
!be ivcrcf e Dc in Interim a(e5 opera Supererogationis , bxit i)r> Dc auer @a^
te^^eboDt (iefct)cen, anaeta()cn tDcrDcn, fi)n ncnc ivcrcfc, t)e aucr(5)aDc^^ebopt
fleDanfoncn^c^ebetenmcvDm, wcnte fc fyn an ficf \>an ©aDc jjcbaDcn , t)nt) trat fiift
t)anDen openbus Supererogationisgc(crctn)ert)ti;^cinlof!:? »nD er(a()en j3tfcbtt?e^/
3Dt i;d\)an anbc()innct)ertt)cr(tncenminfcbegcivefcn, f;c tvcrt ocf bctbant cnDcbcr
tvcrftnicbt famen, t)e mef;r ^ubcr tt)ercf c ueban f)cDDc, affe Q5oDt Dorcb fi)n (jefefte
flcbaDcn befft i)nD crfdrDcrt , Q}nD tt)cn rcDc Dc ivcre , fo f onDc bc ane Dcn ^crcn dlyxU
ftum falid; n?crDcn , mnu cin t)uacnf amcn gcborfam (^aDe^ Q)cfettcd , p^ (^ercd> ^^om. '^
* 97u t)^ ncmanDt , De ane Dcn ^crcn (Sbrtflum fan fa(ic& tvcrDcn , ^arummc
i;iTcf ocf (jwifd, DatncmanDtr)(J, Dc @aDc^(2)efcttecrfiilIe,j)nD Dord; Dat @cfctt£
DnD fi)nc tt)crcf e Unm fa(id; ttJcrDcn.
Q3nDi;^ncnminfd;cV)pcrDcn, 3a ocf nid>t Im {)cmme( , Dcm ttm^ Mti <|u^
Dcntt)crcfcnauerfloDicb tt?crc, Dcbc fu(uc(l nicbttbo DonDc t)orp(id;tet, t)nD ^c alfe
tinouerigc^, Dc^ be n«c()t t)an noDcn bcbDc , fonDcanDcrnaucr^cucn, cDDcrtJorfoj
pentborfali^cit, 2330 DeO}?onncfe DnD (55oDt(ofen ^J>api|Icn t)tf)t>orfcbamct gcDatt
^cbben, t?nDtt)i)DcrtI)oDonDejicf nid;tfd;cmcn, ^mik De^3>api|]cnfon;fet)an9U^
Den tt)crcf <n fi)n , Dat fe Dcnn ocf Dor anDcr (^unDcre t)c(e oncricl; (;cbbcn . ttjorumme
bcDcn fc Dcnnc , ^ccr toor^iff t>n^ t)nfc fcbulDt , t)nD Miferere mei Deus fecundum
magnam mirericordiam tuam. €r ei^cn munDt (6(}cn|Traffet fc.
S)cei()cnDom tiDtdfcr ^iiDen)^ nicbt aaene t)an @aDc fri) ,ge(atcn, funDern
ccf Dorcb (^aDc^ ©cfettc beflcDi()cf t)nD bcfrcDet , Dod) a(fo , Dat De fu(ui()c rccbt na &(i^
l)cdgcbaDcngcbrufettt?erDe, ^nD Dcroifc cin (2!bri(icn t)an tt)cgen*onfcr ttjarcn Dvcd^
gionin()rotcr fhbrcOcit, t)nD t)amS)uuc(i)nD Dc ®oDt(ofen tt^cr^t gebatct t)nD t)or^
fo(()ct tvcrt , <Sd;o{Dc f)c fpn bcrtc m fpnc guDcr nicbt bcngcn , funDcrn qM in Dc(fcj:
t)or()cncf lifcn tt)crlt bcbbcn a(fc f)cDDc be tjDt nicbt. Q^nD mmt ^abcd tviacn ttjof ^- ^"r.r»
DorlatcnDc bcrciDt fpn , Q}aDen)nD9])?oDcr, Jg)ufdt)nDJ^o(f, t)nDaac^tt)at5cbcftt,
CBnDDcDatnld)tDcit, DnDDctverit, t)nDfi)nc ()iiDcr(eucri)cf]tuenn ^^riflumDat
^c (yner nrJ;t tiocrDicb f^. Q3nD i)d ©aDc^ ernftiif c ©cboDt , i^at tvi) cn baucn aflc^
fd;6(cn (ecucn , cmfol()en, t)nDtt[)cni)Dtalfo©aDc^bcuecf, t)nD Dcr fafen 3c(c()cnf;cit
f rforDcrt , nid;t aacnc Dat t)nfe t)or(aten , funDcr unfc feucnt ocf Daran fctten.
S^cmna fcb6(cn \v\) m\m negcflen a(fe 'on^ fulue)] (ccucn , tnD cm mit Ii)(f t)nD
fluDcf)c(pen, ivott[)i;t)n^c!ernclnDernoDtj)cf;u(pcn fc^en, Q3nDa(foDuDetDc^cre
€^xiiiu6 ^Dcd (jcboDt Dcm n)f cn 3unge(inge , Dem f)c fed;t , ©a() bcn t)nD v^orf d^
^aUcnttt)atDubcfF|I/ t)nDgiffi)DtDcn5lrment)nDfinti, fo(()emDna* gjj^^^ ,o.
Q3nDDiti)^(^aDc^ScboDt, Dateincmitdfcnna oclcjjcn^cit fpncrt)nDDcrt)i5r;?
fancnbcnnoDti ern(l(if t)anQ)aDe beualcnj?^, lonD t)$ nccn frptti^iaicj) tnD Supere-
ro-
34 ^eUtttnii^ bev »ir^eti $u ^4mt>ur5.
rogationis mvd , M 6mi'\i t>e ^cbatJe (^Ja^ed ^cfc&uf, tva Dat Interim t)nD be
Cfj^omijfc (e.flcn , ^e )tcf crer TOiaigen avmoct , bat i)(J De^ fcf>atne{ofeir bebelfacf cjJ r6*
men , m\> bocl; Dat ere nicbt Dovlaten , funDern flcf aHcne mit fromDen gui)ern Dtljfo*
&ern t>nb mejlen , »ni) folcfe erbid>te opcra Supererogationis alfc merita , mUm
(le, i)art)orcf;i)or3euin5et>erfuni)e W]M)at tWQt (euent erlanget n)ert)e, Dorfc^pcn,
t)orbreuen, Dorfe^aelcn , n>o ade mcrlt mtf) , Dat fe ^eban (^ebbcn, t)nt) ere ^rcuc
mii)©e<jelfeauertugen/ i?^ t)orforifcf;.
ivufc^eit ftett Den , De De gauen bebben in red^ter f lifcff^eit t^o kntn , m&o\>t
ml frp , i)nt) md^cn t)tf)erf)alue.n.t)eg geflanbe^ rool leuen , 3t)t ijg ocf folcfen lube»,
i.(Jar.7. t)cmif5ertent)nt)lpffefoneninfiifcfbeitleuen, DatfiJluigenjoltf^oraben, tpoocf t)e
f)i(lt|]e^dulu^rat)et. 3^ati5uer|Hufcf;eit,. De ni(t)tcine(Jminfcf)entvercf, funtiern
cine funt)erlife t)nt) bo^qc gauc ©aDe^^ \$^, beter fc()olt)c fpn alfe fiif^ t)e {jel)orfam ©dtJt^
(i f c^ gefettc^ , t)nt) bc ^uncf framfcbop mebr bcionlnge fcf;olt)e l^eboen , alf^ De &6\)U
ftli6)tit t)nt)t)d(]ent in Dem n)Ol()ebrufeDen (S^efbni^e , t>nt) tin Opus Supereroga-
tionis fyn fcl;olDe , p^ i)tb Der (5c()rifft nid)t ttobcmpfen.
^nb t)en)ile alle Adiaphora ? M p^ , n^ercfe De nicbt mn ©abc ^ebaben ct)^
l)er tjorbaben fpH , fri)n)it{icf)fi)n, t^nbutf) frpemtvlllcnangenamenmerbcn, fc^of^
benn)ercfc Supererogationlsfi^n; t)nb auer tiat ^efette (jcbdn fpn t)nb f)cfen, t)n^
grotcr belouin^c bebben , alfebe jjef;orfam be^ gefettcd, foi)^;o ^emifTe , W mim
fd;entraditiont>ti^fr9em minfcl){ifen n?illcn f)er|1etenbe, aucr (^c(Ot^ gebobt gefettct
h)erben , alfc ben ocf be ^]3api|lcn bon , Q3nb men ^at opera Supererogationis we*
ren , t)nb fo bo^c bclontniic bebbcn , fo mii|]e be^ mlnfd;en ftnnic()eit mel)r t)nb bcter
alfe ©abe^gebobt, bet)jf^bod)t)or allen binjjen gcbaben fpn , t^nbtiDelcfcrgc^orfatti
n\tf)tp^ a{fea(Ier minf4)en ^cborfam t)nbtDcrcfe, 3bf r)$ tjortvdr be (cre be operi-
busSupererogationis , t)an ben n)ercfen be bauen ®abe^ gebobf fcbo{en geban f)e*
ttn etn@abe^(ellertnge, barbord) mlnfc&en n^ercfe cuier ©abe^ ^efeffe t)nb mt^OQtt
werbcn, t)nbt)an btn Adiapiioriseln5((f(jobtgemafet, i>nb an ^M ftebe ^cfef*
tef n)crt*
!^af <^t. ^aulu^ ane bclonlnse tbo (Sorlntf)0 ^clcref f^efft, t)nb noc^ ntt
. mattbtnagelejjentelf bcr fafen, t)mmc fiif^ baf (guangeltum mod)tc prebl,gcn , ^tJ
©abe^ gebobt, onb p^nccn wcrcf bauen baf gcbobt Q^a\)(^ , ^cnte allc gmalbt
»nb frDf)eltt?^tborbun)in^e, t)nbnlc()tthort)or|]t5rittge accjcucn, 3bf \}^ ocf (55a«
be^ n^incer^erntfTe ff)ouorb6benbe, bci? ^uangell; loep tbo forbereu , t)nb ben f<iU
i.(50t.o f<^en5(pofle{ncrcmif6brufc, barborcb ©abc^ n)orbt9c(ejiertt)nbi)or()iiri^rtn)crt,
i>pt5obeucn m\> affrbofnlben, «nb aifo n^ 0t.^au(u^ beuec( (jctvcfr , »mmc fufiJ
ane (oen t5o (ercn , t)nb nccn n?ercf bauen ®i^\)t^ gcfette (}ebdn , tvente be orfaf e bar*
ummet)btc)efd[)eenp^, crforberf t)bt alfo.
Q3nbn)en fcbone fofcf elnfrln)inid)n)crcf , t)mmefiifd anc arie bclotilnge M
Odni>nbboenfonen/ \mm tvi;vnfebejtcboct^, »tib alle evj3eriilfTev)oi{)Obet?.
I. ^iUntn^fi wibtv t>M INTERIM. ly
(5)at)edIoff, Glorification, Conteflion, i>nt> t)ancffcggin(je, i;gi)anQ5ai»
U Ciibam , t)nt) Dcfuluige antl)Otc(jen , mit 2Cort)en , ©efen^cn , ^nftrumenten ,
©ebcrt)en , ^ni)aUcrIei;n>i)fe, Darbord) pcf ein jjelouicf) fram f)erte t>or ©abe faw
Dancfbarcrtogen, rtcilfri), 2)t)tt;^6uerj]t)arummenic^teinn?ercf, Datauer©at)eJ
©eboDtp^» . . . ^ «
Sbt i;^ tttjar anpcf fuluejlein f(ic&t tvevcf , M ;emant)t t)or t)e^ ^percn^aj'
i)e ban^et, tvent)en>erfe@ai)e(^3e()0vfamc^anentl>a[uen, t)aric(}enbet)acl?ttt)ert)en,
f)&t3eua{t5uerj](53at)et)avumme, t)at pDt t)t() cinem cjdouigen t)ni) t)arcf barcn (>cr*
ten ^erflutf). ^at 6mx^ De Interimijten l)er^elif en &t\mi t)nl) t\>ercf t^of>ope ra*
|Jcn , bon fc nercjcn^ anM mm , alfe M i)e (55ot)tlofe ^onf cric t)nt) t)er Q3api|li>'
fc()en traditionen narrentvercf , md(jebefc()iittett)nt)(|e5antf)auett\>crben , !^ctT?ile
6uerl] t)c Interim-OJJeiflercJ t)c funt)erlif en tt)ercf e , t)e frame liit)e ane <^a\)t^ beueel t)tl)
ficf fiilue j] Don , fo boc() auer Q5al)c^ gebot)t i)nt) (jcljorfam acOten , t)nt> be fo aucrma^
tige .grotc beloningc fc^olcn f)ebben , &o tuor&cn ocf njarlicf t)i|Tc n?crcf c fon^erlif e bc^
fonincje 5ebben, Dat9?oa Den Diauen t)nt) De !^uue t)tl) ber ^lrcfcn t)tf)fent)c, t>ar
I)e5l<:fmvcrcf t)nt)'iCi)nber()eanricf)tct)e, "^at 2Ibraf)am »nt) ^otf) ere ^ert)e t)n&
©efctet)anant)evafflVmt)ert)en, ^at t)c fint)cr 3frael 3ofcpl)^ Qtbmtt mit ftcf t)tf>
€0i)ptcn ftorcDen, !^at S)auib alfe cin t)n|tnnic() minfc(?c i>or bem fonincje 5lcl)i(5
fdumici)e, ^at^e beprjcputia ber ^feilillcr mit groter t)(iv fpne^ leueirbcs^ f)alebe,
^at t)c j6cre€Jpvi|]u^t)nt) ji;nc 3uniiern t^ov 5^rutlacl) gingen, ^at @t. iMul
fi)ncn mantel tjnD ^cnbranen ktti) t5o ftcf hvmQtn , QDnb Oev wcvcf e mtM mef)v,
l)c t)an @at)c noc() gcbabcn noc() t)orbat>cn , fon&ern ben minfc^cn ^eim gcftctlct fr)n ,
Ycat 6ucrf]t)oreinenarrifd[)et)n3erimet)eleveDit f^, t)nD t)at t)e gc5orfam ®6t)tlifev
(jcbat)! t5om (^rdtcjlen t)elc barborc^ t)orrin(jcrt t)nb t>pgef)aucn tt>ertt)^ Iic()tlicf tfco^
uorjlanbe. QSnt) fcf;oIt)c folcfe lercbeoperibusSupererogationisbillicf nic&tgcle^
Den t\>crt)en in t)cr (2)l)rif]Iif en 5vcrcfcn.
:^at ocfDcinterimi|]cnt»attt>ifli()eo(fevt)c^munbe^t)t5&em «Pfafmantebenf
Dcitt^oevev mcninge nicf;te^ , n)cntci)Dti;^nccnt>ngcbat)en tvevcf, funbcrn ^cbaDcn,
Sacrificia laudis ttJcrDcn im ant)ern Qtba\)t Decalogi gebaben , t)nD ncmct i)t)t t)c
^falm barumme tDillige offcre, Dat fet)nscn6Di3ctt)tf;rcc&tem gclouen, tjnb beveb*
t)em (jubtwinigcm ^eiflc 5crf!eten«
3t)ti)gocf falfc5^nDt>nrec5t, t)atbe InterimlllenttDejjvunbtfefletjnfe^ (je^o? gjom.i».
uen^fetten in ^emenc, affe befc()vi(ftt>nt) apenbarin^e , ^t geloue \)^ t>tf) Dem ^c^ ^icr. 24»
f)6v , t>nD Ut gef)6r t>t5 t)cm n)Ort)e ©abe^ , t)nD t)^ De t)illi(je fd;ri(ft allenc t>nfc^ ^^^^^
€5ri|llifcngeIoucn^gunDament, t)nt)nid;tDeReveIationes, tevficf De^apifleng^j^;, *
v6mcn»
^i) tcbben t)an (^at)e beueef , mdbt tf)0 (jefouen anc be (^(^rifft , t)nl) nocn i)Dt
ocf ein (Sn(jcl t>am ^cmmcl brac()te , t)nD fo ;emanDt revelation cDDcr 9c(td)te v6met ,
tt)elcf e Dc falfc^e lere , De Dem n>ovDe <^aM tf)0 n>eDDcvn t;^ DavmeDc intboforen , \)tn
fiiIuigcnbeucelt©oDtamleuenDc flraffen, S)cut.^iii.DnD):t>ii;. S>e ^peregebiitf)dtf ©eut4-
Datn>j)noc()t5orfu*tcrn, noc5t5orrcd;tevn6anDtt>an fi)mmn>orDen>t>fcn, S)at i?-. 17. ,
n^i^t^n^tjorfalfcbevIeret^nDDevfalfd^en^^propbcten t)nD5(po(]el ?l?^irafelnfcb6len56'' ill'l?o
2) Den,^*^"*
i6 23c?5iieH6g ber 2&ircfecfi ju i^amburg.
froto.^o. ben, ?»)?att.;;):iii/. t)atn)t)t)C()ei|lefc^c(enproucn, e(ffcfeDcft)t5 ©Dbt|i;n, i3o.
2.2im. 4- iii/. ^(it tt)t) ncmant)e fc^olcn nnncmen De nic^t Q^ciiite mM bxmQit, i/. 3oI;. ii;.
©Hnt)cr t)efulucn alfe be S)uuel flegen.
Q3nt) tt)en fd}on apenb.arin(]c gefc^eae, fo mojlen fe boc?) na ©abc^ ivovbe (je*
ridjtctnjerben, t)atmitfot)e(enmirafc(en^nD ®at)e^ ^ogen \?nt) gemelt)ijien merfen
oan an(>eoinne &er wer(t beflebi^et , t)nD t)or (53aDe^ morbt cictvi^iicf erfanbt \)nD nn^
gcnamen i;^ , fiif^ \)^ cn nicl)t tf)0 (itlbmn , Q3nt) fo fe be apenbartufie t)cr @cl)rifft
fi;n w^tlid , fi)n fe ^t^ !^iiuel^ bet)rocf; , Q5nt) i)^ gcmif^ t)nt) n?dr ,"t)at a((enc ^a*
t)e^ tt)ort)tt)am bcmnie^geapcnbaret, ))nfe^()e(oucn^gunt)amentt)^, t)nt)ncneapen^
barinjj , Q3nt) n)cvt)ent)c|Te m6rt)e t)an Dcr apenbaringc Ii|]ic()(jcf in beffc (^apittci Dar^
uramein(}eflicfet, DatmenDccrDomc t)nD mif^briife crbciDc, Dc im ^an>e|lDom \>ip
lofet)nDnid[)tt|}e apenbavingc gcijrunDet fpn, miD .lonDcr i)cm fclbme @oDt(ifer apen*
baringc ane aI{cfogei)nDrccl;t, ocf /c^cn Q5oDtt)nDfpn n)orDt, Dorfec{)tcn t)nD er^
()0(Dcn njcrDcn.
S^at bp Der recbtfcrDtgin^e Ded ^cfoucn^ , DorDorcb vot) m ^aDe t'n fpnem gc^
ricbte bcflan , oorgeuitic) Dcr fiinDe t)nD Dat mi^t (eucnt Dovc[) C^rtflum Den S^txtn
txlangm, De f)i((i3e@ei|]fi), miD Dc Dorcb Dcn ^c^oucn gcred;tfcvDi(jet fi)n t)ovnt;e,
ijnDtboaKenDogcDen t)nD ®6Dtfc(id)eit beveiDe , t)nDtf)oric|)tc, t)nDa(|oDe()crecl?ten
tjovDan Qtxtd)ttx mafe nid)t m ©aDc , Dar CS^viflu^ jlcDcd Dnfe t)u((enf amcn geved)*
ticf)eit v)^ ^ t)nD nicf)tn)einigcv cDDev gvoter fpn cDDcr vocrDcn fan , ^unDern Dat bc i)D
mebv t)nD mef)r fvomer t)nD ©oDtfvucj^ti^cr n^evDc , i)i? bi; ncnen S()vil]en in
tn>ifef.
:4>at oucvft ctn .(}c(6uicb minfcbe , De ctme^ man^c^^ an Dcn fvud)ten De^ (^cfo^
mn^ bcDDe , t)nD fi)ne fmacfi)eit fumtiDc^ en aucvvfcDcn , t)nD Dod) botbfevDid; n?cvc ,
t)an®aDcfd)o(Dct)ormorpen t)nD a(fe ein minutte 223inranfc affgcfncDcn, t>nD int
fiier \>nb tmQt t)orD6metii|fe tjonvorpcn fi)n , x)^ t)nrcd)t , ^entc t)Dt wert DarDorc^
Den ()efa((cnen ®)vi)len De Poenetentia , gnaDc tjnD fa(icf)eit affgcfncDen.
3D mert \)r)x im Interim ocf a(fo t)an ^uDen nocrcf en Dcr rcdXfcvDi^cn (jereDct ,
a(fc wcven fe Dat noDiije ^unDament mfix falicbtit , t)n& f 6nDe De minfd)e nenen tvoj!
f)cbbcnt()ovfalid;eit, funDevm6llct)ov(efen@aDe^5naDc t)nD fa(id)cit , fo f)e an Dcn
njcvcfenDcvicue, Dovc^ ®aDed (]tiaDe(jefd>encft, man0e(f)afftidb n?erc , t>tiDDcn)ife
t)it ancmiDevfd)eiDt Der /ennen De moDtn^inicb ;egen cvc c^cn Confcientien funDi^cn ,
t>nD De t)tb fmacff)eit t)alfen , t)nD ftcf bctevn , ^cvcDet mxt, iffct nid)t alfcnc tjnvccbt
gclevet, fonDer ivert DavDovcf) ocf Dcn avmctibotf)fcvDigcn fiinDcvnaffen troflt)nD frc*
beercrConlcientiencjenamcn, t)nD orfafe^e(Teuenff)ort)ovtn)iuefin(}c, n?c(cfcv er^
€ffl. 42. fd)rccf (icf p^ , t)nD Dcm ^;cmpf ( C^rifli Qax tbotDcDDern , Dc Dat flfimmenDe Doccf
SKatt. 12. „j^t Viti)lo^if)tt, t)uDDattf)0ll6tte rof)v nicfrt tf)obricft.
?8am ^orttumcn&e &er t^orgcuinci &cr funfce*
\\t Capittel befft ocf fi)ne ficfc t)nD (tfle, Dart)pn>i) m^ t)orf(aren , Dat m ^ctt
^^ (^ciouen t)nD Dat t?ortrun)cnt an Deii ipcren S^rillum , a(fo (eren t)nD pveDi^
ficn, DatncmanDtflefc()(ifevn)ifeDovc^ De ©elouenpvcDi(jc, tf;o fefev fone tvevDen,
n?cntc
I. 23cfaritrti5() tvibtt bae INTERIM. 27
rDcntcnM)t)iiucnneucnDcr ^AreMcjc Mm gclouen ocf @at)c^ ©efcrfc , t)nl) teyen an
Dcn ern|] ©oDtdfe^ gcrid^fe^ , bocj) a(fo , bat bc ^cloutcjen an t)c(^ J^peren (Zl^rllli \)0u
ben)] , ©uDcd barni/)errid)cif m^ tf)ofagen nid;t tjor^agcn , fonbcr ficf m 3(2fu €hrt«
jlo tl)0()efcd;tcrgnaDentr6llen, DnD incrcnanfcd)tinaen i>nD noDen ^aDc tn (juDer
t>nD (>c|]enDi()cr t^ouorftc()t anropen , trclcfer Dc ^apij^en cinc Dormetcnbcit, ttnuor*
fd;amct Dorucn nomen , Dc a(l ere gefnja^c Darben rid;ten , Dat Dc gcleuijjen nic^t
fc^6lcn()ea^ilTe fpnDcr t^or^teuingc Dcr fiinDcn, v>nD Datfiiluicic mummeln l)\)x ocf De
rn.terimi}ien, tt)oln)o( fc i)Dt fo t)tl)uorfd)amct nid)t Doren ^erutl) feagen , ^t) kf
rcninonl-en^ercfen Den(]c(oucn an 3€fum (iJ&riihim , m wefcfcm a(Ie tbofa^en
©aDc^(jcn)iiTeonD5lmenfi)n, t>nD lercn nenc flcifd;(ife fef erl):it , fonDer \)ormanert
tl)0 adcr DcmoDt t>nD ©aDe^ frud)ten , t)nD fo^en mit flitt an , Dat vop an m^ fu(ue|l
^56Dr(ifcr{|naDen t>ntt>erDict) , t>tf)lutter barmf)erticf)eit ^aDe^, De t)or(ieuin(?c Dev
fiinDcn tJuD Dat en)i()e leuenDt , Dord; De tbofage in €()rilio cr(an(3en , t)nD Dat \\n) De^
ftcDc^ m(KDcc()lid[) Dem ^percn Dancf bar fi)n , t)nD ene lccucn t)nD m ocjcn ^o(Den , t)nD
im (jef)orfatne fpner ©cbaDe (cucn fd)6(cn.
@o6uerllDatInterimmitDtffenn)orDen ((^o fan io De minfcte ^ax fwm
(icf Mn njcgcn fi)ner fn^acf f)eit t)nD t)nuorm6.(}ent ane icnigen tmml acfoucn , Dat emc
DefunDct)or(jcucnfj)nt) n)0(De meinenDat Dcdubitation Dem red)tcn (jclouen in(]c*
bilDct n)cre , Dat fe ncne fiinDe tDcre , a(fe Dcnn De @opl)i|]en t?or D6cjcnt plegen tf)0«
bolDen t)nD tf)0 r6mcn , t>nD Dat |t'cf De geloue nicbt t?p ^aDe^ tf)0(}efed)te ^u^JDc , t)nD
De t)orl6ftn()c De^ J^cren ^^rifli , fonDcrn t?p mft lcue , framid)cit, D6gcnt t)nD cju^
Den n)crcf e fd;olDe griinDen , ^o fci^ge m^ t)at Diffe cre lere tjnrecbt tJuD t)oru6rifd) fi),
■^Kcnte duhitare cDDcr tmmhi pg Dcm gefouen gan^ tf)OtDcDDcrn , 5ln Dcr
tjorgcuingc Der fiinDcn twiucfn , i)^ t)n0cl6uid; fm , 2)e geloue i)^ nid)t t)p mft ^cr*
fonctjnD mercf, fonDcr tjp ©aDe^gncDige, t)aftet)nD()en)iUetbofage, t)nD t)p €f)rt^
|lit)orDen|tge3runDett)nD0cbaun)ct, <^p Dat De Dorgeuin^e Dcr fiitiDen Dorcb Dcn
gelouen gcnjiifc fi), t)nD Dat De QdouiQtn m 3evic!)te Dc^ J^eren , ivcn fe cre fiinDt
^nD t)nn?crDicl)ctf fctrccfct , beftan m6(3cn.
^QScnfc Dariimmc motf) Dc gered)ticbett Dord) Dcn gefouen , Dat ij^ , \>tf) futtcr
gnaDcn famcn , t)p DatDc t^ofage mfi bfiuc, diom. iiih Q3nD Dc fiinDer Dord; De
t)a|f id;cit ©6Dtfif cr tf)Ofagc troil bcbbe , wente alle ©aDc^ t^ofagcn f^nf i)0 tn (lt)xif
tlo, t)nD fi;tit 2fmcn im cm , i)e omvfi m Dcr thofa^t t)an t)orgeuinge Dcr fiinDe
tn)i)fe(t , f)6(t ©oDttjnivar tjnD mttm, t)nD v^ folcfe dubitation ein rccbt i?orD6im
(icf iMigcloue.
5^at 6uer|] De cjefouc in Den (jcloui^en fwacf i)^ , mh tf)0 etncr ttDt flarcfer \)$
alfcffeoDcranDcrn, bcl]ann)i)n)of, 3Dtpg oucrflfolcfe ftvacfbcif t)nD Dubitation
md;t De Subftantia cDDcr t)an mftn Ded gcloucn^ , (^c i;^ ocf nicj)t t>f5 Dem Qtlomn,
fuuDcr i>tf) minfctfif cr fn)acf f;eit t)nD anf;angenDem t)n()efoucm
?3an*t)er ^ercfem
af (5^apiffcf^n5euenDe, 97u fd)6fcn m) Mn Der j^crcfen f)anMn i)^ ^ppid),
ambigue, t)nD t^ovn^orengcfeftft, 2)erf)afuenm6tcnn)i;i)n^Davt)pci'flere'n,
2Bat in tJcffcm Capittcl vccf;f gcfcdK p^ , t)at (aten mp t>)> fld mrntncrc. 30Bo timft
l^atmxUktxdt, tJanbcirDJomifc&en^crcfen, cDber anDer^ , alfo t)an bcr (1(^11*
(if en pcmcne fd>o(be m^ian mvhtn , t)c ©obt bord) f^n tvorbt p(antet mb bmtt
^eflt in bcr .(^an^en tvcrlt , Sanda Catholica <5c ApoftoJica Clirifti Ecclefia genoss
niet tvert , fo v>^ t>at ^an^c €apitte( faifd) mt) mvtc^t.
^orcb Schifmaticos oHcrfl. t>nt> f c|er tjorflan w) tticl[)h\)Of i)cnid)te baf Tnte-
rim beit, fopcf t)p©at)c^ t^ormaningetont) orbeninge, mm ^bt(ofcn ()upen Datt
2lffc|6&cric, Superftition., mij^brufen t>nt) bemi)fet)en" €rt)6nten tDcnDen/ mbl)if
fului^en tjortaten , t)nt) bc ^coen t)a(fd)e erDic()tebe (ere t)tf) ®a\)t^ bcuee( firiben , ©lif^
jtid|iebe-S)ercC^ri)lud, olle ^rop5eten , 5(po|leInt)nb ?0^arterer^, 5?ettcre t)nt>
Schifmatici ebbcr afftrcnnigc fpn , be (icHan ber faffc^ gen6meben S^ercfen^ bct ^o^
genprefler^ t>nb (gd^rifftgelerben aff^cfmibcrt f)tbbtn , tjnb ere (grb6me jje|tra(fet,
m\) t)anbertecfcnnabcmn)orbe@abe{?, t)nbnicf)tnabcmanl«cnbc ber ^erfonen
t)nb t)tf)mcntn(jcr bcjlening ^crid^tet ()cb5en , ocf ernftlicf beualm, afle @obt(ofe m^
fcn tl^ouorlatcn t)nb t()ouormibem
^U fi)n ^uerfr tn ber tvar^eit be ienncn Heretici t)nb Schifmatici , be fict
Mn ber 5?ercfcn C^rijli , ttjelclc t)p be (erc ^•g^rifii bcr ^opbeten t)nb 5(po(lelcn Qtf
tnmt, affiDenben , t)nbbet\3arf)eit@abe^t)nbotbferbid>t)nb f)a(|larrid)anfecbtcn,
(ailern, t^oruol^cn, i?otb6men, t^nbmit crer^i)rannie, t)prof)r, ftDift t?nb trcn^
tiingc anrid;tcn;, t)nb tt\>i|Tc&en ben ^erm C^riftum., S)uuel tinb 5(nted;rifl enitf
c^eit tl^o maf cH tjnberncmem.
SQBotvoi bat bd!fe(5)obtIo1cIitbf , na bem namen ®rif?cn feten, fo fpnf fe
J)od[)nid)t€-^ri|li t)nbfi)ner^ercfen red)tfd)apcne (ebe, fonber ft)nf ^obtlofe (libe,
tinb be^ 3>uue(^ Icbcmaten , 2Bcnte bc^;|)ercti9ci|l t)nb f rafft begiff ficf nicbt in befie
S^uucIjS Icbcmaten, fonbcn)bttDerc!et ineneer ©obtt)nbgci(tbe!t)iiuc(,-^nbbijTe
liibe fi)ntallenenabemnament>tcrlicfinbcr5^ercfen@abc^, batt)dmancf be €f)ri^
jien^cmencict, alfebaf t)nfrubtmancf:baf gubeforn, tsnb bra()cn allcin htn lebbi^
j[)ennamencindCf)ri(lcn, febebben duerfl on ben tbofagen , be bert^arcn€f)ri(llifcrt
Sercfcnin€/c^rifIo^bdnfi)nt, neenbeef, fonber f^nt affgcfncben , fuletjorboruene
rancfen, btintfur gebdren, fefpn tDatflanbe^ cbberConditionfen>i((en, aldbe
©cbrifft aflcntbaluen antbiit , bar fe jtgtn be t^ngefouigcn t)nb t>.nbof^ferbijjen pvcbi^
gef , t)nb befiiluigcn t^oi!ieit>i^en t>orb6raeniffe t)orridl)tet*
.^aftf)^berrccbtenn?arcn0)ri|]lifcngcmcine0efjdre, ©abe^tvorbtprebigeit
tj.nbferen, t>nbbe@acramentcnabembeuelc, infcttinse tjn^ orbenincjc be^ J^eren
€^viSi(afcnt>fbbeIen7 bc ©(dtelfutrbe f5oI6fenDnb tf)0 binben, tjnbben Q5ann
ttoebbcr be t)nbof bfcrbigcn f j^o^^ebruf en , 06f be bcner ber ^ercf en fbom jvcrcfenbcnfle
tboberopen> t^nbtboorbeiieren, ocf t^o^ubertucfct, enid^eit, fruntlidbeit, J^ercfcn^
regiment, t>nb t)orbering@abei3ebre, t>nb bet^erefen falic()cif orbening t^omafen
macl;f f)ebbe ) i>^ fo llar alfc beleuc fiinne am J£)iemmel i)^.
^at be^ercPc duer(l> t)nbf ere Q3ifd)dppe t)nb ^iarl^ren , fd^olben macft htbf
b:en,,eren Qtmilme prebisetitfto, latcn,. tx>at.cne bebagebe t)nb geleuebc t)tf)crf)alue
^abe^ tvjorbe, be(Spcramente.aiibMalfe be^ JE)ei;en €>£)«Ri beueel t)nb infettinge
9^/
1. 25erafitMiiP wibtx bae INTERIM. 29
j^d, lrttciii)orrcfcn\)nt)I)ani)eli>, mtfmit ^tv ^m<\li>tt>tx &bul txt6 Qt\ailm^ mv
mc (}dn, Ocf anberc&cnev tho ovt)imven , alfebc na t)ev levetic^ 5ipoj]c(t5 i)ticl;tid;,
fd;6(en()ci>rbimvttvevDcu, Dub cved gwbtbuncfcnd^anoncs tbomnl-cn, bavmit te
Confeientienbcfmevct, i)nt) ctivc^ tt»«t)bev Q!>nt>t6 ivovt)t f onk incjcuovct mvt)cn,
»^»al|cf>t3nt) t)nvecl)t,
<^nb mn i)c Stevcfc mit cren t)enevn folcf e nctvalbt f)et)t)e , fo ivcve |c auev (5)ot)f
t)n&fi;nn>ovbt, tonb n^evc ©a&ed DnD t)c^ ^ercn €^:^vi|]i ^ouctmiD mciilev (vvclcfcv
Do4) nid)t x)^ ) n?otvol t)c Ovomanijlen ftcf Dc^ m\)tx Dcm fd)ine Dcv fcvcfco vomcn.
!^ilT€ vn<)cmctcne vnD vnuovfd;cmcDc jjeivalDt Dev Qiotvcjlc t^nD $^ifd)opi><
mDDcv intf>cu6vcn , vnD De eintfolDi^n tf)0 beDvc(}en , fetten Dc Interimiflen cve vcDc
t>anDiflent)dvbcvovDcn|lucfen, fobIotf>vnDnafct, anea(let)mmc|]enDe, Datmtevt
tcDc, tvov5cnmetvil, fevcnvnDivenDenfone, Q}nDDavvtf> (ivcntlnteriman^c^
namcntvcvc) f luten vnD inuoren , tvatDem^]>atvcjIc»nDfi)tTcmanf>an()e Iceff ivcve,
vnD afle ^on?eji(ife ^vt^^nnie , vnD auevmcti(}e gca^alDt tvcDDcvummc vnDcv Dcn (Sbn*
flcnanvid)tcn , Q3nDDatcnntd;tdimtvc()e|la, fotbcen ft Dife tvovDt De^ ^lpvjlcl^
t^omtvcvfcDc^amptc^, vnDt^orbutvinjjcDed liued€I>villi, vpeine vtevlife^evcfc,
tvclf e fe vnfc^ evad>tcn^ De iennc fceten , Dc mit cvev vovtt?eIDi()iiT() Dat fid)tlifc vcgimcnt
inDcv5tetfinf>e6ben> vnDvorDefeoueDeDevferfen fiead;tettvevDen,. tvclfcvDcnnt)^
^i>tveten vn^ ocf nid; ttvierfc^ fevfen t^o erinnevenDe vff) Dcv \d)x\fft, ^bt
Itrctvn^vnfegelout, bat tvi) eine ^illijjc €f)virtlif c fercf c jjeloucn fd>olcn , vnD nid;t
mef)v., Q}nD De(Sd>vi(ftIcvctD«tafle, ncmanDtvtf>()cnamen, Dcan3€fum€l)vi^
ftum()cl6ucn, vnbvpfj)n(2uan<3clion butven , in ber ganfKn tvcrlt eine cnige qIqv
nicine€i>Hrtlifcfcrrfefi>n, vnbbat Deeinefotvolal^ DeanDcr, De lercr vnD ^ifd)0|>
fomolalfcDatO^olcfvuDDc tf)of>orcr, in DilTcfercfc <]tl)mn vnbere IcDcmatcn fvn^,
Q}nD Dat De eine nid)t mc^r alfe De anDtr ivcfcntlicf m Der fevcfevpcbtlicf cDDtwn^
(tcl>tlicf t)^.
^entebegan^e ftrd^e t)i m erer Subftantia vnb vtevfifen ©abe^Den|}cn,
(td>t(icfvnbfcn(icf, oucrj] na ercngcijlIifemvDcfenDt, ^elouen, ^opcnin^, hilsiwd,
vnDtbo()cfed>tcrgnttb, erl6ftn(), falid)cit , vnb ^evlicl)eit i;8 fe vnfid^rbav , in allcn
cvcn (cDcmaten, tn etncm fotvof al^ im anDevn, vnb i>^ vnb blifftalfo, eine eni(rt
Sifecmcine Cbvirtitfe fercfe, (ge bcbolbt ocf (Icbc^ cvc scjlalt,. vub bfifTt t^o()ciift
vttcvlicf 'on^ intvcnbid) , ftd)tlicf vnb vn0c{)tlicf .
•^SScnt nu iitbcm Interim^ifo ane av^iifl, mit erevdiftin£lion van D>vfercfcji
jjemcinettvorDc, letcn tvi> (>enuaren , ^Go fe i;Dt oucrft vp ere vovgcmcltc ^cifllifen
tf)een n)olDcn, feg^ctvi) Dat erc diftinaion ViUfcf; t)nD vnvcc&t t;^ , vnbfiar mneii
SrimDtin Dtr @c!>ri|t( l^ebbe-
23an&cn ttdm nt> mxdm Mmm ^ercEem
it (lafmi a(foaMf>cucnDt, "^nb Detvife ve(cvorfamfi'n()c,K; 3^ aucrmaf^
twcfifd;, vnDalfOi3efcttett)nDijefcruct, Dat mcn barutfr cinc t)al(($c t)nb crrijj
50 75Mntti^g btt :^ircbcit 50 i^amburg.
gcconclufion jiifoven fonDe / !^animme mik m) in Der foite anro(jen , mt in
DilTeiti (Eapittel manjjcfc.
'^^at De €f)ri|]Iife mb mn j^ercFe <55abe^ , eve eigen DnD C!e\\)!lle tefen t)nt)
mercfe^ebbe, DarDoic[)fet)an3oDen, ^orcfen, Jg)ciDen, jtettern", \3nD aplicjen
Schilmaticis, DnDeren^famlin^en, »nD anDern politifdjen ®emeenfc()dppen ev?
f anDt i)nD t>nDerfc[)eiDen tvcrDe , j;^ neen tmtuel , Cuerft fetter , a|fe(Ii<]e , »nD Schif-
matici, DanDcv^llgemeinen (Sf)rifllifen fcvcfen aff(]eibnDert fi)n , fmt nid;tDean
©aDe^morDt t)nD tvarI)citf)olDen, fonDer De DarmeDDer fect>tcn , mb \>an Dem J£)c?
ven (2^^riflo t)nD fpnem movDe t)nD orDenincje affaden , t)nD yp eve t)alfcl)c t)nD evrigc
opiniont)erl)arren, t)nD5olDen t)p erc t)nrecl;tc tradition, j^erodn^eit t)nD mif^brii*
fe tt)eDDer@bDtt)nDf^nf/aref)c[le roorDt, ^clcferfuDet^orfammlin^eDe C^viftlifc
^vcrcfe nic()t i)^ , roenn fc ocf afle merlt befete , t)nD ftcf erer ordinarien gea^alt t^o DoDc
SO?«(t.io. bevdmeDe, tDcntenDtf^etf), C0?iHe<3d;ape^i5venminenfiemmen.
Q3nD Dat D!l]c5\ercfe nid)ta neincmorDe, fonDerinDer0an^enn?erItt)orDefet
ivane, t>nD njd)teine politifd)e @cmcnfd;op (i), cineviet) (jefette t)nD vc^itiicnte t)nDev^
tvovpen , betiiget De @d;vi(ft allentl^aluen , Dav fe Dan Dev vocation Dev Jg)eiDen
veDet.
$Dat DeCatholica Ecclefiaftan C^S^vijTo t)nD (l)nen ^fpoflefn, Dovc^) De levc
Dec^ f)tlli0en ^uangeli/tnallctvevlt t)tf)5cbvciDcf, (}efunDert, geburoet t)nD t)orfam'
meltft), t)t5 Dcn 3j5i5f" ^»D JpetDen, t)nD batin Derfiiluen t^orfamlinc) m^Qmuuf
fc^op, it)are t)nD erDid;teDc ^f)ri|icn , frame t)nD bi)fe IiiDe ft)n , betiiget (^^priftu^
Wtatt, 14. Dovii^ De gelifeniffe t)ani nettc , Darinne bofc t)nD (}uDe ^^i|jc|)e bmQtn, t)nD mn
Dem acf ev De (}uDt f ovn i)nD t)nf vuDt Drec()t.
2)at DiJTc tvare «Sbvifllif c itercf c in De ^an^e tverft t^orflvoutref , t)nD i)nDev m
Devn t)0vfamlinc|en (ttte, t)nD evetvave tefen mt> mevcfef)ebbe, Davbp fe (td;tbarficf
evfanttverDe, i;^t)nl]raflicf.
2)atDetennen, Dc@aDe^tt)orDt, aIfeDatinQ5ibIifd)er@d)rt(ft, tt)eIcferDe
CanoneD(j, luttcr t)nD rein ^ebben , prcDigen, leven, 5«5i'fn i^-^D Deme i)oIgen , De
^evcfe@aDe^i)nD(^<^vil]tf!)n, fan men nid;t Ii5d;cncn, ^Gcnte De ttunfd;cn (Vnt
genjt^licfDed^evenC-S^rilh^d^ape, i)nDseI;drenin fpnen (^d)ap|la(I , DatpjJ tn
DeC^villltfc^evcfc, Defi)tienl]emmen5dven, emnauolcjen, i)nD nati Den fvdmDen
305. 10. pef;en , De mit De^ ^evDen llemmen ntc()t veDen.
SDatDcvedi)tcgebvuef Dcv(5acvamentet)an€^viflo 3€fu, Dcr ^evcfen ^d^
mtt)nD^even, insefcttct, gebaDent)nD t)OvovDent, tin tefen fp Dev tvaven iTcvcfen
©aDe^, t;*5i)nftvaflicf, OuevftDevi)aIfd;gendmcDen@acvamente3cbvucf, t)^ncen
tcfen Dev f cvcf en (IS^^uiii , fonDcv Dev ^apillfcben «^inagogcn.
!iDatDecnid;cit, De t)p Deleve t)nDDcnvcd)tengebvucfDev ©acvnmente Sf)vi*
(li gcburoct p^ , Dcv 5tcvcfen (SaDed tef en ft) , mh Dat lin (tim , Icve , i)nD veDc fp in
Devj^evcfen(^.£)vifli, p^Deapcnbave ivavbeit, '^entcDen^ifc De^cvcfe^aDe^, tif
nen©oDt, eincn^eren, eincn^ctll, ctiie:^6pe/ einel'erc, ein^GcrDt, ftcmmcn
t)nDbcueel (S;jpri(ti5efft, «nDDem {]ef)orfamct, foIaetf;irutf;ndDi^t){icf, Datfe etiie^
(Inne^fp, einevlej^ lere mt, t)nD tnnxlo) (5acramente gebvufe. A)(\t omf eni*
Ki)tit
I. 55etafttiiug tt)ibcr b^e IN TERIM. ; i
d)t\t ^cv (2;bri|len bmien ©abc^ mxht \>p nifufitcn lcre m^ tradidon|]anfc()olDe,
i)nD fe mtt Dem (jvoten ^obtlofcn f)upcn, t>nt)Dcn ^bnvifecvn, e^dnifft^^elcvDcn,
^o(}cnpvef]evn , '*=}>aivej]en , Q3ifcl)oppcn , ^l>apen lonD \»??i3nnefen eincj^ ftnnci^ fi;n ,
DnD ctnc vcDe »nD levc i)oven nidten , p^ be \)nJvavI)elt, j^cntc iM fan Dat ltc|?t mit Dev 2.
S)iijlevniffe, t)nDDc mxhtit mitDcvIdginncnc ^cmcnfdiopbcbbcn.
(2)0 Dcv itcvcfcn cnid}citt)p minfd)fn Icre , guDtDuncfen , (icbviifen DnDj}^'
wonl)ciDcn , eintefcn V)nD mavcf fpn fd;oIDc, Dcr u\iven fcvcfcn ©aDc^, m6)lc De
^cic Si;)vi|]ui5 fulue)] , fi;nc ^vop()ctcn , 5lpollcln , f)}?avtircr^ , DiiD (SdDtfdige
Q3i|Jci)dpe ncnc Cbriflen i)nD Dcr f cvdPen ^cDcmatc m> gcvocfl ft;n , De pcgcn Dc falfcje
^rop5efcn\3nDalIe ©oDtlofc trefent fccffnd) sefod)tcn f)cbbcn, t)nD ncne ^ntd[)cit iii
bdfcn t>nD (?3oDtIofen fafen , ocf mit Dcn De ordinariam poteftatem gef)at , ^tljoU
ten bebben , ^ente a{k6 mt Sobanncf^ ^aptifla , ^^rijlu^ t)nD fVne Slpoflel De^
Den, ivac^iegcn DcrJ^;)o<icnpvef]er^acvcmcDe9eii>aIDt, ovDcning t?nD lcve , t^nDicjjcn
(illc cve enichctt , De t)p cvDcn in allen (gi^naciogcn m^»
^at De Slevcfe d^aDce Dovd) Dcn bauDt Dcr Icne t)nD freDcn^ , tn enid)e{t Dc^ (je^
Ioucn^miteinanDert)orbunDenfi)t)nDbIiue, t)nDDatcin Confenfusft), tn Dcm Dat
De Ierci)nDDcn gclouen bcDript, tn Dc Qaniit mxlt mancf allen €f)vtflfn, VDctc ttt>
(.^3aDc loff n)oI , t)nD fan f)m' ncne t)ncfnid)eit fpn mancf Den Cf)rtftcn , De &at)t^ njovDt
()cbbcn , Dat f)dven , Dem gelducn t)nDt)ofijen , ix-cnte ©aDe^ mxU fan ni^t fiviDicI)
DnD t)ncin^ mit ftcf fiiluefl fpn.
S^at ducrf] t)ncinid)c4t tn Der ^cvcfcn entflcft, fumpt nid^t Dtf) Dcm tvovDe
Q3aDed , ocf nid)t m\ Dcv ved)ten voarcn f evcfcn ^J^pviflf ^cr , fonDev t)tf) Der fiiDc t)n?
j}eIoucnt)nDt)ngef)Ovfam, Dc Dcm.^erfn^^rif]onfd)t(ieIducnt)!]D t)nj3ef)orfam fi)iT
tt)illen, fonDev ercm cigcn (juDtDiincfcn t)oIgen, t)nD ftcf tvcDDcr en fcttcn/ t)nD cver
e(ien vi)t)fsf)eit , t>aIfd;enopinioniniDfIe!fd)!ifcn bc(icvDcn naf)en(]cnt)tiDt)ol0cn, i)nD
©aDc^ tDOvDt t)nD ft)ncn (jc^ovfam t)ovlatcn t)nD t)'ovtX)Ovpen , alfc iho Diffev tt;Dt De
^amcfl t)nD ft;nc thogen^anten Docn , t)nD Dcn banDt Dcv cnfd)eit t)nD fvcDc^ tboritcn ,
t)nD ^aW^ n)OrDt t)nD fcre , Darinnc Der 5\'cvcfen enicfjcit t)nD frtDc flcft , t)orucffd)ciT
t)nD t)ortT?crpcn. ^c duevft bi; Dcm ttovDc ©aDc^ bliucn , DnD Deni fn fi)ncm rcd)^
tcn t)nD "n?aven t)orflanDct)af]e atif)cn(]en , t)nDDat tvuu>fffcn t)OvDcvn , Driuen i)nD be^
fenncn, tvcnncnDe enid:)citDcvfevcfennfd)t, ^entc fc f]dn fn ©aDe^ bcucfe , bff^
iicn bt)Dcm^cicn, t)nDt)orDcvn ft)n tioovDt, butvcn t)tiD planten Dc fcvcfe ^^vffJr^
aIfeDcipevefufueftbctu(]ct» ^ol nfci)tmftmt)i)^, Dei;j5tt)cDDcrmi),t)nDtrofnfct)t
mft mt) famtncft , De t)orf]vouivet,
3Dtft)ntduerf]Dea[Ie nnDDcrdbrff^um, DnD t)ovf]voutt)cn ttat f)e fammeff^
De tveDDevfi)ne Ievct)nDtDOvDtfi;n, t)nD nfd)tDc, DcDaiaucr f)oIDen t)nD Darbi) blf?
uen, 2ilftDe^vopf)eten, (2:^;)vf f]u^ , DnDDe5lpof]cl (jcDan 5cbben, t)nDocft)eIfd)^
licf t)anDcr tDcvlt, alfc t)prdrifd;e t)nD t)nvoutt)fge IiiDc Dcvn^egen ancjegcuen t)nD ge?
fd)uIDen fi)tit.
^at De Catholica Ecclefia nfd)t fpn cfn nt)e cDDcr mfnfd^en tvevcf , fonDer fr>
De^ ^percn (S^rf j]i wercf , Dat ^e Dord) fi)ne 51 pofrel , fn De {lan^e mxlt anfcncflfcf
j)cfft ijcf]f fttct t)nD ijcpfantet , vnD Dat t)an Dei: Slpoftei tpDt ()er iu Dcr mxlt m aflen or^
DeiT
Sor.6.
t)en &c^evcfet)ovcf)i)niipf)dvItfeSucce(non, berIef)vt)nt)De^^veM(]ampre^fij, mh
bIiueer(;olDeH berf)antenDet>cvmcvIt, bctuget&e vii:)cl;vi(ft()et\)elt)id)Iicf.
^emile ducrjl bat i^jorbt Succeflion Mn bem lnterims-©cl)viucr^ bermaten
fonbe ^ebvufetfpn, bnt men bavutf) be wnmctige ^apirtifcl^e lont» ^apcfcf^e Qtmlt)t
joubauteritdtbefveffrigenonbbejlebigen ml\)t, fo fc^gc tvp t)ati)e Succeflion ein
logen5a(fficI;9eDic5te fy, (go duevflmit t^evSucceiHon nic!)tant)cvdfcf;ofDe9emeint
fi;n., t)cnt)eSucceiliont)e^Minifteriimibt)ergen)a(t)tt)ni)autoritdt, bt bem Mi-
nifterio Evangelii t)an Dem ^mii €^riflo ansef;efftet i>nD ingeliuet p^ , fo n?eDt)er^
fecf;tett)i)i)t)tnici)t.
!4^attinc ant)erc hereditaria et)ber ordlnaria Succeflion m) Dem Minifte-
rioEvangeliia(fgefcf;eit)en, in Der fercfen C^rijli fi;n fd;o{be, njctcn n?i; m^x>t^
nencr @cbri(ft tf)Ocrinnern , 3?t)t mot^ tjnD fauDcf ncne anbcvc Succeflion , benn
l)C^ Minifterii Evangelii fpn, J^avuanvcDetOcf be^iffiil^Cyprianusdefimplicita-
teprelati: *^nD fec()t, ;t)ar alfenc ein Epifcopaiusfi), alfe eitte (E^iinne t)nb t)cfe
f^rafen, einbommibcinbovnebtrevqucde, Dod; t)cfe ta>i^< , t)nb flotf)c fpn , Q}nb
batbeSucceflionbe^ Minifterii fi? , aife be (}efpvcn^ebcn jlvafen bc^ ficf;teiJ, bcctb^
gebrcibeben tm^t bc^ Q5ome^ , t)nb be f!dtf)e t)tf) einem ^orne, i)tf)flefcnbc, S3e
red;te@unne, ^^om t^nb^^orn, ducvf^ fp be^ ^eren Minifterium cbber Epifco-
patusDan cm (jcflifftet, barutbbe anbern Epifcopatus t)nb Minifteria f)erffetcn,
Q}nb i;d bc Succeflion nic^t gemifier ^erfon, condition ebber ftebe, fonber be^
lcf;rampte^.
5De ware ^«'cf e ^aM i)nb €^ri(lt in bc r jjan^en n)erff t)Ovfamfet , \)6 nicbt
einPoliticusCoetus, cinebor()erlifc{)emcenfd)op, fonbcreine 0cmecnfd;op ber Qt^
fdui^cn , beang^fumCZipriilumijclduen, tjnban fm 2txt f^cncjen, i)nb berDof^
gen , Dnb bcfiiluigc gemcne d^ aflcin be njarl^afftigc jtercf e ^^rijli.
S^iJTe ^ercf e tvert bord; bc^ iperen ^J^rifli , fi;ner ^rop^cten i)nb ^poflcf fere
imbcrtwfet, i)ormanct, gcflraffet, getrofiet, rcgeret, t)nb in gubcr difciplin t)nb
f ud)t (;ef)Olben , t)nb f)e{ft nener apcnbaringe in fafen be^ ^cloucni^ tvibcr i)an nobcn ,
febdrjftocf ncneanberCanones, i)bt i)^crnid;t^(}ettMfferebbcrbctery alfcbatfeficf
nabemtt)orbe <25abe^rid;te, ^eSucceflionbed2lmptedi)£5tf)0crf)0lbin(3ebi|Ter fere,
t^nbbC^gan^enMinifteriiEvangelii, t)nb nid;t in ber ordinaria <Si perfonali Suc-
ceflione t)ororbcnef t)nb x>m &at)t Qtbat^tn , ^cnf e alfe be 5lpoficl be Succefllon
tn ere Siin^crn transferirbcn, tvartfe ber Icretjnb bem ampte ingcliuct, t)nb nicl^f
bcr perf6nlid;cn Succeflion, tvente bc^lpof^ef an^^imotf;. t^nb^^itum bcuefet, bcn
be fticcediren fcSdlen , M fe t5o Icren fd)dlcn ^u^tid) fi)n , t)nb nid;r^ anberd , benn
be fe^r be fe tjan em entfan^en f)ebben , (eren t)nb briuen fd)dlen*
^en be £crer, Q5iffc()dppc, ^aflorn t)nb anbere, me ^mtn^ be fpn,
tJanbc^^crentvorbt, t)nbt)an ber recbtcn bcflcnin^c \)t6 Apoftolici t)nb Evange-
lici minifterii affaflen , t)nb anber^ leren , i)nb be ^cvcf e ant)ti'6 mit £'evc t)nb @acra#
menfen, alfetjan ^^riflotjnb ben5(po(lcln, auer(}eueni;d, bcjlclicn, ft)ntfenicl?t
lenaer in bcr $lpot^o{ifd;en Succeflion, tvcnfe fe fi)nt nid;t bcr ^^(po|]e(, i>nb erer
I. ^tUntt^uf^ ttjiber b4d INTERIM. j 5
©obtfafigcn 3un0crn SuccefToies , fonbcralfcfcbc(Scf;ri(ff n6mtt, mi\d)t ^})ra;f
pf;ctcn »nD 2lpo|icI / Q}oru6rcr, ^linbcnfci&cr, '2Bu[uc»nD^nfic^ri(li.
S)c Succeflion in ^cr ivcrcfcn fan nicfct bp bcn fpn / J)e nicj>t allcnc ni^t trt
bcrSlpojld Q}oct(]appcntrebcn, fonDcr ocf crclcrc i)nD orbcninge cntic^cn ^anbclri
»ni) imn, ^abcfcapcnbar lajlcrn, »ori)dmcni)nt)uorfoI^cn, alfet)c^att)c|t, De -.
Q5i|Tc()6ppc , t)nD &cgan^cQ)api|lifcI)e9iottci^unDti)cit, Q3nbbatbi)DenbcSuc-
ceilion nicl>t fi), fonDeu^ol cin ^inbuan fo^ iarcn Dorjldn, 2Gentci)t)f tDcrc ciw
fcIi^amcnSucceiror, t)e\vatDan(i)ncnPrecefrornrDof(5c|li(}fct unt) gcori)cnt mvt,
toort>int)cri)e, oortjomebe, »nt) Dor|l6rcI?e , alfe iliunbt De ^6tvc|}e mit) Q3ilW6p^
pe l)Ocn , t)e (lcf &cr 5Ipo|]<I SucccfTores r6nicn.
^l)Oi)cmtransfercrt unt) ttorfcttct t)e ^crc f^ne ^ercfe, ftmme ber mitt(c!)crt
Dncjelouen , unDancfbar^eit ftnt) funt)e tvillcn, alfct)e ^cre Dcn 36Dcn bttuQd unt)
fc(^t , ^at D\if e ^at>cd t^rt Mn hnv gcnamen i)nb t)cn ^JciDcn (jcc^cucn n?crDen , Dc ^(^tt u ,
\])m frud;tebringen, 2C. ©atfulue togct (^oDt ocf mit bcm tvercfc an, in bcn be
nan Dcm ^cloucn (lS^xi\l\ t)nD fvner 2lpo(lc! lere fpnt a(fgefallcn , t)nD (tcf tf)om ^Jlaf
5omctbcJeucnf)cbben, Dart)6rbcn eine fc^icflife orJinariaSucceflion, t)nDnu(jat:
nicjt^ Denn t>DcI ©oDtlofd roefcn t>nD t)orn)6(]in§ p^.
5DeiDiIe nu folcfc translation i)nD vorfettin^c Der fcrcfen ^^pri(li gtfdnitf) ,
^i io f Icir t?nD 0(}enfd[)pnl!cf , ^at De SucceflTon Der iennen , De Dcr fcrcf cn t)6r(ldti
fc^6lcn, mcf;ti)pgett)if[c(SteDe, ^crfoneneDDcr Epifcopat, fotiDcr »p Dat Mini-
fterium Evangelii t)nD Dorcft ©aDciS gnaDc t)orliicbtcDe , t)nD t5om £c()rampfe Duc&^
tiQt iticnnerfleitt)nDberoutt)ct, Q}nDDatpDtcinapenbareI6gcnfi), tvat DeJ^o^en^
prc(tetf;o3crufaIcm, t)nD De ^6n?e(Ie t)nD ?Si(Tci)6ppe Mn erer 5lpo(toIifc^en or-
dinarien Succefliont)nDgcmaIDtfd;riuen, r6mcn tjnDrcDen.
'^ Succeflion , fo irti miniflerio Chrifti bc(leit , t)nD t)an \)tn 5lpof!eIn tn*
Sefettet, t)nDDucf;tigen©oDtIceuenDen t)nD Q^oDtfrucbti^en menncrn t)an einer tiht
tbor anDern beualcn t)^ , tfto erbuwinge t)nD bctcrin^e Dcr f crcf cn , betii^ct t)nD btfitf
hiQtt De @cl^ri(ft , t)nD tvp Icren Dart)an alfo , Q}p Dat De ©cmcne €>?)rt(li creeJ €f)rM
flcnDctncjJ ercr Icrc Dc^ gelouen^, t)nDDedrec6tengebrufe^Der@acrametitinDer^er^
cfent)amJ5ercnt)ororDent, eit]enrcc^tent)or(lanDt t)tiDtt>etcnf)eitJebbe, t)nD lereit
t)an DijTcr Suceeflion na Der lere @t ^auli alfo , ^at De JE)ere €^^xifiu6 t)am DoDe (jpp. 4,
top.ge(ldn, t)nDbaucnaUet)emmeIct)p()efaren, Den min(\*&en gaucn gegeuen , t^nDct?
Iifet5o2fpo(fcIn, etIifet5o^ropf)cten, etlife^uangeli(]cn, etlife tl)0 J&erDen t)n&
£crer gtgtmn f)tbbt , t)p Dat De billi^cn i)efcf?icf t tt>ercn t^om tvercfe Dc^ ^imptci), Dar^
feorcb De Iicl)am <£^r(fli Qtbumt t\)crDe , tt, Q}nD Dat mn De(Tcn l)taijjcn ^crcrn , De
fere \)t6 Jpcrcn €^ri(li \>p ere Siin^crn fi; gcbrai^t , t)p DaC fe Dcfitiue n)iDcr t)p Dc na^
f amenDen br6c!)tcn , De^aDe^tt)orDt^6reDent)nDlereDcn, ^p Dat a^fo tviDer ©a^
De(>tt)orDt, mn einertt)Dtt5oranfDern, bttf) anDen Ie(ien Dad^ De^ J^ercn crfeoIDen
t)nD ()cbracl;ttv6rDe, feulcf cineSucceflion, DarDord) ©aDc^ n>orDtt)an anfan^
gt Der wcrlt betf) t)p t^n^ (^ebracjt t;^ , De @oDt ocf ^ebaDcti l^efft t)nD beualcn , Dat De
OelDcrH^aDc^ tvorDt cren finDcrn t)nD naf amenDcn fc56len t?ovfunDi^en, i)^t)an ©etif. 6:
Q>aDe , 6uerft De •'Papi(lifcte Succeflion ^efft nene ^runDr* ^i- ^8.
^ ©0
^4 ^ttatttn^S ^er :&t'r(^eti $u ^ambmtii*
©Ote Succefllon tm Interim MW fiilfer ordinaria Succeflion fcl)o(be \>m
pdn tt)evt)en , bevficf ^anjejl^nt) Q3iffc&dppe rdmen, t)nb DnDev melcfem fcfn>ne t)e
^amefl t)nb|i)net5oget)anen ^ormetnten (jetfKtfen eve ^i)vannte , i)ngelimitevDc au-
toritdt, i)nd)vif](ife tradition , 5((fcj6t)evie , mif^bvitfe i^nb evDom fmiicfen mi&
toovfecbtcn, S)nD t)e iravf^eit bed ^uanae(i; €f)ri(li, eveggefallen^ t)Ovt)dmen, metc
m) fiHcfe (cve toan fo(cf ev Sueceflion nid;t t^o beAviflicjen et)t)ev antoncmenbe , fonbetr
mdt^en t)cfu(ui0en t)ovn)evpen i)nD t)ovDdmen , fo m) m$ evev fiinbe nid^t njiflen Deel^
!)«(fttc^ tnafen»
S)t)t i;^ be vecbte t)nb mxt 5lpo|]o(ifd)e Succefl^on be^ Evangelii unb Apo-
fpf). 4. ftolici miniiterii t)ovovbent tf)0 ev^o^bin^ , buming m\> btUvmQ bev (i;()vi|l(if cn f ev^
2.|or.io. ^^^^ ocft()0»ovbevingt)nbevl)0(bin9bevvecbten(eves)nbevfcntniffe €f)ri|ii, ouevjl
^'^^^'^^'iaxkc^trif V)nbevbemfd)ine ordinarixfucceflionis, ()anbc(t be ^i3an)e(! fampt fi)*
nen t()0(]enjanten geilllifen , 0en)e(bict)(icf mh t)nt)ovfd>amet mt> n)dtet , kqtn be^
^even €^vi|]i t)nb bev 2lpo|ie( (eve , t>ov^inbevt mb t)ovbvucfet fe n?o f)t fan m^
mad;.
*23an t)er ©emdt mb Autoritat t)er ^ercfem
|atiSapitfe(a(foanfan()enbe, ^Bomo^ be @d;vi(ft 2C. ^$ fpM; t)nb (}cfev(icf
^^ gejicllef, beti^an)C|]ec5t)nbfi)ncvtf)O0eiv>antcngcillItfen^i)i'annie, bofcbem
bel mt) wefcnf tf)0 fermen , t)nb bcbecfebev tvifc t{)0 juftiticirenbe, tve(cfe Da(fd)Iicf
f)h't)t 5?evcfc^eni)mett\)crbcn, S)cr{)a(ucn p$ wo^id) , Mm i)nberfd;eiblicf anto^
acn , tvat t)or tnancjcfe in bc(Tem (lapititl fi)n»
^af be ()iili(3c @d)ri|ft t)an @abe ingecicuen , Dnb nene nji^Te^ging t)t5 mim
ften tvillenbcrudr (iebrad)t, t)nbbat be ^ifligcn (33abc^ yan bem {)ii(igen ©ci(le Qtf
lerett)nbgcbveuenfDn, batbefd)rifftnid)tfant)p(]eldfet tverben, ml) betjngetnjifeli-
ben)ar()eitfi)miben)e(}e(lcf , be(lenbid>, tjnb ^rotevalfe allev minfcben gen^albt t)nb
autoritdt, 1)5^ b^ nenem(£f)r{)]entmiue(()afftic&, bod;ane^t)an®abed\vorbe, t)nb
nid;t mn mtnfd)en (eve ^nb tradition t()ouovltanbe.
'^M be olbe €f)ril]lif e 5?ercfe bordb selerbe menne , ber ©cf)rt(ff t)Ov(Ienbtc& ,
Dnbbev Jpillovienevfavcn, eincnCanonem f)ebbe ^emafet, bavborcb be red)te mt)
t>nred;te(ere t)nb(5d)ri{tte , iDcIcfe i)nbev bem namcn bev.2(po(lel mt> crev jiitigern
tflcvntx^ercn t)tf)C)eaeuent)nbin9ef6ret, »nberfc!)cben fi) , t^nbancfetdgetfi), tvelcfe
be (gc^ffte t)ov be bellenbine, loffiverbine mh Dntn^iuel^affticje fcbrifff (55dbtltfe6
tvorbcd , t)nb bev ^vopbcfcn tonb 2lpo(leI kxt mxt t^obolbcn , t)p t>at be 5?ercre t)th
ben'^dfen, CanonicaScripturagebeten, gelerct/reseret, t)nb t)alfc()e errige (erc
m^ ^ettcrte t)orn)orpen ttiorbe, tusen alle (offR)crbij]en ^pi(lorien, ipnb i;d bt) Un
€()Vi(lennicf)tdirputer(icf. ^ ^ ^^ _._..
S)e Ecclefiafticus Canon dncr(] t)^ nii^t t)tf) ber jtevcf en ebber ercv ^mopf .
pe gubtbiincfen cjcmaf ct , ©onbcvn t)t() beRenbigen J^iRovien , be in bev fevcfen (le==
beg gebfcuen t)nb ev()o{ben ft)nt , t)nb tiigen ft)n bev n)av()ett, t)nb fonen be ^>on)e(te
? t)nb ^:^i(Tcbdppe bivutb nccn be()elp nemcn , m ene bcbdve auev be fd;rtfft cre^ cjcual^
lend t()0f;anbelcnbe , m\) in ber fc^rifjt antt^onemenbe tm tf;ouortverpenbe mt ene
I. 25e^5rttMijg Wibtt b4d INTERIM. 5 ^
bcualt, ©lilcf einegemalbrp^ np b\> bcr ^crcFcn t)nb bcn 5^ijTcf)5ppcn ^cnjcfl, bc
i>en Canonem t)ev @d;vi(ft ^cmafet bebben , (Ee l)ebben ftcf ocf folcf e mad)t ni; a\u
dtmtit, foni)ei' f)cbbcn allenc bc eviiorfcI)e^e mxlnit loan i)cvfcf)vifFf/ t)e be ^cvcfc
v>ov i«>)aDe^ i^nijetn?iuc(De JvovDt f)OIDen fcl)oIDe , »tf) o(Dev onD bcjlcnDigcv i-oav^cit an--
ijefocjct.
5Daf De f)if(ioie (X5rlfl(if e 5?cvcf e ben f)iff tgen ©eifl htbbt , be fe feiDet in affe tvav*
f)eit, ocf cievDa(Dt wiD maci)t tebbe , De biffifii; fc!)vi|ft t)t()tf)olcoigcn , i)nD t>tf) Dev
@d)V!(ft cvc DuDin()c tboncmenDc, j)d neen tn)iuel, fo i)Dt vcd;t uovilan ivevt, Dav?
mi) f)ivnama(5 tviDev tvevt tiefccbt-
'3^at ouer jl De ^cvcf c fcl)0(Dc mad)t bebben , De fcfcvijft eve^ ^tmllm ane fcf;vifft,
na evem guDtDiincfcn tlSoDiiben , vnD folcfe DiiDiiiijc tf)0()cucnDe , Dc Canonice
Scripdire cntiecjcnnjevc, 1)0 vorudvifd) vnD mn(i)t , tvcnte Dc j\cvcfe fchal jtcf na
Devf)iffi(3enfd;vifltvicI)tent>nDfd)icfen, »nD nid)t De fd)vi|ftna Dcv j?evtfen meininge
»nD ijubtDiincfcnDe , "^^nD Davummc p^ cv ein Canon Dev ^^iblifcl)cn fc[)vijft ^ejjcuen,
^at fe Darna cre Judicia , ^cve »nD DiiDinge vid)tcn fd;af.
'^at Dc .^cvcfe ocf einc fiiie i)nD pvunDtucjle fi? Dev ivavf)cit , Dnvup De tvarf)ett,
©aDed worDc^ , ovDcningc i^nD infettinge , affccin J^u^J Dp fi)nc ^>i(ev vnD Funda-
mente (jcfettet cv^oiDen njcvDc , vnD Daf De f)if(i£!e ©cijt bi) Dcv €f;ri(l(if cn f crcfen fi; ,
vnD fe inaOetvarf)eift)dvc, t)JJ nccn tmiucf*
!^af duerff De ^amcfl t)nD fpne mmtiUn De ^crcf e vnD ^ifcr t)nD (^runDtfe^
flcDcv tvarf)eif fi)n , vnD Dovd)DenbifIi()en()eiflfleDe^ in a(fe tvavf)cit fd;o(Dcn geudvt
tvevDen, t)nD Devbafuen nid;t evvcn f onen , t)g De tjntvavbeit* 2fecn te Dat betii()en
ere benDef t)eef anDer^ , t)nD auertvifen fe , Daf fe aflcv fo()cn mb affc^ ^oDtfofen m*
fcnDe^ , t)nD nict)t Dev n^av^cit ^i(ev t)nD gvunDtfcjle f^n , t)nD t^om meiflcn Decfe fe Dc
S)iiuc( in afle b(inDtf;eit t)nD evDom t)dve.
'^at De^ ^cven C^rifii t)nD Dev ^poflcf fere , fcttiX^e t)nb ov&cntn(ie Dorc& \it
3iin()ev«t)nDfvamegefevDei)nD©oDtfafise Q5iffc^dppe, ^afloven vnD ^vcDi^cv m
m^ gcbvacbt fi)n , tugtt Dat tvevcf t)nD eve @d)vi(fte fufue(! m ficf , ^axutf) \>olstt
duevjhiid;t, Dat t)p De ^dmcfte t)nD Q5ifd;dppe cine ordiparia Succeflio cDDev gt*
tvaiDt geevuet (i) , ni;e fctfinge tf;o mafcn , t)nD De 5vcvcf en Davmit f^o beftvevcm
Q[}nDDatDe5tinDerDdpet)0v eincfcttinge Dcv Percfcn an()cta(}cnn)evt, t)$m
nd)t , tt)cnte fe i;g De^ ^crcn ^J^rifii orDcninge t)nD bcuccl , De 2f poflcl ftebben fe ocf
alfo t)orflan t)nD gcbrufct , ^mik Dc ^cre C^prijhi^ beueelt, Dat De Sfpoffef affe
t)d(cferfd)olDcnDdpcn, ffiitf) 5e nenen minfd[)cn t)tf) , fonDcr Deit beuef , Dafmcnafi'
fcminfd)en, De Dar fament)nD3cbrad;ttmDen, tbom J^eren CJ^riTto , t^nDfpnc
S)dpe fct)df c anncmcn , t)nD Ddpeti , Q]nb pg ocf af fo in Dev ef)rift(if cn 5^crcf cn jlcDcjJ
ge^oIDen , a(fe tin ©cboDt (£$ri(li , t)nD nid)f af fc cinc tradition Der f ercf cn.
^af De ^txch macbt ^ebbe Dt fiinDe ttoffvaffcn , m\> cnbotbfevDige fiinber
t^o excommuniceven , t)nD Dc ^evc^^viflu^ Dev ^evcfcn tnad)t ^tQtmn t)tbbtf
fiinDc tbo fdfcn vnD tf)obinDcn , vnD Dat De 5ipo(lef Dcvfiiluen ^etvalDt fiebvufet ftcb^
bcn, pdDen?av6eit, Ouev(tDarutf;t)0faetnidl)f, Dat93an?c(lt)nD^:^ifd;dppcmad)t
^ 2. f^tbf
3 6 23efatttittl9 bev ^trd^ett $» ^mbuvQ*
a»
^ebben De excommunication t&o ercm ^i;vannifcl;en frewef / Domination »nl) ^e^
tvtnfie t5ogebrufent)e.
S3at t)e^ercfe t)an i)drfafleni)en tnjiuefbafftigen fafen, be (ere Dnb Ovelicitcrt
betirepentx , macf;t ^ebbe ^tl) t)er l^jfltgen fcf;rifft , tvelcf e be Canone i;^ , t^o orbclen
DnDtboflutenDe, Synoclost()oberopent)e/ i)nDtt>atfet)arDorc^0eIert)e/ frame,fle«
Iduige ©o&tfrucI;ti^c menne, in Dem 5iHi<Jcn geifle rec^tmetic^ , ut^^uber Confcien-
tien tbo@al)e, »orfamme(t, t)tb©at)e^tt)orbebefIutf)/ tbo acl)ten t)nl) t()0 fi)0(Deii
fi;, alfel)et)t)e i;t)tl)e5iflt0e©etjl fu(ue(l bef(aten, a(fe be t)enn ocf flet)dn ()e|ff,ti?en^
tc t)at bef(utb fi?negentt)orti;g, t)6 ton(d#arttjdr, ^at omxilt>i ^ifc^dppe t)nt)
itiSamfi, t)er 5?ercfenf)duetfi)n fcf)o(t)en, t)ni) t)e ^attjejt a((ene t)e Conciliafr);
ne^0cua((en^/ t)nangefeen, t)e anDeren ^ebematen t)er ^ercfen tboberopen, tbo^
()0(t)ent)e, t)nt) Darinne tbo prjefideren ^nb fbo fiufenbe na fpnem tt>iflen, t)nb be
:kcrcfe mit f^nen fetf ingen tbobefn>erent)e , macbf l)ebben fci)olDe , i)(5 ^nrec^t , QBen^
te t)e recl;tfct)apen ^dtt)e(le t)n& ^i|Tc()dppe t)er 5fpoile( nafo(ger , fpnt t)e^ J&eren
€§ri(]i t)nt) fi)ner ^ercf en bener , t)nD nic(;t ^eren t)n& bduebe»
g S^at duerjl t)e j^ercf e macf;f ^ebbe , j)efef te f f)0 nutte t)nt) guber orbenin^e tbo
4, ' * mafenbe, t)nt) ere macbtftcf aflene tborbun?tn3 t^nbbetertn^, t)n& ntcl;t tt>i)Der er^
(irecfe, i)drecf;t. S^atfeduer|12(rtife(t)e^jje(ouen^ t^omafen, t)nt) beConfcien-
tien ittit traditionen, tnbemt)at@ot)t frt)(etb/ mit fiinben tbobefnwnbe fd)clt)e
€p6 5. t\]ad)t ()ebben , t)d i)nrecbf / ^ente t)e 4)cre bauen t)e f ercfen / tnb nicbt be feicfen
(?o(.*i/ bauenbenJ&)eren, (s:i;)ri|lugt)^ber^ercfen f)duet, t)nb@obt p^be^^eren (l^xi^
I. €or. 3» p j [^(Jiiet. '':>3nb be 5^ercf e t)^ nic()t (55abe^ t)nb be^ ^eren (2;()ri(it i^duet»
qSnb gef)drt ber 5tercfen nicf)f tf)0 , t)nfri) f^omaf en , ttjat @obt frt) (efb / t)nb
befff nene mad)f auer (^a\)t^ morbt tf)o 5erfcf;cn , <5e f)e(ft ocf baf beueef t)an ©abe /
baf fe in erer fri)f)eit bellan fcf)d(e , barmit m^ ^^rillu^ befvD^t f;e(ft, t)nb (tcf mit
©al.s. mnentraditionen/ tt)ebberfd;dlefatent)or|lricfen*
S)at6uer|l hat Interim f^oconcluderen t)nb tbobeffutenbe t)ortfietnt/ i^at
be^att?eflmitfDnen^i(fd)dppen, Carbinafcn/ ^apen, CO^dnntfen, t)nb eretn
an()an(j , be iegen ^abci^ tt)orbt Diib orbeninc} ffreuen t)nb M)tm, be ^ercfe fpn
fcbolben , i)^ erbid;fet* ©e ft)nt t)n(j<(duid; / 2((fgdbifd) , t)nb be^ (£uati(ie(it e()ri«
(li t)nb ber 2lpo|lo(ifcf;en lere t)icnbet)nb tjorfol^er^/ be mif aflerlei) flrutt)t*amic()eit
&a\)t6 tt)orbt i)nb fpne bef enncr t)orfo(<3en t)p bat &dfie(]e , t)nb barumme fpnt fe ntcj)t^
tveiniijer^ , alfe be ^ercfe t)nb ber ^ercf en ^ebemate.
^enfe pbf t)^ ^emi^fe tt)dr , t>nt be iennen , be beg J£)eren ^^;)ri(li fiemmen
tiic5ff)dren/ t)iibbem nid;fi)oI(jen, be^ ^pcren C^viili fc^ape nicl)t fpn / t)i]binft)^
. nen^c^apllafl, baf i;^, inft)ne biflige ^ercfe nicbfgetdren, t)nbDe(e tt)eini5erfi;nt
Dbt t>ir^^ be^4jerbentt)orbft)nb(]emment)orfIdfen, »orbdment)nbt)orfol0etu
SDafbe^ercfet)nberebenerbe?^iffc|)dppc, «)3a(lorn , ^att?e(l, Concilia,t)n!)
m befuliien fii^ f)eten md^en , fd)0(ben geiDalbt t)nb macf;t bebben , be f)illi<\t fc^rifft
erejJ gefaflen^ tf)o biiben , t)nba((er(et)(ereantI)onemen, tbo approberen , t^oitor^
n)erpent)nb tf;ouorbdmenbe ane ber6ifliflcn0cl;ritff tuci)eni(Ie, cflen^sefaflen^, aU
fe
I. 23er5rtt«ug wibtt U» INTERIM. ^7
fc^ennbe^an)ej]\)nbl);ne^:SiWppefieDdn5ebben, »nt) nocl; t)oen, Ut gefoue t)e
^ente i)e f)l(II()e fcOrifft i)^ ariei* ^evcfen (e^v tnb t)enil vid;ter , m^ md)t mnu
fc()enmif^()citi)ni)()eiva(L)t, »nDtvot)c5i((ii)efct)ri|ftnic^t fct)o(t)e vid;tev fi)n , fonDe
ncnc gemiffe (eve et)Dev ge(oue in Dev f evcren fi)n. Q]nD Dat tt>p x>m m Dev (ef)v (lf)xu
(ii , Dev «Brop5eten t)nD ^2(pofte(n tf)0 aKen ti)Den fd)6(en vid)ten , \)^ m\ a((en Theo- ^JJ- ^»
Iogis9e(evt/ i)Dtt)jJocf@aDe^©eboDt, t)Dt ^i? ocf fo iTeDe^ evf)o(Den , t)nDbetf)t)p^j.;-!;J;
m aefamen. Q}nD mxt betb «nt enDe Dev fercf en erf)o(Den t\jevDen.
3)Dt r)6 De f (are beuee( ©aDe^ , Dat mi) fd)6(cn De fcf)ri(ft erforfd^en , Darutf) g?un. 20.
in tmK(()affri(3en DuD jlriDigen faf en orDe(n, Dai'uan nid)t tf)OV ved)tevn nod) tbov ".
(ud)tern ()anDttT)i;fen. 97id)tnat)nfcntif^5eit, t)nDtvatt)ndocw«lt»nt)guDtDum^J"f^^^^^^
cfet, fiuten t)nDDocn, ©onDern 9e()orfani(icf Dem tvorDe De^ J&eren t)0(gen , t)nb-^ ^* *'
Darna in Der fercfen a((e Dincf ricf;fen t)nD f)0(Den* S^un. n^ mi. ^eut. )?);t)ii;.
^of) vviii. ^of). t).
Q3*nD Detviie ©aDed ttjovjt Dev ^evcf en <Sunnc t)nD Cid?f p^. 3?ffet i)nf^vap «pf. ,9. n^;
(icf t)nD()et\)ijTetvav, Dati)De( Dul^evniffe, b(inDtbeitt>nD evDom(i)nm6tf)e, Dav Q3a- ^»^* 8»
De^ ivot-Dt nic{)t t>6vev , (eiDer , itieiflev t)nD vic^tev i)^.
^([t ocf De iennen , De evvige fd;eDt(if e onD i)0vD6m(if e minfd^en fere tJuD tra-
dition tjovnjcrpen , t)nD t)a(!e bp Dem tvorDe ©aDe^ hihm t)nD f)0(Den, (6c(?eneti
fdoolDen , Dat De f ercf e eine fu(e \)nD grunDtfefle fi) Dev tvavbeit , f (litb nid)t.
SDe(6cbenen Dat bi; Dev f)il(icjen Cbrijliif en t)nD 2(poflo(ifd)en ^ercfen, ©a^
M tvorDt t)nD tvarbcit ji; , t)nD Dat De f ercf e eine fu(e t^nD (^runDtfefle ft) Der tvarbeit ,
De fd)cDt(ife»nD trcDDcr De fc()ri(fr firiDcnDe mif^brufe tjiiD tradition t)am ^attefle,
^iPoppen , ^?6nnicfcntinD ^apen , ie^en Deved)te (ere ingeuort , t)orfcd)ten,
^ente fejetten (lcf njcDDer DeCbriflen, De(53aDe^ ttorDtbtfenncn, (crcn mhmf
Dern, tjuD De na a((en tefen t?nD itiercfcn Der fercfen, m De rcd)te Jlcrcfe (S^;)rifh'
m6ten bcfanDtn?erD(n, n)e(cfevfetnjav nicbtDcDen, fo fe De 5^evcfe m eincn Q3i(et:
tonD gvutiDtfef^e Dcv mxf)tit beeiDen.
g)Dt befft De €f)rifl(if e f ercf e , t)nD tin t?eDev (S^briflen t)Or ficf nici)t aUene macjf,
fonDevolf beuee(t)an @aDe, Dat ^e De (ere t)nD f ercfenDenfi fd)6fe na ©aDed worDe
orteren , t)nD nicbt^ f)0(Den eDDev annemen , i)Dt fi) Den in ©aDe^ n)OvDt jjegviinDet,
t)nD tf)0 t)orfl6fenDe a((edn)atDev(ere(lJ^riflit5ott>eDDern i;^, t)nDtven^ ocf ein^mi.^Def.s:;
Se( t)am c^;)cmme( beraff bxadjtt» Q3nD Davumme motf) neen ^oDtfa(icf) menfcb De Oetu. i^.
iennent)ov^3i(cvt)nD5vunDtfefle Devn^arf^eit bebben, Den)eDDer@oDtt)nD(J)ntt)orDt®"('^»
(eren, ^DtfD^Pamefl, ^ifTd;op, CarDinaf, ^atriarcb, ^ape, Wnnid, eD>
Devn)obef)etenm6d?te*
3?Dtbeffi De 5^ercfe ocf in DifTem, aKcv ^ropbeten, 5(pofIe(n , ©oDtfa(t^e
55ifcf)6ppe t)nDCO?arterer^ (Jxempei toovftcf , De em aifo, DnD nid)t anDev^ geDdn
l^ebben , t)nD a((e evD6me t)ovn?ovpen , t)nD Davicjjen ocf ^e(evett)tiD cjefcbreuen.
S^armeDe fc^a( ouerfl nid)t gemeinet fi)n , Dat manniaem fon freuei fcb6(e frt^
ffan , aUt Ding fi)ne^ ()eua((en^ tf)Ouor(jnDern t)nD tbouormerpenDc , ^onDer Dat ov*
i)ent{if e erf antniffc ^tf; Dev (gc^ri jft in Dev ^evcf en fi;n fd;6(e / DavDorcf; De difputev*
g 3 (ifcn
3 8 35cf rtiitrtfi^ bet 2^tV4)e« ju ^Atnbm^.
Uftn fafen cntfd;cii)en , \>ub bt t>orfcri(ieDe Confcientien gef^elet n?erbem !4)flrtf)0
t)en Dc framen i)nt) (55ot)tfrucl;ti0cn oiDcn Q3!ffcf;6ppe , De fn;en (El)rijliif en Co.nci-
lia Generalia l>ni) Nationales Synodos ^cf;oIl)en t)nb t)OrorDcnt f)cbben , !^e t\n>
ocf t)an f)erten gcrne annemen tt)0(Den , fo fe rec()t Dcr ^ercfen tfro niitte beforDert DnD
gc^oIDen n?i)rDen«
^ar viyctDaf Det>orpanDtDer ©cl;ri|ft b^ Dcn Q>ijld)6ppen DnD ^reflern,
5Wa[. 2. aife Den , De Dcr OJeligion Dorjlan , fcf;d{e c)efod;t m\> gcfunDen werDen» 3D fd;al
ftcf ocf De <3«mcine Der Cf)riftlif cn ^ercfcn , na eren (ercrn rid)ten(gefcHMcn5uer)l
^le.23. m(bt ere^ f;erten guDtDiincfcn , fouDer Ul) Dem munDe De^ J£)eren mit Der ^ercfen
veDen.
^m fe ouerfl , ©aDe^ tvorDt nicbt tijeten , ^nD Dc Cfcriflen tjan ©aDe^ tvor^
^ DeajfDriucn ii?i((cn, DnD t)peret)a(fd)et)nDerric)e(eret)nD^ercfenDenilt>6rcn, motf)
mtti^. ji'cf DefercfcanDef)iI(i()e <Sc^ri|frf)oIDen, t^nt) (tvo De ^pcre C^rijlud bcuee{et) De
5\iuf.i2. ^(inDen(eiDerf5t)arcnfatcn, t)nDfea{fct)a(fd;e^rop(;etcn wiD t)oro6rer f)OiDen , DuD
Tg. * ftcf oorenf)6Den.
@ai. 1. 5. ^rtt 6uer(l ^aivejl , ^i(|"c()6ppe , ^apen t)nD 0)?6!micf e in Der f ercf eti tDOl*
S)cut. 4. Den (eren, fetten, beueien DnD ^ebcDcn erecJ (jeuanemJ, DnD tt)i> {d;o(Dent a(fo t)ov
IV '4- . .(53aDet)pt)nfeConfcientieanea((eie9enreDeantf)onemenDcp{id)tid; fi)n, i)^t>nrcci)t»
gf. 4- 9. Q5,ij) @0t)t i^c(ft i)Dt en , tho DonDe , t?nD Dn^ ant^onemcnDe DorbaDen.
?xeV^^. '^^^ "^^" ''^^ "^"^^ ^^ auerrcDcn (cf^ , i)Dt f one nene orDcning , neen frcDe l>nD
goi.2. * einic^eit in Der ^ercfen fi)n DnD er^o{Den tvcrDcn , De ^atve(l(>ebbe Den mitfvncnQMV
i.2fm.4. fd)o^pm, Duffe gen?a(Dttf)0 pronuncieren , tl)oDoent)nD{atcnDe, 3^^ ein minfd)^
2.«pet.2. (jcf gcDancfeDemn)orDe©aDe0t)n3eli)cf , duD i)^fo{cfe ^att^efKife macl)t ff)0 erf)o(*
t^iuQ De^ freDc(5 in Der (Z()rift(ifen fercfen nid;t aflene DnDenlKicf , fonDcr 1;^ ocf Dc
t;ed)tc f)6uctfaf c atter Dneinictcit , ^uen Darmit , Dat ()e nid)t adene t)or (tcf \\>il ©oDt^
lo^ fv» t)nD b(iuen , (^onDev De ()an^e €(;ri|]enl)eit ocf tf)0 fi^nem ©oDtfofen tt)efenDc
t)riuent)nDDtt)ingen.
^en ©aDe^ ttJorDt tjnD fi)ner ©cbaDe gcf)orfam , voefcfer anlpff t)nD fee(e De
t)ngef)Orfament)nDtt)eDDerfpenni^en{uDet)orD6men, ncnenfrcDe, cinid;eit duD rou«
tt)e in Der f ercfcn eriangett fan , fo njcrt Dc^ minfd)en (ere t>nD gctralDt t)e{c tt^cini^cr
Docn, 9?a Dem©oDt, De@e(oue DnD De Confcientien (icf mit minfd)cn (cre t>nD
i.6ar,i.2. 9uDtDuncfennid;t(atcnt>orfpcrren, '26entcDe^ac(oucn (cre motf) nic()tt)pminfd;cn
tt)if^f)eit, fonDer t)p ©aDe^ gettoijfe t>nD bcflcnDige ttoorDe ftdn. Q}p Dat \v\) nid)t
^pl). 4. Dord) afl ev(ep (ere , tt)inDt , 5? n DnD ber (jeDreucn tDcrDcn* 3Dt p^ orf De gcioue alle*
fKom, 10. net)t5Demge()6r©aDc^tt)0rDe^. Q3nDmot()nemanDtt)anDcm()c{oufn, Dct)tf)Dem
^oi»»» Se(>6r@aDc(Jt\)orDe^^^y (tcf fatcnbett)esent>nDajfn)cnDen. (gu0f;c(f'rt)eDen(]c(o^
mn t)or{6d)ent.
<^nDfanDer5a(uenDe^att?ef^mit (pnergctt)a(Dt, De f)e tt?cDDer (3)oDt t)nDDe
fevcfencjebrufet^cjft, DnD nod)bvufet, nicbt^ anDcr^Denn t)neinid)eit DtiDt)nfrcDc
anrid;ten , t)nD ©aDe^ torn t)nD t)orDomcni|je flijftcn.
3n Summa i;Dt i)j5 ncne anDcrc t\n)fc , mi'oDe( t)nD raDf i^nDcr Den minfd)en ,
Dar fo t)ele opinion m^ mmin^ fpu , frcDe , routvc , DnD De^ ge(oucn^ enid;eit mit
I. ^iUmnud tt>it>cr b46 INTERIM. 59
(WXhii' Confcienr? fboer^iMben, Wcnn t)OVC[) De autoritdt canoniciE ranftje fcripturie,
Q5nt) ^artl?o pt^ be fcf;vi(ft Dan ©at)e ^ecjcuem ^* ^''n» ?•
5)avf)en wtfen ocf adev olben Concilien 5en&e( , 3N fcefFt c>cf be i^etfev Con^ eccI. Hift.
ftantinus m Concilio Niceno jjerai)en , '^at mcn i)tb t)cm (uttevn ©abe^ njovDe , ''^- »•
&e Difputation tvolbc evovtcvn , 'Q3n& .i?d tavuov ancjcfeen , ^c^t t)ovc() ncenc an^eve "p- ^*
wife t)er 5\evcfcn €S;}\'\i\i f oni)e 0e(>u(pen tDCvDen , '^at \)e ocf (lcDe^ al(cv o(Den gelev;
Dcn ^:i^i|Tc()6ppc i>nt) ^^ebcv vat)t DnD meining cjetDcfcn , ^o(Dc men nu t)ev ^evcf en
f)iil, V)nt) ©aDed e(;v tvumlicf fofcn , fo m6|]c men DijTen xa^^t oo(()en , 'A^tit men aiv
Uv^, fo ()anDe(t mcn tvet)Dcv ©oDt, t)nt) ben confenfum t)ev t^aven a((oemeinen
^()vi)l(ifcn fevcf cn , t)nD vic(;tct a((cnc citic t)ovtt>6(iin() t)nD b(ot)tbaDt an t)nfc()u(Digei:
gbvillen, t)nDt)6veta(fo aucv (icf t)nD fi)n (anDt t)nD (liDe , ©aDc^ tovn t)nD miQt
t)OvDcv|f.
S^at De 5vercfc macf;t h^bbt tho excommuniccren Dc t)nbotbferDf^^cn / t)nD en
De ©acvamcnt t?nD a((c gnaDc, Dc t)an ©aDc Dcr Jl^ercfcn Dorcf) 3<2fum C^prijlum
j)C()eueni}^, a(ftbofni)Dcn, t>nD fc t)tb Dev €bvi(t(ifen ©emcnc tbQt?ovtt)DfenDc , betb
tiat fe ftcf betevn i)^ nccn ttt)iuc(. Ouevjl Dat fe Den gevicbtesDtvancf fcboIDen bebben ,
mit Der banDt t)nD t)tbtt)cnDi()er gctvalDt funDc tboflraftcn , Darmit ()elt t)nD guDt tbo^
bopc tbofcbniDen , t^nDDcexcommunication tDiDcrtbobrufcn, DennDefd)ri(ftt)OV^
I6uet , t)iiD Dcv (Slotcl beuecl (tcf cv(lvccf et , alfe Denn Dc ^aiDC)} t)nD Dc fi)nen Doen ,
i;^ iMU-ecbt.
■iGcntc Dattvcvcnid)t anDer^ a(fcDat tT?er(t(ifc Oiegimente mit Der Admini- ..
ftrationDcr5\frcfen t)ormen()en, ;aDc()an^epo]itifcbeyic,()crin()e Dpnemen, tjnDftcf
auev^cifev, 5^(Jnin5, Q30r(len t)nD a((e Oeucricf)eit , ocf in ruev(t(ifcn Dic^imentcn
\tttm , alfe Denn Dc ^an?e|lt)nDDe fpnen, t)nDer Dem fd)i)ne Der bcfalcn excommu-
nication , t?nD Dei^crDicbtcDeH ()crid)tej5gctDa(r t)tbuovfd;amet betb bcvgcDan bcbbeii,
t)nDt)orDan ^evneDcDen.
S)ev ^evcfen i)nD cven Denevn i)^ tvert(ife ve.^erin^ t)nD ()ericbtc^ Dnoancf t)or^ ^^^^^ 2^^
baDen, rocnte De J&erc fed;tfi)nen?fpo|ieIn, tvelcferev Succefliones ftcf Dc ^ait>e(l s!)?ar,*i6.*
tonD ?.^ifd)6ppe roinen , VDcrtfif e 5?dnin() berfcben , ©i) 6ueril nicbt alfo. Suc. 22.
S^Dt bcbben Dc Dener Der f ercfen ^J^rifli mit erem ampte , alfe mit Dcm Scram^
pte, ^aDejjDcnjle, t)nD (fi)tiger rcscring Der f crcf en , tnebrDcnn^cnocb tboDoenDc,
Dovuen ftcf in ivevtfifcbenDcfenicttmengen, 3)Dtbe(ftene ocf Dc 5fpo(le( ^t.^aufu^
Dat t)orbat'cn. i.%m.z.
3Dtt;v^3en)i^(icf Derfcrcfent)nD cren Denern De Uo^i^t ^tmM ,()e()euen, Der
DetvertI:fc,(i£tDa(Dtgar nid^t^eiicf i)g, Datfenid;tauerii)ift)nDguDt, fonDeraucrDc sDiaH.i^.
fceicn DijTen bcucc( t)nD mad;t bebbcn, Dat fc Dcn i)nbotbferDi^en , fo im i^n()cbcrfa* i.cSor. 5.
mciec)en©oDtfeuen, @aDc(>9{i;fct)nD affcionaDc affni)Den,"t)nD fcDcnt !^uuef, fo
langcfei^nbotbferDicbNiuen, auergeuentnogen/ tbcmt)orDcrucDc£^fIcfd^c^, "t^Ht
le ()ei|]fa(id; it>cvDeam Dagc De^ ^cvenSiSfu , /. €ov. f . Q}nD fcboicn ficf ^atteft
»nD CSifd)dppe an Dem beue(c ©aDe^ , t)nD Dev Qt^mmxi 0ett)a(Dt , Dcv ocf Dc fyWiQt
Ambrofias tcscnDen^cifevTheodofiumancne (jcbvufetbefft bend()en(aten. i.^or.j.
2)e excommunicivcnDcn mo^^ttx , Dc in dpcnt(if cn (a(!cvn vorbavvcn , t)nD
D(
40 Bc^artfttug bex 7kitd)en ju i^4mburg.
t)e excommunication m uic^ticf) 5oli)en , tjallcn Dcn tt)crflif en Oucric^eibcn in crctt
9?ecl;te^&njance , :^e fdt?6fcn fe ocf llrajfen , fo fe auDcr^ Der ercjamicnen excommu-
nication , i)ni) frdmber fiinDe nic|?t Deelf;a|ft!c[; millen iverbcn , t)iji)"f]cf init en nic^t in
off(}runt)tDer ()eUen/ i)nD civicjc DorDdmcnijfe n)iaeni)6ren, tuentcfpnt oct Cufto-
des divinx legis.
3Dfbint)etduer(Inemanbtefnct?nred!)fe excommunication , t)nt)fan nicft
be funi)e .(}cldfct ci)t)cr ^ebunben t^crDen i)an minfci^en , t)e 0Dt)t nid;t fuluell bint)ct ci>^
t)erl6fetDorc|jfi)nt\)orbt.
^at (35ot)t Idfet , fan noc& ^amefl, nocl^ Q3ipop, nodb qja)je, cbbcr
9}?dnnicf b\n\)tn , 2Cat ^e ocf bin&ct , f dnncn fe nid;t lofen , fec fi;n mol Clavicu-
larii (3Bo fc Chryfoftomus nduiet) duerftfe moten ClavemScientisel^e-bbetl,
t)ar fc mit Dp t)n& tl)0 f lutcn , @c mdten t)at drDel t)tb Der fcbrifft Dellcn , m^ nid;t t)t&
cremcc)cn^oppe, S)atfuIucIerenocft)e oIDenTheologi, t)nD betiicieferec^en De-
Dc por dif. j,j.gf ^ baf t)ar fed;t , VerbumDeidimittit peccata , Sacerdos eft judex , Sa..
^ *^"' cerdos quidemfuumofEciumexhibetfednulliuspoteftatisJuraexercet. ^c^t
pe, t)c^enerber5tercfen, fefi;n^atDeft, ^iffcbdpjjc, ^arbcrcn, tb&crtDofebc?
rcn , f)ebben nidx t)?i;t)cr mad;t fiinDc tf;oIdfen ct)bcr bint)en , alfc enc ©at)cd tvov^t
tJorIducttJnt>beuelct.
?8an im Scncrn t>cv ^crdcm
^0it Cctplrtcl anfancjcnbe , S)c ^ercf c f;efft ocf einc lerc 2c. QGBere na bcn Q5oecf^
T§$ f^aucn n)Ol nicbt antbofecl;teni)c , beroilc duerfl t)fb bcn anbern nafolgeni^en
(Sapitteln dpenflicf tf)omercfcnt)c , \)at t}t>t infidiofe in ctlifen worDcn gcllellct i;^, md^
tj^entvi;, tvatt^orbecbtlicf gebolbcntvert, antbd^jcn.
^i) be(jcren duD biDben in'd;t bdijer^ , fbnbcr l^cnt in t)cr jvcrcfcn eine orbenf^
fifebcflcllitigfi)nmdd;tc, V)nbbefercfencmpterborcJred;tfd;apcnebuc^ticjc, ©obt^
. ^•u4)figei)nbframcb.cncrmdd)tenbebcnettt»erbcn, *^pbaf®abedel}r, t)nbbcrfcri5
cfcnfalic^cit, Incnicbeitbc^^elouen^Dnbfrebc, trutvlicfnabembcuelc^abc^, alfo
tndcl;fe Dorwarct mb geforbert roevben , M i;bt ©abc bem Jperen tvol^cuenid;
tvcve*
^bt t?^ bp ncnem t)orflenbi^cn €f)rif]cn ttviuel^affti* , M ©obt ber f crcf e«
tine lcre gcgcuen bcfft / bc tnen bem t)oIcf c fc|>dlc t)orbragcn , bar ficf ocf M t)Olcf .mit
gclouen t)nb leucnbe fd)al na rid;f en , alfc ndmlicf , fi;n tvorbt \n ber ^iblifcbcn t)n5
€anonifc!)en fd;rifft t)oruatct, t)nbbat bc fercfe ocf erc i)tbtDcnbi(}en ©abe^benfle,
5)ororbcnt t)am ^ercn i)nb in bcr fcbrifft be(]repen f)ebbc* X)e mcn ccf tho niitte bei*
Cbriflcn ^anbcln , Icrcn t)nb duen fd;aL ^U fcbal ducrfl t)nbcr biffcr lere , t)nb biffen
t)ff)t))enbiijcn©abc^benflcn, be t)alfd;c ^atvefllerc , t^nbbe^ i^atvcflbomc^ 2ifgo^
l)eriet)nb mifdbrufe nid)f t?orfldnt)nb bc^jrcpen roerben.
S)af ff}0 cr^olbing (33abed tvorbed ynb benile , be fcrcfc crc bcncr f)ebben mdtc ,
^nb ber nid)t entbercn f dne , ^l^nb baf be i)orwa(bii3in.9 bcr fercf cn^cmpf er nid)t adcn,
fonbereflifenbcbarfbobdgenrlicfi)nborbcntlicfberopen, beualcn twbcn, bettigct
l)cfd;riff£i)nbi>^vcv^t, ::bat duerft bcv ^>rc|lcrbcroepi)nb beuecl, in ba'fcrcfcnnid)t
I. ^aantn^f wihcx ^m IN TERIM. 41
P^olbc rcd;t fpn / fo m} Dcn ©oDtlofc» ^ipoppcn , bc nflcnc ^open tf)0 crcn-mifi^^
briifen m^ c^vmliUn wj^tngcn nic^t ordincrt fi?n , mb bod) in crcr (J^rijKif cn ^cr^
cfeti »ni) Q>enicnc orbcntltcf crwclct, t>ni) Mn crcm presbytcrio niit t>plc(j^tn(j t)fy
^enDcgcordineret fi?n , i)^ crrid? mib ualfd;,
^DcnoDt cntfct)ult)igctbip Mlf^ be ^crcf c ntd)t aflcnc, font)cr®at)ciJbcued
t>n^ Qibo\)t cruorDert \)\>t ocf m\ er , M fe «enc t)an ©obtlofen '<i^i|fd)6ppcn (jcordi-
nerct, fo Ian()e fe n)et)Der ©obttnt) fpn tvor^t |lrtt)cn , tjnb in erem (jyot)tJofen n)cfcn?
i)e t)orf)arren t)nb t)em anfean^en , fci)6Ie tf>oIaten eDber annemen , ilCente Dc 5^ercPc ^^^^^- H-
fc^dlcpcf i)ort)alfc()cn^rop5eten f)oDcn, fc in ere ^iifer nid;tnemen, ocf nid;t gro^ IsSt
tfecn , De ®a\)ie morDt nid;t mit ftcf brinjjcn. @c fc()al ocf De ^cifte prduen , cfft fc ^ai. ;i.* *
t)tf)(5)aDefi)n. 2l(leDtncffcOaI fcpriJucn, t)nD Dat guDc allenc anncmcn. ^idcIercgKatl.ir.
DcDerIere^.5ri|]i t)nDfi)ncr5lpojlcIt)n9elpcf t;(J, fd;al fc t)orfl6f en , i^orDomen , t)or? ajtarc.p,
tverpcn , t)nD Dcn fone ©aDc^ na Dcm bcuele De^ f;emmelfd;cn '^nDers l;6ren t)nD
»ol(jen. '
9}a Dem Dc ^ijTcbdppe i^unDt nenc anDerc alfc t)oru6rcr Dcn ^ercfen tf^ofc^i^
cfcn, t^nDDcSbriillifcgemcincDefuIui^ennicbt fcftal cDDer mad; annemen , na Dcm
ocf Defdr Der ^aflorcn tjnD ^PrcDi^cr , neucn Dcn ^^iffc^dppen DnD ^rcflcrn, na Dcm
gebrufcDcr2fpofieft)nDcr(lcntefen, mitgeI;6rttl^organ^cn5l>rcfen, f)c|ft fc t)o()c
t>nDmad;terc ^eclcnforgcr tf;ocrn)cfen , t)nDfe in crer@emeine orDcntlicf tbo orDi?
nerenDe, Cypr. i. Ep.4. t)nDDciti)Dtocf mit guDcm ©eivctcn ^ @c fd;oI t)nD fan
ocf mit guDcm ©cmcten nid;tanDcr^ Don, in DijTcr i)nuornn'Dtlifcn noDt, naDem
De '^tfc()dppe in crcm ©oDtlofen tDcfenDc tjor^arrcn , ©aDc^ tvorDt i)nD orDentn^
t)orDdmcn/ DnDnene anDcr, aIfe©oDt(ofe t)orf6rcri tbo Den ^crcfenemptern ttil^
(cn ordincrcn. €|ft bvvutf) nu Schifmata famcn , m6gcn fc t^orantmerDcn t)or
©aDc , Dem fc tf;on)eDDern bc^nDeln , Dc ^brifllifc (jcmenc t}^ m ©aDc njol cntfcbul*
Diget , mntt fc f;oIt ficf in DijTcr noDtnjcnDi^en ordination , na Dc^ ^crcn bcuelf»
Q)nD De in erer ©emcnc gcorDincrct fi)n t)nD njcrDcn , t)nD crc ampt rcd!)t bruf cn , fj;tt
vecbtberopent)nD gcorDincrce, tt)cnfc alrcDctjan Dcn t^alfcb-^endmcDcn ^ijTd;oppen
ntci)t georDinerct tDcrDen. ^cnte Dc mad)t ^ercf cnDencr tf)obcropen , crmefcn t)n&
orDineren, t)6 Dc^ ^ercn €^ri|li Dc^ €r|bifd)op^ tjnfcr fcefcn , Dc Dcr^crcfen f;duct
p$ , t)nD fi;ncr f)i\liQm gcmene , ni^t Dcr t)a(fd;9endmeDen t)nD oorf6rif«^en Q^iPdp;
pen, Dc©oDtDe^ere, €()vi|to/ alfcSngei, t)nD De (jan^c warc €f)ril]fife @cme?
m , t)or t)orfdrer t)nD t)ienDe Dcr tt)arf)eit ©aDc^ crf cnDt , mt> im tDCVcf c bcuinDet,
JSam 6uerf(en ^SJffi^oppe/^nt) ant>em SSiff^oppem
|it €apittcf anfan^cnDe , Q5p Dat De ^crcfcic. ^crc affo ttjof antboncmenDe,
► a(fe »)Dtin Den 35oecf|laucn jleit. ^cttjifc duerjl DnteOifc ®opf)ii]ifd;c (ifte
vnDbcDrod^, DnD Confdentien (Iricf e , t)nDcrDentt)6rDcnaflentl)a(ucn inDcmln-
terim t)orDecfet DorgcllcUct tt)erDen, mdte tt)o t)nDcrfct)ciD(icf Dc mangcfc DiJTe^ €a^
pitNi^ antdgcn.
^«t inDev S!)vi(lfifm^evcfen eine crDeningc fi?n fc&dfe / ^(\t ocf t)nDer Den
f25ifcl;5ppen;»nt) 5?erctent)ertcrn ere grad, tf)o orbentlifer m\) €r)rij](ifer regeringe
benjKicf , fchifmata thc>m\)6bin, m\) gemenenfret)ibnb enic^eit inDer€5rifl(ifcii
©emene, mt)ei*Ierei)nt)Ceremonien f5Derf)D(i)enfpnmofe, t)^i)n(? nic^tt^omei)!^
bern , m ^eren ocP alfo* SBtntt to afle bincf in t)er 5tercf en betcr , ort)ent(if er i)nt>
f(i)icf(ifer5ef>o(t)etttrdrt)ett, iofeucr pbttJndnjere» ^})t)f>on bart^oocf ()ermi)n|e
bejie, iveten ocftvol, t)at t)eor&cnin,get)er t)enerint)er€5ri|llifen fercfen tf)0 bijTci*
Hicron. ttot^ttrofftttt^cfdret, t)ttD»ant)ett 5lpo(le(n geflifftet \)^, St. HieronymusadTi. T.
betii^et.
Q[)nt>i)att)t5beinCyprianoIib. i.Ep. 5. tmTnterimmertan^etagen/tvert
^^"^ i)an ben gerebet t)e bctt ^ifc()6ppen iioebberffreuen be @abtfrdcf;ticb f^nt , tonb ^abc^
i\)orbtIerenbnbi)orbertt, i)nbnicf;tbebem5lntic()rt(]o, t)nb C«5n'|]il;d5eflentot;ctttf
l>ett ttic&t tviflett ebber f dnen an^angen t)nb ftof-gen.
^fftein?^ifd)opberanbernafle ^duet fi)nfc1)ofe, tmmminhtv^txcfmtfjOf
uor^dben , t)nb efft befufuige fd;d(e tf)0 Ovome ebber an einem anbern orbe jltten , bat
i)$tint Dor(jeue(ife difputation. ^i; (atcn fe Dp ber €f)rij](ifen ©emenen ferfeti
nut(ifem be^encfen beroun^en.
©e iiiht gijft ebber nimpf ber 5l*ercfen nicf)td , fe maf et ocf nenen ?Sifcf)Cj>,
fonber W ^ifdjoplifeatttpt aflene , tvo i)bt t)an (^at)i btmkn p^. 3?Dt vd 6uer|i
t)tmi6(3e(icf batDaneinemDv6mifd[)en^:Bt(fc|)oppe, fo tw)tf) ^efcttcn, einc ()enod;fa*
Stt» I. me t)pfi)(^t ber j^ercfen in aflcn ^ationcn (]efcf;cen f onne , tvenn 5e oef rcbe (jdcrt t)nt>
frdm tv»ere. '^^t i)^ ocf ber 5(po(]o(ifcf)cn ordination tjn^cfief. S)e bifligc ^ait^
^'^''' (u^^cfftinaflc(}rotc)]cbeeinen^ifcf)opcbbcr 6(bc(lcn tf)ofcttenbeualett, m\) nenem
tn nener 07ation aucr be anbcrn Q3ifcl;6ppe afle bat primat (jcgcuen.
Q5nb Mt an fulf en rcaimcntcn Dnb ^otvcflftfcm primat ©obt neen tioofcje^
ttal f)ebbe, t)nb ber fercfcn ©abc^ barmcbe nicf;t ^cbcnctfp , t)nb ©obt barborcf^
t5ot)n(^nabcn mb forn^jcrci^aet t\)erbe, bctii^et be crfarin(}e , t)nbbegrun>fifebfinbt*
hcit, affgobcrije, tTtif^bvufc, crbomc, funbebnbfc^anbe, barmitbat^lJatvcflbom
inaflenlanbencrfufleti)^. Ocf tu(}cti;btbeerfarin(}bat borcf; M primat be^ ^l>a^
m\\t^ n\d)ti^ anbcr<5 iti aflcn ^ationcn i;^ t)tf)gericl;tct, al^ M barfiifue(] ft)nc auer*
mctijjc Qtmm ^nb ^i)rannie bcflcbigct i)6 , t)nb fanbt t?nb fiibe Dnber bem |cf;5)n£ fi;^
tie^ primat^ ai(d)inM Dnb (}efd;auct fi;n , 9a?ente f)i nimpt aflencbe ^ulfe Dan ben
^cf;apen, v^iib beucfet be ©c^apen \)in ^u(uen, acf;fet crcr ejee(cnta(icf)eit (^at
tii6)te. , , , . ^t
^af cmt)bcr?^iffcf;op nfcf)f t5crDor(!dr(n(3, fonbcr ff)Or betertn^, Dnb bUf
nnna ber 5^crcfen (yipvijli , bord; fi)n biire bfobt gef o(ft , fi)n ampt flcbruf cn fc[;D(e ,
^d recf)t , molbe @oht i;bt i}efcf;c.ac nlfo. CQnb t)at mcn ben recf;tctt Q^iPoppctt , be
&a\)t^ ivorbtDorcn, Dnb be @c|ape rec^t mim , Dnb t^or buivin^ bcr fercfcti
Dorfidn, Dtibnicf;td anber^ benn tvatQ^cbtltcf, €5ri|]licf, ebrlicf Dnb btllicfi)^,
berjlercfenaebebcn/ DnbDorDnfc fcclcnfor^^cn, fcl)6Ieacf)Drfamfi)n, inaflcittbein
^fb.i?. batereifbcueeli^i)^, bctucjetbcfcbvtfft, Dt]bfcd)tocf batfebubbelbcref)rentvcrbt(f;|i)n,
I. Xtm. ^ Q3nb fo fc ©abc^ mxU Dorcn i)i) mcn cne [) tDCf alfe ©abe ftifuc(] gcf^orfnm fcbuibid),
bavwmnKbatfeeabe(J^ufi5f;Dlberfi)n, Dt]tr€)abc^ivDvbtDDven, i)nb Deme tI;oge^
1. 23cgattttiug tdbtX b^g INTERIM. ■ 4;
j^cifamcn »an t?nd mUm , Q3nt)f)ct5a(fe^etTnc, ^e unt)()6vet, Dc^^vetmp, tont) ?«w.io, '
k iuw t)orac()tctDe Dcracfetet mp , inib t)en bt mi) (Jffent bcfft,
S^at oucvfl be Dvt^mifcbe ^^^ipop nici;t t)orc(? minfct)(if e cvbcntn^ , fonbev Ju-
redivino, t)en anbern^^ifc()6ppcn ini)ev(3an^cnn)ev»'f, alfeein ^duet, mitmiKcn^
famencr0en)a(i)t fcl:)o(be D6r()efcttct fi)n , fpnee^gcuadend ti)OQtbt\)m, Dorbet^en, t)f)on,
Ia(^f5en , \)pt)nDafftofettent)e, alfc tvcre ^e nicl)t ein ^iJTcI)op, fon&ern 03ot)t fiiluefl ,
Q3nt) 'ocit tin pDcr cme in afiem M t)t cje(>u^t,a(fe l)em J^S9\^0^ €/)vt(lo fiiluefl tfto^c*
^orfamcnbe fcf;u(t)icl) fi)« ."^at ocf t)e gc^orfant t)e(J Oi6mifcl)en (iocl^, t)cr ^crrf en fun^
bamcnt v>nD baiM fp , barmit fe tn evcj^ ^(jc(ouend cnicJ?cit oorilricf et , 0ef)O(t)cn tvcrDe /
Q}nt)baf nemant)t vcc()t b^i^ Dnt)m6ciefa(icl;t\3evDen, t)c t?tf)ev5a(ue Dev^an?e|l(ifett
Jurisdiftion j^cvcf ctt uut) (}cf)orfatn (cuet , t)nt) t)e ^evcFen Minifteria Dovjleit , t)^ et?
nc cvt)i$tct)e (6(jen , 3)bt 5c/ft in bev fcf;vtft nenen gvuntit»
2:"0cntctttitt)ev feve, i)att)c^>atvef{ Jure divino bcv ^evcfen t)nt) affcv Q5if«
fdbdppe t)nt) ivcvcf enbcnev f;6uct ft) , t>nt) in Dev j?evcfen tf)0 5c()cbcnbc i^an Q3at)e uuf^
Ienfamenijcn)a(l)tt?nt)itiacf;ttebbc, tvevtbcijan^c ajfgritnbt^evocfllifcr '^i^ranntC/
beDroc(), fcf;tttt)erte , 2lffg6Devic, tnif^bvucfc t)nb a((ev(et) evbom bejlcbisct t)nt) bc^
f rclfti^et. Q3nt) |i)n ccf t)ni)ev bem fcf;t)nc t)e(c t?ov|l6vttt() gefd;ccn , in aOcn ftent)ctt
i)nD vc3cvin(}cn , t)nb p6 ben Ouev^even tf)0 me^vmafen ere ,(jcf)Ovfatti cnta(}cn, be
QJnberbanen t)an even j^iben ^(id;ten abiolvivt tf;o t)ntvcbbevbvitii)(ifetn t)orbcvue,
^ei;fev t)nb ^onin^e evev (anbt t)nb (itbc entfettet»
S)atbc Oi6mifc&c^ilTcf;op nid;t Juredivino, fonbev t)tf) mt'nfc()(ifev cvbc^
«tng , be cuevlic gewovben fi) , betiiget mit buMhn njcvben St. Hieronymus ad Ti. st. Hicron.
dif. 9;. Ca. Olim. Q3nb bat nccn ^ifTc()op, na bev 2ipc(le( cvbenin^ , autori-
tate & minifterio verbi , hoQtt t)nb c)v6ter fi) bcnn be anbcv , DHb einev nid;t fi) ber
anbevn ^evc V>nb56ltet,betlii)et Ccf Hieron. ad Eugenium Epifcopum diftin. 95. ca. St. Hiero»;
legimus , St.Auguftinus Dnb Cyprianus ^ctcn ccf t)<it cincn Q:i;vannifcben cvbom ,
Dat|lcfein5^i|Tcf;opbaucn bcnanbevnfcttct, Auguftinuslib.3. deBaptifmocon^
tra Donatiftas. Cypr. in Concil. cartha.
^cit @t. ^cf vc cinc Prxrogativa tjattt ^cvcn ^cgeuen fi; , m Un anbcvtt
5(pof!e(n , Dnb t)at fe et. ^etvu^ cjebvuf et l^ebbc , t?^ t)f 5 nencn ge(offn)evbiiicn fcbr ifp;
ten t^cbctDtfenbe , 3bt tiiget ccf ©t. ^etvii^ fulucft , M t;bt (uttev Dntvavf;eit f» ,
ivente be tjovmcvpct fiifueft bat Dominium , M be ^apif?en cvem «Pamcftc gc^euen,
3Ccntef)e5et5Jlcfnicf;trummumpresbyterum, fcnbcr Compresbyterum , cittCtt x t^it 9
mibbc((Icn, Q3ov(}(ifct(icf bcnanbevn$Stfc&6ppen, Dtibfettetficf nid;tauerfc. ^'
'^(kt (EXpvidu^ bc ^cvc bcrcb bcn beueef , ben f;e Ot. «Pctev befft ^egeuen , !4)at
yvomifc()eEpifcopatDcvanbcvn, batcuevflefcbcfbe gemafet tebben , bemet)uaen^
famenc0ctDa(bt()e()euen, Dnb @t.g3etritmDnbnafi;nem bcbe bevD?6mtfd[)en jtev^
cfen Q3iP6ppe tf)om Fundamente gefettet 5ebben , bavtjp fpnc ^evcfe ^tbwm %a,
Dnb einc lf)fiif c Dnb pevf6n(if c Sueceftion , ccf iin prepofitur Dovovbent fcebbc , ant
wclf cve ncmanbt mdgc fa(ic& tverben , ^t tim Dnacrimcbe Dnb fcf)ebt(if c (6(jcn , ^en^
te \)\i\ \)^, a(fe t)crf)ei) Defed;t , citie ^runbffelle aflc^ ©cbtlcfen tDcfettbe^ Dtib ttrc^
5 * uel^/
44 • 23e(Sttttia^ bev ^ivdben $u ^mhuv^.
tnie, bcn De «potwflc Dnb Q5ifd;6ppe in bev tocfen ^^xifti Qtdmt m\) gctreuen
f)tbbtn, m\>p6^t6ptntlihm\x\xt)t\t
@ot)e(ebeueI^t>nDjjctt>aIt)t, alfebc biflisc^cfm^ijnbbc onbcvn ^poflcl Qti
f)at5ebbenint)ev £f)vift(fPcn ^evcfcn(}cucnn?pt)craD^6niifc^en ^^iPoppe m\> am
bcvn Q5t(Tc(?«^PPf"/ t)cfi'cf(5t.^etvt t)nt) bcv ^^ipojlel SuccefTores vonicn, m\>txt
nmptboen, aife @t. ^tttx mt> t)c anbevn 2ipo|]c( gcDdn ^cbljcm 2i(fc nomlicf ,
^at fe macf;t t)n& bcucl l)cbben De ^cl;apc C^villi tbo mciDcn , t)at ^uangelium tbOf
prcbtgenDe , bc bcualen ©acramcntc t)tl) tbo De(en mb t()0,c)cuenDe» ^c fiinDe t()e?
iofen t)nD tbo binbcnDe , mt> Dc 5^evcfc na^abe^ t\)Ovt)c , in auDev difciplin m\) tnd)t
tbovcgevcnDc, 2i(feDe 5ipo|le( t)nD De o(Den Q5ifTd;6ppe, Dc in Dev 5ipo|]e( Doetflap^
penactvcDenfi)nt, tvun)(icf j)cDdn ()cbben , t)nD fo ^amcji )?nD ^i|Td)opnicbtgan|
@oDt(ofi^t)nDt)nt)ovfd)ainctfi)nt\M(.Icn, tvcvDcn fe ficf nid)tdme()v anmeten Dcnn De
()ini(jcn ^ipoj^cl ^ttyat t)nD ^ebruf ct ()ebben , S^emKe fe Dcvfu(uen Succeffores fpn mil*
len, t)nDnicl)tcvemei|^cv^t>nD^even fj)n fd)6(en.
S)cCatho!icaEccIefia Cbnj^i/ t)c in Dc (janfje tt)ev(t t)Ovf}voun)ct p^ , f)tfft
etnFundamentcvcd5ei(^t)nD fa(id)eit, t)nDocf cinampt De^ @ci|]e^, t)nDcine (eve
evcr@cc(cnfa(id)eif, tJan^aDegeleret, t)nDDorc()DevQ[}cDcv, ^ropbetent)nD5(po^
i.Sot. V jle( (cve Dcr tt»cr(t ancjctd^ct, Dat t)^ 3(gfug (S^jprifiuj! t)nD fm (Suatt,nc(ium , m\) atte
Dcnn f an nccn anDer (jclcrct n^erDen. Q3nD f an ocf Dc algemcnc tbxiiilift fercfe fo
tt)i)t() Dc mv\t (^efetcn , nccn anber ()6uet , Fundamentc mt> fa(id)maf cnDc (crc bcb^
3oI). 14. ben , tvcnn Dcn aimtd)t\gtn ©aDc^ ^om , mh ft)nc (ere , Dc gctva(Dt in |)emme( t)nD
erDcn()efft, t)nD Den ()ii(i3cn©ct|}()i(ft, Dord;n)eIcfenbcfi)ne^evcfcinDcvn)evltcv*
(ik()tet, t)ovnt)et, vccjcvet, ina((en)av()eit(eiDct, t()0 Deme(cbramptcfi)ncmannic|)^
I. ger. 12. fo(Dtaen gauen ^tfft t)nD i)t()DeIet. S)iffe ^aucn fan Dc ^an?ejl Dcr j?crcfen nid)t ge*
ucti ,^ Darumme^^an ()e ocf Dat f)duct Dcv algcmeincn 5^cvcfen nid;t fi)n , fonDevn mot5
«((ene , n?enn ()e fd)on t)ppct bcjle fi)n ampt be(icl(ct , De^ .S)cvcn ^^pvijli t)nD Dev f ev^
cfenDencvfDnt>nDb(t'ucn, Mt De5(pof]e(ocn5efent)nDgcb(eucnfpn, t)tiD Den J^evcn
C^rijlum mit f^ner (cre ^at hmtt lattn fi)n mh b(iucn.
^'^emna f an ncen anDcr (jnmDt fi)n , Davmit De Cf)rifl(t7c ^ercf e t)p ^^riflum
ev cgen Fundamente fau (}ebun)ct n)erDcn , Dennc Dord) Der ^"Propbctcn t)nD 2ipo|lc(
fp^. 2. (eve. "^nD fan Dilfev ^crcfen , nocb minfd)cn (cve ()vunDt cDDcv Fundamentc fi)n ,
^ti)^nid;tt)p^:)3?ofe^nod)t)p icniri(]e^vopbetcncDDcv (gr^ucDcr, Dc Sfraclitifcbe
i.6or.4» fcrcfejjeburoetocmelV, ^ofd)o(De DcnttenuDc Sflcjcmeine (£()riR(ife 5?ercfe t)p Dcn
^V^'*"^ billtgen ^^etrum , alfc cittcn (lerfltcfen minfd)en , t)nD t)pDe ^i5n)c|le ocbutt)ctftn.
|(-"5- '7)etecfei)ii (^aDc^ 2icfcrtDcrcf m\) ©ebmv, 5inc ^rop()eten, 2(pofic(, t)nD ere
2 Vt V recbte SucceiToren ft)nt nid)t.^ anDcv^, Denn@aDci5SDencv, i;)uf^bo(Dev, 0)?cDe^
9ict.4. f)e(pev, t)tiDi^itmmeiilcv^, Dct)pDatFundament, Dat(55oDtin3^fu€^rl|lofi?*
nemeitigebareni^one, t)ananfan()Dcvn)ev(t3c(ecf)t f)cfjt, buwcn (cucnDi()cflene,
Datt)^, (cuenDige mli#cn t^om ©cijKifcn We t)nD t^om l^iHi^en q3vc|]evDome.
i»^5ct. 2.
*!6at De Jgjere mit Deffen ttorDcn, QOGeiDemtnei^ebapc , ©t.^etro eincPrjc.
rogativam, prieminentiam, cDDcv cin dominium in De j^ercfcn fd;OlDe JJCgeucn,
i. 55et5fittifig mbct bae INTERIM. 4;
^nDaucraae -i^ip^ppc t)nt> 5lcrcfcn j)efetfet ^ebbcn , i)^cinDngec?runDet chvfuclyffd)
locp '^Papiliifi.t pcfi\)c^e. -^Bcntcpafcere ovesChrifti v^ cin gcmenc beucel m^
ampt aWtn ^^lpoPeln , Q^ifd^oppen wnt) ^>a|lorn bcualcn i)nt) t)pgc(cd)t , Dnb (E)t. ^]>e?
tro njd)t allcnc , ^Go (5t.^ctru(? fuluejl anto^ct t>nb fcd.)t. Presby teros qui Inter
Yos runt: obfecro , Patcite gregem Chrifti apud vos. ^at p^ , ©p ^rejlcr,
0p?SiPoppet)nt)13arf)eren, QaSciDct bc J^erbe €«^ri|li , t)c bi) iuw i?d , :c. i.^ft.s.
^nb \)iri l)c t)am Minifterio , Dnv) \)an ncnem Domino c^^cr ^erfd)ing rebc,
toactbe DuDtlicf au; wh mbinhf ^at Dc oIDijlcn, M v^, ^t Q>iP6ppc m\>
©\'eIenforaer nid)t flWfen aucr t^at \>M berfd^en , font)cr allenc t)at Dpfccntif in ber
5?ercfen ^ebben, mt) t)e mit (^at)ed n)Ort)c rccjcrcn, t)t5ren t)nD tveiDcn, fud)tt)nb
dirciplinna^abe^ tvorDe t)nt) ^cbaDc crbolben , Q3nD DatPafcere t)nD tvciDcn Deii
^crcfenDcncrn beuaicn , nid)tg anDcrd fi; , 3^ f^ ^^^^ allcn^alucn tjtf) Der h^iliQtn
fd^nfft, t)nD <2icd). 54» ^atpDtnemanDt, Denid;tt)t5t)orfc|)amctp^, mM)<f
nen mad).
Sllfo n)crf DattvorDt ( ^eiben) toan aden (jelcrbcn t>nb ©oDtfaligen ^^eo?
(0(}en()eDuDet, t)nD Darbi; ocf mit crnflc^cflraffet, DatDe ^atve|l t)tj) Dcn ivorDen
^jp^^ijli, '^>etrc\t)CiDcmincfd?ape, cincpreemenentia, praerogativaprimatunt>
dominationinDnjingenivillC, VideAuguft.Sup.Joan.trad. 124. 3i}tfl)nti;CJ
gcuDen crDicI)teDen ^an?e|llifcn Primat t)elc ^^dfer Dan t)eIepeIcrDen mennen gefd;re^
uen, bc nod)nid)tconfuterf t)nD n?eDDcrIed)t fpn, S)e 9??ei)icr^ Ded Interims mo?
tcn bcfuluen crfilicf mit bcilcnDigcn t)ant)allcn Argumenten tioeDDerlecj^en , tDillen
fe anbcrg nid)tt)or0cuen^ Dar berpIuDcrn , fonDcr De ©etiDctcn , Der jl^ercfcn i^f)\'i\ii
rechttonDcrricbrentjnD bcucflicjcn, X)nDtI)0 Derfuluen fd;ri(ft mikn \v\) m6 refercrt
()cbbcn.
Sin fprdfc oucrfl Theophilaai aucr \>t morbf, ^etrc, n)ciDeminefd)ape,
n)illc n)i) fctten , Darutb*Dc Intennv?}?ei|ler feen mdj]cn, '-21^0 roi)tf)De D{dniifd)cn
^opbiften t)nb cr Interim t)an Dcr rccbten banet)nbDcr tvarbeit mitcrert)ngerimeDen
I;ucbclfd)vi jfr aff*]etDecfen fpn. J£)c feci?t duer|] alfo :
AudiantEpifcopi&praedicatores Verbi, quid eis commendetur. Pa-
fceinquit oves meas, minifterium afFer, quotuamergalumrnumPaftorem
charitatem probes , eo fifideHter fundusfueris, fummumhonorem affecu-
tus es, nonfacit dominumprincipem, Regem, Petrum, SedPaftoremefle
jubet. Regesgcntium dominantureis, &qui poteftatem habent fuper eas
benefici vocantur. Non facit mentionem laclis 6c lanse , quam tamen gra-
tx oves debent paftoribus , ut ne fua fedentur, fed queaiiorum. Pafce,
iniquit, non occide, ad edificationem non ad deftrudtionem officio funge-
re, paftorefto nonlupus, non Contempferis oves , amplexando hoc fkcu-
lum, Meas enim funt oues.
^ 5>i|fe n)drDe aeuen flar , baf @f. ^efru^ beuecl cin i^c^rampt, t)nb nidDf m
t^ennutficb domination m\> praerogativa fp.
3Dti)gnid)tni)e^, Dat fC(jenDc^9vdmifd;cn @foeId Dnmcfi^e m\> ©oDtlofe
dominationtjnb primat ^crcDct mxt , ^\>t bebben alle vcd^t^cIerDc ©oDtfrud)tige
S 5 mtnf
mennei*/ «ncttt)tt)e^amef^lifet>n^^i)tljfe f!;rannifc|)e domination geflvafet/ tavf
t>orcf;ttt>ar t>eni ^ttm CvS^rifrD unD fi;nem njorDe, in t)er j^crcfcn aOc macf;t, gcsf
lualDt, ttnDautoritdttvertgenamen, i)nt) Dcm ^anjcjiein fi;ne fjanDtalfo tf)Oge^
(leUet, DataIientrec5ti)nMMirccf)tfi)nm6tf)e/ itat bc ^awe fi aftfciit., QJnt) itent
ocf C5enfcf;j;n!icf ie^en t)cr ^ropheten , ^lpojlel »n& De^ Jperen €^pri)li' lere t)nt) orDe^
nin^ tt)cre, Q5nD ttvar tf;o Dormojlin^ Der (I^rl|l(ifen Oiclicjion vnD ^ercfen ncne
9i'(5tere orfafe t)nl) gclecjenbeit f)?n t?nD incjefdret tvcrDen , 51lfe be^ ^am\t Primat
X)nt)t>n(}emetenej)en?a(Dtt)ni)autoritdt, De mcnauer alle Concilia, ;a fluer ©oDt
vnD fpn n?ort)t fulucfl t)nuorfd;amet fctten Dor.
3bt f)e(ft De olDe (If;ri|lfife fercPc i)nD ere ^i^d)om , ben Dt6mifcf;en ^^if;;
fcf;op ni$t n)i(Ien t)or einen Oecumenicum t)nt) Univerfalem f)olben iJuD ftf^fc^ris'
«en , fonDer f;ebben ene einen Coepircopum t>nD Fratrem , ciRcn s)}?it^^iffcf;op ont)
broDer^enomet, ^o a(Ientf;afuen in Dcti <5cf)ri|ften m\) .^^ijlorien, tbobcuinben,
imCypriano, Auguftino, \>n\j anbcrn olbcn , Dar De^>dme|lc Den Q5iffc[).6ppe»
euen Den ^itel geuen , be ene t^an Den ^)i|lcl;^ppen ^ejjcuen mert , 3Dt f;eftt ocf Gre-
gorius IJ^effticf) geflraffet , tiat fid De Dicmtfci)en ^ificf;dppe Oecumenicos cDDei'
Univerfaies ^ebben laten b^ten, Greg. Epifi;.76. St. Hier. in Epiftola ad Cor.
^«g* t)nt) ad Evag. rcDct iecten De aiitoritdt , PrKmenentia , m^ Prxrogativa ber dlOf
Hmw. fc[ienQ5iffcf;oppe, Deftcf anfencflicf Dat Primat tjnD Dominiumantjematfjef, m^
micralfe Q5iffcl;dppc i^nDDeganle werltftcf tf;oucr()dgen t)nt)tf)ofettcnDe bearbeiDet
^ebbcnt)nb fpricft* Siautoritas quaeritur , orbis majoreil: urbe, ubicumque
fuerit Epifcopus , five Romx , five Eugubii , five Conftantinopoli, fiveRe-
gii, ejusdemmeriti eft, &ejusdemSacerdotii,(5cc. 5)att)f5, 5f(IeQ5iflcf;dp*
pe f)ebben cjefpfe gemalbt , ampt m\> njerDe, ^ente t)e ^iffcf)cppe ^erev i)nD ^a^
f!orninDer5?ercfen fi)nMinifteriomrDautoritate verbi, geli;cf, ordine, Dat p^
in Dev beffe(lin(} Ded Minifterii , S)nD na ere^ beueljJ graden fpn fe \)naeli;cf , DnD Dav^
gef)6rt einem pDern fonev Vocation t^owacbten , t>nD flef;orfamlicf fi;n beualen ampt
tbobeflellenDe , t>nD fl;nen Prspofitis geborfam tf)Of»)nDe , j>Dt i;j? Dc^ einen mx\)te,
^acrament, mb Abfolution iniS^priflo, fo DeDic{) alfeDe^J anDcrn, i)nDfi;nt De
vSDeefenforcjcr in Dev 5?evcfe na Dem ampte aUe gcfi;cf , ouerfl nicf)t na erer befiellin^
mb orDening, ^enteDe 5ipoffel ()e(fti;Dtna(jefegenf)eitgcorDinerct, Dat ctlife fd;d?
^clr.i?» len ^Siffcboppe, Olbeflen, m\> etlife :^iafenfi)n, C^S^ctvol eineovDcning tjnDev
|!"'* Den ^iffdi^dppen fpn mot5 , Schifmata t)nD tjnorDeninjj , ocf i^nvomte tf;uorbdDem
De ) miD Dat De ordinaria Ecclefiae Judicia vecjt bef^edet , t)nD Dc Concilia beropett
mt> 9e^oft)en nwDen , fo cvfovDevt Dcd; De noDt, DatDe cvDening tf)cv butving Dev
^ifligen ^evcfen , t)nD nicf)t tf)C efer tjcrjtorin^ t)nD cjenjalDt gebrufet merDe , t)4iD Dat
ev I;eifnic6tt)pein^ minfd^engenjalDtioorfeenget n^erDe, t)nD nenem Q3iffcf;oppe affejj
m, mc()tt5oOiomenoci)anDer^n)cr,fulfet)ngemefenemad[)t, Autoritdt, Prac-
rogativat)nD j)ett)alDt^eflaDetn)erDe, jttf auev©cDt, Den^evcn€^viflum, Deti
feillii)cn ©eift, ©aDe^ tDCvDt , mt^ allev ©clcvDen mh ^cDt frucbficjen , (^elo^
uen mh Concilia tf;ofettcnDe , fcnDer mofle Dc ienne , De Daf epfcenDt t)cvanDevn f)cb^
ben fc[)ofDe, (23at)ei)nDfi)nem tx^cvDe DnDcrnjcvpenfpn, t>nD Darmit De Jtercfe rc(]e?
ren.
I. ^zUntnHS ttJiber b4d INTERIM. 47
rcii. 2Genfe fufs^ , ane t(\t Un noc^ (ll)vi\}l\ft f ercf c ci>t)ev vec|?t[cj;apene lere ^uD cje*
(ouc in t)er ivercfcn (i;n vnb bliuen , t)nt) fan Den Confcientien nicl)( gerflDc»
^verDen.
3Df fan ocf neen Epifcopat f!)n Dan ©abe (jcftifffef , bat em anber^ bett , fott?
^ermotf) eine 5(nticl)ri|1ifci)c mobtn)i(Ii(jc m\\) ccjennuttigc '^i^rannie fi)n, DarDor^
©abc^ ef;r mii) t)en(i i>nt> afler €f;ri(lcn f;cil, t)pt)at5i55e|]ct)or()mt)ertt)nt) mw^lf
Oet rnert.
S)e anbern t^ngriinbe , barmit bed ^idmtfc^en ^iffcOoppe^ PHmat unb PrsB-
rogativa \)oruod;ten \vert , QiGiffcn W) Dp bit mdl faten bliucn , Q}ni) m^ b(\t htf)
i>p p)m t^t)t Dorbcf)Olt)en , fo Dc ^on>c)llit'e Primat tfto i)ori\?d(ting €I}ri(]lif er 5^er^
cfen, ^nDbefn?erii?(}t)er ConrcientienfcI;olDetvil)ergcDreuen/ insefdvet/ vovfoc&^
tcn vnD befleDi^ct tverDen.
?Sart ©acrantentcrt m gctttcm*
|tt (Zapittef anfancienDe , ^e (gacramente fpn t)ornemficf :c. 3^ nicOt Der (je^
► (laltijefctretonD (jefcbreuen, 3)atmen Dc lere i)an Den ©acramenten voolDe
expliceren, t)nDDer 5?ercfcn €«S)rt(li Daruan cinen beflenDigen, voaren mb guDeii
grunDt antoQm , @onDer mit fifle tf;o uorDrein , t)nD tjnfe f lare vnD ricbtic}e fe^t^
t)an Dcn ^acramenten tf)0 uorDuncf ercn vnD tf)o uorDemcnDe* S)arumme lyjTet no^
Dic() , Dat ivr? t)Dt tonDevfc^cDtlicf antogcn , tvat »ov man(]cf tvi) ^pvinne beuinDen,
3Dt voevt Dev ©oDtltf en tbofacje, t)nD Dc^ gelouen^bDDen ©acvamenten iitt
Interim0an^ntcbt(}eDacf)t, ^avDovcb Dod; Dev ^acvamente fvafft fumpt, entfan<»
gen, t)nD t>n^ in Der fevcfen ^i;)vi|]i applicevtt)nDDav(jerefettrcrt, "^nD tvert Dar^
tmDer Dct)orDomlife evDom beDefet, Dat De@acramentein (icf fiilue(} f veffticf; fi)n ,
vnDopere opcratonutten, t)nD i^nftcbtlife (jnaDe Dcn fleuen, Defe bvufen, tvenn
ft fc^on &a\)t^ tf)0(a(]e nid)t tveten , Dev ocf nidf;t jjefouem
I^Dat Dc tvaven (^acvamente , !D6pe t>nD ?f uenDtmaf Dci^ .^eren , t)am ^crett
C^^rillo, Dord;©6Dtlife autoritcit fijn itKiiftttit, t)nD t}at fe Dev €l)ri(iltfen ^er^
cfen tefen t)nD mcrcfe ft;n , t)nD Dat Dcfu(ui(]e 5?ercfe Dorcf; t)tf;irenDi()e t)nD flittbarli^
fe tefen t)nD «Sacvamcnte tbobope in dm ©emeenfd;op ^eta^en fp tjnD ivevDe, betf)
en Der mxlt cnDe , DnD Dat De tijaren (gacramente alfe ^6pe i)nD 5luenDtmal De^
^eren , \>a\] €f)vi|b in^efeftet in Der ©emeenfcbop t)te ni)en 'ookhe , Dat \)6 fi)ner cje^
I6ut(]en (If)vt|]en nid)t adene \)tf)menDige t>nD leDDi^e tef en ft)n , fonDev ocf De t^npc^f^
bm tf)0(3efcd)te (jnaDe (^abte mit (icf bvin.gen t)nD tuevcfen , nid)t t)tb e^cner tjuD i)ff)^
tvenDi.ger Din(je fra(ff , eDDert)tbt)orDenfle cDDer merDid)etf De^Dener^, fonD^et t^ff)
frafftDe^^eren €f)rijli, De fe ingefettet f)e|fr , fi;ne(}naDenrife tbofa^cDarancjeben^
0etf)efff, t)nD Darinne t)orbor(?en na fi;ner tf)ofa(jen)ercfet, ^6 bi; tjn^ neen fwiuef,
for)Dtm'd)tt)an Dent)ormeinten,fonDeri)an Den n?ar^a(f ti^en (^acramenfen (Dord;
DenJ^eren(EJpriflumin(|efctfet) t)orfta'n tverf.
^Dt i)^ t)an Den fnterimiflen ocf tiid)f redbf ^efecbf , Daf De (^acramcnfe m^
tiemlicf t)f f) f n?ier(ep orfaf en injjefcf tef f^n / alfe D«t fe Der f ercf en (ef en DnD mf rcfe fm
Diit» 0ot)t In Der f evcfcn bavDord; mbox^mtlidt wcrcfc» ^er brut)t)en ovfaf en , De
cine t?an t)cn t)orneme|]en i;^ , t)ovfn>igen fc ane ttviiiel mit i^dvfaec, »?) bat fe crc cgea
logm t)an Dcv vec[)tfcvDigin() Dev injjccjcuencn gcrecl;tic^eit cDDcv !euc , ni(t)t fiilueft ttm*
n)ellotcni)nDc DovD6men , 5{Ife nomelicf , $>at De ©acramentc i)am J^even ingcfct*
tct , cin fe^cl fi^n Dev ^evecj)ticf;eit Dc^ gclouenfJ , t)nD Dnfc crlojln^ in 3^fu €J&vi|lo
Dcm ^even. Oiom. iiiu 3)c lutttx Dmmefiif^ ane enfe «ovDenft tl)Ogcfeci;t , gefc^en^
gjom. 4. cfct i)Ovfegelt»nD jiegeuen mxt in 3^fu €-5vi|b Dnfem ^cilanDc.
J^atDcDenev Dev ©acvamcntc ©oDtfruc^ti^c, framc, t)nD ere^ beucl^ tjor*
0enDi9emcnnefi)nfc()dlen, vnDDoc^ nicl;t Defle njeinigevDc bdfen Dencr Dcr SI)riRli^
f en gcmeine , Dc <Sacramentc ocf nutlicf t^t^Delen t>nD ref en , tDcDDcrfed;tcn t^i) nic()t,
^ente Der (feacramcntc tvefent t)nD f raflt , jlcit nic()t t)p Dcn Dcncrn , fonDcr t)p (^a^
De^ WOrDt »nD OrDening, alfe Ocf S. Auguftinus lcret, in libro de Ecclefiafticis
dogmatibus, t)nDfcd)t, HocSacramentum, noninmeritoConfecrantis, fed
in verbo efficitur creatoris , nec bonorum difpenfatorum meritis ampliatur,
nee malorum attenuatur. Idem Homel. ;. Contra Cretcent. Gram. Cap. f.
Sive afideli, fiveaperfido difpenfatore facra quisquepercipiatnon fandifi-
cat nifiDcus. Idemfuper Joannem tradt.y. poteftatemadomino in nemi-
nem miniftorum, tranfire, minifteriumautem&in bonos <Scinmalos.
SBenn omxii De lnterim-@d;riuevi) ^irmitt^ormenDen, v\)oDattf)Ojuftifi-
ccvcn, Datallent^aluen, lofe, ro^e,, t)ngclerDcb6fc q3apcn, tn allcrlei) fiinDc t)nD
fd;anDe t)OrDupet, in Dem miniftcriis verbi uitD Sacramentorum fci;olDcn t)pge^
^olDcn tt)crDen , fo crrcn fc , vomtt De ®d;ri(ft tuQtt, Dat De Dencr Der ^crcfen , erxr
Maii mini- f)evDc t)6vbilDc t)ni) t)n|lvaflicf fr)n fd;dlen , na Dev lcve Dcv ^illigen 5lpof]el (pt. ^ttxi
ftri cur j)nD ^^auli , t)nD Der Qaniim olDen itercf en , »nD fi)n tvctentlid; bofc Dencv in Der ^cr^
"°". .^f ' cf cn nid;t tboDiilDcn , tventc fe t)ovn)o(len t)nD t)ovDevuen met>v mit cvem cvjjevlif cn lc^
"" *' ucnDe , Denn fe fiifiJ mit lef)v m\) allen ^cvcfenDenjlen f dncn bun^en t)nD betevny @e
fonen ocf ©aDc^ cf)vi)nD Dcv^evcfcn feelenfalic[)eit nidbt tvumlicf mn t)ixtm fdfcn
t)nDt)ortvaven, Dcwilc fc fulucjl trcDDev ©oDt Icucn t)nD 5«nDcln, t)nD cvc cgcnc fcc^
fenfalid)eit t)n.(jead;tet in De (d)an^c flan , t)nD t)ovvaDcn cvc cgcne feelcn.
S)at imfc^cve C^viftu^De ©acvamentc anDem talle ti^cinici), tl)0 ^olDcm
t)c ^an^ lid)t , t^nD in Dev bcDiiDinc) cjan^ f ve|ftic& angcfettet bebbc , tveDDevfed)te m)
nid^t , '^Bp t)or)]dn ducrjl De n)orDf im Interim na DijTer getuc()eni|Tc Auguftini Lib.
5. de dod. Chrift. cap» 9. Quxdam pauca pro multis , eademque fa6lu fa-
ciliima, 5c intelledtu auguftiflima» 6c obfervatione certiflima ipfe dominus
6c Apoftolica tradidit difciplina , ficuti eft Baptifmi Sa-cramentum , & cele-
bratio corporis & fanguinis domini.
^c ttvc ©acramentc , Dc SDopc i)nD Dc^ ^eren ^luenDtmdl , alfc ©am ^cren
€^vi(lo inijefettet , t)nD Dcv jvcrcf cn tbogebvuf enDc , Dovd; Dcn Jg)even t^nD fi)nc 2lpo;
(lclbcualen, ()olDctt)pt)ortt)avc@acvamenteDe^j6f»*fn/ duevjlDc anDern \)Y)ffw>xi
mei)ntcn iSacramcnta , nc^eten tvi) t)ov mxt (Sacramcnta , ^naDentef cn , t)nD (^v
g«lcQ^6Dtiifcvtbofa3cnicl)ttbof)OlDcn, t\)cnfcDaruan i)^nid)tinDerfd)rtfft.
$Dat Dc ^cvraini» , 9i6mif<*c vSot^c , lcflc olflincj , ^vejlevampt cDDer tt?pin^,
t)nD
I. 25cfrt«fHug tt)ib«r b4« INTERIM. 49
t)nL)€llant)t fcl)0lben rccl;fc tvave ©acvamenfa fm, tjanbem J^eren €f)ri(!D t)oror^
i)ent, unD oan bcn ^ipojlcln in ^cr (2!hvi(}liPcn 5vevcfen f^obvufenDe alfe (^nabentcfett,
mb fecjel ©o^tlifev tI)ofnae aelcvt vnD beualcn f\)u , f an \>tf) ber fc()vifff nicl?t bevDifet
jt)evi)cn C <©e fnnt ocf nid^f ff)o (inabentcfcn Dcv €/)riflIifcn j^ercfcn Dam ^pcven (lf)W
fjo (]caeucn , S)c ^fpoftcl bcbben fe ff)0 t>nbevfc5eibing bev Sbvifiljfen (^cmcne, S)an
c^n^txtt ©emecnfc{;oppen ocf nr) (jcbrufef , <^t f)d)bm nene angebefftcDe tfjof^t Datt
©at)e , t>ni) Devbaluen f dnen fe ocf nicf)f f veflticl) fi)n , 07ene iO!ificl)tbave ^3<it)eg gna^J
Det)ni)l)illiciing bvingent)nDtvevcfen, ^o i)enne Der vecl)f en (Siijacvamcnfe art)f i)^,
fllfe ocf Defnterim-?D?eiliev^ fiilucftbcfenncn, ^f)0 t)eni , J^ea^tilc biffe t)pgcmelteii
©acramcntc mofen minfcben tvevcf t)nt) tradition fi)n , ti^^dvDe be t^nficljtbavlife gna^
be t)nt) f vajft , t)e Q3oDt &ovc& fi)ne v^acvamcnfe tvevcfef , minfcben unt) cven tvevcf ctt
ff)09efcf)vcuen, pnt) Datrveve ein dpcntlicf t)ovt)dmcf t?nt) ©at)e^la}kvlicf evDom t)nb
2flf()dDevi;e.
^cnnduevft bat tt)Oft)f@acvamenf, fc6of&eaQ^ne eint)fbcvlicft)incfbeten,
bavmif t)en gvauen Iiibcn t)nD f inDevn in t)ev f evcfcn efive^ t?nficl;fbav[if cti fcf)o(te bcbii^
t)ef tt)evt)en , fi)nt ftvav ml)t aflenc fduen ©acvamcnfe , fonDcr oufent , "iGcnfe alfij
moc^ten ade Ceremomen t)nD alfe Q5elifeniffe , t)nD affe Dinc) , DavDovcb bev 5?evcf en
ttme^cfeilllife^ t)nt) t)n|td)tlifeg fan t)i)V(}ebiIDef t)nD bcDuDef n)cvt)cn , @acramcnfe
^ebetcn t\)evDen) ^llfeDe 2ivca O^oa, De 5tcfev De guDt fovn t)nD t)nfvut Drcci)f , Daf
5f)ette DavDovd) cjuDe t)nD bofc "^ifd^e bcfagcn t)nD gcfancjen tvevDen , t)nD alle ©elif e^
nilfcn DavDovd) Dat Dvife ©aDed tvevf t)dv(}cbiIDef.
^uD aifo mad) De ^c m <Sacvamcnte f)tttn , Daviimme Daf i)Df ein Dlncf p^/
tavDovcf) De t)nftd?tlif e Conjunaion ^bvifti"t)nD fijncv ^evcfen , t)nD (teifrlife t)nll'cf)f^
lif e Ding fi;ne(^ Ovi)fe^ tniD tt)evcf e^ fan ^cDiiDet t)nD betugcf tvcvDcn , Q3nD alfo beb?
bcnocf De oIDen Theologi Daf tvorDf Miniflerium cDDcr i^acramcnf allentbaiucn
gcbvufef, t)nDi)pDiiTeavDtff)OveDen, f onDen De ^iivcfe t)nD DeOvdmifd;c5vevcfen)of
atleeveritus, Ceremonient)nDmi[sbvitfe^aa'amenfa ^efen t)nD mafen, "^ofe
Denn ocf Doen in evem Rationali divinorum»
^i; mikn ouevll mif ene nen^n tt^ovDffricf; brtuen , ^t) fed)fen affene m
berecbfen (Sacvamente, De De^;)eve C^viflu^fiiluell in ft)n tDovDt i)nD \)tf)mn\)igt
0emenf t^oruatcrin^iefettef, QSnDbetl; ant enDe Dev ivevlf in Dev ^evcfcn fbo duen
miD tI)0()ebvufenDe , Daviimmel>eualenf)e(ft, Dafl)e Dovcf;DefuIui(}en De^cvcfefDnei:
tbofagc t)an t)or(jeuing Dev fiinDen t)nD t)orIdftn(je t)OvfefevDe, DuD DavDovcf) cjnaDe
geuet)nDt)tI)DeIiir9inDerfcrcfen , SfBelcfe v^acramenfe ocf De fcrcfc ane fiinDe i)nD
cre etvi()e t)0rD6mni|fc nid)f t)onverpen cDDer nalafen fan cDDcr mot^ , foiiDer moff)
Defiiluen llcDe^ tDcrDid; t)nD boc() f;oIDen , t)nDge5ovfamIicf mtf gebdvlifer reveren|te
in rea)tem gelouen bvuf en.
S)e anDcvn ^cndmeDen (^acramenfe md^en nid)t tvnDer jlcDe in Der5\etcfen
f)ebben, alfefe tf)Or butving t)nDbeferin() Der (ybriillifen 5?ercfen, t)nD t)nfe6 <55cIo*
uendanC^viilumDenen, tvennfet)alfc|)elerc, fctcDflife mif^bvufet)nD evD6melIiff>
ten t)nDevl^oIDen, m fe Dennei^unDf Doen, fi)nf fc nic[)f fen^er in Der fercfen ^a^
f4*amcnfe, fonDevmuddfc&emif^bvufe/ fefpiinjofanftcf (ipenn neen mif^bvuect
^ t)ar5J
fo 23eg5mttug ber Sitrc^cti $it^<tmburg.
fcavannc b^riQtO adiaphoraet)t)evindifferentia, i)e@oi)tnid)Cge&at)en nocl^ t)or*
ba&en ^ejft, t)e (X^vifllifev fvp^eit Dubevmovpen fpn , duevft fe moten nid;t fen^
j)cv in bev 5^evcf en gelben , a(fe fe t^o bev aedification , duD nid}t t5ov deftrudion t)e*
tien , '2Ginen jtcf nu bc ^apijlen mit folfen ^nnobi^en mw (J)at)e nid;t ^ebabenen ,
t)nt)mit)enplifen, /a fctet)tltfen mif^bviiFen t)nb Superftitionen, be(at)en, mdtcn
n)i)Iaten3efd;een, QSnfe f evcfen ouevfl \)nt> Confcientien tJavmittaten befnoeitn,
Um m) nicfet xci^mf ocf nid;t t)nt)cv(atcn t^o (IraffenDe, tvat t)nrcci;t tnt) evflcv^
lJ)cft;^.
53an ber JDope.
mtus-^^^at €ap(tfe(a(fo anl^euenbe, QSnt) t)Ovt)at anei*evPe,JC. ^efft btflfett mmti,
mMi,io, \^ !4:iatt)e^(je(ouen^bi)Dev:i)6penicbtgeDad)tmvr, tt)e(cfen t)od> t)e ^erv bi>
t)ev:^6petf)0v iM)t\t alfe n6t)id; t)ovDevt, Dat be^^l^ope anc gcioucn, opepe ope-
ratofvc(ftic!?fi)nfcf;6(c, i;^t)nvec&t»
?San t)er fBermmg-
^^at (Sapitfelanr^euenDc , Suen a(fe bem minfcbcn nid)t anene nobt ^^ , K. S^
^^ aifogelMet, .'^ati)t)tanet)nt»evfd)eii)tnfd)tfanbmMaisettvevt)en, ^St^Dat
n?i; ouevji Dnfed bebencfen^ f(aven X)nb beflenbicjen bcvict)t f}ivuan bocn, tvillcn tv^
t)nbevfcbeibt(icbt)nfemeininijanti5(]en. .". v «. e
S>atbe ConfirmationebbevQ3evming cincbenp(ifeCerenaoniatn bcv 5Vevcren tvc^
rc; fofered)ttf)Obe(^0?(ouen(J betevin(Kt)nbbeue(lin5,^ebvu!ettv>orvbc, tt)Ofcbenne
flnfencf(id)geovbcntt)nbj3e(mifeti)^, fi)nti>i)nid)tinaffv6ben, tioofeouevfl i^uitbt
gebvufet tvevt, i;^ fe cin cvfjeilicf mif^bvucf , onb cm (uttev 5ipenfpi(*
1M i)^ t)an o(bev^ f)ev bc €ated)ifmu^ in bev 5?evcfcn m0\d)tit t)nb geovbcnt
aeivef!rbeibet)ovbeo(bcn, bcgeboffttvcvbcnfd)Olbcn, tjnbcvcn@e(ouen, bavimie
fe m\)lm taten tt)0(ben , m bev S)6pe m ficf fuluef^ betuc)en t)nb_bef ennen mo^
ften, tvelcfcCatechumeniqendmetfVn, ocft)Ovbefinbev, be t)nmunbtcf) 0eb(5fft,
t)nb namal^ in bem Catettifiiio tjnbcvvicbfet iDcven , t)nb in bev Confirmation , cven
in bev :4)6pe angenamenen fle(oucn fu(ueji bef ennenbem
^]enf)efft6uevflt)ova(fem bcn €ated}ifmum Ct)pbafmenbat»ofcfi)anio^ct
QU, ben(S'ated)ifmumtf)Ofevenbviuc) i)pbvcfiikfegevicbtet, :^at erflc t)^^^^^^^^
-bat men \)t\} Catechumenis bcu (3:ated;ifmum , ^at p , bc 56uet)]ucf e mife^ ^^ufl^
lifcn aefoutn^? , mrt fri)ti(jcv an&olbing gclcn bcfff ,t)nb be Inftitotion (jcbveuen. ^at
anbev, ^atbe Catechumenitf^ogelegenev tr^m^M int)<ni Cated;ifmo exammc
rettt^ovbcn, t)nb5ebbent)pbe(jef)6vben Iercm6tf)en befcl;eibtgeuenmib ttf)bem€a^
ted)ifmo, evcnCatechiflenantnxvben. ^o.i^xm , ^<^t fe be Catechumem na
bcmcicf)0[bcn exan.cn bovd)evcn ^ipop t^x ^avOcvm, ^/^^^^^^Pf^^^^^^^^,^^^
fevcfe0c5at, affe vcd>tc €f)vi!]en npproberet t)nb confirmmt fi)m '^auimim
bcniu be coaftrmcreben €f)ri|^en ic(ien bc Catechumenosgerefenbt , pertetti um-
ftiani , qjuaenfamene €f)vipen 0e()cten f^tibt , Q3nb v^ aijo folenm ntu , mtt fon^
I. ^tt^ntnnf^ wibct Ub INTERIM. fi
&cilif cn Ceremonien Derfiilulgcn ^6pt tnt) &tlm confirmcrt t)nt) bef^cbigef, Q)nt>
^^Defudii^eritus, afuofinecoHfirmatiojjcndmet. .5(lfoDennci)atlatinfc(;ewort)f/
Confirmatio, fu(ue|lmit ftcf bvinjct»
^at bit alfo mit t)cm ^fltccfeifmo ()e5oI&en fp , p^ Iic&t(icf Dt5 bcm Cy priano
unbanbern olben tbouorfidnbe, mib bcfcnncnt bc ©cbribcnten, fo t)am ^att)c(lt
fulucll approbcrt fi;n , Dnb in &cr tecfen t^nb fcbolen gclcrct bebbcn. Q3nt) fynt bif?
fe erc n>6vDc be fe ocbruf cn , t)cn oIi)cn bruccf Catechefeos antboti^^cnbe unl) fegjjcn,
primo fp l)t)t (jcfcbeen. Propterinftitutionem de articulis omnibus ad fidei fu-
fceptionem, (ecundopropter refponfionemad fidei profeftum, tertiopro-
pter fponfionem ad fidei obfervantiam. Qjnl) f)Cten t)erbalucn, Baptifmum
Sacramcntum Intrantium , ^nt) corfirmationem confttentium ^ pugnantium,
iJUDSacramentum corroborativum.
St. Hieron. contra Luciferianos td^Ct ocf Cit\ , ^at bt tjplcg^in^} bcr ^cn&C St. Hlcron.
alfceineConfirmation ocf ^ebrulet fp, tbo i>orforfcf;ent)e , Sfft t)eIuDe rec(;tgeboflrt'^°"*^"'^'*
iveren, im namen be^ Q3aber^ , @ongt)nb JpiI(i^en®ei(Ic^, ^eti)ile be lerc i)att
ber f)iiliQm 3)i-cuoIt)id;cit in ttele 5vcrcfen t)0rfelfd?ctgeleret, Dnt) jjan^ t)onDorpen
m^* Wai 6mx\i t)er Q5ermin(j recbte gebruecf bt^ ben olt)en geivefen fp , td^tt St.
Auguftinus genocbfara an , tni bofcDeCatechizandisrudibus, Q03olt)e@oDt, t)e
Q5i|Td;6ppet)oI.geDen em mit bcr QScrmin^ alfo, t)nt) |lunt)en aff i>an erem mQtxv^
inct)cn itinberfpele , mt) bofem t)nt) erijerlif cm mifsbrufe.
^enn t)ndnu fiilfe Confirmation in ber oIDcn 5?ercfcn ^ebrufct, bod; alfe
t)alfd;e Icre t)nD mif^bnife Daruan affcjeDdn , vdrcjelMIet iix^rDe , i)nD Dat Dcn ^ip
fc^oppen, DeDerfc(}ri|fti)nDDe^€ated;ifmiIere, recbt gninDtlicf t)oi'|]enDicb miD t)e
iXit Corfinna hoc deus quod operatus esin nobis, \)tf) red;tcm t)Or|]anDe DnD
gelouen fprefcn f onDc , fiilrer Cofirmation t)orricbting fampt Dem examine htm^'
(en tvorDe, fecjcn m»? m\ berten (jerne, tt>i> tvcrcn ocf Dlefului()en alfo antboricbten
t)nD tboforDercn bdpen ivillicb, 5tnc Dat cxamen ^atcct^ifmiv p^ De Confirmation
in Der 5?ercfen (S^aDe^ ncen niitte , tvcnte tuat tvoIDe Dc Q5ifcl^op in Den confirmcren,
tvelcferertJorjlanDt, (jelouen, t)nDt)drfat5 be nic(;ttvetb, ocf nidf)t 0ebi)retbe|ft,
^atm oucrliDat^oDtlofe, ergerlife, t^ngerimcDe t)nDt)nnutteQ5a|}cIauenDcgfpe(,
W De -^i)gbi)Tcbi)ppc ere^ oeminfte^ baiuen , mit crer t?orIac(;cDen Q^crmin^ alfo ocf
gcDreuen bebben , Dat fe mn Den f inDcrn t)or(acf;et (i;n , annemen fc^o(Den , t)nD De
5?ercf e €5ri|^^ alfo laten narren , tveten tvi; nid;t tl^oDonDe , ocf Der €(;rijllif en ©cme^
ne nicbt tboraDen.
•^nDfo t)ere be rcDe uanDen Interim-?(}?ei(Tcr^ fn bi(Tem (lapitttl (jefettetbe?
(anget, f^n uele t)mt)are (lucfe , erD6met)nD@aDej5Ia(ler(ife(ere, De^^an)e(Ie^gru^
ive(tbobe|leDi()enDe, beningeflicfct, Dett)i) unDneen ^ljxiiitn mit tjort^aring fi?ner
Confcientien i)nD (^ee(cnfalicf;eit (eren , anncmen t)nD raDen f an.
'S^^at De QStrming ein ^acramente fi) , \>m Den 5(po(le(n an Der (leDe De^ Jg)e*
rcn€()ri|lian()efettet t)nD gebrufct , v^ erDid[)tet, ^ente i^t bcbben nod; De ^ere
€^ri|lu^nod;fi)ne 2lpo(ie(g6gcuen, i)ororDcnt cDDergebrufet, Di(Te^ gebctenen ^a^
<ramentc^ materiam , Q(fe Dat gctvi;eDe Chrifma , noci? De f orma Der tvorDe , Signo
1^2 23el^5«etti1ff bev %ixd>en $u ^mbm^,
te figno crucis, confirmo te Chrifinate fajutis , mkh iVDV&e t)e Confirman.
ten Qtbmhn, ^k mimgtx t)tfft t)e ^crc C5vtftuc5 be ff)ofnac beil ()i((t()en ©eiflcd ait
DilJe Ceremonie bcr Confirmation f Diien ()engett , tonb berfiKuen tnduen , be f)e nic(;t
Dororbent, bavuan bc nenen beuee( ^an 5e(f t , be ocf tf)o fbnev tpDt md)t (jemefl i>(j,
»nt)f)efft ocf betf)ofa0e, t)ef)i;r be Interim.@c^rtuev^anteen, t)ani)cv fenbinc, be^
©eifie^, nii^fben ConfirmatisCatechumenis, fonbevben^lpi>|ie(ntjnbber gan^
^en ^evcf en tf)05cfed)t , Dnb ocf htn gtc^mtn . be eve t^a^t nic&t geuevmet fi)n , Q}nt)
^^ bev Cf)i*ilt{iFen 5vevcfen ntdvtfibtiid, tfatit generales Promifnones Euangelii,
fcj)o(beni)p befiinbeve minfcf)(ife tradition Dnb Ceremonien, beif^unbt nk^t^an?
htv^ benn gvum(if e mifi^bvuf e fi)n, miti)ovvt>evingt)nb bef\Deving v>e(ev ge(6ui(ien (li^
it Confcientien gebiibet t)nb (^ebttjungen tt)cvben. ^n\^ \iat bed J^even dJpviftt
ff)Ofa^e, mr\ t)ov5etin(}be^f)i{(t(jen©eifled, nid^t fone Dp be Confirmation cbbei*
Q3evmin(jgcta(]eni)nb gebubetnjcvbcn, tnb M befiiluigc ocf i)am ^even ^^&vtjlo
ntd)t appiicertl)^, \>pit Confirmation Chrifmatis, mld Chrifma fd)a( bc tn^
tvenbi()e fa(uin(} bes tyiUiQtn ^cijle^ bctef enen , p^ f)i)vut() a|ftf)onemcnbc , M bc Con-
firmatiora ebber ^evimng na ber «5)cimne(favt ^-Svillt mx be 60. 3af)r t)am Cle-
mente I. bc^ nameu^ htn evlien , m men fed)t fd)6fe anQtxid^ttt t>nh t)pgefettet ft)n>
Sd nu be Confirmation fo Im^t na bcj? .?)even ^pemme(favt ati(iefettet Mn Clemen-
te , fo i)f[et jo gewiffe tt)av , batbe -^eve bc tf)ofa(}e bej'^ ^ifligcn geifte^ , be be Intcrim-
©d)viuevi5 i)tf) bem i^uan^ciio antbeen , Dnb bcv ConfirmatientOoeigenen, nicbt
f)efftm6(]en an ber Ceremonia bev Qjcvming f)en(]en , ive(cfc f)i nid)t \)Ovovbentl^ab^
j)e, bit OCf ncr(}<n in rerum natura, t)p evbcn tt)a^ tf)OVtl)bt ^f)ri(ii*
S)ei[>)i(e nu be Q}ermin^ einc minfd)(ife tradition Dnb Ceremonia , ^nt)
md)t Q)at}t6 infettin(j mrb orbening i)6 , be nod; ©abe^ it)orbt , cbber cin t)an ©abc
bcuafen Elementum l)cfft , ( tx>e(cf c boc^ be Subftantia t)nb efie bcv tt)aren (^acra^
mentc ft)n ) fo f an fe ocf n\d)t fpn tin ©acvamente , bati)d cin (jnabcntcfen , ein @c*
%t\ @6bt(tfev tf)ofape f t>nb cin t)tf)n)enbic& bincf Ceremonia cbber tvercf , \iat bai*
JiKigetonb t)nftd)t(ifc©abef?gnabe (]cue, t)nb tt>ercfc, a(fe tf)0u6rne t)an \)tn ©a^
cva tBcnten int gcmene (^evebct K)t. ^tntt fy)x d^ nccn <^yaW voovbt , ©ebobt , Ov^
kninij, £bcvtf)ofa(]e, bavutb bev<Sacvamcntcbebubin()t)nbfvafftf)eifiitf)«
Q^ttb na bem be '^^apiften t)nb Interim- <Scf)viuevd bcv ^ermin^j anc al(c tvar^
hiii , ocf ttiit ©a^^tt (cftevin^e, t)nb t)ovf (cnin^je bev tvavf)affti(ien (gacvamentc ^f)vt^
j^i , tjnb fonbev(icf bcv .'^^pe , affo (even , bat \)!^xd) be Confirmation tt)evbc bc hi^M'-
,(;e@ci|l, a(fe bcvec^teUnaicn ebbcv(^a(utn3bc^f)i[Ii(}en ©eijlet?, t)nb fvafft beo
fleifcbiifen (tijlen t)nb be^ !^iiuef^ (ijl t)tit>c)ema(bt tvebbevt^eiftanbc (jcqcucn , \)^ in ne*
nem tDeaebc Confirmation tJOT ein ©acvamentc ant^otiemenbe, '^tntt batvoere
tiid)t^anbcr^, ^tnn ^a^it, Cbrif^o t)nb fi)ncn xoaxtn @acramenten fi)ne cf)reaffsj
tl)ofin)bcn imb|le(en, t)nb bcfti(uen minfd)en t)nb ercn traditionen thx^S^^xiwtn , be
nidbt mcf)y in bcv .^ercf en fi)n f onen , bcnn Pc^dagogis cbber eutaxia-, \iat D^tud)£
m^ f mber(eve , n?cnn fe am be|]en fi)n , t)nb fi)nt niiht (en(]cr in bcr ^cvcfen tbo(iben,
mnn \)t\x>\k fe ad icdificationem bcv 5?cvcf cn bminQ bcnfKicf ft)n , ^OScnn fe ouevfl
ad deftructionem geveifeu/ fo motcn fc vovivorpcn i)nb afiieban mx^otn, a{fe be
I. ^e^afittlug wibev b4a INTERIM. U
J;)evc €5vi)lu{? t)cv 36^£n Ceremonien fnncv m\kit t)cm c^clouen , bcm .cjcbviifefi^^
ticv igncvamentc tf)0 aubbivn, ocfvamd??oife, C^nbcj? ^Vopbcten , t>nbDcncriW9?Km.2i.
ovtenf, i)ovmcrpet, Q3nl)^5ecl)ia^ i)e^I)vne ^(anjie Dan^^^eife wb©at>e^ bcucfe
vp(jel^an()en , tbobvacf , baviimme M fe tho 21ff(]6bevie mtfesbvuf ct tvarf. 4- 3^f8 '8»
^C^apifJcn leven, Sacramenta efficere quod figurant, a peccato mun-
dare, in bonoconfcrvare, Chrifto incorporare, &quantum adfuturamvi-
tam prceparare, crudiendo illuminare', amalo prEefervare. QJni) i)at Inte-
rim fed)t , t)at mcn in bcv '^evminc) entfancje bcn f6ucnfo(bi0en 5ini(|en ®cifi mit f\p
nen ©auen, ^enn m) nu naijeucn , M be QSevmin^ t)nb ant)cvc Dovmente ©a;
(vamente , tvav()afttii]e <5acvamente n?even , fo ^ebbe ivs; ttvav De Q)ot)t(ofcj]e t^nt)
2lflRi6t)ifd)e levc ingcrumet , t)e tp evt)cn t;^ , SBente t)c Dov^efc^rcucncn punae
minfchlif en traditioncn mb ^ebviifen t5ofd}viuen , J)d nicl)t^ anbev^ vocn €()ri|}um,
t»at ^uanciclium i)nt)allcr ^]3vopf)cten ijnt) Slpojlcl (ere, a(fe vnvcd)t (afJcvn, Q3n&
t)av()en t^oolbcn t)c Interim-^cbviueveJ evcm 5intid)vifJo t^o (eue , ^eifcv, ^l^oninj), mb
t)« gan^e 5levcfe gevne mit cvcm 0efcv\t>et)cn Interim aucvvct)en , tnt) mit i)em Inte- -
rim einen Interitum anvicbtctt , pt)t fd)al cn ouevft mit @6t)t(ifer biilpe nid)t gcMm
gen, i)t)ttvert)cnftcft>cf;o^en^ote«taten, (fofeant)ev^fa(icI;n?evt)enn>incn) einc^
bctevn bebencfen»
3)i)t mxbm ocf hi^t evfcf)vecf (if e t)ofi)enbe ^amelt(6(}en eucn t)avt)orcl5 ( t)at
t\)i) t)e confirmation t)or ein ©acrameute uan bem ^ercnge|li|ttetanncmen) bt^
freftiget, alfe nomlicf , '^at t)e Confirmation in (jvotev ebv tbef)o(L'cn fi) (\lft t)e
S)6pe, be conf. dift. f, kem , t)at t)at ConciJinm Aurelianenfe fecl;t , i)at
tieen minfcbe f 6ne ein Dunenfamen €f)vi|l fi)n , l)e nicbf i)am Q^ilTcboppe ^cuermet v^f
de conf. dift. f . jejuni* ©0 reben ocf t)c Scholaftici @opf)i|]en t)aruan Dnt) fi^^tn,
Per iftud Sacramenfeum (Confirmationis) fideles fieri plene Chriftianos, Albcftus
plenitudine copise , qui tantum in Baptifmo pleni fadH funt , plenitudine Ratisbo-
fuflicientise. ^g t)at ni(i)t ©obf , ben (je(oucn Dnb be 2)6pc (af^ern , fo \}^ tmt "*" ^p^'
tiid;ti) mef)r Dor @abeg(e|]erin(] tf)Of)0(bcn , COJaf ct be geloue CbrijTi nicbt €^vi(ien ^
t;i^be!^6penid)tjjenod;y t)iJ be vccbte \5u(le bc^ CbrifJenbome^inberQ^evmingf be
I3anminfd)cni>pcjefetteti)g, mit) nicf;t in bev,1)6pe ^nb bcm©c(ouen, fo i>^ io M
^at^jcRe^ roevdf f)6(3ev , tDevbiaev t)nb mcf)r , (lift be^ ^eren €f)ri|]t ^ope , be^ f)i(#
lij)cnQ!5eille^t\)evcfi)nbfva(ftbet)ni^tt)ebbcv(ieberet, gelouen, feuei;>nb f)6pentngtfi
j)n<5 cnvecfct. 3cf meine ia , hat fp b(inbt perufcbet , i)nb ©obf Dnb fi)nen @ei|! ^e^
faflerf , 3a icf tneine 'cat f)etetboreformation ber j?ercfcn ttn Interim tonb Pr^epa-
ration fi^xium , t^dt menntcblicf i)nb fonberficf , be pbt t^ogevid^fet f;ebben / t)nt)
exequeren , in a|fi)runbf ber J^efien bcfpen tr>erf,
SDaf be Interim-(gd)riucr fep(3en , !^e Q3evmtnjj fi) t)ord) Dpfeji^in^ ber ^etti?
be Dan hm Slpoj^efn angefan^en , Dnb ber ^txdm Dorban betf)<inf enbe ber wmit thof
fcolben bmakn , fonen fe nid;f bctvifen ebber roav tnafen , t)nb (Iraffet fe apenl>ay
bev 2fpo|le( ti?evcf. ^enfe be Sipoilel (egjjen be f)enbe Dp be ©amavtter , ^e Q^iV 2fct.8. .
fcb6ppe ouevfl fmeren be (libe mitolie, t^cnn be 5(po{lc( be ^enbe Dp(ebcrt, ttart bc
iKlt^e Q3gli]ses(wm/ t)^(t'(f affo ba(beborcf;fi)m sawent>t&w>enbi(f; Dnbapcnbarer^
— —————— _ <• 1 1 ■ I —
to()et)e^ t?nt)t)^t)ei*^po)le(Dat)rem s)}?irafehvcrcf, wotieHiftoriainAdJlavlicf
mtd^it, Darbord; t)e entfanciene (erct)ed€uan(}e(ii bejteDiget, »nDnid;t cinen ni;eii
cDDer anDern ®ei|^ ^cgeuen , Den fe t^ouorne Dord; \)m geiouen , tjnD k S)dpe ent^
itin^en f^aDDen» $>t Interim-9??eifler^ Drdmen, Dat De Confirmatio inn)enDic&
t)n|tcl;tbar(icf Den l)illmn ©ei(] (jeuc , ^o rimet pcf 6uer{l De Q^crming m\) ere geijl
mit Der 5ipo|le( ?D?iraPe( t)rtD pcf;t&ar(if en ^aucn De(J ©eifle^ ^
3Dt i)^ tmi: Der Interimijlcn crnft nicbt , Der armen t>orIatertcn StcrcPcn tf)0^
te(pen, fonDerfemc5i'tf;ouorn)erenDe, cr ^d(jenbriflen t^ouorf open , i)nD tvcDDci;
in Dat flricf t>t6 2Intict)ri(li »nD ^iiucid t5oudrcnDe, m\m fe duerfl tt)o(Dcn, Dat
m)Det)p(e3(jing Derf)enDc, t)nD Dat ?0?irafe( Der 2lpofIe(t)nD creQ}irmin(jmitcrem
Q5ei|Tc , t>or tin Dincf f)o(Den fcf;o(Den , fo mojlen fe pU ocf mit Dem tDcrcfe bcnjifcn /
n)0 De 2lpo|ie( gcDdn fccbben , -Dat De f^ifligc @ei|] mit t)nD in Dcr Confirmation cDDcr
Q}ermin(j ^ic^tmn tDorDc, ^ren t)nac(jrurtDeDeni>nD t)ntvarentt)6rDen, anc fcl;riflt
' tl)0 geioucn , fpnt m) nici)t fcf;u(Dicf;. '^^at ocf minfcl;ert , Dorc^ mlnfc&ert tradition,
©aDe^ ©eif^ ^euen f onen , \)$ ^iM t)riD Dc^ ^tnn ^^xifti m\> ft)rtcv ©acvamcnte
apenbare (aficvirtg»
^at fe 6ucr|] fc^(jen , ^c rtid)t , alft m fc t)Df a(f fe()(jcrt , aflent anrtimpf ,
8e(duett?nDf)0(Dt, De t)orldd)ene , DatDc ^crcfcfpcine fiiie t)nD (jvunDtfejic Dertm^
ktit , Dat \)t bi; Den baren 5citf)0 ^ef)a(et , t)rtDf;efl) rtid)t^ anDer^ gercDct , fdnDer ,
©ecbl^u nic^t a(fe Dc ^]3att)c(l , Q3i(Tcf)6ppe, t)nD crc ©oDt(ofe tJor^erDe (^opbiiicn,
O^^dnnifetjrtD '])apert, Dc Daflnterim, DeMlcrcfet^nDfiifen, t^nDgvunDtfeffet^ofpn
©ovmeincrt, fo bi)lDucint)ovD6met5l!ettev, !4!)avummcDafDunic^t(ie(6ucfl, SDat
^amejl, Q3iJTc()oppe, ^^apen t)nD 9Mmicfe, Dc ved;te ^crcf c , tJnD Dev tt)avf)eif
fiiicrt t?nD ^vunDtfelle \m / «nD nicf)f crvcn f dncn» (gt, ^auiud befd)vi|ft De ved;tc
tvare jvevcf e^aDe^, fcd;tuid;t, Dat^l3an)c)l,^iffd)6ppet)nD^apcrtDc5?cvcfc©ai'
Dc^ ft)rt , cDDev Dat t)p fc De n)av()eit gcbutDet )b , m De ^apipcn tjnD Dc Interimi-
t]erttf)0 be|lcDi(jing txt^ ©oDtiofen n^efenDed DnD ^pvannic, infdvcrt t)rtD artt^ccrt,
@OrtDev fecf;t , Dat De vec&tc jtcrcfc De^ (cbenDigcrt ©aDc^ , ^empci t)rtD ^uf^ fpn ,
bav [)i mif |i)rtcm (55ei)]c t)nD njovDe n^anef t)nD rcgcrcf , Dar Dc n)ar()eit @dDt(ife{> mov^
De^gc(crcf , gcfovDert, er()ofDen, imDt)pDc nafamcrtDcn, na ©aDci? gebaDc ()ebrad[)f
^\ixl Z' tDcvt» ^e 5tercfe ^efl) nid;t Dariimme cin ^J>i(cr t)rtD ^ruHDtfe^itc Dcv ivav^cif , Daf
Q3oDt Dp mirtfcf;en in Dcv Jvcvcfc fi).ne (cve t)nD movDt gccivurtDet f)cbbc , cDDcv Daf Daf#
fu(uij)cfd;o(Det)ovDctDar5eitge5o(Dert tverDe», wat mirtfcf;crt, Dc|lcfDevtecfcrt na^
mcnartmatcrt, irt Dcr tecfen (eren , t)nDt)orrccf;tt)rtDn?avafffepert, (SonDcrDav?
timme, Dat Dovd; Dc 5\evcfe , Dat \)^, Dord) Dc ©eiduigen an (S()ri)ium t)nD fi)rt (guart^
ge(ium, Dett>ar5eitDart®vi)io, Dert^l^vopi^ctertt^rtD^lpojWrtcntfan^jcrt, miticve,
bcfcrttrtijfc, miftjov^ctirtgerc^ bioDc^, t)nDt?or(u)i (iue^, ()uDc(? t)rtD (cuenDc^ , Dc
tt)arf)cif@aDc(lDra3en, t)orDernt)nDer()o!Dcn;c()en3;)iiue(, ^ellc, t)nD afle t)a(fd^c
(crc , ge(i)cf a(fe legen aflc t^nmcDer DnD )]orm , Dc ^Piler t)nD ()runDfe|le ein @ebun)te
Dvagen t)nD er5o(Den , Q}tiD a(fo fi)rt ocf t)ov i)3i(ev t)nD ^giifcrt angefeert t)nDev Den 5lpo^
©(1I.2. Oe(n, <St.3acobu^, ^stvu^ t?nD ^ol^anne^, Sm anfan() t)nfc^ (S^vi)lenDomc($
ff;oDcvti)DtDcv2ipoj]<(,
q3nD
I. 23cP5ftt«ug wit>et t>M INTERIM. f f
Q}nb trenn Diffe definition t)cv j^evcPen , alfe bat fe fi) ein T3Her t)nb ©runDt»
feftcberttja^eit; rec()tan()efeen mert, foauertmietfe jDcrmenntc^licf, Dat^l^amef!,
Q^ipdppe , ^apen , ^O^dnnicfe \?nt) ©opbificn , nid;t^ n>cini()cv^ fpn, alfe be
5tercfe ©abe^ , ^ilcv t>ni) ()runt)tfc|]e Dcr tvarf^eit , ^Gcnte ere ©obtlofe tvefent,
grutvlife i)orfoI(}in(} i)n& t)ovl)i^menitTe©()t)tIifevti?arf)cit to^ctapcnbar an, ^at fc
t\id)t Q^aDc^ 5uf^ mib ^empcl, fonDer t?e^ ©uucIdncjlfDn, Datfe ocf nicf;t ^ikv
»nD Q)runt)tfc(ic fi;n t)cv t\)ar()cit , fonbcr ber ld()ent)nt) aM ©oDtlofcn iDefenDej^,
i)nb fpnt Dcle it>eini(3cr t)cr tvarf^cit ^iler t)ni) grunt)tff (ie, t)enn i)c ^0(jenprc(icv, ^l;a^
vifeev t)nt) €)C()rifft(jelcrt)cn tf;o ^crufalem ^mtii fi)n.
?San &cm ©acramcnte t)cr ^ot^c^
|it€apittefanfanscnt)e, Q3nt)nat)em t)eminfcf)cn2C, 3daIfot)OVi)reict, t)or^
_ tvoren, |ttffuIue|lt5otvet)t)ern, i)nt)ingeti?orpen, t)at men fc{)i)r nic()t tvc^
tenfan, mt bedlnterims meiningfp, tjnt) tvo i)t)t t)c Interim - ©cf;riuer^ (jerne
f;ebbentDOlben, 3Dtfcf;inet 6uer(taflent|)aluenint)emlnterim, t)at Dariimmealfo
jonovDentlicf t)nt)cveinant)ev aQeent gemengetft), M men M ©oDtlofe ^apij]ifcf;c
tvefent, i)nt) t)e t)alfd;clevc t)nt)cvt)om , fot)an6ev^otf)C im q3att>c(lt)ome bctf;5ev^
to gelcvet , t)ort)ccf cn t)nt) favtven tvil , t)nt) t)nfe €f;ri(ilife ^ercf e , t)nt)cv ctnem m^
borgenen fcf;i;ne tt)ct)t)enimmc in t)e ^api(]ifcl;en evDdme t)nt) flruvoel t)6rcn, i)nt) t)am
j)efarn)et)cn Interim cin ©at)e^la(lerlicf Iterum t)nD ©ot)tlofcn affal maf cn tvil , ^at
tvi; nu t)nfc (jen^ctcn entfr^cn t)ni) feclenfalicf;cit i)ortvarcn , tvillen m f)i;r t)nfd;cbtlicf
»an t)er botcantdginjjDon, i)nb vnfe mcinin^ i)orflarcn, ^at bc minfdbe na t)ei'
^opc , i)nt)nat)eme alfc bcnpegebarent;^ , mfm in ^rofe t)nbfa^are fiinbe t)af(e,
i)nt) bat cm tt)cn f;c t)alt , t)c Q^ct^e tDan ©aDe gcbat)en ( alfc erf cntcni([c Dnt) bcfcntc^
nifjc foncv fiinbe , Oviiroe , ©ef oucn i)ni) bcterin^ ) noDid; fpn , i)nt) ane t)e mit ©a^
Dc nici)tttjet)t)evfdnc i)Ovfdnct t\)cvt)cn , fon&cv (lerue t)nt) i)ort)erue in fpncn fiinDenf
feolDcn \y>\) alfo rec()t t)nb anbev^ nid)f, ^enfe botl)c pvcDigen, t)^ nid;t anDcv(J,
bcnnt)atmenleret)t5t)em®cfettetDcfunt)cevfenncn,bcvua>et!, (icf bctcvii , i)nbt)cm
^uati()cli0 5elduen, l)at t)en botf)fcvDi(}en voraeuiti^Dcrfiini) in 3€fu €f;ri(]o i)Ov#
fiinbipet, i)nt) t)Ovl)an(tcf t)Ovfunt)enbot)en, i)nD tbo allcvlet) (?3ob(alid;citt)nbbd^
gentftcf beffitigcn, i)nt)fpnbta(fo, €5vi(lu^, t)c ^vopf;etcn i)nt) 5(po(lef , Q5otf;e
Dnt) €uatt(jeIion^^^'et)igev gcnoctt , t)nt) ^^otc t)^ nicbt cin Ceremonia et)t)ev @acra? ^'^''^^» '*
mente, fonbcrein(ict)eflribtn[)ebt)crt)efunbc,t)nt)einflilid; anbolbcnt, ancin®ot>t* *"^''*'
friicbticf) lcuent , i)nt) ©abe^ sef;o;fam i)nt) allcvlci; ^ot)tfafid;cie rcd;ten friid;^
tcnfpn»
^nbbaf alfobalbe, tvcnn t)cmfunbcr(l;nefunbe m\ f;cvfett ^cruft)Crt, Dnl)
fce mit(?an^em t)ovtvun)en tf)o bcm t^rone bcvpaben mb barmf;erfid)citQ5abe(> (jcit,
Dnbejelouet, bat f;c ^(iett)idlt'cf_yor(jcuingberfuni)cncntfatt(jet, t)ord; be tf)Ofaae bc^
Jf)cren S^ridi , unt) batbe ^lotel et)Dcv Abfolution tbovcfcn, mit &f(fcn njorbcit
i)ei^ ^evcn ^Jpviflt bcualen fi; , 2IIfc mi; mi;n Q>aber (icfcnbt f;e|ft, alfo fcnt)e icf im, l-pf^ ^r.
5^cmct I)en ben l;i(ligen ©eill, $t)«n B^) bc fiint)c i^orjjeucn, t)cn (yn fe t^ovijcucn , *^"'-^''
^cvC
fS "^c^antnu^ ber Tsiv^m jw ^rtmbufff.
SH3eytmnenentn?iuc(gc|Mlet, i)Dt motl? ouevf^ infulcfcr 5ei(n?ert)i(jen ^ote ft?nt)e
gcloue , De ^p De t[)i)gefeci}tc anaDc ©ciDe^ gen^licf bunjc unD t^ortrume, fufc^ movDeDe
Pcenetentiai)DrDi)m!icf|l;n, ^nfc^uba^, ^'au(u^,t)nDft{Icn>ortmiuelDcn (liDejlej:
t)ee?(jen?cjlt;{>, miDfanneneContrition, Confeffion ijnDAbrolution, aneDenge*
louen niitte fpn, Dat De Abfolution De^ ^reller^ d^) Der infetting m\) Dcm movDe €f)\'U
fli gegrunDct fp , »nD Dat De gncDe, Dc Dorcf) De Abfolution Dargerefet wert , ©aDc^
jl), J)nDnicl)tDedminfc5cn, duD fi) allene De 5impte^ Dorricbtinc) Dc^ ^rejier^ , i)^
wicf^t weDDer t(}ofcc{)tenDe ^ Docl} DatDod) Dat morDt ^refier , nicl}t ein (jetvpet cDDcr ge^
fa(uet ^ape Dorjian mcvDe, fonDcv tin |Der ^Secicnfor^er tf}om ^ercf enampte orDentj;
Jiif mi Der (£f}riii(if en ©emene beropen , i>nD Davtf}0 ordineret , t)nD De f raft fiinDe
tf}0 (ofen »nD tobinDenDe , nicf)t lop De werDic[}cit Dcr 2Gi}ing gefcttct n)erDe, alfcDe
^api|!cnDocnp(e0en, DatDcn^])rcflerneDDcr^]3a|lorrtynD£crern Der 5?ercfen €5n^
Oi, i4icl}t attcne (jema^Dt (]C{]emn fi), DefunDctf}0(6fen, fonDernocftobinDenDe, i)nD
Dcfii^ui^c na Dc^ S^itnn tl)^\\l\ bcuee( m\) anDcrd nic[}f , m De "^otf^ferDi^cn m\> ie^
gen De \)nbotf}ferDi(]cn fd;D!c «jcbruf ct mcvDcn, \)^ i)n((5d)bar.
<So oucrjl Di|Tegei|]((fet)nD Jvcrcfcn0ema(DtDcr f(6te( t)am J^eren €5 riflo <)e?
geucn, fc[}0(De i)pt)t()t\)enDi(|c ^nD t\)ert(ife gct\)a(Df jjcDuDct t)nD (jetagen racrDcn, Dar?
niitDev^36iDC|]e^^ij|cI}6ppe DnD^papen, tvreuci, moDtiDiden mb '^irannictbobe^
fleDiijenDe, psunrccbt, vDcntcDer f(6tei3etT)a(Dti}j)C|ci|l{icf t)nDnid}tn)crt(tcf , c)e[}6rt
tf}ominn)cnDi()enminfd;cn/ i)nDi}^Dcm©en)etent[)03uDei3eovDent, miD nid;t tf}0
ipevtiifer rc^ering.
^at ocf Poenitentia cDDcr ^otf}c, Dc t)an Dcn Interim - ?^eiflern in Dijfc Dree
fliicfe, a(feDiii\vc, Crcnbid}tt)nD @cnocc[;Donin(} ()cDc(ct n)crt, cin ^acramente
jt)t)am.?)cven^f}rtj]oin(3efettct,DnDDatin Dijfcn Dvien jlucfen De frafft cincd n?avert
(^acramentc6fpnfd}o(c, t)nDDatfe[}i((i(]cn/ t)nD »oracuin(] Der fiinDe mxdtn DnD
niit ftcf brincjcn, mt) ®6t(i!cr t(}Ofage, ft^d mb t)or5efing fi}n fc^oien , DarDorc() @a?
DeiJgnaDegc^cuen, t)nD Dcn De Dar rutven , inDato[}rbic|)ten, t)nD Dei)p(3c(ed}te ge^
noc()Donin(3bcta(en, t)orgcinti() Der fiinDe, Ded ^crcn €[}ritli t)orDenfl , er(6ftn(jet3nD
ibaten)i(]c(eucnDtfc!)6(eappliccretn)erDen, 3^ t)nvcc^t, t)nD \)$ apcnbav tc{)tn De
fd;vifft t)nD Dcn gc^ouen €[}vijlt.
3n Der ^ote t;^ noc[; S*(cmentC/ Vifibilis Materia, Dc ^av mere fignum invi-
fibilisgratiac, ocf rtcen n)orDt i)am ^percrt €[}rijlo gcrcDct , i^ovovDcnt t)nD bet)a(ett,
m[cfeDoc[}naS. Auguftini t)nDDcv Bi^mifd;en fevcfen [cvc, De fijbflantia Sacra-
mentifi}rt, t)nDaneDeocf nid;t(?, proprie tf}0 vcDen, ein (Sacvamente itn m}en ^^e#
flatiiente f^n f an, m\) Un Dev f}a(ucn t)c 9v6mifd)e ^otf}e nceti n^are (^acvamentc fr;»
eDDev i^eten. ^Gt; bofDcrt De ^id)t t)nD Abfolution in Dev .^evcfen, fo fc vcd;t gebvu*
fetwevDert, feerf}0c()n6Did;/ S3atfe6ucv|lfd}0(Dcn<Sacvatnentafen/ Deopereo-
perato ^tfltgcrt t)nD Dovgcuitige Der fiinDe mercf cn , p nid)t tf)obcn)tfen , i;Dt d^ ocP
&em@e(o.uenau^5n'|ium totveDDcvn, mh Dcm (^mngtHo (lf)xi\}i, DnD ^an^ei*
fc[;vifftentiegen, Ocf i)ffeteineapenbavi)i)v(6d;eninc)Devevi6fi'nge(2bvifli/ DevS)6pe
3aDed befpottinijc , t)nD tin t)evD6m[icf erDom, Dat Dc ^api)]en De Poe •
(5acvamente Dt[;vop.en, DtiD Darumme inuoren, m De minfd;en Dorc^
t)nDDergnaDe©aDei
nitentia t>or cirt _
I. y>tUmnS ivib^Jf b40 INTERIM. sy
■ >—— — — *— ~ — —— — — ■— — ^— «
^eii fc^i?n DiiTe(5 loovmeinten ©acramenteJ ^avf^en m6c()tcn bercbef mevbciT. ^at mett
^ovd; rume, ovenbicl.)r unD Satisfadiion toovbene ftov^ieuing t)ev funbe , Dn^ bttak &ai
DeDefci[)uIDtt)evfunt>e, tveIcfe(evcDc^^uue(iJIerev£5, jn Dev €f)vi|Wcn 5?cvfcnm;
m6 m^tS t5o (iDen eDDcr tl)o Diil&en.
Q}ni)i)^fotv')t^aifamcn, Datjlcf DevOi6mifcf;en5?crcfen/ ^apen unb (gor;
ph\\h\], ni6)t |cl;cmcn t(;i)fcl)viucn unD t^ofcven t)an bcr Pcenitentia cbbev Q5otl)c, M
fcopereoperato, Dati;^, DvTt bc rmveeM)evfmcvtcbe(ianaentTfiinbe, mibbcovcn^
bid)t, cbbcvtovtedincjcbcvfunbe, Dnb bc t\)crcfe fo tobcr fatisfaction oam Q5tcf)t(;65
vcvaHnbc«i)p3c(ecf)t, a((ent(jeucnmibut5vicf;ten, batt^ocvianijincje bc^ eivicjcn (c^
Mcnbe^()cf)6rt, mkh (evc/oapcnbav(^abc^(aficvin(jci)£^.
"iGentc fc fcf;viuen a(fo, \>\]\) imttm tigtm m^rbc, perPoenitentiam homo scholaft-
abfoluitur apeccato, Reconciliatur Chrifto , Reftituitur Ecclcfix , ditatur Thcolog^
rplritualibusdonis , efficiturde filio Diaboli fiiiusDei, aperitur ei Paradifus,
reparantur bona opera peccato perdita. Item, Poenitentia impium juftificat,
delet,lauat, mundat, gratiaminfundit, vivificat, vitam xternam donat, poe.
namxternamvitarefacit, apeccatorum fequelis liberat, remifllonem pec-
catorumadfert. Q}nbfed[)tbat Interimocf , ^at t)at Dormcintc ©acramcnte
Pcenitentia, f rafff bcbbc t^o 5ini3enbe, a(febe©acramcntef)eben, t>nb t)or(}e(iPct
a(}o biiJcn vitum tf;o vumen , bicjpten Dnb fatisfadion bbon, bem (feacramcnf e bct
S)6pcm]bbtrEuchariftien, t)an%'i|]o bcmJ&crcn fufucji Dovovbcnt t)nb a\]c\i\'itf
ttt. !4^iffct)nbbevge(ifcn©obt(ofc(crcn)crt barunbcv gefmiicfct, t)at be ^ote ciii
©acramcntc(i;n\)nb5etenfcl;6fe, t^nbbariimme tj^bijje mcinincjc mh (erc mmht,
batbc^:^ote cm tvav ^acramente fi;, !^at ocf be Q5otbc, M \}$, mm, Oven'
bic^t, i>nb(}enod;bonin^q, nabcv:^6pebatanbevbret|l;im(^cf)ipbv6ff, bati;d, t>at
bcmmfcf;en, be na bcr :^6pe , barborcbfeiJtf^berfunbcunbbobc^ctaacn mb crreb^
betfi)n, «aficnunbfunbigen, bovc^beQ5otf;en)ebberummcerrcbbtettievben, bat fc
in crcn fiinben »nb in bcm twi^tn bobc n:cf;t Dorfupcn , (^cli;cf a(fc be cvrebbet werbcn,
beecf;ipbrc)fe(ibcn, t^nbmitcincmbrcbctbo (anbefci;ti)cmmcn, batfenicf;tt)orfd?
pen , ^Benfe biije lere maf ct be cntfan^ene ^opc gax tbo nicf)te, t)nb enttf)ut bcm Jbe'>
i'cn(5:bvi)]ofi)mer(oftn5e, (jenocl^boning t)nb cbve , t)nbfcttetbeOvenbicf;tt)nbfatis-
fattion an fi;nc \}i\>t, tpcicft: m\ ncncn <lf)xi\itn antf;onemenbe i;^.
5San itx Sic^t
aj be ^2M'^t in hv .^cvcfcn niit te fi;, tf)o f^clcnbe be tvunben , borcb be fiinbe en^^
lanocn, ^(\t\)^ tbo i)nbevn?ifcn, tbo rabenbe, i^nb bovcf; (3)abe^ tijovbt £otrd^
gcn,^ onbnicl)tbefunbcii>cc|)toncmcnbe , fpn tt)i) n4'd;t in affvcbcn , t^i; bebbcn bc
fAj\)t ocf mtt bcr Privat-Abfoiution (icbc^ jn Dnfcn ^evcfcn cv^ofbcn, mib tjovbau
ficbci? tf;o f)Olben mit fllfc acfevet.
:X)abe'r^icl)tducvftfcJofbefi)ncaufa, bavberc5 be fiinbc tvect(jcnamen , Dnb
opere operato, t)Ov()eum;.ibevfunbccrfan(|cf, mibbett)unbcnbcvfunbcqcf)e(ett^dv^
Dcn, i)^t)nvecf)t, v^i)njcm0cfot)cn tf;otvcbbcrn , m]\) t)ortt)crpct bc^ Jbcr<n Cbriftf
^orbcniivnb0cnoc{)Dont. "^ ^^
•& ^at
" ' - — ____
S)at t)e^ic&tt)nt)t)e»orteningDerfiin&c, nic&t t[)0 mi^t^ eDbcr t5o enge ^c^
fpannen fd;6Ie tt)ert)en / i?p t)at t)e Confcientien mft toortcllin^ nllcr fiin^en, t)c an {id
ca\>m\6^ilid\)^, nicj)tbefn)eretn?erDcn, t^^biaicf, ^enteaacntmotf;inl)erJ^eif*
f en tl;or lere unD trofte ber ©emene ©abe^ gebruf et ttjcrben*
^at t)c minfd^e t)e tt>unben (Vner Confcientien, be 5e n^il ge^clet l^ebben, t)at
^g, ^ar fee rat)t t)nt) trojl inne bcgcret, fd)oIet)pt)ccfen, t^nbficf rai)cnlaten, i)6
Vi^t ^ocf) alfo t)att)orc5 t)at ttjorbt f;eclcn nicht Dorfian tt)cvt)e , bat Dorcjcuinge
t)cri\int)et)ord;De^i^t, Dat t?^l)ord;t)atopusoperatum Conf eflionis , erlanset
ttjcrt)c.
^at hm (^cldui^cn fo ttjol t)e bn^ebid^tcben alfe l)e gebid^tc^cn fiinbe t^orgcucn
ttjcrben, tt)c&bevfecl)te m) nid;t, .3)atduer(l borc^ tjerteainc) t)er fiinbc, t)e t^orseuing
lerfunbccrlangcttvcrDe, i)^ t)nrec|?t.
^at in t)er ^id^t t)tl) t)cr Abfolutioa, tt)clcf e nic()ti5 anbcr^ \)^, benn einc gnc^
bigctofaget)e^^t)2vcn, t)an i^orgcuinc) bcr riinbe, t)oi'tt?in()bcrfunbe borcf) ben Qiiof
ucn gef)alct ttcrbc, t)nb berf)alucn beQ5id;t bcm minfcben ncnc Q3efttcrin^ t)p Icd>t,
fonberberAbfolutionbalucn, bcn5eldui0cntro|lbrii]()et, p^ nic&tt^owebbcrfed;^
tm , n>cii fc recbt (^ebruf ct tt)ert.
^atocf bcQ^icIjt m bcm ^rejTer niilte tnbbcnplicbfi)/ tbo t)orbertn.9 ber
Icvcbc^ Catccbifmi))nb€I)rt|]IifcrDifciplin, thoeincrtud^cniffcbe^cjelouen^ t)nb le*
ucnbc^, t)nbndbi;0crt)nbevvid)rin3, bat Qtml^t funbe toldfen t)nbbitibcnbeinbcr
€f)viflfif cn S^evcf cn fp, »nb ^at bcn ^:SotWcvbi0en be na ber !4)6pe gefaacn ft;n, in ber
5^cixfcnt)orgcuin,0bcr fiitiben bliue, batbe©cmcneo«f n)ctcrabt, t)nbcrricf)ttnc|t)t>b
^bcvman mit,(^ubcrt)nbcrrid)tin(}ttnbbcfc^cbcnf)eit tI)om ©acramente bc^ Iruc^ t)nb
bfobc^(5:()ri(i!, mi5c)C(]cIatenttnrben, fi)n tt)i; cjcilcnbicb, ^Dcbbcntocf flcbc^aerabcn,
t)nbvabcntnod), '^at be^ic^ttf)Ot)orgcfd)reucncm^cbrufe niitlicf gcbolbcn tt)crbe,
S)od) alfo , m nemanbt an ()ett)iffc tt)bt t)orf)a(ftet, ocf nid)t mtt aHcr fiittbe mttU
Iinc)bef\verettvcrbe, nabcmmalcfiilfetjortcninc), bemt)ortc(Iert)ttbcnf^Iicf, t)nbbcm
^id;tf)6rcr bcfnjcrlicf t)nb crgerlicf t;^, t)nb biffe erri()e opinion bavbt) t;^, bat be t)or^
tcaina bcr fiinben ndbid; fi), t)orj)cuing bcr fiinbcn tbocrlan^enbe.
^at duerfl be 9i6mifd)e C vcnbicf)t, fcbolbe Juris divini tJiib tbo t)orgeuing bev
fiinben t)nb fcclcn flilid)cit nobid) fi)n , i)an bem ^eren Cbriflo ocf alfo gebabcn , it>\>tv
m\ fpncn ^poflcln oeleret t)nb ^ebruf et fpn, t;^ erbicbtet,^Bt) n)cten be Confcientien
^cf bevmatcn mit ber ^k\)t nid;t tf)0 bcfn?erenbc , bett)ile fe ^bvijlu^ be .pcre lenb fptic
51poflel barmcbe bcfd)Onct ()ebben , tt)ctent ocf t)or ncnc fiinbe tf)oacI>ten cbbcr tfeo kf
latcfaTri. vciibe, bat©obttf)cr funbenid)tmaFct. @ot;5fcocfev(]licft)amlnnocentiobem
pa Concil. brUubeninLateranenfiConeilioi)cbaben,Tripaiti.Hitt.Hb.!X. cap. XXXVI.
BoMv, 5f^6mctocfbeQ3id)teine.gctt)anf)eit, t)nbt]id)t©abc^e^3tbobt, Bonaventura fuper
Sent. iib. IV. cap. XVII. fcd;t. ^at Q5icbtcnt ccr bc^ Innocentn ©ebobt quam,
fri) oewcfcn fi;. 'S^t difputcren ocf-be ^cbrcr, bc bi; bcn ^apijlcn Autentici (,;n, t>at
be^:^id;t nid;tfj;Jurisdivini. Longobardus, lib. IIL (iiftv^VIL Gratia. de P(De-
B€ten. dift. ubi. Panor. in c, omtiis utriusque fexus.
5Darmit
I. 25c^5titttug tuibcr b^s INTERIM. f 5
S>amjitn)iaen)t>Duei'RDcQ5ic[)t, foivtjff^febcr^crcfen nutlicf i)n& bctcrltcf
r}6, i)nt)WDtoormelbeti;d/ gebrufett))ert, nic|)tt)onverpen,font)ercrl)olt)en, \)nDoneJ
l)t>r in allcn tt)0((jeori)cnben 5vercf en (icbe^ (}eli;cf formid; ^oIDen , tviKen allene , M D<
Confcientien nicfct befn)erct , »nt) Shrijtlif e fri;t)eit nicl)t t^or fiini)c (jcmnf ct tvcrt)e.
^at ^c form i)nt) worDt i)er Abfolution , bermaten fcf;dle geflalc fpn , t)at fe
l)c ^idjter l)dren i)nt) mfidn Um, M cm t)t5 f rafft , t)ort)cnfle t)nD tDOlbaDt €5ri#
fti, t)efunDeuor(jeuentvcrDen, nafi;ner tbofac^e, Iuttcrt)mme|iji^t)tf)gnaDen, t)orc&
&cn(jclouenan(5:0riftum, t)nt)t)att)attvori)tCf)rilli, S)en jjt) t)cfuni>c i)orgeuen,
i)cnfd;6Ienfet)or()euenfpn, t)cn alfolucvben in ft;ner Confeientien , t)er mQtumQt
l)crfuiit)egetvi(femafe, t)gt)ett)arl)eif, t)t)fD^iJner(! bct^ef)erff;o be Ablolution im
Q>awe(i&ome dcIc an^er^ .(jebrufet, t)nt>t)pminfc^ent)ort)eH|] gcfprafen tvort)eti.
5)ati)c^ercfet)ni)be^re|]cr cbbtr @cc(enfor(jer , md)t allenc t)an@at)e Qt9
walbt ^cbbcn, funt)etf)0l6fcn,fot]bcrocft()obinben, fo tt>i)tl) (icf t)i(fer beiDerflotef
gctvalDfcrllrccfeti, Dnbtiatene f)^rDod; QcmM tl^oricbten s<()cuen, Dan t)or(atit]fle
»nt) bMinst ber fiinDe t)nb nid;t tt)i;t)cr, ^at ocf ncmanbt t)er (It^fel gctt?aft fom Qti
brufeti, 5ct)or|]at)ennc, tvcme(;cDcfunt)c»or^cucnct)t)er be^oIi)c4i fd;6fC/ latctDi^
rcd;t ft;n.
S)at 6ucr(lbarutf)fc5oIDct)ol5cn, tJ)oDatInterin)(Iiit, bcgett)afDtfunDct5o
f(5fcnt)nDtf)0binDen, fonDcnictitred;t(]ebrufettt)erDct7, t)DtfonDe ocfDet)ortt)unDc#
De minfd)e ni^t ge^elcf tt)erDen , pDt tt)(^rDen Den atle 5eimlif c tm l^ertcn mbovgm, cD^
Derfuf^mitDcrDaDt, bcimiifct^uflentagcttcfilnnDc, in Dcr munDtlifen $$ic()t mttU
Ut, gedpcnf, t)nD ctttDccfct, p^ cin apenbar crDom, t)nD cinfcbcDtlicfConfcientien
jlricf , Daruan De J^ere €f)xi\iu$ t)nD (m Sunscrn nid;t^ sen)U(i, ocl tiii^t^btt
ualen.
^enfcfoDatttjartverc, m(5(IeDeQ5ic5t Juris divini fpn, alfe Dc Poteftas
Claviumpg, vnDn]5(leDet)or3<uin0eDcrfunDcilant)pDc t)orteIIinge Der fiinDc t)n&
tniitfc&cn tt)ercf, nic&tt)p©aDedtf;ofa(je, t)nDDedJ^ercn€5ril]it)orDcn(l, fonDcrt)p
Dat opusoperatumCpnfefliGnis, 5lIfeDenn De ^api(}en (jclcret l^ebbcn, unD De
Interim-©d;riuer6f$i;nbar(ifert\)ife, mitj}cfartt)eDen ttJorDcn gernc tt)eDDer tnud^
rentDOlDeti. Q3nDDetDiIeancfunDet]ic^ff(5nent)orteIIctti)crDen, nernanDe^ ocf ge^
iviffepg, Dert)orfcningcalIerfi)ncrfiinDe, fomot5Dci)or^euitii)cDerfunDe, t)nD($5a*
Dc^ tbofage (lcDc^ t)nx)cn)i(Te ,, DnD t)nfe gelouc ttt)iuell)afff id; (l;n t)nD bliuen, t)nD ^oIDf
DijTe Q5oDtIofe opinion Ded Interims, alfo t)p Dc Cf;ri(ilif c frp^eif, maf et, t)nDcr Dem
fct)ine@()DtIicfc^9f?amcn(^,^cbaDc^t)iiDfut]Diin Dcr ^ercf en ©aDc^ , Darneen@c*
boDt cDDer fiinDc t}^, ^oxmxtt t)nD befwcret Dc Confciefjtien ane allc noDt, mit qv
baDcn, tt)elferDod^t)an®aDetI)oDonDe t)'orbaDen t;^, ©cftetocf De mgamQt Det:
fiinDc t)p De^ ^re(Ier^ t)or(lanDe t)nD befc^cDcnteit, gelpcf alfe Dot ^ecfen t)nD belpent/
De^ t)orrDUi]DcDcn minfcl^cn t)p Ded 2Ir(len f unjl cjefet fct mtt, Q}tiD tt)0tt)0l Dc ^rc(]ei:
in Der ^ercf cn allcne t)^, cinMiniflerpromiflialiemmeriti ac beneficii, non Ju
dex. S)att)^,Dett)iIeDe^rc(teraUcnccfnDencrp^, t)nDnicf)tcin 9iic()ter, 5IIfe ocf
S. Ambrofius fecf;t , VerbumDeidimittitpeccata, Sacerdosexhibet officium,
&nuiliuspoteftatisjuracxercet, de Poeni. dift. 1« c.Ve»bumDei. ^ofitit
io bcDOv^euinge t)ev funbe ntcfjf i>p fi^njudicium t)ni) ort)efent fonDer i)p De erfenfenifle
»nDbefenteniffet)erfunt)et)Ov©at)e, t)ni)t)enge(oueninit)out»ent)orfaff), be^, t)e Dai*
W^tet, ^en&et>er()eutn9t)erfunt)efc[;oIt)eDpt)e^ ^tcf)f^drer^ erfenteniffe fidn, fi)
f ont)e fe nuininer gmi^i fpn, ^ljente t>e ^)icf;tf)di'er f onbe fumtibcd fcifen Dnt) evren,
tjnt) foht)erficf wenn f)t Dngeferef, ct>t)er nic()f frumficf unt) ^cnoccf;fam beric^tef mor?
t)e, S)arff)ofof)efftocf @ouf fiifuej^, De^ere (S^fjrijlit^, m\) t)e 2fpo|]ef ere Abfolu-
tion Dnb i>or,9euin3 Der fiinbe n!c!;f gericf;tef na ber Dct^tening t)er fiinbe, font)er na bec
«uc \8. funt)ebefenfe'niffeintj3emene, mit)nat)erbet)eDnbt)en(]cfoi>enan<gf)ri{]um, berien>
7. ». li nen, fo bc Abfolution ebber Dorqeuin^ ber fiinben focfXen unb begerben, Q3nb alfo
§lcr.2.8. abrolverbeDnfe.^ereQ5obf fulueftben^ofner im ^enipef, 5Dat berucl;f i^ebe fiinbiije
SH5l)ff/ S)e .S)ere ©^rijiud ben <25ic{)tfef en , 3acf;eum unb affe anbere. (^. ^efruiJ
ben ijanfjen f)upen DOfcfe^. Aa. II. ^^ifippu^ ben 5?emerer/ bcr ^xoninginnen €an^
tiaceJJ. A6^. VIII. ^)iibf)ebbcnnici)f be.^pere(^f)rifiU5nccl) fi;ne ^fpojlcfbc Abfo.
JutionDnbDorj3euin(3berfunben, anfulfe9i6mifd;eOrenbicl)tgef)en9et, mib Dpge?
1^6rbct)orfeffin|)berfunben nicf;t abfolvercf, Dnb bef)drt ftcf ocf iTicl;t , bauen beu
(gcl)vifft Dnb be^ ^eren €l)xi(i\ Dnb fi)rteir ^lpojlef fere Dnb exempef , cf me^ ber &)xi^f
lif en i^cvcf en Dptofeggen, DnbereConfdentien miffuffcr Dcvfifen Dnb fcf;ebtlifcn
Tradition f f)0 befmcvcnbe , fonber fe t^o faten in bev fri)f)eit , barmcbe Dn^ be .g>ere
ehrif]u^befrpetf)efft. Gal.V.
^arff)0 1;^ bifTe ^ameflfife Tradition ber @opf)ijlen Dnb be^ Int^rinns met#
nincj, DanDorfeilingaffer, Dnbocfberbeimefifcnfunben, ein ganfpdrfcf , ergcriicf^
Dorreblicf^tiueIs>Dunbt, tftoinuoringDelerfunbeDnbDorvebevie, Dam S)uuef fiif^
Mih, tf;oeibo!bin9ft)ne^vi)fe^evbacI;f.
^\)t f)ebben ocf frame ©obfalige ef)vfif e fiibe , fan^e Dov hii\tx fi)bf jtcf fuff ct:
mucl;elbicf;t, bev l^cimltfen fiinben fafen mif^uaden, Dtibf^ebbenfealfcfcbcbtiicf (jetid;*
Utf Dnbevnjelcfehp^Chiyroitomuseinev, 3}bt f)ffft ocf be erfavin^gelevef, M^tf
tt>iffeovfafebavbovd;aeacuen|i)f!)0(3vofenDnbDeIen evfd)vecflifen fiinben Dnb fct)an^
ben / Dnb M in folcfiv ^^ic^t bcvd; bev ^apen Dnb 9}?onn!f e fi-agent , Dcfev fiibe la^
flev fiinbe Dnb fd;anbe t5on?eten gef vcc^cn bebben/bavuan fc fuiuefr evc fcuenbtlancf nicf)t
gehovt, Dnbnicl)fdtf)0it>£tcnbe}3efrcgcnl)ebbcn. ^,-^ .cua^-
^bf i)d 'oiijt fiilui(3e9:)^id;elbid;f ocf t^o Dovrabenbe lanbe Dnb fube, f^o beftebt^
gina U^ Dv6mifd;en ^to&s , bem aflenf tvaf em tf)0wcbbern Df f) ^ii^t^ pfid;f mojle
Dormelbef tverben, ein fonberlicf) (^af anifcf) grepe, ben ocf mertlif e Ouerid;eit n tct)t
libenfcbolbe, n)enteborcbbeiDife!rid}t be^ai\)ell Dnb fpn auf)ancf affe f)emeltd;etf
atIevvabffIeaeDnbf)evfentf)on)etenbe, \)Qx na f;e htn fim pvactifentf)OvicbfenvDetf;,
tDente aflent vDat baf ©en?ef en , Sibf Dnb pfid;f bev 5Bid;tuebev bclan^ee / ^<^t f one«
Dnbm6tcnfenid)fDovftvi(3en. .r t- k ^
©0 off M Interim i>n^tx bem , baf be tocf e Dnb ere ^arl^er en , tf^obtnbett,
tbofdfen, Dnbrid)ten, mad;tf)ebbenfc()dlen, S)afScriniumpeaoris, DnbbeDnp
mtene^i;rannifc{)egeroaIfbe^^])an?ef]e^, Dnbbev Refervation cafuum m etltfeti
fiinbentDolbebegvepenf^cbben, Dnbbeoelbtjlvicfewcbbevanrid^fcn, i;(5 fe bevmaten
ni^f Intoviimen» ^ ^y.^^
h '^tUmn^ m:ber bA6 INTERIM. 6i
SSan bcr ©enocl^bonjiig»
^S t)«^ uovmcinfen (^aciamcnfc]:? bevQ^orc f)a(iicn Dovfivicjct, mh i^nDiitlicf t)av5er
flamcvf , lafen m) \)Dt oc^ mt l)alff )lil(cfroi()cnt)c ^av hcnn mm , t^oa) mit DijTcm bc;?
l)cncfen, baf jlcf be Interim.(E^viucv, Dev evvi.(]cn unb @ot)fIofcn h:ve i>an t)cv cjcnocb*
Doninc), fo beff}fel)cvtl)0 inrl3atvef]i)ome ijelcvcf i))^ , fiilucfl fcf)cmcn ff)0 bef emmit)e,
X)ni) mit evcm ftamcvfmi^jcnDc fe t^adcn lafcn, DiH-lifc mcn f tvav nicJ[)tt>i]i)evfcf)ct)titd) ve^
t)en, depublicacScpiivataratisfaftione, n)elcfetf)0v fud;t ()cf)Ovcf, vnbnicbf ff)OL*
befalin(3 t)ub afli^jtncje bcv funt)e.
!4)e -IJapiilcn unD Intenmi|]en bvuf en t)e0 tvovbc^ fatlsfaaion »nb ocuoecbj'
t)onin(), alfo, baf fet)avbovd)bet)Ovt)en|]eminfd)IiPevvocvfean€f)viilud (lcbe fetfcn,
t?nbcnebeV)ov()cuin(3cbcvfunbefofc^)viuen, bavummci)i^be Icveioan bev fhtisfa6lion
im Interim , eineaucviticti^et^obflofefere, t)nbt)an nencnt €f)rij]en anfonemenbe;
fei)^ ocf t)nfem (jefouen m €f)rif!um (Ivacf^ t^oti^ebbcvn. (^o i>c(c pubiicam latis-
faaionem bcbvipt, t)p ^bvifilifc mcfige t)nb bvecfiltfe tvcge cjcllcncf , nic^f tl)cv befa*
linocbevfuiibcn, fd;ulbft)nbpine, fonbcrfoberdifcipiin, tDO fe Dan oIbcr^f)er gc?
bolben i)^, jfriben vui) mif bcn ^')3api|]en nid>f, v)bf i)^ t)n^ ocf nici)f cnf ieaen , !^af ei^
neern|](ifc, ndbi^e, bidifc t)nb befcrlife difciplin m6d)fe ,(3cf)oIbcn vi>evben inbm
^crcfcn, Q>nb tvolbent ben ^iffd) dppen ocfgrofcnbancftDcfen, ocf t)nfe(> i)ontid;s
0en^barff)ObeIpcn, baffeff)Oereresen, erer Clerifie t)nb fampf afleranbcren €f)ri^
Ocn , bo^c^ t)nb ncbberi^e^ |]flnbe^ beffering , t)nb mennid;Iifetn fom «Sjfcmpef , ei^
nevcd)feScrfcn*Difciplinm6d)fentvebber anrid)feni)nber5oIbcnf)cfpen, Don tDcf^
cfer 6penflifer PublieaCanonicaSatisfa£tion(]ebruecf, allcnt^alucn Deieacfd)rtueit
|]eif in ber olben fd)ri(ften i)nb J^i(]orien , baruf^ na ijelc(}enbeif , eine niifthfe gorm
f onbe ^cfa^en tverben. Hiero. de abfol. Fabiol^e. Ambro. Theod. Cypri. libr. III. S.HIerom
Epla. Eufeb.EccIef.Hiftor.lib.VI.cap.XXV. VI. Item, lib. V. cap. XXVIII. CypHan.
LXVII. Trip. Hift. lib. IX. cap. XXV. Gratia. dc Poeni. difl. I. ,3bf l)d d* ^"^'^'
ucrftbem'13attel]e, Q5i|Tcboppcn , ^apen, i)nb lnterimi|]en t)mme be €5ri|]IiPe
Dilciplin w^^ fucfef nid&t tf)obonbe , fonbcr vmme eren fcbenbffifen gen^inf] , t^nmctt^
^c geiDalbf t)nb '^vrannic , t)nb mm baf fnne i)ef f e Iterum , t)nb eren J£)eibenfd;ett
Epicureifmum.
^atbe@cr)riiierbe^lnterimsfe(j0cn, baf be (jencd)bontrt(}, fobefcbuI&(
t)nbetviSei]rajfci)orf(5nef , ttflene bcm Jg^even €f;ri(]o fd;dfe tf^oseegent trerbetr, p^
vcd;f.
!4^af (5uer(]batlnterimtvfberfec^f, bafbe j)enbc^bonitT()'(]tt tn ^tn frilctfett
berbof^e, beebbevflubftDinid), an(}cnament)fbeisenemguben ttiffen, ebbcr borc&
bcn ^ar^ereti, ebber^id)ff)drcvt)p()cled;ftverbe, i)^infidiofct)nbt)drIifev tvtfealfo
gerebcf, 2)afbe(Sopbi(]cn t)nb 3nfcrimi(]en f^o (jelcacnerfibf, barufi^ aUet)aIfd)e
Ct>an)e(]Iife lere, t)an bcr Satisfaftion tDebberitmmc fdne erbtrinsen vnb infcren/'
!£>arumm(5fcnn)!)t)nfen berid;t^irt)an i)nberfd;ebflicf anfo()cn.
^ 9 !^(ki
^at i)orcI;t)cfvud;tevec^tfc^apcner botl;e, t>an©at)ebeua(ett, ^life ^Kmofen,
QxUU, Q)a|ien, t)nt) aaerlepouDe mevcfe, t)et>ege5orfam@6t)tlifer (i^cbaDe er^
forbert, t)nt)fc>t5rec^temge{ouent)nD (eueberfleten, ©oDtlife^forn^, (Iraffe, t)6r^
famen, Iint)ern, t)nt) ajfroenbcn , t)an tt)e,gen t)cr gnebijicn t^ofacjc , Dcn frucbteii
^ mrer ?:Sot&c , t)an ©at)e tf^ogefeiit , i){J re^t, ^(fo ^efft ocf !^anicl t)em itoning
tf)0 ^^abe( 07a&uc^ot)ofor gcpreDi^et , t)nD jjerat)en. S)at f)t ficf (of^ maf cn fd;o(t)e
t)an|l)nenfunt)ent)ord^gcrec!)tid)cit, unt) (ei)t) id;t)an fi;ner mij]et)at)tbord!; tvo(Dat)t
an t)cn arme n , ^nt) m\ bc t)e .t)ere j3et)ult)t htbbtn mit fpncn funt)en»
S)at 6uer(|t De fruc()te i?er ^otfee ; fe fpn t)nt) ^etcn m fe tvific^n , opera fatis-
fadoria ct)ber fatisfadion fi)n , i)nt) opere operato , t)orgeuino t)er 4int)e er(an0cn,
t)nb @at)c^ torne affn?cnt)en, p^ t)nred)t, t)nD ba* gamjcn ©d;rifft entiegen, t)nt)
beftct)i()et tmn t)a(fd)cn t>orDen(^ minfd;Ii!er mercfc , t)nt) t)orfe(fd;et t)nfen 0e(ouen / m
3^fum€^priflumt)nfen einigcn ^dofer.
^at ocf anc biffe jlucf e t)cr botf)C , a(fe t)an funt)en alfaten , tjnl) (tcf t)or fiin^
ben b6t)cn, reftitution t)oen, tf)Ogefoc)et)en fc()aDcn compenfcren i)nt) rcconcileren,
t)en t)e ofFendcret t)nt) bcfdjcDi^et p^ , (5>at)cd torn t?nt) (Ira(fc ( t)tf)genamen bcn .t)all
t)ernot)t) nid)tfdnet)orb6bctn)ert)en, v^rec^t, ^enteric()te ft?i)t)ndfu(uc(l, fo
t\)erbe tvi) m\ ® at)e nid)t geric&tct , fiif^ TOcrbe m) gtmMid mn ©at)e scric{)tct t)n&
ir,Sor.ii. ^eflraffet, t)nt>f45nen&er(h'a(fenid)tentgdm
5)at®ot)t ocf na an^efangcncr iSotJe t)nt) er(anget)er reconciliation tjnl)
Dorfdning ber perfonc, bcfanbe tjnt) rud)ti(jc fiinbe, mn ©abc t^nt) anbern. t()om
^;:empe( ^cdraffet tvcrDcn , alfean 3)auii), ^oife t)nb 2laron geflrajft fr)n, (i;nt
tt))) c)c(lent)id;. Ouer(t Dat Diffe (Iraffc fc{)0(De fatisfaftoria cDDcr propitiatoria f\)n,
Dati)^, Datfceinc5enoeci)Donin()fi)nfd;o(Dc, DarDord; ©oDt t)oif6nct, t)nDt)orDe
fiinDe ^enod; (jcDan rocrDc , i;^ t)nred;t , onD Der fd^rifft t)nD t)nfem ge(oucn an 3<g^
ium €^5ri(lum ganfj tl)on)cDDcrn. ^at 6ucr(I De (Sop5i|ien \>an Der fatisfaftion
fejj^cn , Dat ^iprifhi^ aKene m Dc (SrfffunDc genod; gcDan i)tbbm fd)6(e , mt> tiat
DarDorc^ De ^otbc DnD ere frud;te , De funDc na Der ^dpe bt^dn , bttakt tt)crDen , p^
tint ^nuorfcbamcnDe (o^en , DarDorc^ De t)orDcn(l (IS^xiiii , tnfe ge(oue t)nD Dc gan^e
fcbrifft t>orD6mct t)nD i)oworpen tDcvt , tJuD mttn Dijfe (ere niil^t anDer^ Dcnn t>or t\f
titn Dorp6f cDcn crDom t()0 ^o(Dcn.
^at De fruc()te rec&tfd)apener botbe , be funbe in minfc^en in be(Tem (euenbe tt^
(tfcrmaten(li((e, t)nD De orfafe tbo fiinDi^en afffmDe , gcucntt)t)tf;o, DocJ nid;t jje^
fldn , Dat fe rcc&tfcrDigen t)nD Der fiinDcn fd;uIDt cDDcr pinc bctalcn.
S)atducrilDer red)tcn t)nD t^^arbaftti^en ^^otbe fi'ud;fc , einc gcnod^Dontng
f!)nfc{)0(Den, Darmit^aDc^tornc^efiillet, miDDcr fimbtn tibtlih pine binn)cd)0e^
namcn, t)nD Dc minfcbe <5)aDe t^orfonet tDcrDe, m fiif^ De ^apijlcn (crcn, p^ ane
grunDt, t>nDt)nrccbt()ereDct.
^at ocf Dc erDid;tcDen miDcn tvcrcfe, a(fc Der ^a^tn t)nb ?0?6nntfe opera
fupererogationis oireri^e 0ered;f id;eit, ?0?ifFen, 0ee(ebaDe,5l(^atf;, ^alfarteti,
Fraterniteten / ^(o(ler(ciKnt, DenDvofenfran^bfDcn, :5iitm' t)nD97?i(Ten pifften,
mit
1. 25cf amttilg t»ibct bA6 INTERIM. ^j
mitt)n^crfcI;eDc Der ^pifc, \)QHm, ticf mit (^'Idfftcnt)orfnuppcn, .^locfen ^dpen
ktiUf €ru^e, ^olt t)nt) n^nc j\)i)cn , flcf fiiIuc|l(|eilTe(en, aCulIcnwib^^an^crnn
bcrhMDtbrn^en, vnbroatDcd narreniverrfe^ mcf^r»)^, ^at, mt m ^i^ ^am\}i$
©ofeltaPcgebdrt, fc|)olDen frucf;tcDcr ^otbefpn, i?nt) t^o affnjent)in(]c ©uDc(5
torn(^onD|]ra(fcl)cnfllicffi)n, p^t)nrecf;t, i)t)t.fi)n ©otttfofe mifebrucfc, t)ar ®cb(
mittf)Otornet)nDflra|fegcrci(^ct, t)nD t)c armc ^tercfc S^rifli , /amcrlicf bcDra^cn,
gefd;int)ct tjnb ()cfd;auct , gcllropct iMit) becflicf t)t5(|cfa()f n \mt.
^Bcntc i)Dtt)^i)o cinegrutvlifc ©aDcJ^Iajlcvlifc lere Der @cpf)itlen, t)an Dcif
Q5ot5ct)nt)9vccl)tferDicjin(}Dc^minfc^cn, 5llfc ndmlicf, S!)at 5c rcd)rferDid;t rocrDe
fcord) ©abc^ barmf)ertid)eit t)nD ^crecf)tid)cit , Dat i)^ Dord; Dc fcuc , De^ fiinDcr^ rutvc,
tDnDflraffc Dc ©oDt f)\)x im fcucnDc t^ofd;icfet, DnD na DoDc im ^egefurc Dpled)t,
V)nD ocf Dorc^ Dat tJovDcnfi (Z J;)rifli vmD f!)ncr J6)iIIigen , Dord) Indulgentien tnD am
Deretvcrcfc, fo in Dc^ ^aroeflc^ ©of clfacf (jc^dren , tjnD trcrt Dc t)orl(J|lngc De allcne
in(3;^ril"ioi)^, 0an^t)orn>orpcn,t)nDminf(i^cntvcrcf anfi)ne (leDc^efcttet, QDttioert
Dcf Q)oDt t)nD fi;n tDorDt fogcn 0e(lra(fet, DnD mcnnkfcfoIDicf) gcfajlevt,
?3am ©acramcnte t^c^ Slltatg*
|2lt Capittcf anf)cucnDc , 9SBof nu Dorcb Dat ©acramentc Der Q5ot5e :c. 3^
gan^ f inDifcb , D.uncfcr, Dortvor$n, t)nD tjnbcfcf^cDen (jcfcttct , ocf affoDat
(jd: Datlnterim tf)0 Diffcr ti)Dt, Darinnefot)cIc, t)nDfb flar t)am ^acramcntc Dc^
fiuc^i)nD bloDcg (I^rifli c)cfd;rcucn i;^,aIfo t)an Dcr fafcn t^o rcDcn rool fd)cmcn mud;^
te, 3Dt fd;inetduevflt>tf) Dem Interim, Dat Dcn 3tt^fi*itt^i(^^" ^" ^^" ^^^^"^" ®^
cvamenten (^Jg^rifli tveinicb gclcgcnfi), t)nDDat fetpof DeS>6pc t)nD De dommunion
Dc^ fiuc^ t)nD bfoDc^ ^^rilli Dariimme jncuen, Dat fc cre crDid;tcDen ^acramcnte,
Q^iljcn , t)nD ©oDtfofe c^jcnniitti^e 9}^if^brufc m6d;ten bcbofDen , t)nD Dcn 5tofen
j3en)in(I (tifftcn , i)nD fctcn Dc fcue ^crefcH tvof fcentjarcn» ^at 6uer(l in Di(fem (Sa^
pittcf tf;ouorn)crpen, t)nD ant^oncmcn \)^, ttilfen roi; t3nDcrfcfteDtIid;<mt6gcn,
'^at De J&cre '^bviffue De Communion fpnc^ fi;uc^ S)nD bfoDe^ in eDDcr i)nDcr
(icbtbarfif cn tcfcn De(J broDc^ DnD tvpn^ , an(jefettet f;cbbc , '^at Dc fiifuige Commu-
nion eDDcr Euchariltia Chriili , ein©acvamenfefi)propriegcrcDct, Q3nD Dat irt
^crCommuniont)nDEuchariftiaDc^^ercn(2!§ri(li, fi)n tvarcfD(f t)nD bfoDt, ixi
tnD mit Dcm broDe t)nD tt)i;ne Dt^jjcDcIet t)nD entfangen tDcrDe t)^ rccbt.
!^attt)t)affefeDematen, tvcnn tui; Ded (^acramentei^ , Ded fiue^ t)nt) bfoDc^
Cbtifli, imgcfouencntfangen, Deniiperen C-iprillo , affc Deme J&6ucDe ooreini^ct *-^'"*'*^'
i^nDinijeliuetroerDen, !i)at ocfDcigelouigen, Dord; t^t c)ciftlifc fpifccDDcr Commu- ^ g"' ^
nion, De^Iiue^t>nDbfoDc^€J^ri(iieme ingciiuet; tbo aIIemguDeherfcueDa(?evperj! * * *
lagcn, ernereti)nDgc(]ercfettt)crDen, pgDerDarbeity ^it fan duer(l ane Dcn ©cfo^
ucn an^t)ri(]um nid)tgcfd;ecn, S!)arumme fc^oIDe Dat Interim De^ <)cfouend l)r)t
Hicbttiorft^igcn.
2350 n)D ducrfl affe tt)Dt in Dnfcr t)nt)uncnF<tmcnf)eit t)nD fnjacfl^eit bctb int
(iraff bliucn, fo mot^ ocf (leDe^ De gcnetinne Dc^ (Sacranicute^/ affe eine f;eil(hme
5lr(icDi;e bliucn , ■ t)nD im ^cl^ucn ^cbvuf ct mcrDcn.
S)at
S^fltDe tjt^mentiiiie \)nt) |tcl;tlife Materia Ded@acramenfe^, Des^ (iiie^ t>n6
bfoDed Cr^rilli , a^5;n Dnt» brot)t fj;, i>nt)be formakbatSlemente tDom ©acramen*
U, {iuegDnDbiobei^mafe, De^^g)eren C^riftitvorDt, bciiel t>nD orDen ins ji>, H^
be m) red;t i)ni) anber^ nicl;t.
^at aiUm De Pronuntlation t)i|]er n>i5rbe, auer t)at brobt i)nb tv>t;n ()efpra#
fen, !^at i;^mi;n(i)|f, S)att;gmi)iib(obtbegni;en^ejlamented:c» began|eform
fi;n fc{?o(be, p^ i>nj;ed)t ge(eret. ^i; moten conjungeren, aUent mt C|)ri|lu^
De JTjeve t^o biflem ^acramenfe \)ororbent i)nb beua(en f)tfft , '^nb tvat fiif^ de In-
tentione i:)nb Attentione ConrecrantispIed;t(]edirputerettt)evben, (aten X0\) a(fe
cin tjnnobid; )>nb t)nnuttc»orn?Dren cjefme^e i^arcn.
'Sjat biJTe^ ©acramcnte^ Subftantia t>nb tvefent t?p bcd S^axtn (Z^rijli tt)orbt,
infcfttn(je, beueeit^nborbeningcjefunbereffi;, t>nb bat brobf t)nb tt)i;n , bord) fi)n
ivorDt t)nb orbeninc^e, barbi) fi;ne fra(ft, mad)t t)nb r»ercfing i)^ , im 2{uenfma(c
De^ ^eren C^prijli (i;jf t)nb blobt fi) , "^at ocf beiennen, be bent ^eren €«S)rillo
nid>t j3e(6uen , bat bar fp ft)n (i)jf t>nb bfcbt na fi)nem tt?orbe , ben Jperen einen \h^v
ner fc^e(ben , i)nb an JVner 5i(meit)tic()eif fmiuein , bef enne tvi) t)or be ti?acl)eit.
^at men nid)t t)nbefunnen mit (icf)tferbic|)eif tbom viir^acramente ^dn fc^ofe,
fonber Deniic^ambei^ Jperent>nberfcf;eben, t)nb gan^ flitic^ ad^tintje bart>p ()ebben,
Dat men nid)ti>im)erbici) bat ©acramenfc entfan^c , tjormane tm; mit aUem flite.
*^at ouerft be tt3erbici;cit bat (^acramenfe t\)erbid>ficf t^o cntfangenbe |ldn
fc&o(be, in berreini^in(jeber^idmifc})enQ3ot5e, Dan bcnr^Prefier in ber Q3id)t i)p*
gefcc()t , nemen n?t; ntcf)t an , fonber i^olbenf t>or t\n CQ?infc|)cn 0ebicJ[)tc , \iat ber fd^rift
t)nb i^nfem Cf)r:|)(ifen acfouen (janf^ entieijen t)^ , t)nb ben J^ercn C^riflum fpner e^?
reberouet, t)nb (l)ne fatisfadion DortDerpef.
^e a>erbicf)eit 6uer|i ber entfan^iiK) be<^ f)Ocf)t\^erbi(gen @acramenf e^ be^ fiuc^
w:^ bfobe^ Cf)rijli , fetfen tvi; nid;t in be^ minfd;cn ttterbic^eit t)nb reinic'Deit , fonber
tn be^ botf)ferbi()en minfd;en ^jef^uen, bet>p be erfojlncfe i)nb Dorgeuing ber funbe,
Dord) ben bobt (|f)rijli t>ormoruen, sebuiwt fteit, Q3nb feffet nid)t be tt»erbid)eit,
Dat @acramente t^oenffangen , t)p i)nfe e(]cne tDerbid)eif t)nb t)orben|l, ocf nid;t t»p
Dtf;ivenbige c^fif^neroe erbid;teber?^off)e, fonber vp ber gan^en ^erfonen (jefouen,
j)nbredf)tfc&apciKnvorfai^t)nbbeterin^e, bevt^bem c)e(ouen (;erf!eten, t>nb quali-
tatem vere paenitentiutri anfd()en.
^n\i be ()e(if enilJe t^an ba* evacuation t>nb reini(}inge , fd;icf f ftcf f;i)rr)er q<m
ni'd;f^ , '20ente H>erbid) entfangen ben (id;am t>nb ^at bfobt Cbrifti , fuit nid;f \n w
fer reinid)eif t>nb ava'bi(i;eif , ^Snb be ficf t\>erbid; acf)tef @6bt(if er f^ofa^je , t)nb bc^
©acramente^ bec5 fiue^ 'or(^ bfobe^ (!f)rij]i , be entfan(}ec bat ^nn?crbid)(icf , affe bcmr
De ^crcf e licbe(5 cjcdjuet t)nb ^e(eret f;ejtf , t>nb (jefcd)t , Q.Bcj] jemanbt bat (gacramcn^
te tDOfbe entfangen, Domine, non (um dignus utintresfub tedummeum»
^bat duerfl baf Interim bc t)6rgdnbe'rcintain,(^e ber 9v6mifd;cn Q5otf)c tl^c^'"
fd)rifft t?nbferef , W fiilfe botf)e be red;te bereibincjfi;, ben ficbam i>nb ^nat bfobt
€§rifli tverbid;(icf t[)0 entfannenbe, nemetvi) nid;fan, benntvo battvar tvere,
moflen bc fllfe baf ©c^crqmcnte ^^ntverb(d;(icf i)ibbtw cntfan^en tf;o crer t)ovb6menip-
I. liiUntnaf i»i^ct $4$ INTERIM* 6f
fe, DepMt)oranfetrm0Ct)evO^5mifc!?enbotf;egcnaeenf)ebbcn, DnD noc^ mUx tttxlt
• adcnt^alucngenefen.
:^emna, fobatlnterim fccCommunfon M lim^ ijnbbfobc^ Cf^vifli, eiit
©acvamenteDe^^Kfavd, nasemcnemgcbi'uPccHic(5opbtfIevpe,ni)nKt, laten n^p,
t)cn n)ovi)ffr»;cb tf)0 uov^oben , fxnoaven, @o duevj] i)af Interim f;vvmif batmeen?
t)c, ^obc^apii]ifcf;enQ3apenf)i)vuan, pfegcntbovet)cn,Dnt)(even, !4^atbaf(ga^
cramcnfc \)t6 Hme m^ blom (I.pvi|li nicbf f (5nc ein vec&f ©acvamenfc Dc^ fiuc^ t)nb
t)fot)ei^ €^viflifvn, t)t»ftv6vt)eDcnnet)am^}>vcPevtni)cv^i(fe, t^nbtjp cincn(!em;c^
t)cn 5iffav|lcnc confecicvef, nemeniDi) nicf;tan, Q3nb bi>It)cn Dc forme mh avt)t
tl)OvebenDovt)nrec[)t, ^enfc €^vi|]ud mit fpncn 3unijevn, t)ni)t)c3fpo|lef mitDey
©cmcnc<5)ai)e^, 5ctbcnt)af©acvamcnfcam:^i(fof;c, mit)int)cn i&iifen t)av mcne
5lffavc(}eivcfcnft)n, \)ff)(jet)e(ef, gebvufct t)nt)(jcnaf cn, @onubaf ®acramcnfct)cg
Um6 t>nD b(ot)e{^€f)rii]i, t)am5l(tarcfi)nennamen, frafff t)nDtDe|cntf)cb(^enfcf;olbf,
fom6jleDar@aaamcntc, batDc^(re(s:J^ri|lu^fu(uc|] gcgeucn i)nt) ft;ne3unaeni
i)tf)(}ct)c!eff>cbbcn, t)nDt)affuntnorDefvan(;fen inbcn^piifen, t)nt)ini)cn©efencfc^
ntffen mif ber f orm a(fe ^t ^eve S^prijbg jjcbvuf ct befft t)or fpnen 3un(jevn , nicbt^
f\)n , ivcfcf t)ev jl^cvcf en ^aDci^ nicl;t p^ anf boncmcn , tvcntc pDf i)d /cijcn Dc fcf)vi(ft mt>
i)ev 5fpo|lc( gebvucf , ^i; tviffcn mit Dem ©acvamcnfc Dc^ ^(fav^ nicbf^ an^m , af^
fc D^i5^peren5(uenDfmci( t)ov(ldnbcbbcn, Datbaf ©acramenfcopereoperato, tvo
Dc cH(5mifcf)cn (Sopbiflen (eren , i)nD hat Interim mit t)orDccfeDcv fiflicbctt na(cf , ©a^
Dci^SnaDc, frofl, f)cift)nD(eucnDfgcuc, ncmcn tvp nicf;t an, ^cntc Dat f)cfb Dc^
gacramenfci^ frafff , Dc vp ©aDed tvorDf , orDcnincj, bcucef, DnD ©aDc^ ancDiae
pofaQt m , m\) De gefoue tntfai^tt mh btQxipt , t)p minfcben tvcrcf DnD tJorDcnft
buiven, t)nDDen(}e(ouent)nD®aDedff)ofa0c, i)or nicf;tc^ f>o(Dcn , Ocftvcr Dcn afle
s ^m"!"/ i^^ ^^^ ©«cramenfe^ (jebruf cn , tvevDicf; cDDcv i^ntvevDicf; , anc tmDevfcbeiDt
Dct-goDtftf cn ijnaOc cDDcv t)or(i)(Tnc} t)nD i)orDcn(]c^ (£l)ri(]i , vnD Dc^ tmm (cucnDc^
t)a(fcb(icf i)ov;rdllcf , t)nD a(fo ff)o cn)i(jcmt)oiDcruc mfoxti
?8cin &ev Transfubftantiation.
af im ® acramcnfc Dcl f iuc^ t)nD bfoDcd (S^rifli , De Subftantie De^ broDe^ t)nt)
n)i)ndt)ormanDc(ftverDc, i)nDaacneDcbfotC()c(]a(f, im)n^i)nDbroDeiJ,i)nD •
nid)r Dat tycfentDar bfiuc, nemc tvpnt^fan, Q3nDt)tbDi()enorfafcn, DatDcW
ptjtenDc iransfLibftantiation, t^or i^mmcDrc^in^ DnD anbcDitia , miD ff)Ov 2f(f.
fOiXDt manntcf;(o(Dicb mif^brufen , Daf Dc ^ere im 5f ucnDfma(c ni[f;t Dc aeflaff c^f.
feuc, fonDern>e entdcf , recf;t natiirdcf broDtvnD tt)i;n tnfpne f)anDt cjcnamcn, ac.
brafcn , ^c^geftfcn Den 3uii0crn vccf;fen n)i;n tboDvincfenDc ge^eucn , i)nD i)nDev ficf
tf)0Dcfenbcua(enf)efft, i)nDflcfecbt, DatDat bvoDft)nDn)t)n, fi)nfi)/ft)nb bfoDffi;,
m DcnnDc(?uan()e(i(]en Davuan DuDfitcf vcDcn, vnDtvDbcm ^cvcn fbo c5vcn5c(d'
i)ov|]anbt, bovcKvntvovDt, ovDcninc) ^nb bcwccf, #cln5(fmccf;((cf;^cvc fcf;tW
3 ^ct
^6 23e^aHe»iS^ btv %it<i;>tn ^u ^mbuv^.
ptt\>n\)V>tl)xi^Ut, 5llfen6mlfcf, batciicnt)atbrDt)tt)ni)n?t;n,fi)n(i?(F»nt) bloetfi?,
^ni) Dett)i(e cin (feacmmente fpne ccjentltfe fubihnfeialia f^ebben fc^al, alfe nomlicf ,
ein ftd)t(icf t)incf ebDer (Slemente , t?nt) ©abe^ t\)Dvt)t * fo j^dv forDert jo t)e tedSjte natuu
i)nt)art)t M ©acramente^, t)at t)ar im 2luent)tmale ^e^ ^eren fo ivol brobt t)nt)
tt)t)n , ft?n i)nt) b(iuen mot^in fbnem n>efent)e , a(fe Mt mxU ®at)ed t)Dr ficf ocf i)n«
UDnfant)eItbIifft, n)entefo&efubftaotialiat)Drue(Ien, fonbebe^ (^acrament^ de-
finition i)nb TOefcnt nicl;t befldn , S)arumme p^ nic^t gciviffer^ i)nt) bcter^ , alfo uait
t)i(femiSacramentereDen, a(fe De ©cbrifftbaruan rebet, V)nt) t)en n)orDtfri;c() »att
t)tv transfubftantation (aten t)aren , Dnb ber fc{)ri(ft DDl()en tonb gcIdMcn , bc bit (ga^
cramcnte De^ (iue^ \?nt) b(Dbe^ CbriPi , brobt t)nt) mpn nomet* ^at ouerfl bc tjor^
nufft6v)v npefpieijjc (^Dpbft^eric n)i( gebrufen \)nt) feg^^n, bat i)e accidentia fine
fubjeaoinbiifem ©acramentc fcboicn fi;n, i;^ tjorlaren arbeit, unb eine Dnnutfe
fpeculation, wente i)t)t|lraffetfe t)e€)d;riffti)ni)i)atmefenbtanftcf fiHuefl. g)t)t
i)dneent)ornu(fticbminfc^e, benicbt fee mit) fmefe, t)at im 2luent)tma(e be^ ^eren
brobt t)nt) TOi)n , na bev (ere ^'J^auli lont) Der Cuanseiitlen ^i^ttm tnD ^cDruncfeti
Q}nD Diffe fpi^fiinDid;eit, tjan Der Transfubftantiation, t;^ anfencf Itcf De orfa*
feDertit)eefpaIi)in()e, \?an Der wefentlif en erringeDeiJ^acramentc^, i)nDDe)?mme^
Dracjinge mb anbeDin()c Ded (Saeramentc^.
S^en^Ie nu Der (Sopbiflen logen toan Der Transfubftantiation geflraffet mxt,
5efDeDDrd;Datnatur(ife tvefcnt, tJiiDDe ©oDtlife fd)rifft, n^or mtt tt)i((en Demic Dc
©3pl)iflenere fpeculation Dan Dcr Transfubftantiation bcit>ifen, t?nDt)n^ noDi*
gen , Dat m) ;egen De fd;rifft Dat (cren t)nD cjelouen fd;dlen , Dat De fc(?rifft anDer^ DuDc^
{icfanto^et. ^ ^ . ^ .
2S5en fe ouerfl nJOlDcn fc^^^en , t)Dt f)tbU Hildebrandus , De Gregonus fepti.
»iusgenometn)ert, in fj)nem Concilio alfobeflaten, 2lntn)erDenn)t;,S)e^aiDefl
^ebbe nene tiiad)t , 5irticf el Der ^clouen^ t()Dmafen , t)tiD cttve^ t^obeflutcnDe , M
)cgen ©aDe^ njorDt i;d , t)nD einen \)nnittten t)nD DnndDicien fpi^gen ^;)atfr in Der ^er^
cfcnantI)Drid;ren , DnDfiilfe unD Der^elifen lofc fra(]en t)ptI)ordgcnDe , efft De ?0?ufe
eDDer 9]?utten , foinDerMonfti-ani^ic, ct-DerfufsDeHoftienDorteren, aKeneacci-
. dentia, m\) nccn fubjedum etl)en , t)nD foDat bloDt €S)ritli \>tf) Dem 5tclcfe ^^
ili)rtettvcrt , efft Deaccidentiaallene, tnD ncen fubjeaum mcDc t)Drgatcn n)i>rDe,
«SnD Dercjeltf en t)nndDi^e (icJtferDi()cn fragen mef)r , Dat M figmentum mn Dcr
Transfubftantiation^eberef. ^, ^
^'M duerfl De olDen Theologi fd)riuen , ^otM Mt t)nD tt)t)n im ^fuenDf-;
male De^ ^;)€ren , in DeiS Jperc h)f\ i)nD bloDt t)Drn)anDeIet iDerDc , Dat pDt nicljf mc^t:
m)t broDt DnD m^ fp , fonDer fi; De mare (icftam tjnD (^IoDt €^priRi , M t)ecbte m
nicbtan, ^BpDuDenDcfcretucl^eniffealfc ftcf Dat (jebdrt, nid)t;e(jen, fDtiDcrmtt
Dcr v^d;rifft , Darutb fe (jercDet .^ebben , ^nD t)g ocf nicbf t^obefinDen ^ Dat im anfan^
m Der crflen ^tvtfiit^cn ^ercfett , t)an fiilf er t^ortt^anDelitt^e ;e ^cleret n)ere , 5(Ifc Dat
im ^luenDtmalc De^ J;)eren, Datnaturlife n^cfent broDe^i)nD tt)i)n^, fcbolDcjjan^
t)paehauen tvevDen , t)nD adene De acddentia«nejcnnid;{ubjeaumDavb(iuen,n)D
^ ' . . Denn
L Betartenug mbcv b46 INTERIM. ^7
t>cnn 1)8 f ufifirjf e Tranrubftantiation , !Di|]i(ircr »nl) 2ild;inii(ten f OSeif^ei' Dor^c*
um, tl)obt\h\)i(}m(\tm\n]if^b\'ntc, adoration, Dmme^rc^inij ont) ant)er 2lff06*
Deric, fo men mie Dem «©acramente m\)\)tt ^oDt\)nt) fi^n movDt MmU
"^an bcr Ol^ingc» De facra uncftione*
^^n t)f jfem Capirtel , onfancjenDe , SDe <Sacramenfc t)c tvp (efl , ic OTerf Dubf ^.
V?/> licf att(jer(5c]et, t)att)at Interim nidi)t Dar^cn gcric^tet p^ , t)<\t De 5?ercfe re-
formeret/ Dc ivar^eit crfH>(&en , Dcr (libe feelcnfa/idxit uorforDcrt, DnD rccfctc enicl;eit,
rouit>e DnD freDe mit (juDer Confcientie \x\ rccfctem tvarcn flclouen mocfctc er^oIDen
tverDen, fonDer DatDc^atvc|l5rutt)e(bcfrc(ftigett)nDjjeflarcfettt)crDc, Q3niDDati)^
^e rcct)tc Scopus ^ca gan^cit 230? C6 Interim , ^af tvi; oucrft in Deffcm €a;
piftel t)or redbt vnD mii)i I)oIDen , tviKe tvi) t)nDcrfct)eDtIicf antocjen.
\biM be ©acramentc t)am ^cren C^rijb inc^efettet , f rcfftic^ fpn , t)nD gro^
te«t)nD mannid^foIDitjennuttbrincien Dem minfd;en, tt)ctcn tvp tDOl , "A^ax ducr|t
De Ol^in^ cin ©acramcnte ft) , Dat DeConfcientia , Darmit alfc mit einem Dingc/
\)<xt tf)0 Der Dorcjeuin^e Der fiinDe t)nD ©eelcnfalid;eit fc^oIDc t)an ©aDe beualen t)nD no?
Dic^fpn, t)nDeinc^t\)arcn@acramentedCJ^rilh', f rafft f;eb()cn , i;di)nred)t. S)c^
n)iIeDco(^in() t)an©aDc ncen tDorDtcDDer t()ofa0c 6eflt, tvelcf Dat t)6rneme(ic t)n&
f)i)()ellc|lucfci;^inDen roaren (gacramcnten , t)nD Dc ^cic (l^j^riffu^ Dc liQrn^ Dett
Slpojtdn nid)tbcualenf)cfft, fonDer allcne DcprcDiflc, DnDDarbt) De frafft^c^cuen,
5Q?iraf el tboDoDc , Q3nD De 21 pollel Dc faluinge mit 6It)c allene , alfe ein frt) DnD t^ngc^
baDcntvcrcf ^ebrufct 5e&ben, Im Dc dl()tnc)c De bi) Den francfen gebrufet n)ert m
^ameflDotne, nid^t^ef^olDcn tverDent)orein(Sacramentet)an@aDcin(]cfctfet, DnD
t)am ^ercn €«&riilo t)ororDent , fonDer allenc i)orciHcCeremonia t)nD tradition ,
De nid;t alfc tm %xtM Dcd jjeloueti^ Dcr fercPen p{5 t)pt5oIe()(|cnDc, !^armit ocf De
Confcientien in'd;t t§o bcfmcrenDe fv)n , alfc mit cinem Dinseltf;o Dcr falid^eit noDicf),
olfc De marcn ©acratticntc , Dc Dcr fercf cn befafcn fl)n.
S)etbofa(jc , De bt;Dcr t)Ic)tn() t)am 5iat(jcti3acobo, tvert an^cta^cn, t)^ ii^
ne (jemene ©aDcd^hofa^ie, nid[)t anDcc^Iginc) (?cf)efftct, fonDcr Dem©ebeDcDer(53ctf
Idui(3en tf)0(3eftd)t, i)nD Darummc fed;t funtc ^acobud nid;t, 5)e olincjc tvertDcn
francfen^clpen, fonDerDat©ebeDtDcd©eIouen^tDcrtDenfrancfen belpen, t)nDDc
^cre, DcDarutiimeangcropeni)^, tvert cne t)prid)tcn , DnD foi^ebcff^tfunDcijeDan,
Darumme 5e mit f rancf ()eit tvert 5eim()efod;t , tvcrDen fc em t)orgcuen fi)n , tvcntc Dc^
(3cred;tcn ©ebe Dt i)ormad) t)ele , tven t;Dt ertifllicf i)^ , QSnD Dat De f rafft Der f)it(pe ©a^
De<?, nicfet Der d(i3in(i , fonDcr Dcm ©ebeDc t5o t5ofd)riucn fi) , tdcjet igt. ^acob ocP c^^cob ? ?
Dcrd)S(ia^De^$ropf)eten@ebeDtt)nD€;em^eIan, imD leretDiitlicf, Dat De tbofa^ m^, 17:
Qi ©oDtlif cr 5ulpc flid)tc^ Dem ©ebcDc anc ;enni(je Ceremonien fr? t5o()cfed)t , SDScn?
ti ©oDt bcueelt , ^i) fd)6Ien en anropen m Der noDt , DnD 5c tDtl Dn^ er56ren , DiiD
Dtl) 5elpcn , Q}nD tvat tvi) in Dem namen d.g^rifTi biDDcn , tt>il Dn^ Dc Q3aDer De^ S^'
ren C^prifii geuen , DnD DorDert De b{Qm} bi; Dem ©ebcDc nic5t alfe n6Dic5« !X)em
beueIe©aDegna, lercn, tr6fIenDnDbiDDentt)i;DorDnfefrancfen, beiDcinDcr©cmcj
ncDnDfuil, Darfefraticrii^sen/ DnDtvennuDc6I()in()bi;Denfv«ncfen, ncwcnDcm
3 2, Q)e;
€S 25clfrtrteHJ!g ber air^cti 511 §4mburg.
©ebe&e f$DlDe ^ebmfet mrt)en , fo m6f!e nocf)Den^ t)e tf^movficbt Q5oMihx f)u(pe
t>p ©abe^tf^ofageiont) t)ei'0e(6uigen©ebet)t9eric^tet fpn, »n& nicf;t t)p be ^(ginge,
t)ealfene eine C^eremonie t)^ , fufdn>ever)J)t Siffigoberie tjntfton^efoue , Q3nt) hmk
neen trofl et)t)cr t^ouovfjcf^t fi;n fm , «n t)er ^lQinQt, i;g fe ocf in ber ^ercfen gar t>m
mitte, tt)e(cfe i^unt)t nicf;t t>i; t)en francfen fonber jleruenben; n>efcfen t)e feeic tJt^fa^^
, venwil, V)nt)t)arnenef)6penin3me5ri;^De^(eucnt)e^, gebrufetn^ert.
©emojleocf (|efd)eenin 5i)n)efent)e, nicf)t eine^ ^apen tnb 5l6fler^ atfene,
fonber t)er tocf en ?Si|Tcl)oppe^ , ^axf)m\] , ^ret^i^er^ t>nb (geelenforoerjJ , ^e ^at*
^etent)ed(t)eflen, t)att)efii(uigenern(i(icf Dt5rec|)tem geiouen, ane tdpenincje /enni^
ge^ geminjle^ @ai)e^ namcn auer t)en f rancf en anrcpen , njen fe be f rancf en aifo vi-
fiteren n)0(t)en. ^a ^t. 3:acobj? beucle tvere t)e t)orc)e(ifin^ t)ilTer Ceremonien
lic5(tcf tfeobrepen, 3t)ti)^ duer)! <gt. ^acob^? (ere Dnt) t)e (^ebruecf tier ^apijlifcl^en
olflin^, n^iberDaneinanber, alfc f^emmei t)nt) crt)e ^ *^nt) 1;^ t)e ^api|]ifcf)c i^Iging
iiic()t affene tin narrifcb t^nt) (ac!)c(icf !int)erfpi( , fonDer ocf eine apcnbare ^lfeoberie ,
it)entct)er^apenei0cn Agenda tiitjet, batfe ber ol^in^ 'oat tf)oei(ienen , i^at @ot)t
aflene wercf ct , t)nt) be ge^oue in 3(Sfu (SJ£)riflo ergript , tDcntc fe toget an , M De dl^
gin0 im ^anjetlbomeDartbogebrufetwerDe, Dat DarDord) De^uuel auernjunnen,
De minfcf)e an (i)pnD (jemdte gefunDt n^erDc , Dat fe eine "oci^t befcf^utting fp Dor De^
^mtie ^lfSik , Dat De !^uue( D(trDorc^ n^erDe t)orDreuen; Dat De fiinDe DarDorcf) mxf
iRfitf.6, Den n)ed)3enamen , wtntt Dit ji;nt DerAgenden egenen)orDt, Ut per unaionem
peccata expientur, evacuentur, aboleantur, 5(C ablutio fiat omnium culpa-
rum. ^e(cfe lere ttvar eine ^oDt(ofe lere p^ , De Der armen ^reofurc ©aDe^ ebre
gifft, t)nDDen .S)eren€f;virtum, t)nD fi)nen seili t)orn)crper', t?nD Dc dlgin^ an fync
^cDe fettet.
^at mcn duerft t)t5 Dcm fofTen Capitel ^axci inf^ret , Dat Dijfe ^utiflc ^api^
fltfd)c dlgingc t)am fyxtn ^brtflo, Den 5lpofle(n fe (lebaDen , -t)nD Dat De 5Ipo(leI erer
(]ebrufct, miDDerSKgcmeinen^ercfen, a(fe cin ©acramentc, beua(en t)nD i)oror^
Dent ^ebbert , t)g nid;t tbobeitnfen , ^ente De ilQino, p aiknt Der itnnigtn votvd Qtf
m{t, DeDcgauenranationumgef^at, t)nD ?f}?irafe(d n)i)fc , Den francfen gebulpen
^ebben , t)nD nid;t cin getnene tvercf , Dat allen ^]Jvefiern votxt btnakn , fonDer ein fpe-
cial cDDer fonDcrlicf t^ercf , Dat neutn Der frafft ^?irafel fI)oDonDe , fri) t)n(jebaDeii
0rufeti)^f m fuf^Dc^ereC-S^viflu^, De 'i^ropbeten t)nD De Slpoflel anDere t)t6?
jt)enDi()e tef en , bt) Den f rancf en , funfl ocf mannid;md{ gebruf et ^ebbm , Den fmacf ^
^cldui(3en tboguDe, t)nDDatDif[e6IiiinflDer5Ipo)]eI, cin fri;n)illid; n^ercf t)nD tef en
neuen ben i>J}?iraf eln gtm^ fi; , t)nD nicf;t ein ndDid; ©acramente m De gan^c C^rifl?
f if e gemcne i>ororDent , d^ fo f lar vt^ Dem (guanijclio , Dat pDt neen t)orf]enDid^ maii
f an t)orldd;encn.
"^at Dat ejjcmpel Der 5f poflel , &. ^acobo t)nD Der oIDen ^ercf cn f)tbl^ crfa^
f e (^tQtmn , De oIDeflen Der ^ercf en tf;oforDeren , Dat fc aiier De f rancf en beDcDen , t)nD
fe mit 6\it falucDen , n>eDDerfcd)fen m) ntd)t , ^x) ^oiDcnt ocf Darudr , i)Dt fi) in Der
erjlen^evcf en tin i)e{c anDer Den0(icf t)nD trd)](icf (jebruecf (5cit)ie[l, (^{\t i6unDt, n)i; rcDen
«Ueine ;e^en Dcr ol^inije mif^brwccf/ t)nD bitUijeii,Dat vDt ncen^acrameute fi) i)am>?)e?
re»
I. TbitUntttn^ njibcr bae INTERIM. 69
rcn c)£Or&cnf, »nt)t)att)cra(0ememcn^5vil^Iifcn5lerc^n()en)eten , Darmitnid;tfd;6(e
btfmeret mx^tv, a(fe t)enne ()efd;een mujlc, fo fe ein ^acramente n?ere , t^nt) mollcti
aHc t)e t)ar5en (lcrncn ane be i)ci(ing, m Dorjjcuinijc t>er funt)c t)nb crer fec(cn fa(id)ett
fmiuc^n, fDi?od)()ctt)ilTev^, t)atl)can3^fum(If)ri)]um,ae(6uct, ane De i5(gm() fan
(a(id;tt)crben, i)nt)Dcge(6ui(}cnfa(id)(3en?ort)enfi?nanet)c6((jin().
; 3)Dt tvcrDen bt; Der 6(()in() De JE^ini.oen at]{)eropctT , tJt^.D n?crt fiif^ t)c(e 5lff()6Dej
n)c'mitDc^€refcm^n)i)in(), inf)a(in()t)nDDcr()c(ifcn()eDrcuen, 'A!)cii bi; Dcr ti;Dt @t.
3acobi t)nDDarttant)gefd;ceit, Q}nDn)crtt)e(eanDcrc) mit Der 6(()tn() I3mme()dn fl(fe
@t.3acobDuruan lcrct, 9IGert()e\i?t;ct, t)nD Dcn 5?crcfcn t)orfo|ft , Dat Dcr(crc
^t.3^cobt»nDDcniercmpe(Dcr5lpolle(()ani^t)n()c(tKf t;^, ^nD Dern)C()cn fan fe
tiid;t, a^fetJOrcin^ac^acramentct^anDcn^lpol^e^n, i)tb(>euc(e Dcj^J&cren €})rt|]i t)or^
crDent, angenamenn?erDen, fonDer motl; ctne t)nn6Dtj)e minfct)(ife Tradition fpn
t)nD b(iucm
^an &cr ?3re|ieV lVt)in(je/ Sacramentum ordmis. .
|at€apittcl anbcuenDc, QQBat Dcn|l Der ^crcfen bc^angct , 2c. 3)^Dermafett
^eflcKct, Datt)nDerfc5cDt(icfDaruptboanti\)erDen, DatDat5tercfcn;5lmptfecr
grofbfi), t)nDbe56uct)c(emcf)r5aucn, t)nD@naDe Q5att6 Denn anDerc cmpter , t;g
n)(ir, ^ente@aDec5it)orDt(eren, ^aDe^c5rt)nDDerfee(en[;eilrccJti)orn)arcn, fan
anc fonDcrlife ©aDc^ ©aucn nid)t ()cfcbeen.
Q3nD t^on)o( atle Cbrijlen ^rcfler fi;tt, ocf j)et)l(tfc Cffcr Dcm ^cren ofcrcn ,
DnDfi)nennamenanal(enj6rDcnanropenm6()en, DocbDariimme m'd;t gedfc n)o( aHe
Der ^crcf en Dcncr fon, t)nD M i)an anfani)e Der 5vercfen betb nu 5er , ct(if e ft)n t)tb()e^
funDcrtttJorDcn, t^omDcnfleDcrj^crcfen, Dc ftcf Der fiKucn cmptcr j)cbrufct f)cbbfn, ^p^cf. 4.
^at ©oDt ocf mannid)fo(Di()e ^auen gcue, t)nD Difu(ut()e Dod; orDcntdcf DnD bcfd;eDt> i. 6or* 14V
ficf njiilegcbrufct ^cbben , i)pDat nccnc t)norDcntn() crn>a|Te, fonDeraflc Dincf orDent^
f icf i)nD cf)r(tcf in Dcr ^crcf en sef)0(Dcn ivcrDe , v^ red;t.
S)atDatamptDe^^uai]()c(iift)tn Der JTcrcfcn, mif i^pk^gmgt Dcr bcnbe be^
«afen, t)nbDeDencrDer^ercfcnDartf)Oe]igereti)nDvoccretfi)n, t)p Datjuftoordi-
ne menner t^om ^ercf enmtnpte Dud;ttcb t^ogclatcn i)nD an()cnamen n>6rDen , t)nD ocf
et'tic(juDct)t]DfreDefame orDcntn()et'nDer^ercfentt)cre, bctu^ctDefd;rifft, ^\}mU
fecti ocf nicbt lcucr^ fccn, fonDcr i)Dtn?crDe m\ Den ^:Siffd)6ppcn alfo5e5olDen, n)0 i;D(
'^nt ccf Dorc^ V)p(c()in5 Dcr f)cnDe, DcncrnjefDcn^crcfcnDcnern rjctt)a(Df ^e?
gcuenn?erDe, De^crcfcn cmptet)crtof]dnDe, t)nD i)tf;tf)ort'cbtcnDcn , t)nD Dat Dorcf)
Defu(ut()eCeremonia de SuccesfiontnDer5lcrcfcnerbolDcn|i;, t)nDt)orDanfd;6(e
erf)o(Dcn tt)erDcn, bcfenncn tvi; red;t, fo »crne M fe ane Superftition t)nD fd;cDtlife
mifgbrufcDcr^ercfentl^oguDe, t)nD tf)C beforDeriti()c ©oDtfifcr e^r, i)nD Dcr fcclen
l^ci(()ebrufetn)crt.
S)at €f;rtjlu^beJ&crcDaf^ercfct]*^mpf i^nD fi)nc otmlU Dorcb Diffc n)orDf
wrovDcntftebbe, ^lfemi) mpn Q^aDer^cfcnDtl^efft, fcfcitDeicflutt), 5^cmetf)en
3 j Den
79 . 23ctarittiug t>ct 2&ircfc€it $ii ^mbm^.
^en ^iai(}en ©eifl, Wdcf mn ^p be fiinDe i)Drlafen , ben id)6lm fe Dovlnfen f^n.
Stem, 3dtl)f)entnDegiin^e 3Cer(t, DnbpreDigetba^^uancjeliumaflenCreafurenac*
t}^ red;f, n^ol&en nici)t^ leuer^ , men t)e ^>an)e|i , Q5iJTc|?oppe m\) ^apen , (jttlUti ficf
De^ beueel^ €f)ri||i, frumlicf t)nt) pifid; ffeo erer t?nt) aller Cl^rijien @eelen f;eil.
^at ^brifiu^ tn t)er 5?ercf en fmierlep gcmalbt gecjeuen f)ibbt,w:o fnnen bemvtt
bebeualen, aifebe^ampfe^?, batpd^abe^mor&tt^o.fer-^n&e, be ©acramente. De^
^erentf^ouorrefen, t)nbber5\ercfenorbenin^tf5oercrerbutt)in()e, mguber ad^f fo^
t)tbbm, t)nb0en?aIDtbe^.banned /e^cn be onbofferbigen , t)nb be bof^ferbigen t)aii
funbenfboembinben, bafi?S, funbefoIofenDnbtbo binben, t)nb bat bijfe getDulbf
nabe^^erendl^priflf beueelf^o^opebore, Dnbein^beueeldDnbampfe^fpin bet^er;
cf en , snb nicf^t f ^o fcf;eiben ebber tf)0 beelenbe ft) , i;^ recbf*
©0 ouerl] be^ ^nterim^ meinin^e njcre, \)at be armcn ^ar^ercn be gea^albt
bejJampfe^allenefeboIbenbracjen, t)nb ^amejl, Q5ifcboppet)nbanbere ^rofe^eu*
fe, ^rouejle, t^rcf;ibiaf en t)nb ber^elifen , fcf)oIbcnaHenej)ebebenbef)eren|Vn, mb
■ alleere^ geuallcti^tjnberDcmfcbine, gebtd^fcrgctDalbf be^^anne^briucn, m fe befis
tel)er Qtt)dn bcbben , fl)0 beffdbi^in^ erer ^prannie , bod; /e^en ben beuccl mft^ .?)e«
ren 3Sfu €Spxiiii , t)nb tf)o t)orberue , t)orf)inberin^e t)nb tjormotlinge bcr n?aren fe*
ve t)nD Dveligion C^rilli , t)nD tl)0 i)orbannen, t)nD f^o t)or/agcnDc , alle ©oDtfrnct)^
figeselerDe^aj^orn, De er ©oDtlofe roefenDt , lere, moDftDillen, ^t;ranniet>nbIo^
febenDcIe, lajlerDnDfcbanDc, nicbtfotiDencDDernjoIDcnbillifen t)nbmiflauen, t>(\t
fiilfe aff^efonberbe (55erid)femaIbfoamJ£)eren €5^*0^0 fcbolbeincjefeftet, ^efliffteft)nl)
^egcuen fvn , in ber ^ercfen ff)orcgerenbe , ^^ t)nrecbf , 3bf f^efif fe nod; t^nfiue,
nod)fpnc2lpojiel0C(jcueneDDer()ebvuFcf, t)nDDar be f^illige ^aulu^, Dcn, Demit
f!)ner(Siceffmoberint)nfucbfIcueDc, in Dcn ^cinn Docn n)OlDe, ^nb Deme @afan
ouer(}euen, m f^cDennna^ele^ienf^citDe^IaltoDam-^ercnintgemeine beuecl babbe,
5efftf)ebod)befunbeber^ercfcntbou6rtieansefd9ef, t)nbanc crn^efenf nid)f^ Doen
tvillcn , t)nD befft De 2lpofltI t()ogeIiFe Dc ^cmalbt Dc^ 51 mpf c(5 mb Q5anne^ fbofameri
I. <5oc.5» jje5att)nD(jeui)ref, alfcbcJperctJororDcnfbcfff, DnDDatijef)orcfDen^i|fd;6ppcnocf
tbobonbe, t)nDnid)fancne ^ann?3uncfev tf)ofi)nDe, ^iCente baf ampf bevfldtel
gel)dvt bev ^erfen C^rilli, mb \)e Den StercfenDcnern ^cmcnc, fe i;^ ©f. ^efro nid[)t
allcne , fonDer aflen 51 po|}eIn tJuD ereti Succedoren im Ief)rampte gc^cuen , tro Den«
Aug. Thc- ne Ocf De OlDcnTheoiogi tii^en , Aug. trad. CXXIV. fuper Joann. cap. XXI.
oph. Maih. I jej^ tr^^^ ^,^p^ xii: Theoph. in Matt. cap. XVI. Q)nD De billi(je fd;rifff btf
16. joan. ^g^.g(j^^( j^^tt. XVI. XVIII. Joan. XX. ^Q3nbeffffd)ont)nDer Den bcnern bcv
jl^ercfcncin ordo, i)nbcrer be|]cllin^ t)nbcrfc()cbcnegradus fpn, foft)nffe Dennod;
minilterio , autoritate, efficacia Minifterii (]ell)cf , t)nD binbct tjnb Idfct bc flinDc , De
cinebcncrfonjoIalfebfanDcr, tnft)nembeualcn Minifterio..
S>af na einer i)Dcrn 5tcrcfen gele0cnbeit ^encr »ororDenf t)nD ben De jvcrcfcn^
amptctjnfcrfcbeDtlicf beualen ttjcrbcn, a(fe be 51 po|]eI Dord; ^ifum t)nb ^imotbeum
tf)oDonDe bcualen f)efff , t)nb ocf in ber (y|)ri(llifctr ^lcrcfen atifejtcflicf geI)oIbcn i;^ ,
fecf)te n?i;nic^tan, ^o^k bincf ef)rlifev t)nb orbetjfllfcr in bev i^ercfcn i;d, /o i)bt
m^
I. Bcfailtflilg Wltxr t>A6 INTERIM. 71
»n^ !roIgefeni()cr t)nt) (eucr 1)6 , l)tlm 5«f "^ t^avtfro ^tifc^ tormoijenjJ, Dat adent red;t
V)nD ort)ent(tcf t()03a.
SDat^uerftfouenordinesin feer ^ercf en nobicf; fv)n , Dnl) bat befufucn Dorcl)
^e^ifcjdppe aOe folenniter mdten ordinert n?ert)cn, nicl)t a((ene Der^refier unD !l)ia^
fen, t)ttf)0 t)em(e^rampte()e()6rcn, fonberocf bebefmcrer, tve(cfer0raDtt)ocl)!6uni)t
ni(*tim Qtbxmh i;c^,font)erocft)e^ic()tct)re(}eri5iMiD:4^6rn)ecI;tcrjJ, tve(cf bi) i)cn ^^a^
pi(Ienfu(uefibette5err()onic()t ()e()Olbcn t>nt) (jebruf et , \)e eine tradidon t)c minfd^cn
Dnt) nic(;tDe^;)ereC!:jrprit]ud i)nt)fi;ne 2(pofte( oororbcnt ()cbben, t)e oef anc ade be^
ftveringe t)er ©etveten moge nage^aten tt>ert)cn , t)nt) biffe^ t)a(^ mit ten ndDigen SDe^
ncrn na ne(eaen5eit einer i)bern ^crcf en ()e()0(Den roerticn,
^no t)etvi(e t)e ^apijlen t>nb bat Interim, ordinem t)orein ©acramente
(f)0(ben, i;^t>orn?dr narrifd)t>nt) (adbcrjicf , !^iitfe ere ()Od)berdmet)en ©acromen*
tefofinbifcf)t()or^dren, (5(6te(n, (^tikn, ^(ocfen, Wen, £uc(;ternt)nDt)er*
geiifen, ^"PaperictiMaen^jebrufctbcbben, t)ni) tmbcnbeDcncfen, bat Dorcf) t)it ftn*
t)erfpi((, Det)p(e0(]in(}t)crf;ent)c et)i)ertt)t)ing ingrote t)orad;tin()e famen mdtc, Dnt)
f int)erfpi( dtad^ttt tverben.
^at t)e tvi;in0et)er*:^t'ffc^6ppeein ©acramente ft) , vamJ^eren (I^rtflobe^
«a(en t)nD t)orort)ent , m^ t)at Darbord; (5)at)e^ @ei|l i)nt) 0nat)e ge^^eucn rcerbe , t)c
begetvt)et)cntbot)er tocfinamptet)t()ricbtin3 ()cfd;icft, t)iid;tic() t)nt) bcqueme ma?
fe, t)^ ert)id)f ct , QiGi)tt)o(Den n?o(i)t)ttvere tx»ar, rocnte fo Dat tvar tvere , font)en
t)e-5vercfenim^atve(f&otncnici)tfo t)^rful(ctfi)n tt)ort)cn, mit fo t)e(ct)nsefd;icfet>cn
tont) t)nt)ud;tigen getvi;et)en ^apen.
^at men be t)p(e^()in() t)er f)enbe ebber n?t)tn()e Dor ein vt^tvenbfcb tcf en f)0(De ,
barmit in t)er 5^ercfen t)e itiaijt t)nD beueei t)e geijKifcn empter t)6rt()0(idnDe , ^tQtmn
Dnb beuaten rotxt , tveb&erfed^ten tvi) nid)t , ^at 6uer|l proprie gereDct Der Q5i^
fc()dpe , :c. ^i;inge fd;o(t)e ein ©acramenfe fpn i)am J^eren C-^Driilo t)ororDent,
i)f5ancfd;ri(ft(3ereDet, tvente ^Jprilhi^^cfftDat^reDigamptgepiftet, t)nDnenege^
tt)i(fe f orm eDDer mate i)an Der orDeningcDer -^txtx ge^leKet, ^e (;c(tt fe ocf bi; fi;nec
2(po(Ie( erttjciinge nid;t ()cbruf et , Q3e(e tveintger 5e(ft (;e bt) iennt()er form t)tf)tt)enbi^
flcr tToi)iti()e vnt) orDenin"^ fyner gnaDet^ofage^eDan, (^onDcr f)e(ft Dat ^cramptgcor^
t)entt)nb beua(en, mt> ft^ner ^ercfen t()ogefcd^t, Daffii(ui()e gnet)id)(icf t()oer5o(Dert
tnDtftotjorDeren, t)nD Darborcf) fpne fercfe t5ofamme(en t)nt) t5oer()0(Den , bet() an
ttx tt)er(Dt enDe, Q3nt) De tbofa^c €J^ri|li))^ Dem ampte t)nb nid[)f ber form alfe De
t)^l()3in()c Dcr f)ent)e cbber Yoi^mQt bcr ^i(Td;dppc an^e^e^ftet feiit» inceliuet , t)nb fo
©at)e^©ei)1t)nt»()nat)e, Daift)or^ De!^encr()efci)icfet, be()uemet)nt)Dud;tid)n)erDen,
l)orcl)Dc forma ber orbenin()e bar()erefet tvdrbe, tverefttjar @t, ^ohanme ^a^tU
fla bc '2(po(le( , t)nb be ^(((i^e ^auiud t(;o ben ©eifilifen amptcn in ber f ercfen ni) biicj^
ticb, 0efd;icf t t)nb be(juem ()ett)orben , n)entefe(i)ntntcbt()etvt)et, fonbe rn a((ene eir^
n^etct, mit ^aucn bcd |)i((ic)cn ©etjie^ be()nabct, t)nb t()0 erem ampte a(fo ^eorde-
neret t)nb t)t()()cfanbt , 2?bt t;d ocf t)n(dd)bar , t)at be J^ere nene ()erDi(fe forme gef!e(^
(ct 5abe, betl)0 ber ordineringe fpncr jtercfcnbencr fd)oIbc gcbrucfet tioerben, fbn^
ber ^cjfr bciorme fx\) ^clatcn , in €()ri(](ifer fri)(;eit t)nb ©abc^ frucjten t)nb gebor^
fani
72 15eUntttu^ btv 2&ir*eH $« ^mbm^.
fam thogtbnifm, ^thtfft ccf nene fl^ofacje bp iennt^ev ordinationformsegebdn,
\>r]b Der5a(ucn i}^ Qim(\i i)nD f (ar , Dat Der ^iffcboppe mmQt neen ©acramente fi^f
t)nL)Dat i;DtDe »ntvarl)ettfi? , Dat DarDorcI; gnaDe Dar^erelet n?erDe, DarDwd; mett
Ud)tiii) mxbt tf^omamp^te Degni^en^^ejlament^, t^artf;oDe-§ere allenc Dorc(? fpnett
geift , ocl De iennen , De \)m ^ifc(;6ppen nic&t gcmpet , Ducf?tic& i)nD Qtf^i^t
^at Der ^^ifcf^dppe n>j;itic]e ^orgnaDe^nDcjefcfticfiicl^eit Dar refet ^nb brirtA
get, p^ocfieiDcrtKoiamDage, DiiD tdget Dat tvercf an , TOmiic^ Dat De ^ercfe a(^
(cnt^aluen mit ^ngderDendiDen tf)onenem d^rifrdfen ^eafenampte Diid^ticf), i)u(C
a(Icrb6fdf)eit, ©oDt(o|]cf;eit, lajler m]Dfc5anDe, t)an bauen an betf; »nDer Dtfc t)or^
fiinetfi^n, roe(cfionic^tfi)n fonDe, fo De n?i;in(}c opere operato , njo De <^op^i,<
jlen f (df elen , foifegnaDe, Dengcuc; De Detx)i;iti^eentfan(jen, t)nD Daran ^oiDem
Q3nDi;(^t)t|) Dem roercfe ^ erfariti^e f (ar genod; , t)at De Interim-@cf;ri#
uer^ in Deme t()0 t)e(e Doen, Dat fe Denfprofe bpr tf)0 (>e(ieDi(}in<)e ercr meinina an*
i.Stm.^. ^5^^"/ tt)ettte@t.^au(ugfed;t, Dat etn Dc gttaDe , Def)ef)aDDe, Dorc^ De wifsfe^^
ginije^e.(|euenrDerc, n)e(cfnid;teine^minfd)en, fonDerDe^ f)iiligm@ti^tefon\)itf
i.(5or. 12. Hh mercf DnD cjaue i;^. "^OBentc Frophetia t;^ eine ^aue De @d;rifft tJtfitf^ofc^gen^
i.Sor.i4* De. QlnDDcfufuetvertadenetJam^idi^en^eilie^e^euen, Oucr|lDefu(ui(je orDent;
licf tboc^ebrufen mert^egeucn mitDp(ea()ini]eDcr^ctTDc, nicbt tim6 i;Dcrn, fonDev
Dciipresbiterii, Datp^Deriennen, DcmDerftcDe,Dar Dc^ropf)ete(erenfd)a(, ^iff
fcboppC/ ^arner^ t)nD @ee(ctifor()er<^ fpn , \)nDDat^re[lerampt (]ebrufen, '2Beit#
tc e|ft icmauDt fd;on De gam Dcr Prophetie j)eDDe, fo fc()a( t)t fe Dod; m^)t t)norDenf^
licf anc rcc^tmcticje m\) €t)ri|l(ife eleftion ', vocation , gebcDt tonD \))>kg(^ii]g Dec
feenDc De^ ■13rcfterampi55 acbrufcn / %*o ocf De^ipDflcifc^t, S^tb\\\>, 07cmanDf
nimpt ficf fiilueji e()re , fonDcr De ocf bcropcn ft) uan ©aDe , ^e!i;cf alft ^aron. S)at
t)it (5t. ^auli rccf;te t)or(ianDt ft;, tu^en De n)!3rDe DiiDtiicf tn ^t. ^)3au(o, tvente
( Dia ) ( 5^orcl) ) beDliDct Dat Inftrumente , DarDorcb Dc ^naDc DnD Propheda (je^
geucntijert, 2|Ifendm(icf, Denjjci|t<2>aDed, (Meta) i5uer{l bcDiiDet nid;t Inftru
mentum cDDcr Caufameffientem, DarDord) ettt)?^ gegeuen ivcrt, fonDer Comi-
temi)nDDeforme\MiDtDifC; DarmitDe Prophetia eDDcr ^at officium i)nD ampt,
Dc fd;ri(ft iw Dcr (jemcine t)t5t()o(cg(icn , orDent(icf gegeuen t)nD t)oriouet n:ert.
3)cmnai)|TctimgrunDctvar, enDbetDtfentDe^dfe, DeanDenDacbge^eueti
fpnt , ^ai Der i^e(c fi)n , De nicbt i>am ^ifd;oppe gefmeret eDDer gen)i)ct , $)m ar\f
DernDc getvi)et, t)nD cretToi)(ngc hod; ad;ten DnD bolDen, tn befte(ltn,(j Der ^eicfen^
emptc , i)ei'c Diicbttijcr t)nD jjefd^icfcDer mi> be(|uemer fpn , ^er '^ifd)dppe ordinarius
tdgct ocf Qtno^fam an , Dat in Dcr olDcn 5tcrcf cn De t)or f^anDt ntctt (\tm\'m f) , Dat
&eDuc^ticf)ettDnDbcquemtcbeit/>tbom 5l"erfcnamptc i)tl) Dcr ^ifd)6if>pt ropini) l)eiv
flete, fonDer Da? fe adenc eine t)tbivcnDijjc Ceremonia fi) (letDcll, DarDord) acicrDj
framc@oDtfri!cl)ti^e^encr, rccbte^cre, cnicbeit, DnD ^uDe orDeninjje in Dcr .f cr*
cfcn g.rf)OiDen mdrDe , t)nD Dcn (ofen t)nD t)Ormctenen t)p0eb(afcnen , bouevDigcn , t)nD
egennuttiijcn (dpercn , Dc ft'cf iv. Der 5?ercf cn nmpte mml »nDuc[)tid) , D}i(je(crDt onD
mfxam inDren^cu / m jlicfe gejlefen ionD ein mdl^efettet ivdrDe , Darauer fe nid;t fcri^
D«i
f. »cl*aHtttug »t>er 64» INTERIM. y^
fecnmd|Ien, ^ente ^em^iPo)>peaIfcl)em6uer|lent)pmercfcri)crfercfen, fpnttatt
tier ^cmeinebarbeorclinandi, creampfc bet)cnenfc()0(i)en, Dpbe tit)tt)er ordinadon,
ebbermpinaan^cfetfef, tf)ef«cfcl)icf t , ^(\t f)t (tmh^xibtf mit) allcntf^aluen ere Qtf
fd)icf(ic|)eiterfdre, cfftfeocf t^om amptcbrf. cn fci)oIbe beuaien tverDcn, genocWam
tvercn, cfftfeocfetn)e^er()erIiPe^an|tcfbet)t)cn, barbord; batampt, Dat eni fd;o(De
beuaicn mben , fcn&eDorIa|iertmit)Doracbtcttverl)en, Q^nDbe^an^e A6tion be»
tiM^in^, i)^barb'n0ericf;tet()ett)ctl, bat dignit)nt)jufti, bati)(^frame, @ot)tfrucf>*
tt^ onb tl)0 i)er feeicn for^je , Dudxic^e tnenne (jeordincret trdrt^en , i)e ber gemeine ©a*
U^ feeicn falicbeit recbt \)ortvarcn , mi> ©abe^ e^r truttltcf mhtn font)cn,
(So t)e ^i(fd;6ppe be mi^tn^ alfo, »nb na ber 5Ipo(tel beuef t)nb bcr crflen fcr^
cfen gebruecf annemen t)nb p(e(jenn)Olben, fonbe bijfe^ punde^ errin^c fi(^tficf t)p^
0c^(^.uen tverben.
©0 (ancje ducrfl be^ifc^dppe mit ber tvijin^c a(fcnc,ere Q}aflefauenbc(Jfpif mit
ben ordinandcn cre fpottincje briuen , be t)orf)er eren t)ttge(erbcn ^apen beuelcn , (grctt
gen}in{>t)nbjTicf)tber5^crcfcnfaficbeitbart)tb fdfcn, befercfcn mit ^obtfofcn, t)nv)
t>n()cferben e)ta(I;un()en ^dfcnfdl)riuernt)nbCurtifanenoorfit(Ien, de ordinandos
niit@obt(ofcn€ben, bem ^aiDcffetl^oanem fi)nem ©obtfofen tvcfcnb^ t)nb tDreuel
t)or(]ricfen , ©abe^ n)orbtinfi)nemred)ten tt)arent)orfianbe, tf^oprebi^en , t)nDbc
©acramentc na be3 Jpercn bcuefe t)tbtf)Obe(en , eorbcben, t)nb De ^c ben ^re|]er»
t)erf;inbern, t)nbcre-^apenin^orcrie, fcf;anbct)nbafferfei>t>nbdgett)orbupcn, mf
tcn n)t) fenidbt uor be ^t|fd>dppe tf)of;o(ben, t)nb ere tt)i)inge nid;t antf)onemenbe,
t)nbn)enn)j;i)btbcben, fobiilpemi) bcr (Sbriflfif en ^ercfcn feefenfafic()citt)orraben,
an @aDc(5 (lebe ben ^itucf erbeuen , be recbtc ^ercfe in affe erem ©obtfafi^en tuefenbc
t)orn)d(len, t)nbmafeben t)n^ affcr Anti-C^riflifcb^^n grihvefc t>nb mM)t tttlhafff
tid) , ^aruor \>n$ t)nfe feue ^ere t)nD (550^^ borcb fpnen feeuen fdne 3(gfum il)xi^^
flum 3nebic|)(icf tDi(feben)arcn, Dnbbcnbadl), t)ngt)nb t)nfcnaf6tne(in^;o nid;tfe^
uenfaten, battDptjn^t&obeflebi^in^/ennicje^^^obtfofen n^efenbe^ faten gebrufen,
^men»
53am ©acramente ber ff e/ »nt) »an jber Sefi^ei&jng.
(itgapittef t)anber€e, Slffoan^cuenbe, (^obf ^efft t'm ^arabifebenSeflanfef
> ingciettct , 2c. £atcnn)i;tf;onT9rdte(ie4ibefein(tffberoun3cn, t)nbfett<naf(e;
ne t)an et(if en (lucfen t)nfe bebencfen.
S)at@obtben(?ef{anbtge(iifrtctf;efrt, t)nbbe^e®abe{^5ubct)nb c^rfife or^
b(nin,c)eft), baranne([)eeinn)of(jcfaabebbc, i)nbbarauer5ef;o(be, t)nb bc 5e ocf fc#
cene , t)nb M necn i)a|ier banbt , nencr t)orp(icf)tin9 ^nb t^orcini^in^e t)nber ben min^
fd;en (i; , a(fe be banbt De^ (Seftanb^ , i)nb bat be t)oree(if eben ftcf i)icf;t fd;eiben t)nb t?or*
fatcn fd)d(en , fonDer in t)ntf)otren(if er t)orp(icl)tinc) b\) einanber fi)n t)nb njanen fd)6^
lcn , bctb fo (ange fc bc S)oDt fctcibe , t)nb hat bc fd;ebebreff &am J&eren €J^ri(lo (i)
Dp^c^auen, 5^atocfbe^eaffencttt>ier, a(feeine^manne^, t)nbeincr froun)en tf)o^r.^or.7»
famenri)3mge fi) , t)nb mti €c affc anfencfficf t)an (^abe an<jefcftet Pnb ^efltffet fi) ,
74 75ttam^^ btt ^it^tn ^u ^dmbur^»
tatod be€cfIanl)tt5om ^int^crtu^cn , tnb ev[)oro{n(ji)cdminfd)ai^engeficc^td, oct
4)ovevic t5ouovmit)en , w ©aDe gcovt^ent ft) , flene wr} m neiien ti\)iue(,
S>fltt)e€e na (^t«^au(i mctnin() t)n^ t)ov(lanbe ein ©aevamente eb&ev my-
fterium f)ete , t)avt)ovc& be Conjunaion vnt) Communion ^hxi\}i t>nt) fpncv f evcf cn
betefentwevt, mt)bevfcc{)tenm)nic[;t, ©ati)t)t ouevjl ein ^ocvamentefl), W)^$
etn flc^tficf tcfen, Darunt)ev®ot)tfi)net)nft'cf)t(ife(jnabe.oeue\?nbtt)evcfe, i)^t)nvect)t,
SJSente De ^ef}ant)t j}el)6vt)t nic|)t (n M ©eifliifc vif e bed ^;)even C^vtfli , fonbev t)d
t)iffev mvlt flanbt, ev t()om beflen t5o evf)Olt)inaeved itefenbe^ i?tib tuc^t, vbevmanne
ti)0 gube 'oan Q5abc geflifftet , Q}nb fo be (Se ein (^acvamente VDeve , ^at opere ope-
rato()nabe0euc, tt)evet)btwav(icfein\)nmi(bet)nb9vui\)fambincf, tnm Dormeinteti
t)ntuc|)ti0en \?nb geiien ©cifl(if en , be €e t^o uovbebenbe , t^tmk fe biffev t>nficl)t(if eti
Snabenfeevn)0( bebavuen, bet\)i(e fe in a((ev ftcl)t(ifen mtb (anbtritcl)ti^en ipovcvte,
funbet)nbfcl)anbetoovbitpet(i()oicnt)tib(euen, 3bt veben bc Interim-@cbviiteva(fo
j)anbevi)nftcbt(ifen9nabe, fobovd) ben ^e|knbt fcf)6(c i)an ©abe ijcfleuen tvevben/
m fc ftif fuiuefl f ume m\}dn.
^at be framen Q!3obtfruc5tt(|en Q}ebev ttn o(ben ^eflamente aKcne barumme
fc5o(bcn mc^r^ef^roumen gcnamen fecbben, MU tnit fo(fctii mercfe , bat^obtitt
bev anfettin()e bev Se , aKcne ijnbev tmn '}>evfoncn \>nb nic|)t mc^v , .(jeovbent Dnb be^
pcbiiict befft, cucn tbo ber ti)bt , bo W finbertti^ent be wcrit tf)obefetten , tonb bc
5lercfet!)0()umcnbe, me^r n6bic() tva^ a(fe namd(^, bcn tbofumpfligen beroep bcr
36bcn bnb ^cibcn anto^en , t)nb a(fe tf)of limpf^icf) t)ovf unbicjeben , (at^cn m) a(fe
tine t>nbcn|l(if e Difputation t)p ftcf bevounjcti , 2\>t i)d oucvfl bev S^^tititn t)nb 36beti
bevoep, anebatbovc5be^ropf)eticn t)e(c f (driifer (jett)i)ffa(jct tonbangctox^et, aife f)t
borc^ t)e(e froutven nement , f onbe <)ebubet i)nb an(jet6get tDcrbcn , S^en)i{c duevft Qtf
Ikm , fvame , ^inicje t)nb ©obtfa^i^e ^ebev ftcf aifo ))oree(if et f)cbben mit me^v al^
fe einerfrotiraen, t;i?^en)i|Tetvdv, batfeie^enevegetioetenbipi^ai^ nicl)t(|e5anbeft
^ebbem '^at m\ baviimme fii{f e f)eim(ife ©obtitfe djfpenration , be bc fvamen Q}e'^
bev t^o erev entf^iilbiginjje mogen gebat f)ebbcn , t)an i)bevmanne aifo ved)t tbogebvu^
fettbe, fd)0(bc5eflabcttDerben, f)0(bent\)i)t)nred;tt)nb jlraflicf , t)nb fe^^cn , M
men ftcf in bev @e na bev erf^en infcttinflc M ^even f)Olben fd;6(c , t)nb t>iWt^ mie atfe
tvaevniflc t)ovf)6ben. . . ^ , -
^nt 6uevfl bovd) be €efcbetbin() Mm .?)even (Sl^vtflo , m\m M €ebvocfea
tt)iaen na gegeuen , a((ene bc bi)n)aning tbo bcbt)e tjnb tf)0 t)i^d)t fi) t)p()ef)auen , t)nt)
nic()tbebanbtbev^et)pgef6fctt)nbent{ebbi3ettv6rben, t)nb bem tjnfdjiifbigen pavte,
t]abcvfd)etbin()nid)tgetemcn, ft'cfn?ebbevti)Obefvi)etibe, fotibev m6tf)e ane €e b{i^
Mcn, t)tibbat5cebbevfe, bencfmitbeni)t)fc^u{bt^eni)ovtrun)ctebbevt)ovee(ifet, tx
€*e bvef e , tjnb nene ec beft'tte , t)^ t)nrcd;t gciert , ^t) xaM in fiiif en t)eff en t)Ov aaen
i.€or.7. bin(3cnKeconciliation, i)nbt)ovmanen batnenccefd^cJbiti^ nage()eucn tvevbe, pbt
t)ovfovbevebenn bef)0()et)nt)Ovmibt(ifenobtV)nbt)avebev(See{enfn(id;eit, fo bem eb;
bev bevi)nfd)ii(bigenbarut5 tntitdn fonbe, 6uevfi bem t)nfc[)uibi()cn tDcten tt)t; be ee
iiic()tafft()ofniben, ^t fd)e!bin(]e be tf)0 :^iffd;c t)nb f>t)tvnning gefc()utf), Qtljoxtt
tftobem wt{ifen»'&te, fct^eiDetbebvvvaningnaben^evfonen t)nb oiibevn, t)m*
me
i. ^tHntnn^ wiber ^4« INTERIM. 7$-
mt tim^ b6fevn t>nb cr^cru (l^ot)oiT)6{)cn , Cucrjl l^irnict)c rafcct fc nic|?t t)en Confcien-
tien t^or @ec(cn ffllicl;cit, tvelcf cr tl^om ^crcf cnaniptc ^cfrdrt / t)nl) mdjlc in t»cr ^c^
fd;ciDin(]c nicj)t adcnc beL)acl>tunrDen, tvatlpff t)nt) ()nt)t bclansct, fontJcr ocf i)nt)
uorncmlicf , mt be Confdentien DnD fcc(cnfalicl;cit bebrcpt»
^at l)e fc|)u(t)igc t)cc( na Dcr (Scfc()eiDing anc (2c biiucn , t)nt) ft)nc fc()u(bt t)nt)
OrafF« i^va^jen fci)6(c , betiicjet De ^crc (JJpriflud t)nb t)c 5(pojlc(» !^at ducrjl t)c t)n? gjfafc. 5.
fcbulbi^c, Debe t)or(aten tvcrt, cbbcr t)mnK J^orcric tviflcn ft;n cedPc jjcmdl na k^ i.^or!/.
S^xm ^S^iiiii t)orl6uingc Dor(ctb, tf)0 ber anbcrn ^e nicbt tvebbcr ^ripen fcbd(c, SOUtt. 19»
neme tt)i) nicf)t an , ^ente (St. ^au(. /. ^or. t)i;. bar l^c fcdi)t, /Dc 0efd;cibcnc f^ai
(inc €c bliuen , rcbctt)an ben (5e(uben , be ftcf /cijcn bc^ J^crcn €^ri(li (erc fcl;eiben ,
wib t)nrcd;t f^anbcin , J^c f;euct nict)t i)p , bat bc ^cre ^J^rifJii^ in ber ^efd^cibing {)cflft
iiacjc^cucn , a(fc M t)mmc ber J^orerie tDi((en €e(iibcn mo^en flcfd;cben iverben.
'^tft t)6od icgcn ®abc^-5crcd[)ticbcit, bc natur , a((c rcd;t mb biiM)dtf W be
t)nfd;il(bi(jc bc fc^uibt t)nb flra(fc bcs fc^iKbigcn mcbc bra^cn fd)6k , t)nb fief an /Dff
t)nb fee(e in cancb Dorberff ftttcn , mt\n be^ t)nbotf;ferbi()cn t)nb fcf)u(bi()cn roiffen.
3bt p^ jjcmijfc tvar , bat bciennc fiinbitjct , bc f^n ce(ifc @cmd( ebbcr t)p ?Q?of^
fc^, cbbcr t)panbere rcd;tc ge^riinbct , roebber bc^ ^mn C^ri(]i tvorbtt)orfli5tt,
Dnb Mn tvccjen etlifcr fci(c , bc tt)0( (IraPicf t)nb t)n(ibt(icf fi)nt , bod) tf;or (£efd)cibin^
gcnid;t(}enocbfam, ftcf fd;cibct, Ocf gift I;c be ftcf a(fo trcbber M Jg)cren €^pri)li
n^orbtfd^eibct, bci)efd)cbcncn, t)nb bembc,bcgc(($cibcnetf;orSct\)ebbcrnimpt, or^
fafc be^ ^cbrocfco t)nb etvigcr i)orb6meni(fe, t)nb tvcrt bcd febrocf^ mebc fcbuibi^ ,
^cntc bctt)t(cbc fd;cibin()nicbtt)mmcbc^€ebrocfe^, fonber t)mme anbcrc fei(e i^nt)
mif^f;anbe(in^e5cfd;utf;, befftbe, fobcfd^cibingct^ororfafet^efft, Dnb bc (Ifciiibid)
p6, ncnemad^ttvebbcrtbofrpcn, fonbcrmotl^affcne, t)nbanc^cb(iucn, cbbcr(jcf
mitbcm gefd)eiben€e()cma(c, a(febcmofFenfoi)nbbc(cibi()cben, tvcbbcrt^orcini^er?,
«nb reconcilicrcn , "Snb ^cfft bc ^crc €()ri(lud t)nb @t. ^^auiu^ , t)an ben (Iraffi^
fcn t)nb fd^iilbi^cn , t)nbnicbtt)anbcnt)nfd;ii(bi,()en, bi(fe tvdrbc gcrebet, ^oifid!
t)anfi)nem 2lBj;uefcbeibet (t)bt fi;bcnnt)mmc^cbrocf ) bcmafctbatfcbe^cbrccift,
Q}nb tt)0( cinc affgcfd)ebcne frict , bc bricf t be ^c, •Diffc worbt biibct (^t. ^auiu^ sgj^t^ >
ftnbfccbt, ^at, bcficffcbcibct, fd;a(ane(2eb(iucn, tjnbrcbetgcbriicfiicf Danbcr i.(£0r*r.*
'(Sefd;eibin()bct)am J5cren4j^ri(]omd;)tt)^t)or(()uct, t)nbi)nrccbt i)nb Dorbabcnp^,.
i)nb fnitf) ben , bc in ber (2:cfd;eibin()e i)nfd)ii(btd; befunbcn tinrbcn be Sc nid;t aff, i)nt>
tiimpt bcn Scbrocf t)tl) , »or(6uct ocf ben i)or(atcnen i)nfct)ii(bij)cn bc anbcr (ge.
3)btt)^ f(arcra(febe(cuc(SiinncamJ&emmeft)g, batbe .^crc^^riflu^, be
3lpo|lc( ^au(u^ , i)nb ?D?oifc^ , be (Sefcbebincic nicf;t mfidn , i)am f;uf^ mt) bifd;?
fd;cibenbe , fonbern mn ber fcbcibinge bc^ (gc(lanbe^ , barborc^ bc bcibcn ^crfoncn,
bcinbcr€ei)orbunbentDcren, selofct, t)nbam^cbbe, ^c, S)i(Tc[)e i)nb (Su?
bcrn i)efcbeibcn tverbcti.
Q}nbbebbenbe^api(IcnfH(ue(!battt)orbt, Divoitlum, mbcrtfeifcn, bar^
tnnefebe(gemannic^md(, ocf iDcinigcr bcn mit rccfete scfdieibcn, m^votvk anbcr^
i)or(!dn , ^pcbbcnt ocf in bcr execution berfuiui.gcn i)e((e tDcrcfiicf a(fo ()cbruf et, mnn
feber^apeni)nb?[)?onnife^c tvcbbcrtf;orctenf;cbben, 3>i>t mxt bativorbt Divor-
^ 2 tium
y^ 25cf5mtti!g ^er !Rt>dbett 5« §4mburg*
tiumocf alfo, »nl) nicf)tani)cr^, inDenOiecf^fcngebvufet t)nt) i)or(tdn. C. quan-
totededivor. 4. fent.dilh 33. l.confenru. ;f. Si vero caufam. «Sc $. feq.c. dc
repud.
SDe^crc€J^ri|]iiafeffefbeni)nfcf;ult)i9enf5osube,einen Dafl ber ^efcf^cibim
j. €or. 7. ge , alfe tjmme Jgiorcric noinen , ^e an&ern t^ade fo in ^eifer dii^Un , m^ in Dt^ ^a^
SJtaftj.ip. n)e(ie^ confiftorien »or5ant)cff , t>nt) (n6 gedifputeref tt>erben , beuele m^ t)en 9\ec5?
. fcn, t)nt)t)enConfi^onis, foff)oerfenteniffemibentfd)et)in0efoldferfafcn, bc Q5i^
fd;6ppe t)an bcn ^ercfengut)ern , De fe ere^ ampte^ hainm innebebben, mitgeierDcn
framen@oDtfruc^ti0eni)nbt?orf{ent)i(}en mennen fcI?oli)en Dorfeen t)nb befetten, t>nD
tt ^ercfe <5)at)ed in fmaren i)nD difputcriifcn fafcn o^n crcr <Scclen faiicfccit t>orn)arctt,
iouoDcrnjafrecf)tt)^, rabcn.
^dt t)e (geflanbt tjnber ^eiben t)nb ^oben , §ut)in t)nb bdfen Iilben , (^Albf
«((jcn t)nb ^n(|e(dui(?en, ©abe^ orbenin(jred)tt)nb0ubtfV, !^atbe€eocf fn[)i|yc(?e«
einemj)eldui0ent)nb^n()el(5uigen, eine recbtc €e fp , t)nbbatcrc5?inbert>ancne cjebaj
ren eelicf i\)n , t)nb bat fe be^ getouen^ t)ngcli?cf (;eit ercr oibcrn , an erer @ee(en fali^tit
nicbt ^inbere , ^atfcocfnid)tme()rfunbic^, mtin, t)nbt)nf)i{lic()f!;n, alfebergc^
Iduigen ^clubc f inber fi)n , bar be dibern beibe gdmn , \>nh tt)o bem DJife &Q\)t^ euen
benfufuen tbo()ancf Dord) be ^Ddpe i)nb ben ()e(ouen bebben , alft Der anbern l)ifligen
tnb ^eiduioen finbere ^ebbcn , Q}nb t)at be (Scflanbtt)nb be eelif? piid)t borcb De^ ^e^
louigen gciouen , rein t)nb fjiflicf) f\) , m ader anbern feofuren gebruecf , t>mmc be^
gcIouen?n?i(Ien, benaefdui^enreint)nb5iflicf), t)nbnid)t9emecnt)nbt)nrcin, ^^b^
tnd neen tmml , ^at duerjl ber ge(dui0en ®n'(!en f inber , natiiriifcr wift ercr ent^
fencfni|fet)nb3ebortf)a(uen, betri(efcfo\vo(alfcanbercfinbere, inbererfffunbe cnf^
fanoen t)nb (lebarcn njerDen, fcfeoibenbidigerfnn, ij(fe Dcr t^n^eldui^cn finberc, t)^
nid;)ttf)OberDifen , ^cntc be tt)arct)nb red)te tini^in^ie, tDcbbcr^eborbft^nb t^orn^in^
fumptt)anbaucn5craff, t)nbt)^ein(jeifi(icfn)ercf©abc^, batinbc €f)rifl(ife 5ler<
cfc, t)nbnid)tf^om€e(lanbegef)ort, batnicbtnaturtjnbfleifcb, fonber (^abe^ ©na^
be t)nb (}t\\\ brinoef t)nb fc[;affct , Dorcj) Den gcfouen t)nb ©cbeDt , Dc aucr De f inDer Den
namcn ^aDc^ anropcn.
SDat ouerjlDatlnterim f(ufentt?if, t)tf) be^ .S)eren ^^rijii i)nb f^ner 5?crcfcn
»ntl)Ofreniifen tbofamenfdcjinge , DatDe€efff)eibinggarnid)taa:u, vinculo t»nbde-
bito, fonber allene Gohabitatione , tt>o Dc @op()ijlen plegcn tf)oreDen , gefd)cen
fd)dle, f(ur"^ nicf)f , 3Dtpi^t\^eDDerfefu(ucfl, n)enfet)n(?e(ouei)nD aff^^oDcrie, Dc in
Derv^c|)rifftanentf)a(uen J^overie.acl^etentvcrt, fcf)eiDctDen J&eren t)nDalIc ^mve,
T rff ■ f, ^^' ^^ ^'^^ aff(]5Defcl)c t)nD eebrcfevfct)e arbt/ De Dcn DerbunDt Dec5 Jperent)or(et5. ^nt)
f^lto bat!ulut(}c befu(3etbei;)crcfu{ue|l, Dorcf? Dat erfc[;rccf(ii^e exempel bc^ t)orn)orpenen
If.Vj i)o(cfe^ber3^bcn, t)nbt)e(cranbern(uDe, barbc^ere f\)n di\)ft tioecj) nimpt/ m\3
^ifft pbfeinemanbernt)olcfc, Datf^nefrucl;tbrinc)t,' Darftcf De ^eret)an Der ecbre^.
1 crfcl)cn ^crcfen fd)eiDft , t)nb (etf) fe bduen.
I, %m. 4. 5)at @f. ^aufu^ , bar be ttji)f|aoef mn ben , be ben tiorf6rifcf)en ©ciflen , m\)
feren ber ^^uucf anhtm^tn , m\) in gd^f^nerie Idgen rcDen tt)erben , Q3nD mn bc in ben
icftcnn}bent)ovbeeDcntMben, eclicf tf)owcrDcn/ vnDt&o i)Ovniib2nDefpifcDc@obt
I. '^tUmnuf^ ttJiber b46 IN TERIM. 77
j)cfct)apfn bffft, tboncmcn mit bancf fecjginne , :c. 2l(Ienefc|)0(t)e t^ouorlldnDc fi;n,
»an ^en ^onnidbeevn , ^ntianevn, t)nt)^ucvatitcn, a(fet)elntenmi|lenfc{.)viuen,
t)nDtnd;ttjani^an?c|]c, Q3iP6ppcn, ^apcn, 9}?6nnifenx)nt)al(eL)enicnncn, t)c
t)en(Sc(lant)tt)ovbct)en, t)nDa((ev(ci;Jpovevic, ^ebvocf, ©ot)omi(lifc()c fvud^tc , t)n>
rcHifc funDct)nt) fcf)ant)c t)pf)o(Den, DnD (eucv tljofleDen, tiocn Dat fc Dc^c Den ^vc*
(lcvn t)nt) fercf cnDcncvn tbo(atcn , ^eucn n)i? en nicl?t na.
SBcntc t)c l)i((if)e ^au(uiJ veDet nidf^t t)an ct(if en ^evfoncn tjnt) namcn , fc fccf)t
nid;tDat DijTecDt)cvicnneDavmfDcacmcintit)cvl)e, fonDcv tf)OV tvavningc fettet l)t Dat
ircvcf , Davutf) pDevman DuDKicf cvfenncn mad; , a(fe bp Dcn vcctten tjcDDcvn DriD fiud)^
tcn , ttjat f)c m (ogenveDev t)nD ADiiuc(^0ci|ic mcinc , ^entc Dat tvcvcf tvf vt f)iv Den
tneijlcr me(Den, t)nDDc fd)am(ofen fviidbtc, Dc t)t5 Dev ec(o(en t)Ovmeinten j]ei(l(ifcn
fufcfl)citfamcn, t6gentt)o(anDe^^uue{^()ciflt)nD mcifiev, Dc Dc €e Dcn ^vcjievn
Dov(>utf), pnDDavDovd)aI(c(anDemit Devccfofcn 0cifl(ifent)ntud)tbcf!ecfct t)nDcrt)crf,
SOBo fcDcnn ev cgen (^en^eten t)nD fd;nm(ofen f)cnDef nu (angel^ fu^uejt Di(ye^t)a(^ auev^
tUQtt , t)nD bi) o(Dcn tonD iungc vud)tbav ^qemacf ct f)ebben.
(i^oDtDc^cvcfcd)t, DatDc^eflanDtguDtfD, t)nDfi)nid[)t0uDtDat Deminfd)e
ciffcnc bfiuc , S>c2fpo(}e( fecbt, Dat Dc (Sc a((en (omnibus) c([>v(icffi), DnDDatDat
CcbcDDc Dnbeflecfct fi) , Dat men in Dem €c(tanDe faiid:) njcvDc , t)nD M (^oDt alle ^o^
rcrmiD^ebrcfevfiraffennjerDe, SDatnuDeiJe, De^aDce^orDcningtnDguDt, cr(icf
tnDrcint?^, Dmmccinc^amptc^ cDDer ^]3erfonc tt)i((cn, Dc crer nicbt entl>eren fan/
t)n(j6Dt(icf , bofc, Dnc^v(icf, DnD onrein tvevDc , i)^ nici)t ti^obett)ifcn , ^nDDcDn^
Der Dcm fcf)inc Dc^ guDcn , Den De Sc DovbcDen DnD cnttf)cen , ftn ^e n)i(fe De (dgenvcDcr
t)nDcvvigcngcii]e, Davuan ^t. ^aulud jjempffaget befft , ^H^entcfe l^anDc(en;e0cni«Xtin,4f
©oDt, f^nen^cif^, De Dc ^c angiftt C omnibus ) a{(en, ^i(fe^d(jen^eifl6uev(ia(^
Icnc (quibusdam) ctiifcn, Q3nD Detviic Dc 2(po(M fed)f , DatDe^e (omnibus)
(jflcn, DnDnid)taIIeneDcnCcicncbrficf, DnD ein Dnbcf|ecf et ^cDDc fp , tvofonDej^
Dcimc Den ^cvcfcnDcnern , Dc ocf DnDcr Daf omnes gef)drcn , Dnel^rficf t)nD ein beflc^
cf et bcDDc fpn , Q3nD Dcmifc De ^apiflen Dtf) Diffen tDovDcn ( Ex hoc bibite omnes )
(luten, omnes f)cteeinO)2if^pape, miD De €e p^cbrficf i)nDreine (omnibus) fo
motb ;o omnibus , Dat p^ , Den ^iJJTif^papcn mif cf)vl!cf DnD vein ftn , »nD Dc Dav iegcn
reDen , mdten gemi^Iicf fm Dcd '^mie Dener tjnD (d(icnrcDev , i)e in Dcv (cflcn f i;Dt fa^
tticn, t)nD©aDe^n)evcfonDovDenin3etf)orfunDema"fcntt?drDen.
S)e binigc ^auiud rcDcf ocf t)an £d0en(}ci|]en , De in a(i(^gnerlc DnDer einem gu*
Dfnfd)!ncld.c|enrfDcn, t)nD De €e DOvf)cDcn n^cvDcn. 9?ut)jyet /oogenfd^ijnficftrdr,
DatDe ''^amii onD fi)n anbancf, t)an Dn^ De^^even Cf^vifli (efcr, orDeninot onD tt)orDf,
DnDDenvcd)ren(je(oucn, tjpfvnecgenc tradition mif^briifcDnD affadDen;e t>6vc Dnt)
l)winge , DnD ba(|iarrici) Darop t)or barre , DnD Dat f)e ocf mef)r »nD tt^iDer in Dcr kHt
t^Dt , ttnD in Dcn affall De^ gefouen^ aefamen f^ , alfe De ^atianer , 97?anid)eer, DnD
€u«ateten, DnDbcDeiSc, De (omnibus) affen, frpjjclatenv)^; Delcnoncjeiiemc,
DiiDDarmitfbo ^orcrte , ^ebrocf DnD anDere t^ntelllf e (a(]er ovfafe aeue , DnD entlicf
De^crcfc mir tnfcaifen fviuDen tcflecPo ^»t> fyne avifllifen in a(f()runDt Der J^eKen^
i^orcj^ mt)ntuc!;tt)^r(*
S)cr^
7S ^eUmntt^ ttv Jkivd^^m ju ^mhm^.
!^evf)aIuent)ffett)nIod)btti'i^dr; t)atMf}jaij)en^auli n)#^(]in0 nicjtaf*
ene tp bc olbcn Mtmt , font)er ocf gctvi^licf t)p t)e (gc t)nt> frife t)orbtt)in0 i)e^ ^an^e^
fle^i)ut)e, QSnDefftfctjonbe^otvejicfecj^en, fe fci}e(t>en nic()t t)en (SejianDt alfc i)n^
rei;n t)nt) fun^tlicf incjcmeine , alfe Dc t)6vbenomet)en 5i:ettev^ beben , (gonbcvn aaene
ant)en?}?6nnicfen miD^apen, beftif t)ocf}inhifcf^eit nicbtcntbo(benfonncn,t)n&
t>m t)bt betcv tvere frien a(fe brennen , mu (gefroutven i)tbbtt] , a(fe mit ^oren Jpufd^s
to[t)en , et)t)er in anberer bdf^beit (euen , mh ftd an ^oDt tbom cmigcn t)ot)e t)ovfun*
j)i^en/ 3(frnut)e^apifient)en^apcnfcbonaaenei)e(gealfet)nrein, t)orbet)en, t)nt)
tiicbt aden £eien t)nt) minfc[)en , tvo fe ocf md)t Doen f dncn , fe tDolben Denn De ^an^e
n)er[tt)orn)i)jlen, t)atent)oc()tbobocbi)^, foacbtenfebennocI)t)c(gei)nvein, tjovbe?
t)enL)ennocI}bcfu[uigc, t)nbt]i|ftcnbovcbfulfe(£et)orbebin3, t)nt)er eren tjovmeintett
geiftiif en fo t)e(c ergerniffe , fimi)e mh [a|ter Dat be gan^e mxlt bavauer tf)o ^runbc ()du
tn6cE)te, :^etiut)eSei)nbfpife, i)ent)orbutb, Dent)l)t®ot)tt5ornot)t, t)nt)a[feeift
Remediumge()euenlje(ft, t)nt>bovcf)fu[ct'eint)orbct)ent, funbeflifffet, be@ot)tmit
t)il]enn>ovovt)cni)en remediot^ouovbinbcvn, be|]atent)nbt)ovovt)entf)cfft, t)emotf>
gewi^licf ^abe^ rDebbevfafev , mb cin 5lntecf)vi|i fi)n , t)an n)e(cf en bc 5i[(i()e ^auiu^
fd;viuet , t)nt) t)or n?e[cfen f)e De Pevcf c ^bfiRt tt)avnet»
07u t)ovbutf)/ot)e ^at\)efi t)nt)fi)nan[)ancf , t)en^reflernbe(Se, t)enfe©obe
nid)f t)0vbaDen5efft, ^e nimpten ocf evi)an@ai)et)Ov[6u8bc Remedium, t)nbDrin>
qctf)irmifa(fcbe;ennen, Demitfufcff)eitnicf)tbegauetfi)nt, in t^ntefiifc funbc, mt>
f)e[petembennf)^rmitint)c^^uuc(^namen, Si non cafte t«nen caute. (go t)it
nu nid)t ^ete t)e kt mUmm m^ [aRcrn , t)nt) m bc (lebe t)er ^e , J&orerie t)nt) (gc^
broceanricbtcn, funt)et)nt)fcf)anbe|li|ftcn, fanein|ct)er(Sabc^ tjorllenbigcrlicbtlicl
alfmetcn , inb fi)nt f)i)r be^apillen io fo tDeinid;> m &abt cntfd)u[t)i()et , alfc bc ^M^
nid)ccr, '^atiancv, t)nt) ^ucvatctcn , tDenten)atinficeonvcd;tt)g, t)at!;daneincm
Delefomol, alfcamanbern, t)nt)ana[{enfot\)o[, alfcancincm t)nrcd)t.
3t)t (icbt nid)tc^ baranne , mbt f)ttt, Dc t)c €e t)orbutf), t>nt) tvenn f)efe
Dorbtitf), ^efet)0vbutf)i)^cin^6.()engci|i, ret)et[6(jcn, n)cbber(]reuet|t)em bifliO^it-
@ci(ie, tjorbomet ©ttbed tDOvbt t)nt) ort)enin()e , t>nt) t;(5 be rec&te 2f nticbri(] , bcn
©obtric(?tcnt)nb|]6vtenroevt, Q5nbDemiteme, De fi)ne (cvc t)am eelofen (ianbe ber
Dormcintcn (25eifl(if en bc(pen bcflcbicien , t^nb fe t^o ^^oibomlifer t)ntud)t Dn)in^cn.
3bt fi)nt 6uer|] f)t)ruan , t)an t)e[en (leievbcn , ()an|e '^ofc gefd)veucnt)nb t)tf)^
gegeuen, t)p bcfuluigctDillentvpbitmdibilteDerputation fatenbevouiven, t)nbt)n^
Davtl^o refereret f)ebbcn. .
^at bc f inber in ber t)0v[6(fni(Ie even olbevn ben fctu(bi^en gtf)C>x(m ntcot ent^
tbeen , tjnb ane ercn rabt t)nb bctt)iai()inae , ftcf nicbt mttiihn fcbolen, m^ M be
olbcrn ocrcveQ}ebcv(ifc3ett)a(tf)i;ynid;t"fct)6lcnmtfdbvufcn, t;drcd;t, n)i) (cven bav^
iianocfnid;tanber^.
(2(ft ouerd bc f inbcr be t)nan<)cfeen ben 0ef)orfam , htn fe eren olbern fd)ii[bic&
fi)n , ficf n)6vben t)ovee(!f cn, an eren evffeiibevn tt>htx lim fd)6ltn \}tiixafftt trevbcn , fitU
m \m t)P tvibev evbavlicf bebcncfent t\^w'tlif er 6ucvid;£!t , tatQ^M me m(i)t an. Wr)
fe(J*
L Bcr5rttMug Wibct t>ae INTERIM. 79
toc«t)afi)efint)(vmivcci)tboen/ t>nt) pcf)f(](n©ot)t\)Oifunt)tgen, Dc /cijcn mv i}(s5
l)evn j3Ui)en wiWm t)nt) vat)tfrien.
SDatbe cjnf^inqbe^^cilanbcdbcvmafcn be \jcveefifeben ^Dinbt, bat cv be
(jetvalbt tiev olDevn ivif en , vnb t»c ^ ovceliPebe , ^at)ev tJuD ?0?ot)ev t)Ov(aten nicf c , t)nt)
(i;ncm ijccjabcn anben^en mofe, tolben it?»; ved}t , !^a< ouevft bavutf) i^olj^en fcholDc,
i)af&ovd;t)nved}tmeti(}ecoppe{ie t)nt)^ouen t5ovloffni(fe mit) i^ovciniginc} Veibis de
pr{Efentit)nt)mutuo fedlegitimo confenfu (|efcj>ccn , Dcn 6it)evn cvc gctvalbf t)nt)
gcbovfamfcf;oIt)C0an6t5onemcnmibafftf)ofd)nit)enfi)n, tniDbatfulfc bouen i)Ovcnt>
ging, t)ovcincn?id)be(ient)id;t)nbt)nfd;et)entlifcScfri;o{be ^el^olbcn t)nb ffcobefcbuf*
tenbe fpn , n?etben wt) on^ nocl; x>t\) bev @d)V!ffit cbbev t)tf; gubem ef^vlifcn bebcncfcrt
nid;t tl)0 evinnevenbe , f)o!benf ocf Dov eine \)n(}ec)vunbebe Icvc , barbovd; bcv dlbevn ge^
5ovfamt)nb(}etvaIbttt)evbftjp()ef)auen, ^nb t)nbebad;fcn fic!)ffevbigcn finbcvn, tf}0
t^efcn btniefd;en anflegen ruem t)nb jlebe (}e(}cuen tvevf.
Q3nb tmik M be ^amil minfd)en gelofffe , i?nb fpnen geI;ovfam fo f)Od; ^tf
ac^fetitefff, bat^canebe^c, be benfiiliii^cn t5ot\)ebbevn0cn)efifi;n, cntttvci)etf)eff"f,
»nb f)efft propter votum folcnne X)nb ordinem ncncn ^eftanbf bunbidf) 0ead)tcf ,
i)nbbclnterim-@d;viuev^bafocf nid;fanfed;teHcbbevt)p5euen, Q3nb©obt be S^tf
vefu{uc(tben6Ibcvnaucvevcfinbcvff)oa[Iemguben, gctioafbf gcoeucn, t)iib ben fin»
bcvn in allen c^vfif en ©obfiifcn t)nb bidif en faf cn , evcn olbevn scf)Ovfam f f;o fpn f)iffi
gebaben , t)nb t)nfc scI)ovfam iegen ©obt me^v t)^ olfe ;cgcn ben minfd;cn , mtm tDt)
libf nic()t t)ov vcd;f tf)oacl;tcn , baf in fiilf cm Mk X)alfd;e angcmafebe ^atioe(lIifc mad;t
mcbv fd;oIbc fi;n t)nb gelben , alfe bev olbevn mad)f , tDclcf e en aucv be f inbev m) &(\f
bc ff)o evcm be(]cn t)nb e^vcn t^ogcbvuffcn bcualen t)nb gegeucn pc^.
Q3nbfonbebefoppeIie t)nb bouen lifl, bc in ^eimfifen mtmuj^^t , m bct
^fbevntDCfenf i)nb\t)iaen0efcbutt>, fot)neI;vIicf , fvoyicf t)nbt)nbefd)ebtlicffi)nt, hat
feeinevef)vlceuenben ouevicbeitgav nicbf fbogebujbentTi^evc, t)o*r cine ved;tc €c ff)0 cr?
f ennen X)nb btjitt)igm fbolafcn , betvife fiilfe b6fe cxempel mannigen ff)o gvoten mh^
vent)ov5inbcvin9et)nbfcf;aben, t)nbevenfinbevir ocf tf)0 fd)anbe, t>ovbvcte t)nb ctvi^
gcm t)Ovbcvuefonbe.()evefen, ^nb n)cfen bev^aluen in beffem t)a[fe , mif bcnlnte-
rims-^cbviuernnid;tf5ofIufen, bctt cine f)eimefife foppelie, Verbisdeprsefenti,
fd;oIbeeinefuIfc€efi)n, trelcfe bc 6ucvi(^eit nid)f mocbfe n)ebbev f^ovifeii, t)nb be
^gopler^ \)nb vouevfd;en€e(li(fi^ev^ in (lvaffenemen,,alfe fc anbev beue, (Ivaten t)nl)
^feecvouerd nemen , betvile i)bf mcf)r i;^ , einem fpne finber rouen , alfe (i;n gubt
flelen.
2Caf6uerflbi(fe^t)af^bc3efevbeninbcn Confiftoriis t)ff) gubem ^runbe, X)p
ere ©emefen t^o flufcnbe wcfcn, lafen tt>\) fe t)oranf wcrben , tioj; fcg^cn x)nD fetfen
t)nfe meininse.
?3am Offer Ut 59?i(Tc »n& Der Sommuniom
tf Captttcl anfanacnbe ,. ©clif crttif^ alfe be nafur , jc. 3^ mit fan^em t)nb t)tt#
nobJfiem t)mmetf;6,(}c gcfc{)rlifcv n)6vbe bcvmatcn ^cflelicf m\\) (lofterct , M
mn
men \)nber t)em fcfjpne Dev wavf)ett gevne mi^i De ^atvejlgvumel tn Der ^tffe fmiicf en,
n)ei)Dev tnudven wiD t)pvicf)ten , t?nD bavuitime V)ovfmic)en ad i>e ?0?eillere$ be^ Intc-
rims aOev ^pamejJffiPen gvuwclc , t>e in bev ^i^t fi)n , |!vaffen nicf;t^ , /inbevn , fmu#
cf en i)nt) favmen allene i)e ^att)ef!(if en tnif^bvuf e Dnt) gviimele , \)ovhtncf evn ttnt) m*
t)ecf eti , aaent tvat Dem ^atvefi^jviimel tf)0 ivebDevM p^. 3n biffem i^lapittel avbeibeti
fcocf nicf;tbavt)p, Dat Ded J^even ^bvijii SfuenDtmdf, unD Dc t3t5De(inge De^ (iuetf
AjnDHoDe^ C&vifli, vecf)tnafi)nembeue(etn(5^ei?tf)geDefetn)evDen, De €f)viniife gc#
mcne mdgeDe^ vcc^t gebvuttn DnD geneten , tvente Dat p6 Dem ^13awe)]e t^o njeDDevn ,
DnD bvin^et tjngunft »nD fcOaDen , Daviimme f^nt fe Im ganj |]um , Q3ovfn)igcn
fcf;eD(if e ^vote DOvDomlife evDome , uiifi^bviifc DnD 51 ffgdDevic , Davinne De ^evcfc ati
ever (^eeien f>ei( tnote t)ovDevuen , t)uDev(^dn (tcf nic^t Dejle meiniger cine Concilation,
y)nDein Interim tbomafenDc, i)nDDer^evcfen mit gejtoffevDev g(i)fi^nevie i)nD (ogcn?
rcDe tbo f)e(pen , Cucrjl ©oDt f enDt m gtmtm , l)tnt mb wevcfe , DnD tvevt ei^e er
i)OvDenDe (ocn gcuen, DnD Dat ^lfiat (atcn cntfan^en, Dat ut^ Dev t)ovuo(3in()e DnD
i)ovtt)ofiinge , De fe Dovcf) eve gefavn^cDe DnD beDvecf)(if e Interim oovovfaf eti t>nD anvicf;^
ten, ^cmifc6uevflDcInterimi)lcninDiffemCapittcft)e(eDtn(je^, gefe(^v(i!evt)nD bc*
Dvci^Iif ev n)ife , cjefettet bebbcn , mdten n?i) aucrmaijJ t)nDcvf(JeiDt(icf mthdQtn , tvat
tt)i)mitj3uD2m(53en)etcnt)nDt)Ovtt)avinge t)tifevt)nDDer gan^en f evcfen f^eif rec&tcDDec
mtd)t bolDem ^ ^ ■
'iiat Q^ahte t)ofcf mn anfan^e eine ^feftcjion , t)nD fpn offcr t)nD Cercmoniett
t)an ©aDe ^e(erec t)nD itit^ecjcuen , pcf ocf tD0(ficue(Itci) t)nD angcncmc geftai: l^cfft , btf
tuQtt De fcl)vifft. . ^ e
^atDe^eiDeneve fuperflition t>alicf;e (55aDe^Denfle t)n& ^fffgoDevte, ivcfcfe
W Interim eine*9^e(t3ion n5met , t)nD Davtnnc ocf eve offev t)nD toemonien , De Dem
.^even cin 3vmt)e( 0en?efi fi;n, Qtf)at ^ebben , n^ (eiDev a(tbo tt)dv* @e f)cbben fe
ouevflnicf^tDorc^ingeulngcDcvnatuv, cDDev Ded natiivfifcn Q3efettc^ gcf)att, fonDcp
Dovcf)t>aIfc^e imitation Dcvcvffcn sSeDev angenamcn, Daruan fe cntfpvaten noevcn.
<^nDft)ttta(fo Dovcbt>e^5)uuc(^t)Ovb(enDing, i)nDcreni)n(jcfoucn, t()oevcv21ffs6*
Dcrie t)nD fufterftition gef attien.
!bat ocf Dat offev Dat t)dvnemefle (liicfc fcftiJIc (5ctDeflft;n, cver fuperftition ,
fi)n n)t) nicf;t in affvcDen , 3Dt Deit 6uev)l Diffe veDe im Interim ni^t^ tl)0r faf en , t)Dt
tt)ertf)i)vDovct)nic()t^ anDev^cvitin*evt, alfcDat Dc .g)eiDen cvc fuperftition t)nD «ffij^^
t>cfcf)e offev gc^at f)cbben , t)nD Dat n>cten fiif^ mol aUt iJovflenDicje (liDc» ^it fcf)0(D^
duevll Davbi; nicf)t t)ovfn)e^en fpn , Dat neen offev mx @aDc 9e(Dc , t)Dt (jefcf;ce Dennc na
ft;nem beue(c mt) vec^fcm gc^ottcn , DnD mtt anropin^e ©aDe^ namen^ , aife Dovcb Dat
offcr 2(bc( tjnD €m p an^etd^et. @en. iiit»
3Dt i;^ mi Dev natuv ingegcuen t)nD in^tplantit, Dat men ©oDtanropen,
prifen, e^ven, t^nDcmcDcncnfi|d(c, Ouev)]t\)omen(5JoDtanvopcn, enc vec|)tpvi*
fcn, ef)rcn, t)nDcmDenenfcf;d(e, v{JDevnatuvmcf;ttttcje(;ciien, t)Dtt)^ocfDcr natur
tvcrcf nicfct , fonDcr ttevt m\ (^i^Xit gtitut , t)nD Dovd) Den fonc ©aDe^ .(jeapcnbai^ct ,
njcnte ^e natuv(if e minfcl)e m\}i\t ttic()tg t>am gtiiit ^abt^ , f ant ocf ntcf;t tjovifdn ,
i.€ot2. wDtapcnbaveemDenneDef6ne(2)aDe^/ DeDav»^ im<^d;oteDe^^aDer^, QStiDtto
I. 25cWrtCituff wiber Ue INTERIM, . «t
f(^olbebennDat&enjerIti)or(ldn, Dctt)i(efe eutn be DuRermfpe p, Debat £ic()tttictl
be^ript.
^arumme batbeti»cr(t ^^obtnicfit fenbe, imb n>u(]e tt>o fe cne red;t c5ren,
|)rifeni)nDemei)enenfcf)oIt)et)nbfa(icf; tt)ert)en, p^ ©abei^morbtgeapenbaret, »nt>
Dorcf)i)eQ}e&er, ^ofti}, ^ropf^eten, ben @6ne®at)e(5t)nDfi;ne2lpo|le(j]e(eret,
i)nl)inbegan^etKr(ti)tf)i)ebre!Det, mld m(i)t noDicf; iwf getvefen , foDe lomnufttS^cut.iz:
®0L)trec()t3cfent, mb fi>nen red[)ten benfl , t)nb ber minfcbcn <Sec(cnfa(i(^)cit t^or^
jWn f)ebbe , tjnb tverc be apenbarin() be^ ^oan^cfii , t?an ber crfofinij be^ minfd;(ii'ett
gef(e(i;tei> t)nn6bic() ^ett?e(l.
!4).arumme 6uer|t, M be minfc^e t)t5 bem natur(ifcn Dorflanbe nid)t()ett)ujl
l;efft, ©abercd;ttf)obcncn/ (5)e(ftbe^evcft?nc^geue((i(3ent)nban(jencmcn benllei^cij'
ne jjeroiffc form t)nb matc fpner gcmeinc m^tiitM t)nb ^tbdi^m , t)nb barbi) mba^
ten-, battt)t)nicf)tboenfc^6(en tt)att)n^.(3ubt bilncfet, fonberfi)ncm ©cbabct)o(()en,
baruan noc^ tf)or red)tern cbber t^or (ud)tcrn voihn , Q3nb me in bcn (^ebabencn ^e^
rcmonien t)nb (5)abesbenf]e nid;t anberi) f)0(ben, benn bevbtaeorbenHnbqebaben
f;e(rt.
@onuberlntenm-55}?ei(ler^meinin0ett)ere, batmcn®obt bord)nve fiinbc
l)crnaturt)nbt)ornufft, rcd)tbencnf6nbe, fofc^^enttji), t?btfi)be(uttcrj)tm)ar()eit.
S)at6uerflbit()berlntenm-@d)riuei-^meinin9eft), fd;inet t)t() bem , bat fe fe^^jcn,
S)e ^eibcn ()ebbcn be bcfnpbing a(fc ^i)rannifct) t)nb ber natur tf)Ott)cbbern tjoriDor^
pen , t)nb bc anbcrn offcr a(fe bc ttjcref tti^e bcr t)orf6nin(je bef)0(bcn.
':^nb bci\)i(efcb6renfc5gcn, i)at\)t ^cibenfd;enofrer, ©obt boud; be natm:
l^cbbe ingep^antet, t)nbin a((er mfnfd;en gemote gcmenc ^cmafct, t)nb M\)\>tm
rcin©abcdbcnftfi), t)nbbatcrcofrcrett)ercftU(je fpn bcr tjorf^nin^e, ^abat^obt
ocf ben)ifct5o offern in af(cr minfd;en f)crte in(3ep(antet f)cbbe , batf)Ctt)if(ca((cminj
fd;enfa(ict)mafcn, rcbenfe (beInterim.(Sctnuer^5i)rfoJ^cibenfc(), batmennid)t
t\>etenfan) cfTt fe Cbriflcn cbber J^eiben fmi , tt)cnte ©abc^bcuc(t)nbit)orbt, ber
t)orbuficrbent)ornufft(]c(ifc()rotf)f)0(bcn, t)nb ©abc^tviffen t)nb tt^crcfe, ynbmin^
fd;cn c)ebicbte fenb tvcrcf e gc^icf (nd)tm , p^ ttvar re<()t f)cibcnfcf; gcfcrt tjnb gcf)anbe(t.
^it Interim tjnb anbcrc fucofe , ebbcr gcfertvcbc Conciliationes , t^o frcbe
(li|ftfn()c t)orgcnamcn , bar ftcf i^unbt be mxltmfm mit bcmoicn , t)nb ©abc^ ttjorbt
Dtb ben ogcn Qt\)dn , na erem j)ubtbuncf en af(ent flicf cn , mxt Qtmeiid bc mxt ditf
U§im €()rifti t)nb fpn €uanfle(ium , bar t;bt ingcriimet mxt , m% Dorbunfern , t)n&
tt)ertbiffelntenm-g??eif]eriegett)t^(icf cinent)t5()ancf l^cbbcn (fo i)bt ©obtnicl^t mit
«jnaben t)or()inbert) a(fe bed Sergii t)nb Mahometis Aicoran j)etvunnen beflt, bf
tf)0 bcr tm ocf t()0 frcbcflifftinflc t)6rgenamen tt^art. S)arumme bobe ftcf ein i)ber
Q;5rt(teti t)or biffer gefertt)ebeti Conciliat in, a(fe t)or ber 5eaen t)nb bcm 2)uuc( fu(uefl,
fett)ertouc(()ebi;en.
3^battt)ar, bat(55obtbord;benaturben^eibcneren(556^2enbenf!t)nboffer
^c(eret t)nb tngep(antet f)ebbe , i)nb X)at ere offer tvcrcf tiicje fi)n ()ett)cfl ber t)orf6nin() «^o
t)g bat ocf mx , \)at crc ^o^cnbenfrncne 2f ffgoberie , fonber ein red;t ©abc^ bcnfi o.tf
tveft \Pf qsnb m fe ocf mt €l)xifim t)nb m gefeuen / ben fe nict>t geJ^at ftebbcn ,
C borcft
85 • 23et5rttm1g Ut 2Rirc&eH 5» ^mhm^»
.!•
t)Drcf) erc fuperftition m\) offer , fomol ©obt t)oif(5net , t)nb falid; geivorbcn fyn , aU
fc @aDc0 gelout^e »oIcf , ^nD id mctne t)a( bcte t)en Jpercn €5ri|lum Dui) fone t^erld^
fin,9 recf>t mit \>6tm gctret)en t)ni) X)ornic!)ti,(}M] , ^at iJucrfl m cin Fundamente j)t5
t)i|Ter lere , t)an t)en offern t)cr Jpeiben Dnt) t)er 35t)en ijnber einanber tjormenget , mb
n)atl)clnterimiilcnf;i>rmet)et)drf)eb()en, t;^ Iicf;t(ifen t5o i)ornemcnbe, ^llfenom^
(icf , S)atbe^ij|ebatni;eojfert)nberbenC5ri|Ten;ein tt)ercftuc[) fi)ber tjorfoninjje,
l)arborc[)tt)i)©abedbarmf)erticI;ett, be^ Jperen €f)ri|li t)nb aller ^;)iaigen t)orbenjl,
t)or(3cuinj)c^ber funbe , bat mi^t leucnbt \>nt) alle gubt me thotm »nb erlangcn , /a
«de bofe affivenben fdncn , gelpcf alfe ip?ibent)nb ^dben , borcf) ere offer fcholcn ^tf
tdn^cbben, t^nbmotMf^^i^rbe^J^iffc beorote@obtfpn, be allent t)ormacI) t^nb
ijeue, 3^ bflt duerfl nicf)t 2l(f(i6bcrt)e Icren, fo t)d ncne affgdbcric me^r, ^ttf) \)\t
md)t m wcrcf mn tninfc^en angericf^tet , an be flebc ©dbtlifer t&ofa^e , bc^ gelouenS
t)nbbedJ^eren€f)rilh'fuIuc(lgefettcr, @ot\)ctentt)i) ni(^t, tvatjtcf mi ©abe^ bnt)
C5ri|lu^tlebefetten5etl), 2Q3entcficf aneine^anbi^^ebcfctten, t)^/o nic&tanbcr^,
alfeflcfcine^anbern^ewalbt, mac()t,"ef)v, n^ercf, t^nbttjat^e^efft, gifftt^nbp^,
iinmatcn.
^at tjmme tim^ mfnfc^en fiinbe ttJiTIen, |bat gan^e mtnfc|)IiPc ^cffecl^tc, be
torne®ab<i5, t)nbberett)t^ent)orbdmentiyer&erbefcI)uIbicI;(}e5oIben, t)nbbe mUf
meniffe befle fnjarcr i)nb t)dr(if er tt[)erbe , fo tjclc t)an bacjc t^o t>%t bc mtnfdbe be funbe
me^r ^upet , t)nb ben flerccf;ten torne @(^bcs roebber (tcf rci^et , pjJ M)t antfto^
fec!)ten.
^at ® obt i)f f) ^roter Iccue fiE)nen fdne mtt tjnfctn f!eifcf;e t^m^e^cucn , tn be ttjcrft
^efcj)icfet5ebbe, Dpbat f)et)nfc funbet)p ftcf nemc, t)nb fe an fpnem liue , i)p beme
Cru^cbrd^c, ftcffuIueflt)ort)n^t5omo(ferbarjjeue, t)nbborc()fpne,(}enblobt, bar^
mit f)t tin mdl in t)at feidi^ebom i)6 in^^c^jdn, be ett)i(]e erlofitit) bebbc erbolbcn, t)p
t)atbe(3efci)apeneminfcbenic^tt)orberue, ^n^ baf ©obtbem tmnfc^IJfcn ^eflecf;te
timn mibbeler 5ebbegefettet, t)nbt)orfdnergeorbent, bet)n^mit©abet)nfem fcfjcpiJ
per t)orfdnebe , t^nb |]tllebe borc|) fi)n offer ben 0erecf;ten tornc Q}at)ie, \)$ in tJufen f eiv
cfcn flebedgelert.
:4)atbiffeg offer^3€fu€5rt'fltt)erbenfl, frafftt)nbf?ercfc niclXafIenctf)0 bcr
ti\)t, bo ficf €!)n'(]ugtmflefd;e tf)Ocinen offer t)tfft barge^euen , benc , fonber affe
ti)bt in flcf beflutc, t)nb flebci^ gcnoc^ §tm(i , i^nb nocf; fp tbouorbcfgen afler mtn^
fd)en funbc, be t)an anfang ber tDerft,(}ett)ef] fyn , t)nb betl) ant enbe ber mxlt fd^o^
len gebarn iverben , t)nb hat 3^fuj5 ^brifiu^ aflenc W Im ©abc^ fi) , M bc fiinb
ter twlt tt)ed;nimf, t)nbl)ebet)orfdnin() ft;t)orbe5efe tt^crft, bat ocffi;n cnigeoffer
afIcnet)orbat^an^emtnfd[)Iifc(}ef]ed)t tf)oerfdfcn 5enoc[)ft), M mit betrj einen offer
l)c f)ifficjeben in ett)icf;eit i)uflenfaittcn ^emafet fpn , bat in (lf)xi^o affet)uffei\)ane,
t)nb borcbf^)n offeraffent t)orfdnct t)nbt5o frebcn j)efletfctfi), njat tjp erben i)tib tni
f)emmcf i;^, ^nbtt)i)barborcf) gef)Clett)nb t)orIdfctft)n, M ocf bit offer affene m^
Denfllicf t)nb f reffticf) fi; , be fiinbe ber minfcf)en tbobcf^cn , imb ©obt mebbtr tf)0 oor*
fdnen, b(^r ocf be^ 4)evcn <l&n|li vorbcnfl t)nb offev vuflenfamen fi?, m nicttficr/ti*
SerC
i. 'Bdantn^ wibtv b4S INTERIM. S|
gevt cDbevt)rf)()efd)eppcCtverl)e7 tiatim pbt tjuflenfamen t)nb etvicj? ^^ evfenuen tvt
i'ecl;t mrb (eren i;btocf.
^at^t t>tf)\vcnbf(jcn unb ftc&tfifcn offevebev 5?ercfcn ©abe^ , t>ov tjnb tjnbetr
feem®cfette?>)?o|?(i, De minfc5enmit^abenic(;tf;ibbcnfcncnt)orfdnen, vor^euin^
se bcv fiinbe nic^t f)eb(>en f dnen tvevcf en , ocf bc fec(enfa(ic&eit nid)t t^ovbcnen , fonbeir
fi)na[Iene eine gebccf;icni|Te ^eiDcfen , be^ (l^ofumpfligen ofTeriJ €f)rij]i/ in tijc^cfetn
^obtal(cnebeer(6|nii)et5o()efed[K5abbc, t)nbbat bem J^Jcren ncne offere, nodi)^6t
t\)t)tt t)nbcv bem ©efette ^lf}i^\)i\ btmlim htbbtn , be nid;t tf)0 cr()0(binc) bcr.3ebec&tentf^
febcf^ t^;ofumpfiic)cn offer^ ®ri(!t, t^o cvf;o(bin0e bc£J()e(ouen0 t)nb tvojlc^ an be»
t5ofiimp(li3en«)J?cfiiam, tbo fpncver^opnfleftnbbancffes^in^e, fonbev ^obtt&iv
iioifdmn()coffertO;n, ^^xt^t
!^atbt)bcmoffev, ©ebebt, anvoptn()e ©abe^ namend , t)tib bancFfeagiti^
Dov t>e(uo(bij)c tntfangm tvoibabe ©abc^ , ocf t?ov be fa(id;eit , bc fe bovcb bcn ii)OQtf
fed;ten t>orfdncr (^()ri(lum entfan()en fcboiben, gcfd;ecn fi;n , f)0(ben m) red;t»
^at biife t)t()tvcnbi()cn offcv , fo m t)nb tjnbcv bem oiben ^cjiametite gett^efett
{\)n, mttbevanropin^^abe^, t^nbbancffegc^iti^ebcrgetduigen, ^aben)0(()eucnid;
gcmejl fpn , t)nb be frafft »nb t)Ovben|t be^ tl^of umpfli^cn offer^ €f)ri|li , ben , be hc^t
offerben , bord; cren ()c(ouen an ben tl^of umpfli^cn €5riftum , tf)Oj)ceget p^ , t)nb M
t)c offere , bem offer €5rifti am €rit^e nicf>t^> tftofetten ebber affnemcn f dtren , t>nb od
tor , t)nb an ftcf iu'd;t^ Dorbcnen , fonbev be gebec6tnijTe be^ eini()en offevd €f;ri(li al^
lene erhoiben ^cbben bt^ben ge(6ui3cn , tvebberfecbten mt) nid;t.
^c^t be 0(btuebev t>ov bem gefette 0?^ODft , be tjnbev bem natuvftf en gcfette ^e^
(euet 5ebben, i)nb mn ben tf)Ofa()cn ^aht^ &ovd;@obt 9c(evct fvnvoorbcn, bord)
ereoffev, even ©cfouen t>nb ^openiirg , an ben tf^ogefec^ten i)nb tf)oFump(ligen ^ci^
lanbt, ocfevebancfbarf)eitt>ovfu(fen>o{bat, ani)etogett>nb befant, t>irbfiitid;be*
0cvctt>nb gebcben i)tbbtn, batenbatt^ofumpflige offev Cf)vi(ii mdd;tet^onuttei)ni)
t)tii f amen , p^ bi) t>n^ neen tit>iuef. *
^at ocf in ber Dte(igion , bt) t)tn 3<^ben im ©efette \ltbte t^ofcimen bvee (liicfe
getvefenfpn, 5i(fe(5$efctteebbev(eve, ^ve(levbombnboffev, tt)ebbcvfecbtenmi;nicf;f*
2Qi;fe()()enoucv(], S!>et>tf)n>enbigenoffcvc, t>nbbatt!;bt(ife Q3ve(levbom fi;n Figu-
rat>trbumbr3e gcn^efcn, bc^ ved;ten t>nb tioaven offev^, tjnb be^ ett^igen ^vc(lerbo<j
me^ (S5ri(]i , t)nb fpne^ Evangelici minifterii , in btx gan^en tt>evit angevi4)tet,
t>nbfanbavut()nid;ttvevbenin()efdvet, batraenim nien^cftamcnte ocf.be5ben mote
ein i>tbtvenbicb ofev , i>nb bat be offev fpn legis naturse , a(fe bat Interim (evet.
^at €^ri(lud t)nfe (eue ^ere , m ©efcttc ^dD(t fo i)e{e bat natur(tfe ^cfet^
tt i)nb be febc bclancjet , nicfet t>pc)e(ofet t>nb t^pge^auen , fonbev ^tlt trief)r erfiilfet btbf
bt, fpnn>i;be(]eni)ic&, feren ocf a(fo , ^ente n>o( bav febe , bat (5:f;vi(]u^ bat na^
tiiriif e (55efette i)nb gubcn febe ftebbc t^pgcl^auen , be febe nic5t^ anbcv^ , fbnbev M be
.?)ere a((e bo^t i)orn>orpen f)tbbt , mb af(e fiinbe i>nb i)nbd()et t)or(6uet i>nb fri) 0c,c)e*
«en , SIGeicf er svun>(icf i>nb ^a\)t^ (e(!erid; ivere tf)0 veben t)atn (Sdne ©abc^ 3(2fu
€f;r()lot)nfcm^ei(anbe, t>irba((crbdgetborn i>nbj)euev.
,.. ^atanber(lebebeo^aff()ebaiKn (^efettc^ i^nbo(bcn?eflamen(e^, einnpe'^^^
£ a fta>
I4 ^cUmn^^ btv 20Lird)en 511 ^Amburer.
fiartienfe,i]efemtfi?, tonbDatbatn^e^eflament (t\)e(fcrim Interimein m^e^efettc
^th.6,7, (jeni3metn)evt) einm;eoffei't)nD^refleri)om6ebbe, »cd>fe t\>i)nicl;tan, ^i; fe<5^
9» genouerfi, t)at&en9e^ref!erfi)3(?fu^€^t5n'|]ii^, etn^re|lernai)erort)enin(3 9}?eU
c|)ifet)ec^ , t)nt) bat m;e offer fr) €()rif}u^ t)c J^ere m\) ^refler fiKuef] , Dor Der tDer(t fun«
fitten^e im ipemme( , ber f)i((i(3en itercfen tf)o guDe pfeget , J)^ ocf nid)t mltber ^^ant)t
^eb.8. gcmafet, font)er@ot)t()e(fti)btt)p()eric()tet, t)nt) neen minfcf;. •-^^nt) i;d nu Dat ^re^
Oerampt betf nr^en ^eflamente^ , M Dorcf; t)at ^euitifc^e figureret \)e , nic^t^ anM
bennbe^ ^eren d^vifii ^ref?er(ife ampt, barinne f)e i)er tf^ofumpfligen gubn* t>n&
l)ord)e!ncgrdtert)nb^u((enfam«ner Jf^iitte ^ogeprefler , i)orfoner Dnt) mibt)e(er t)^»
3n Dem ^>ref]erbome \)ni) ^refler €{}rifb , fi;n a((e (2:f)rif]en , ® abe^ ^empef , ^uf^,
q3ref]cri)omt)nt)^ref]er, 5i{fe Def^Kfi^e @d)rifft apenbar ruget, t)nDigt. Q3etru3
i.|Jf(. 2, fed)t, S)e j)e(6uigen mcrDen affe be (euenbi^e fJene (^ebutvet tf)om geifi(ifcn .S)ufe , t)nb
l^om hiilim ^refler{)ome , tf)0 offeren ga\}lifi offer , De ®at)e an^encme fpn , t)orc&
S(5fum(|:>£)riflum, 3tem, &)) ©cl6ui(ienfi)ntbatt)tf)ertt)e(t)e©eiled)te, txit^bf
«incfiife^^reflerbom, bat f)i((({3e i>o(cf, tutt »o(cf Dc^(£(ienDomei?, i)at ^i) t)orf um
t>iQm fd;6(en De t)d(jet beg , be ium beropen beffr t>an ber bujlerni|]c tbo einem t\>unt)cr^
bar(ifcn(icf;te,2C. 3tem/5(po./.t).;x- ^:5nt)fi)ntalfoa((e®e((5ui()e,Cf;rif(i^re<
flcrDomDnb^rcfJer t)nba((eere j)eif](ifen ofer, Dati)^, 5l((e cre ©ebet , Dancffe^^
Qingt t)nD0uDen noercfe fun^oDf an^enemc, t>nD {)ebben erebegnaDin^ b^ ^aDe Dem
(l(lmec{)ti,(]en.
•• ' 'iSomo^ nu ouerfl De ijan^c hilU^t (jemene , Sf)rifl(ifc f ercfe , Daf red)te ^re^
flcrDom , i)nD Dc rec[)ten ^]>refier fi)n in Cbnf^o gemicr v>nD ^cf)i((igct tbi> <^f(en ampf cn/
t)c ^^oni ^13re(icrDomc (^brifli (]eb6ren, fo moff) Dod; in Dcr €f)vit](ifen j^ercfen ein
t^tbvDcnDiC^ ^rcfierampt f))n , tf)0 erf)o(Din()e frcDci? DnD pDcr orDenin^e, ocf tf)0 bu
f]el(in(3C Dcr Din(]e , Detf)om ^rcfierampfc De^ .^^^^'en (2:f)rifli, t)nfed 5)ocjenpref]er^
gef^voren, tvefcf ^]3reftcvDom @t*^au(u^ presbyterium n6niet, Daruan tbouorne
j. 3:}m. 4. gcrcDett)^, *vQnD Darumme betcn De ocf C^prilli Dencv , t)nD ©aDe^ mcDebefper t)nD
.g)uf^()0(Der Dcr f)cim(id;cit ©aDc^ , Dcim t)tf)it)enDi|]en ^rcflcrDomc C^vifli / Dartbo
<}eforDert i)nD i)ororDcnt, Dcr^ercfen Dcncn, Q5nD De eivijien t)nD t)nuorgencfftfeii
t)Orborgcn guDcv Dc(^ ^j3vcflerDomej^ €^rifii , im tDorDc t)nD @acramente f unDt Doen,
i)if)De(cn, Dar^^euen, t)nDDcm®e{6ui(jenapp!iccrcn,S^Dtf)ebbcn oucrflDifTe^^^PrCif
j. ^or. 4. l^evDoitic^ ^Prejlcri^ , neiK mad;t anDcrc offer , ii)acramcnfc t)nD (^aD^^Dcnfl tf)o or^
hmm , tbo(}cbvuf cn m\> pic^cn , a(fc De .t)ere (ihuflue Dc bogcpreficr fiiiuefl f)efft m^
orDent , (jeflifffet, t)nD fi)nen Dcnern in fi^ncm Minifterio cDDcr Denfie , fpne^ \^tf)mn^
Diacn ''livejlerDomcj? t)6rtf)of!anDe beua(en , QSnD fo fe anDcv^ Docn , fo fi)nt fc getvifj
M nid)t in Dci^ J^ogenpreficrd (lS;^xi\ii ^refievDom , f!)nt ocf fpne ^reiicr i)nD mcDe*
5e(pernid)t, fonDcrfi)nf Dc^ !43uuc(j^ unD 2intec()rifli Dcner, i)nD fpnt ^a(fd)e ^13ro^
Vh^tm mb £6(3cnpnpen , Dc wnDer Dem namen Der ^re|}<rDome^ (^f^rijli , cre 2l|f06^
dtvycDriucn, DnDmn^civinji t)«D e^xnnutt f6fen.
Q}nD
I. 25e^«ittnug wibcrb^s INTERIM. 8r
QSn^ t}^ oicn? J(T^ tvdr , '^at ® oDt ^at olDc '^epamcnte mit fi)ntm i)e!>|]e , %^re?
f!crcimpfe »nb ofltr loonvorpcn , t-nt) an fi)nc f]et)e ein npe ^ejlamenfe , mit einem be?
tern Jf;)0()enprefier ^rejlerDom Dnt) offer , tl)Or en?i(]en Dorfomn.ne t>nt) civic^en »orl6? «^i^. 3^
fini]e t)crorl)enbtbcbbc, nomclicf , fiynenctncjebaren @bne 3€fum €l)rij]um , !^at
fcebat ^>re|lert)oem Dt^ricbtebe , ^;)0(}eprefter t)nt) t)at Cffev M im(\m t)nt) t)iillcip
famen i)orfdning »ni) erl6fin(}cn?erc, t>nt) i)e ftoranbering t)ciJ ^]3ref]crt)6mei^ Dnt) of^
fevi^ t)ed olDcn \)nt) npcn '^cflamenteeJ , flcit in bev i^ovanberin^e ber ^erfonen m\) of*
fer^ , 5Ilfe t)at ijor cincn fiintitlifcn minfcl;en t)nD m off er , be t^nfchiilbiac ©atied fi^
ne, »nt) f^nc egcne ^Vrfone tbom ^ogenprejler i^nt) ein ojfev uan ©at)e t)ovorDent p^ ,
^nt)i)dl)e^^cvcn€f)ri(ii ^rejlerbom md)t tf)0t5cenk Dp minfcl)en traditioni)nb
€eremonien , 3bt mot5 ocf t)at t)tf)tt>cnt)i}3e ^rcflcrbom ct)t)er Presbyterium CHri.
fti nicf)t tvt)&er ncta(|cn t>n& actanet tvcrben , alfe M voare cn)i(}e t)nt) cni^e ^iOi(|e '■prc*
|]ert)om ^bvtl^i"/ mit barrcftnge fpner t)orbor(jenen tjnD evD.igen j]ut)er ficf t)orfirecfet /
SSnt)m6tcnncneant)ereo(fer I)enin(3cu6rettrcrt)cn, alfe€5vi}lianene, Q3nt) alfo,
t)nt)nic!)tant)evjS, fpnvot) im npen ^cfTamentcmiteinem fonbevlifcn offcr t)nt) ^re^
Oerampte bt<^mt , ^<\t v^ mit betti ^rc(lcrt)ome i)nb offcv €f)vifh' , tjnt) fo mptf),
»nt) nicl;t t\)i)Dev, tvil ocf t)e (Spiflel tbo t)cn (gbvcevn, t)e Collation tjnD ^ovlifin?
ge be^ olt)en t)nD ni)en ^veflerDomc^ t)ni) offcviJ t)Ov(l(in |ebbem
SDat 6ucv(it)orc|) t)en namen i3(fev^ in bev (Spi(lel tfcon ^ebvcern, fce OT^iffc
fcf)Oll)e Dovffdn tixerbcn , alfe t)e Interim-iSDcI)viucv tf)o flutcn tjovmeinen , taviimmt
je Denne ocf tjpDe eine feiDe fo fanoe tvumpcn , t)nD ftcf mit t)cfcn t^mmctf^d^en t)nt) Dii^
Denfffifen mxbtn tf)of)uDert , ^Qt mcn fe nic^t f enncn , t)nt) cre bet)rc(jcvpc nid)t mev«
cf en fcbdle , ^cit fe ocf ber 5?ercfen mit bcr iEquivocation t)nt) Ambiguitct bc^ njor^"
t)e«50(fev , aflcne t)en munbt md^en t)pfpcvcn , tjnb fe beDrcatn. ^t Interimiflen
it)etent)nt)t)or(ldntocf fulucfiinerem e^enen ©etDcten tt)of , t>nt) borcn betmcc^ mit
Ocfevtvebcn f6()cn, foIcfeincbet)rect)IifeConciliation, t6ot)ori)cnieafler@celcnf)ctl
torncmen , »nt) cinc <trun)lif e t)nb t)nmetf)fife uorfol^ing t)nb morbt /e^en ^obtfafi0e,
Dnfdjulbige Cbrificn anrid)t€n , '^^at Q!>C)\)tmt ttt)iuef grun^ficf , <»ffe eine fiinbe in ben
bifligen (]ei|l an fc vic^ten t)nb (Irafen tuert.
^at ©viilu^ Dnfe ^cre, JE)eifanbt t)nb^ogepre(Icv, hat ©acramcnte fj)*'
ne^fiuedt)nb bfobciJ ^ebbeingefettet, t)nb ttt)ierfei; barb^ beuafen, alfe hat tf;o etcn
t)nbtf)obrincfen , t)nbtf)0 fyne^ eniaen m\) miQtn offevfJ 5cbec^tnf(fe, t)nb batJ)bf
bcn(]eldui()cnfpeinefalt(]e fpife, tinetjortvijingebevwor^eiiin^bei-funbe, bevetDi(]en
torfonin^ t)nb t)orId(t'ng bord; €f;riflum , eine tjovcnigm^j mit bem J&even €f)vi(lo,
eine befcnteniife bct? gcfouen^ an €f)ri}]un7, t)nt) line Eucharlftia cbbcv bancfoffcf
tnbtefen€()vi(lfifevenid;eitt)nbleue, t;^vc(^t.
S^at 6ucv(] bord) be tt)Ovbt in bem Interim , ^tmtt hin i)nb ttl^et , t)e Com-
muniont)nbiietin(}begbfobed€5tif^t. tti bem ©acramente ben £eicn t)nb gcmcncr
ivcrcfcn fd)0lbe cnttagcn tterben (t\)enfe be Interimi(lcn ^ebencfcn biffe^ orbc^ affene
besctcnbe^) ^nbbord) bijfett)Ovbt, 5)atbotf)t5omi)ncv5ebccbtni(|e, fd)Olbeber
^apm 97?if^offevt)flm$erenani)evic]bt«t, S)nbt)p()efettet fpn", ^^einc fd;enbtlif e t)t5^
2 3 wv
worfcf^emeuDelo^m, t)cr (tcf be S)uuel fuUie(l (be t)ocf;ctn %nsei(t i;^} fc&eme»
niote.
Q)))t)afmen6uet?(lfec, Mbt iHterimi(lennic^f($ Dt^ gubem ®en)eten cbt>cr
Q)abe^n)Drbei'ei)en, fonber allene/e^en cv^emeten, t>at ^mtfilih (^obtfofc i)i^
SlffgdbifcSe tvefent fartt)en t)nb fmiicfen , t)nb alle ei* datum barben (jertc&tet f^) , bot
feben^an)e(l0t'itit>el^ernetvoIbentDebber»pric|)ten, mtb t)f 5 bem interim ein Ite-
rum, t>nbt)t()l)eibeneinenlnteritum (inbe^4)iiue(^nanten) mafen, tt)iUent»|^
t>ff> be^ J^eren (l()uiii e^enen rebett, tjnbbe^ ^po^leld lerc, fortcrc bebre^ert^c m^
t^flcn»
^nb t}i ere mnim bd.fe ^eweten t>nb l^inberli^li^e Dorfelfcf^ing hmth tlmotf
ttemen, I4)atfea[lene, bar fe t)an ber Communion be^ (^acratttente^ reben^ M
et&ettbe^ t)nb nicj?t be^ brincfenbe^ gebencf en , barmit fe Dorfwegenev n?ife \itn gc*
bxmd Dan ber netin^e t)nb Communion beiber bele be^J (Sacramente^ , alfe be^ liue^
j)nbblobe^€f>vi(li, t)nrec&tfc6e(ben, t)ttbbe^ Jg)ercnorbenfnget)ttb infef»tin^ tjorbo*
tttcn, @obt ^nb fptten fdne , benfcf)i5renfcf>olben, t>orlacf;en, t)orfpottent)nbt)or#
t>5men in ft>item njovbc , orbenin^ t)nb muh , ^aricgen fc bod^ t^o crer befc()oun)im
gc, nocf)ber Concilienautoritet, no(^ gcfe&rlicl;eit, ttoc^ crev erbic!)teben Con-
comitantie , ebbcv mt \)^t fiif^ fpn mac& , mit gubem jjemeten mogen t)6vn)enbctt ,
SBcntc t;bt \)& bem n)ovbe &M t\nb bev ovbeninge Sbvi(ii tbo n)ebbern , t)nb v^ eitr
Q3abe6la(tevlife mei|levj;c , bavbovd; ® obt be billisc @ei(t , t)nb be ®6ne ©abc^ tbo«:
©cbolc gebvacl;t , m\) t)or cinen t)nuov(ienbigen ^efct)ulben t)nb ansegcuen n)ert , t)a«
l)cn ^6n)e(?en t)nb f^ncitt anbattge.
^cwilebelnterim-^d^riuevna^euen/ batbcJ^crcbcualenbebbe, tcat ©a*
cramcntetbo fi)ner ®ebecbtni(fe, tonbocf tboeinerfali^en nerin0ber@eelcn tbo ne^
ntcn, '2Goriimnte laten febenne in bi(fer fali^en nerin^e nici;t etcn mb bvincfen tbo^
tiopc bliuen , m t;bt be J^cvc be(ft ittcjefettet , mh be 2lpo(lel i)nb be ijan^c olbe &t\^-.
lift 5(lc)emeine ^ercfc gebrufetbefjt, Q5nb m i)bt be^ ©acramcnte^ arbt t)nb na^
lur, nafpiterdefinitionerfbrbert, n)entej)btfcbal ;oi)nberbeitt (td;tlifen tefen ber
©acramente ft)n be i)n(]d;tlife noarbeit, ^d;olbe nu M (Sacrantente ber Coittmu*
. ttion €()ti(ti eine beilfame nerin^e fi)n , alfe t^at Interim tbogijft , fo mdffe Ijiyv jo nicf;t
allene ttf)m , fonber ocf brincf en tbofamenbe fpn , ttjcnte brincfcn gebort euen fo njol
tbobe^minfd?ennerin()c, alfebatetent, fd;albeminfcbelcuen, tndtbenfe|obeibctbO:>
()opc fpn , iQnh fo \)<^t ni(f)t fi)n fd;olbe , motben bcibe ^api(ien , <^opbi|ien t)nb In-
terimi(ien na<)euen , M (5cf in bev Communion bav allenc cin beel bed ^acvamenttf
gc^etenn)6vbe, batDtf;n)enbi(je t)nb (td)t(ife tefen, mit t)tmbat intDcnbid; betefent
wevt, alfe bebeilfaitie gan^eneviitcjet»nbevbolbin,()t)nfevfee{enin3€fu€bvi(lot)nfem
Jpercn, nid;tt)or()e(ife, (^otvolbenDcnnebe netin5be(?®acvamentcdt)cveinef;aluc
l^un3evi()et)nb b6ti%itcrin9ef;olben, alfebefvnplecft, bar allenc brobt t)nb nccn
6rincfcntge()cuenn)cvt*
S)atproportion m\) QtMf)tit in bcn ©acramenten , alj^ (jnabcntecfen , Dnb
bemebatbetcfenttDert, fi)n ittc^te, lcretbe5lpo|]el bubtlicf b(trbefpricft, 3:Boi)bt
cjnbrobti)^^, fo fvn m ^cie cin Ipit / betipile tt)^ allc ein^ brobe^? bee(f;affricb fDu,
;. dor.
I. 'BtUntnuB mbtt bA$ INTERIM. 87
;. Cor. jC. *^ni) fccf^t St Cyprianus in Epiftola ad Mag, ^at euen t)ar'oci*cf) Dc mi^
6)iit ^er ^et)ematen €fn*ijli t)ovfidn tvert , t)at fc \m einem broDe eten , t)at t)an Delcn
fdrncn / t)n& oan cincm \ioinc , De Dan »c(en Driiucn i)nD beren gemafet p^ , i)rincfen.
^en nu Der tcfen et)t)er ©acramcnte e(jenflife <)ebruecf i)Drant)ert tvert, fo
mtt ocf t)e t)uNn() miD t)cred;tci)Drf]ant t)er(5acramentct)Drt)uncfert mtt) i>p(jef)a=s
iicn, t>nt)9^Der5aIuenmmd)t, ocf ;e[)cnt)ci^J£)crcnn?DrDtmit) orDcnin(jc, i)nD be^
(gacramente^bcDuDinc)ci)nDt)or|lanDt, ocf/escnDererjlcnfcrcfen ^cbruccf, inDcr
Euchariftia cDDcr Communion Dc nctinge Dcd bloDc^ €f;rifli , Dcr S?ercfcn enttl^eem
*• ^c ^erc €[)ri|]ud fed;t , Dat De Communicanten fc()6lcn allc ntb fpnem ^cf^*
cfcDrfncfcn, !^c^amcflGelafius5eflt(3ebaDen, Datmcn Dat gan^c ©acramente cclafius;
ncmcn , ^nD a((c M bloDt ^h^i\li Drincf en fd)6lm , cDDcr ^on^ t)am ^ncramcntc a(f ^
gcDreuentDcrDen, ^th^tf) i)Dt ocf efn Sacrilegium, Dat ^acrament t)an cinanDcj:
fcfeciDen, de Confecratione;, c.Comperimusdift. 2.
Q)nD fecbt St. Auguftinus , Dat Dc proportion (n Dcn ©acramcntcn (l;rt
mot^ , fo fe anDcr^ <SacranKntc fi)n fci)5(en , ©pricf t a(fo , Si Sacramenta quan-
dam(imilitudinem earum, quas figurant, nonhaberent, utiqueSacramen-
ta non efTent. ^at 1)6 , ^or ftcf Dc t^t^nJcnDiijen tcf cn mit Der rDai'f)eit De^ /cnncn,
Dc^ fe tef cn fi)n , m<l)t t)Dr(!cIif en , cDOcr ctnc QtU)dl)tit htbbm , W i)d neen (Sacrasf
wentc S^m^tl) fcbD(Den ftcf Dc Interim-iSd)riucr bi((icf cincd betcrn crtnnert beb^
hm, Q3nDDeteiifamcncrin()eDerfee(cnnid)ta((enet)ppetctl^ent, fonDcr t)ppctet5ent
t)nDDrincfent, t^o(ifcim^ucnDtma(cDe^ ^erefereret, t)nt)Dc^J^erenDrDeninget)nt)
infettinge, ocfDcrolDcn^crcfcn gebruccft)nDorDcnin5c l^ebben (aten^an^ fpn t?nt)
bliucn. . '
2)atDe^cr<€5ri(^u^ mttDefTcn tvorDen, *^(^i Dotbtf^o miner gcDccJtnffre,
cin offcr fvncr ^cDccbtcniffe , tjnD De 5(pDf]e( t^o Demfu(ucn Dffcr , alfc Dc^ nocn ©efct^
U6 (n)oDatInterimDatm)e^eflait]cntc mit fi)ner(erc t)nD amptc ncmet) ^n^tt
5cordincrett)nDgctt)j;ct, t)nD cmc Dat offerampt De^ (iue^ DnD b(oi)e^ €f)rij]i, inDc^
broDc^ t)nDtt)i)n^ (3ej]altfd;o(cbeua(cn, t)sD De Communion \)m\m affgefd;eiDert
l^ebben, r)6 t)nrecl)t. 3?Dt tverDcnt De InterimijTen ocf in cn)id;cit mit bcf(enDi^ei:
tvar()eit nummcrmcbr bcitjifen , Q3nD X)6 cin (of^ t)nnutfe ©aDe^(afIer(icf ^cfwe^e,
<t((ene Darben ^ericf)tet, Datmcn Dcr privat 50?iffen srutvcf, gcrnc tTOD(Dc t)pmu6cii
t)nD tvcDDcr anricbtcn.
^enn Dc ^apiflen t)nD Interimi|lcn nfcbt bo(5(tcf t)nD moDttioiffid!) t\)D(Dcn Di5?
rid;t, b(tnDti)nD DDfft,i)nD3^fu€5riflD, t)nDDcm()i((i;(!engtcif]cntcbttt)eDDerflrc^
uen, fo f6nDenfeltd)t(icf )^t6Dc^^peren, t)nD Dc^biniScn^aulitDorDcnt^Drfidn, Dat
tiffetDOrDt, Hoc facite in mei commemorarionem. ^at Dot^ t^O mpner Jje^
Ded)tntffc, Q3an Dergan^cn adtion, tvercf^bnW, ^nDEuchariftien^creDctfv, S0?atf.25.
t)nDnecnDffcrt)anDcrCommunionDeg liuetJ t)nD b(DDc^ affjcfd^eiDcn , ^pnticDc in ^JJarc. 14;
funDerf)cit an^ericf^tet i)nD incjcfettet fi) , -IIGcntc Dit i;() /o De^ ^eren Inftitution cDDcv ^"£: ^^* ,
flnfcttinjjDcr EucharifticneDDcrcommunion ftne^Iiue^ i)nDbfDDcf5, S^t nam Dat ^^^^^'^^^
broDt, DancfeDebracfpDt, (tnffi^DtDen^un^crnt^nDfpracf, l^rind^ctancDarut^,
t At M\) t^o min^r scDccf^tniffc» ^at Dit nu f;cren fc()D.!Dc/ vnD flffenc fo t)cfc ^efccf)!
fi?n/ ^atctDeCommunion \)t$ liue^ <ll)vi^i M ftcf blluen, i>nt)be^ercfen5e()0l?
t)en, ©^Sungevn j3uerfla(feni?e^l3ie|iev, t)nD lurDe Succeflbren ebDernafomeltn*
Qt, in Di JTem ni;en ^reflerDome fd|)6Ien Dat broDt t)nb wyn , M \)e be^ J^eren Sl^rijli
Ippnb bloDt, Deu) ^cmmelfcf;en DaDer tbor seDec[;tni|]e onD bancf barfceit offern , miD
nicbt ber €()ri jKifen ©emeine t»t()be(en , a(fc icf t iim geue t)nb t)tf;bee(e, p^ bc apenba^
i'c t)nn)ar()eit, Q3nb m milm be (euen 4nterimi|len t)nb Sophijlen 5l)r bocf; tf;o6oj
pebrincien, ere(ofeerbicf)tebe5(ofe, mitbe^^erenworbe, barutf^febocbmiKen^n^
Dcfmdten, ereni^eofferbemifen, fcf)a( ubt anber^ betvifet fpn , t)nb ereComment
tvdr mafen, 2l(fe hat Facere im Suange^io t)ttt offernf t)nb Mt €t5ctt)nb brin^-
cfet, fcete, batbe?0?ifdpapeinbergemeinea({eneetent)nbbrincfenfcf;6(e, betvt(ef(av
t)^, batbcn(icf;am€5riflt etben, t)nb fi)n bfobt brincfen, mf)tt Qtit, ^nbMt
(Facitehoc) :5)otf)bat, f)ernat)o(get, t)nbbarmitallene be^etenbe^ t>nbbrincfem
De^^ebruecf angetoget, t)nb neen nt;e offcr oeftifftet ivert,
• 97a bcm ouerjl be Interimijlen be 5tercfe Cbrt(|i barf)en \x>:*Mn auerreben,
^at Hoc facite, "^nt bot(), allene ben giincjern €hn\ii , a(fe ben ^reflcrampt^
ft; gefecftt, t)nb euen benfuiuen ^ungern, t)nb nenen anbevn, Dam ^cven Cf)riflo
ocf a((enegcfecf)t^^, 9?emetbenetett)nbbrincfet, (gotvoibcn wi) 3erncf)drent)cm
bcnIntenm-?0?ciflerctT, ^obatqueme, batb(tetf)entenbbrincfent,nicf>tmit t^o
bem nt)en ^re|lcrbomet)nboffer0e()i5rcbe; ebbcr tvo pU ftcf be^euc, hat be Eucha-
Wia t)nb Communion, be^ (iucjJ t)nb b(obed €f;riffi, ocf nicf)t aKene ben5fpo«
fte(n t)nb eren SucceiToren, gan^tboge()dre,fonberocfbergan^engcmene, ^etvi^
(e bed ^eren €f)ri|Ji tvovbt, bcue( t)nb orbentng , aOwe ben 2f poffein fc&6(e angefettct
V)nbbcua(enft)n, t)nbeuenbenicnnenbcn0efecf)ti)^, 5fccipite, ^omcbite, ?Stbite»
Olemct etct t)nb brincfet. S)cn i)^ ocf gcfecbt , Hoc facite. ^6 \)at nu tvdr , fo \^ff
fet ocf jo mv t^nbijewifre, M bc 2ipoftcl be (jan^e j^crcfe im 2lucnbtma(e reprefen-
teret^ebben, tDcntefe f^nt a((eCommunicanten^cn)cfl, t)nb f)cfit ncmanbt gcof^
fert, <^nbfoi;btna3e3euenn)6rbe, bat fe barfit(uefl im^fucnbtma^ebedJpcrentl^o^
ge(tf e ocf be ^rcfter bed ni;cn ^rcfterbomeiJ geprefenteret bebben , fo f an boct> barutl^
anberg nicf;t gef (atcn tt)erben, fonber \)at Communion t)nb ^at ^ancf offcr ein bincf
fi)nm6t()e, t)nbbat Hocfacite, nicbt^ atibcriJ fi), bcnn bat ©acramente t)t()bc(ett
t)nb jjebrufen, ^Bente Edite , Bibite, Hoc facite, (StetS>rincfet, t)nb botf) i;bt
t^omincvgcbec^tntiTc/ 0ef;6rttf;of;ope, »nbfanebDermotf)nic|)tt)an einanber ge#
fcf;eben tt)crt)en»
^^t mn \^m lnterimifIenercm^at\)cfletl)0^ube, t)e(e ficf;ter, na tvtvQi^
fertDCbeafubtilitet tbOerf)0(ben, !4^at De Qa\]i}t Euchariftia t)nb Communion bc^ lifi
ue^t)nbb(obed^5ri|li/ a((enebctt^rcrternbe^nt)en-]3reflcrbomeg were tljOQttsmt,
t)nb nicf;t tbo^eborc ber ganfe^n €f)rifl(if en ©etnene, uifc M fe ftcf t)nbcr|ldn, ^tt) beS
^eren €&ri|]i 9^acbtma(e, twce wbcrfcf;ebcnc t)nb m\ einanbcr gcDecibe bincje , a(fe
etne Comm.union t)nb oflFcr tf;o maf enbe, S)e Jpcre €f>ri|]ud Mttt ailtnt tbofamcnbe
i)nbbcuc(ett)bt t()Ofamenbe ft)nen3un9crn, ^emctetbet, brincfct, i)nbbct()t)bt
i!)o mi;ner aebecf;f niffe, bavumme 2tl)6xt fit tofamen , i)nb motf; ocf tf;ofamcn biiucu
^ t)nb
L ^iUnm^fi Wibtx 64$ INTERIM. g^
^nDsebrufetweiDcn/ tDt)er pDt p$ M^mn 2iucui)tma( cD&ei* Dancf vnl) QiU(i)U
BijTc offev nlcfef,
^e ^}>apiftcrt 5cbben afh-e&e bci' ^crcfen \)<\t blo\>t ©rijlf gcnamen mt bcro^
uef, ^cn fe nu tjorban allene t)en lid^am €(>ri|]i er ocf nemcn »nt) roucDen, fo f;eDDeri
fe pDC allf oma(e , tnb mtkljten l)arna erem ^euaUcn bceJ (Sacramcntc^ De(J liue^ t?nD
fclobc^ €()vi|ii, Dnb cre^ erbic()tct)cn ni;cn offer^ (jc(>ruf en, t)nD baruan fo Dele 5illicf)eit
»nt) i>ort)enf!e t)orf open , alfe fe mit cren ?[)?i|Ten bettel)erto Qt\>dn f)tbbm , ^ente
njcn cnebeit)ebato|fermil)t)cnetingci)e^@acramfnted tfto()eti5reDe, fo (;ebDen De £ei?
ennid)tdme5r, be ^apcn 5eDi)cntaItomale/ t)ni)font)entt)flrnan?ofe0erncivolDen/
hn anDern t)ure (jenoc^ uorf open*
S)att)or(^batn)Ort)t, Hocfacitcinmeicommemorationem. I^atbot^
t5o miner scbec&tniffc, nid)t tin affgefonbcrt m;coffcr t)nb ^Preflerbom, fonber btQanf
(^e Euchariftia i)nt) Communion ber gan^cn ^^^'iftlifcn ®emenc tfto tro|]et)nb gube
^e(li(ftett)nDbcnaIcnfi), t)nb t)nuorfcf;ebentlicf tofamen Qtl)6u, betiijjet (gt.^au^
lu^» i.€or. I f. f (drlicf barborc^, S)at5cbe^^eren21uenbtmdlftebcdinber(2bri)i# i.Sor.n,
lif en ©emcinc f;eflt ^ebrufet , tjnb cinen jjemeinen bifcf) tfto etfjen t)nb brincf enbe f)e(ft
«nc)ericf)tet , bar ncmanbe ^ct^emet f)e(ft fpnen e^cncn bifc^ tjnb 5lucnbmal antorii^
tcn onb t^o fcolbenbc , fonber ^ebben t)an einem brobe et^en , t)nb t)rb eincm f elcfc brin^
cfcrt; t)nbtf)0(]e(ifebe€ommunicantenbe^(iue^ t)nb b(obe^®ri|li^enetenmdtl)en,
Q}nbbe2lpojWfed;t, M fjc i)bta(fo t)am JE)ercn cntfan^en ^ebbe, ben>ilef>cncen
npeoffer(}eo(fert, ocf t^o o(feren nicbt bcualcn l^effte , t)nbbocf;cn, alfe l^e pbt t)am
Jperenentfangen, ge()euent)e(ft, 3(Tctgctvifle tvar, batbcjJ^cren orbcninge ebbec
meininj}c nic()t pe, bat ane bc Coramunion, m be €f)ri(l(if c ocmene ancjci id)tct, bat
(pff t)nb b|ob €5n(]i fcf;al (|eo(fert njerben , fonber M bed Jperen ^luenbtmal ein Eu-
ehariltia, Communiont)nboebed)tni|]e€5n(iifi), t)nb nid}t cin 0}?if^offer , \)(\t
be ^ape m f?cf anene f)Olbt ^nb offer t , i)or be leucnbigen t)nb bobcn»
^btp^bem >S)cren€5ri(tot)nbfpnen3un3crnnpinben(inn5efamctt , ^at
tin npe $re(leratnpt mit ni^en ^re(]ern »nb o(fern , borcf; \)te ^eren 5(ucnbtma( fcf;of^
beangeridjtetnjerben, ^nb fo Hoc facitc in commemorationem , f)etf)e einnp^
(je^]3re(lerboem, t)nb n^ Cffer anricfttcn , t)nb npe ^rcfler tnn)i;en , )b 5cfft @t»
^aulu^ cjenjif^licf be cjfln^c €orintifd;e^crcfe cbbcrgan^e€5ri(](ifct)orfam(in0ettD
Corintbo, barinnefinber, froutDcn t)nb mcnne, o(btt)nbiuncfiveren, tf;oprc(!crrt
gcmaf et , t)nb M ^re(lerbom t)nb bat nt)e o(fcr ene famptlicf ttouorf;anbe(en t)nb i)6r^
to(idnbe beualcn, ^HJente f)e 5eftt i)bt bcn Corintbcrn ^e^jeucn , alfe f;e r)\)t Mm ^crcri
cntfangenf;abbe, mmlid, ^atfebc^J^ercn€5n(lili;fft)nb blobt, ctcnt)nbbrim
cf en fd;6(cn, tl)o fi)ne^ bobe^ ijcbcd;tniffe, tjnb in ercr ^emeine, bct^ baf bc J&cre iDcbbcr
f umpt, benfuluen t)orf unbigcn , 3^ m nu ber «}>rc(ler ampt t)nb ofcr allenc, fc()d(en fe
allene bcn (ic[)am t)nb blobt €l^ri(li etcn,brincf en,of)crrT,fo (i;nt tmv na @t. ^auli orsJ
beninge, alle dhriiitn ^ref^cr , t)nb ^cbbcn mac()t bit bancf offcr f^o^olben t)nb t^oge^
bruf en,5f Ife \)at (gt.^aulu^ bcn Corintbern ff)o gebruf en gifft t)nb beuclf,t)nb bcn ar^
bon. . nb be t)norbeninge, bebarbi; inseuorett»a^ crn(]Iicf |]raffct,t)nb barbp oef ant6^
gct,bat t)clc mit f ranc§f)eif/t>nb ocf mit fpflif cm bobe,t)mc bc^Sacramcntcj^ mif&bruccf
90 25ef5riew6S ^« Sir*ett Jtt S^tttibtttg*
geflvaffet t)ni) auevplct tvcven, 93nt) r ^ 5t)vut[) f lav, t)at neen fiilcf ^?ifc?o(t*ev ^an (Zf^vi^
(JoDevov&cntfi^/bavw^^tt^^^^f^^P^P^"^**^"^^»/ »nt)batfem ere n)tncfe(mi(Te offevn,
S5at5uev|li)nt)ev t)cm €uanfleIio e&bev npcn ^eflamentc cin presbyterium
ip, Q3nt) l)at &at Sefevampt tobei)enen, t)nb t)e (gacvamente t)t5tot)e(en, in t)ev €^vijl?
iif cn ©emene nicf;t fc&6(c vcbcvmanc (jcmcne fpn, fonbev a(fc ocf im o(i)cn ^efiamen^
tet)e o(fcvi)nt) ant)eve Q5at)e^t)enflc ovbentlicf t)ovc[) bc Q3vef]evt)t()tovicf)ten befiedet ^e^
tvefi i)^ , t)at a(fo ocf anenc vecbt bevopene ©ot)tfvucf)ti()e frame mennc, mit t)p(e()(i!n^
geDevf)ent)e, et)t)evt)cvge(ifennutt(ifenCeremonien int ampt tngefetfctDnt) beftcbiV
get, t)emSef)vamptet)ovfid!i, t)nt) na Dem bcuc(e €^vtf]i , bc gei\?a(t)t funt)e tl^olo^
fent)nbtf)obint)en(3cbvufcn, t)nt)t)e@acva!nentem()be(cn fc()6(en, t^ec^tenmi) nicl)!
on, 5((fe m) benne thou5vne ocf bavuan tt)tDev gevebct f}eb(>cn , '^at mx\l t)tf)evf)a(ue
i)evDifpenration\jn& !tetin(3e be^^Sncva^nente^, fo tbo bev get)ec{;tni|je t)e^<g)eve!t
€^v((]i t>nb fvne(J eniDcn , etTJtgen t)nb t>ii[Ienfamen offeer^, barbovcl) allc f;i[(i.0en
!)u[Ienfamen jjemafet fi)n / ^'^t ocf llebci^ bttl) m bev VDcvitcnbc fcf;a( evf)0(ben tx)evben,
itod; cin anbev t)ub n!;e offev fp, \)$ wthbtY be @cbvifft t)nb tjnfen mxm €f;vif}{tf enge^
lonm, i)!ibtt)evtanc()vunbtt)nbmavbeit0e(evet.
S>at began^cEuchariftiat>nbCommunion be^ fiUCf? t)nb blobe^ C-^ivtfirV
nritbcv^rcbi()e, btm©ebebc mt) bancffeg^inge , iwlcfe ein Sacrificium laudis be^
tm, t)nb bcgan^cAaion be^Sluenbtmal^ €.§)vifli, Cin Sacrificium Eucharifti-
eumCommemorativumt)nbRecordativumf9, S)at \)^, M \)\)t cittS^ancfOpf
fevcbbev j)ebec[)tmffc fi) t)nbf)ete, ebbev fufeJ abfolute, ein offer, M\)6tm®o^i6f-
J)enfi, t>nbeingubtt)nbtD0((3cue[(icf;tt)cvcf, invecf)tcmt)ovflanbc()en6mctti!>evbe, (o.^
tent\)i)b«nnt)aven, tTDcnte ivi) iveten tt)o( bat befu(ui^enCatacbrerest)anbcno(ben
t)elc jjebvuf et, 6t)ev|] t)e(c anbevi^ a(fc fe be Interimiflen gebvuf cn , ^i) faten 6ucif be
fovme a(fo toreben f)en,0(in, ben^ife i)btfuf^ in bev btdi^icn ©cf;vi(fr, t)nbbeno(bett
Theologen gebvucf (tcf i;^, bat a[[c Q5abc^benf]e t)nb gubcntrevcf c , \)t ©abc tbon e6*
tmr ben|]ct)nbbancffe0()in(}e0cfcf;een, Sacrificia, oblationestjnbhoftiaegcnomct
VDCvben, Q}nb batoffevninibfacrificare, bet^c &c{'bt$ bcnf^ totbvic&ten, mibgubc
mxch &a'ot tbon tf)xm , bancffcs^in^e J)nb get^elli^cm ^ef)Ovfaracfovbevn t)nb boen^
*Bgu«. a(fe ocf f;!)vuan St. Auguftinus tiicftenijTc gifft/ Lib.X. de CivL cap. .VI. mi
fpvicft, Omne bonumopusDeobeneplacitura, quod propteripftimfit, 6cad
3Jffll. 3. Deum refertur , facrifichim dicitur. ^at \)^, (\IU 0Ubc tVCVCf C bc ^abc ^mtili^
fi)nt , ^nb tbom bcnfle <^M gtfdm, offevc fpn t)nb l)ttm , ©0 betb ocf be4.^fa[m
fvamtcl;eit, U(]it t)nb gebovfam Q)6bt(ifev@cbabe , Sacrificium JufticicE , th\ o|f er
EccieC 3T. bev()cvcd)ticf;dt* CQiib^efu^ @i)vac& cap. 5 r- ^petf) cin ofev , t)p ©abed (2kbobt
ac!)ttn()ef)cbbcn, t)nbftcft)0vi)nvecbtt)nb|^unbcf)6ben, ©t.$au{uc5 Ofom. 12» nos^
lvhfil«\^' met ben o(ben mtnfc&en bdben, t)nb jlcf bem ^eren ganf? in fpnen gcl^ovfam tJiib tDtaeii
wp.2' [^^gtmnr einf)if[tcbt?nb®abet\)o((3euen(cf;offev, ^nbtl;oben^5i(tp. cap.2. no^
metl)cbcnQ5e(ouenanC$vtf]utnetnoffev, Q3nbv)^bifTe fi^tm t)nb tt)ife tovebenbe,
i)tf)b«mgefctte?D?o|1f)ev^cfiaten, t)nbbovd;bc, fot)tf)ben36ben t^o(2:ipvijb befc^
xtt, mben(3ebTuecf(]ebva<^tt)nbbebolben, ^cntetn bem®efette fiijh afle t)!ib be
i>6?mmepen ©(\b?^be(ipc, inbetioffevn 2^H\h ^^^ ^^ W^^ ^^«. *>ff«rngebvufet
L 25cf5rttttug JX>ittx ^4d INTERIM. <^t
fp, S)at nu i)pt)i(Teavl)tttn&tt)ifetf)Ovct)m^ bc^an6eEuchariftia vnDCommuni-
ont)e^Iiue^vnt) bfoDcjJ €$vi(li, i« i)cr ©cmenc ©atx^ flcl^oi^eo , ein offevfDunl>
tete, bat(atenivt)(}efcl;eem
X)at m t)em ^ebvuf c bev @($vi(fi:e, t)nt) l)ev olben ^ebev be ©abe^benfle t)n&
^uben tvevcfe, be @abe tI)on e^ven , bancf e, t>nb jjel)Ovfame na fi)nem tv>ovbe cjefcl;ecn,
Cffeve^cten, Dnbbatbefultiigcn.qubctvevcfcboen, offcvnf») ttnb f}Ct6e, \)nbbeEu-
chariiHa onb Communion bed ^lucnbtmai^ d^vijir, cin oftev f» t)nb 5et()e , t)nb bat
t)cfuluigenEuchariftiat)nbCommunion ^anbcln t)nb (jcbvuf cn , o(fevnfI)t)nbf;etf,
i\)ebbevfccf)ten m) \nd)t , $t>t bdvjlcn be Interim - ©c()viuev^ biflen tt)0i-bt5abev oc^
tiid)t crt\vcf cn , n>t;tt)evenbi|Tern?orbt6a(uenmifen mf)l t&ofvebcn, tvcnfebevecfct
i>ov(ldnt)nb(}cbvufentvo(ben, Oucvf]bati)t5evf)afue bc^offev^ (Jf)vi(li, M' f)t ftcf
btm ^([\)ti' bovc^ ben bobtt^o onfcv t)ovfonin(je geoffevt 5e(ft, nocb ein anbev ni;c of*
fev cbbev tivce ft)n fcboiben , tfco t>nfev Dovfonincic, i)nb bat be ^V'iuat ^ifle, bat;
«ene Communion na bed ^txm ^^viiii bcucfe t)nb ovbcnincje cjefcl^ut^, tinofftt
fpnfcf;o(be, it)erbenbeInterims-(Scl;riuev^ in en)ict)eitnic^t bctt)ifen f()ncn, noc&
W5bcv^i((i(}en (^cf)vi(fr, t)at p\)t bocf; adene bef]cnbic^fonbet)nb m6(let)tf)bctDifet
iverbcn, nocf;i)tf)bevo{benTheologcn ^c^viffte, be fe tf;om fc^t^ne inuovcn , eve
toa(fcf;ei)nbt)ovu(5rifcJe(evet)anbcv^aiveflmi|fet5ouovfccf;tcn, t)nb bcvfu{ui^en cin<
anbeve 5^afe antf)Oftttcnbc , a(fe fe bettebevt^o gc^at f;cfft , "^nb bcv ^apiftcn 5iff(ji5;
bcvi)c, mifebvuctf imbbebvocf;, betf;f5ot)avi\)ent)nbtf;o5ebecfenbe, barf;en benn bc
avbeit tm ganfeen ^of e Intedm ()cvid;f cf i)^.
S)c Intcrimif tcn fu(uc(], t)nb a(fe anbeve^efevbe t)nb i)Ov(!enbige ^a|>i(lcn, ft;tt
be^inevcmecjengciDcfcnaucrtuaet, M cve ^apiflifle pviuati-O^Jiffc, bavinne beli^
d;am t)nb b(obt 3(Sfu C«&vifii nicf;ttvevf t)tbgebe(ef, ein 5lffc}6btfcb tvef^nt, ein ^mvof
licf i)nsef;ovfam i)nb befpottincje bcif J^cven Cbvifli , t)nb ein futfev bcbvod; fi;, t)anim#
mefofd;un)cnfebcvoavf;eif, t)nbbe5e(penfi'cfa(lenemit t)a(fd;cmfd;ine, i)nbn)i[Ie»
aft be fafc nicl;f, fc()un)en baf £icbf bev bifli^en @cf;vifft , (ge fcboiben l>i^t Qucftio-
nes tvun){icf t)nb bef]enbid;(icf t)tf;bcv ©cbvifft banbein t)nb expliccven , efffe k Pri.
vat-g}?i|fc , bav be lid;am t)nt) b(obf C^vifli nict)f n)evt i)tbegebclef , t>m ^tvm mxt
inaefettet, (Sfftfevcd;ti)nb®abetvo(^euc(licf;, efltfcancnetbov flebed)tntfTe bc^ eni^
gcn eiiM^cn i)nb i)uncnfamencn offev^bc^ bobe^ (l-^xifii, cbbev tf)0 bev t)ovfi5nin()e , <tf^
ivcnbini}e@abcj^fovm^, t)nb er(angin(j bev(jnabet)nbafle^(3uben, t^an^abeange^
fetfef tt)eve, e(ftinbcvPrivat-?0?i(Jebafbvobf t)nb n)i;n, ocf bett)ave(ic()ami)nbbat
blobf C^viflij»;, nabcmcfcbc^J^even ovbenin^e t)nb tvcrcf nid;f t)^, eflt bem f)tmf
melfcben ^abtx , t)ppet ni;e be^ JjDcvcn €^vi(ti (t;ff i)nb b(obf f an jjcoffevf mevben, t)nt>
efftbc Communiont)nb nefin(}cbeg(iue^i)nb blobe^ C^vifli, t)nb baf offev ein m^
bevfd;ebenn)evcf (l)n, t\)i)tv efft fcbt; cinanbcv ft)n,' t)nb alfe ein bincf fofamen (jebovcn,
t)nb Sacramentum i)nb Sacrificium cin bincf ft) , na bcm ^ob bovd; bat^amf
mente fi)nev jiemcnc fi)ne gauc gifff, t)nb bovcf; bc facrificia @abc t)an ben minfdbcn ^tn
Qtimwtxt, i)i)bc(fti)Dtnicf)fiToebbcvcinanbevt;^, entfangcn, ncmeni)nbgeuen, eiti
(Sacvaitiente t)nb ein Sacrificium fpn, J^atfiiluc mxt t^o unbevic^tinjK ber il^crcf eti
benjKicf , m\) ocf tf;o kn mwoxtn pnb beanrlten ©enpeten n6bic[) , ^^it fldn 6uev(l
Q?? i De
te^apijlcn t^nblnterimifleti \>6xbi) m\) tdgcn aflene einen (ofen ttnt) tjnnobi^en mxt>tf
fn>c^/ eant)entt3i5i't)enoffcr»nt)offern, Daniant)ocl; nene loneinid^eit in bev ^crcfen
^^, ^cntebetvi(et)ati\>ortofrert)nt)oflrern, fo mptblufftic^ imgebrufet;^, alfet()0*
u6rne geWrt)t , i)^ nemanDt bt M mmim , ^at M 5luent)tmdl ^^xifii ein DancC
lont) geDecf;tni|Te offer, Dnt) t)at 5(uent)tmdl ^olben , t>nt) t)en (icbam bnb b(ot)t €^pri(ii
»tbt)e(en, offcrn 5cte, Q3p t)e wife gcfcc^t, m t)eo(ben Theologi l)aruan gercbet
fcebben, Qbtprangen ducrj] be Interimiflen mit bijfen tvorben, &arummebatfe be (u?
t)t blenben mogen, t)nb mit b(oten n^orten ben 5upen barbeim (eibcn , M ere ^if^t tin
offerfi), t)nbbatfcetmedfcI>t;ne^t>ortt)enben, t^ecn fc ber o(benQ3eberfprdfean, 6f
t)cr|]9an^t)ntrum(icf t)nb t)a(fcf)(icf.
S)e o(ben ^cber f^etcn anc afle Superftition offern , be ©abe^ ben(?e beflcnen,
^ i)or6anbe(n t)nb p(e^en, a(tc t)tf>eren (^cl;rifften f (ar t?g to uorneracn, QBente a(fo top
Orige. bcjTe arbt fec()t Origenes lib. II. in Epift. ad Rom. pro circumcidere , fanguinem
Tcrtulia. circumci(ionis offerre. Tertullianus adverfus Martionem , Gratiarum adio-
nemvocat oblationem. Ad Scapulam in Euchariftia pro Cefare orare ap-
Eufebius. p6llat pro Cjefare facrificare , Eufebius lib. de Demonftr. Evang. cap. X. t)tttt
©ob in ber©emene (aucn, bancfen t)nb beben, Hymnos <Sc orationes ofFerre.
Cypria. Cyprianuslib.il. Epift.III. J^etet bc^Jg)ercnEuchariftiat)nbCommunlon5o(bcn,
Epiphan. Sacrificium pasfionis Dominiofterre. Epiphaniuslib.III.Hcere.LXXIX. ^6f
mctbat^uan^cdumprebi^en, Evangeliumfacrificare, i)nb facrificare abfolute
brufct5et)0rfacrumfacereacadminiftrarc, Cyprian.lib.ll. Ep.II. Epift. XIV
Ser. V. delapfis. Q3nbfitf^anmebratibern6rbern, Euchariftiamt)nbbeCom-
munion bc^ (iued l^nb.blobe^ (S-g^rifii ^Olbcn , l)tttt f)t ofFerre Galicem, t)nb ofFer-
rePanem, <^tiblib.III. cap.XlV. togct ^C an, bat Sacrificare , t)ub ofFerre int
gmiencnicf)t^anber^bt)benolbenbcbiibetf)ebbe, affe facrum facere , Q3nb|lraffet
etlife qui pro lapfis facrificabant ac ofFerebant. ^at p^, be bcn afftrdnni^Ctt
vnb nffeiliijcn, bat©acrarncntebe^(iue^Dnbb(obe^0euen, Dnben ba^ Sluenbtmal
heelben. ^ ^ ^, '
Q3nb bat Sacrificare t)nb ofFerre nicjt^ anbcr^ f)cte , tioen be^ ^cren ^uenbts!
md( f)Olben, fr)n (t)pnb blobt btbbelen , S^ ocf f(dr t)tf) btn 5(poj]o(ifd)en Canoni-
bus cap. IX. t)nb Niceno Concilio cap. XIV. Q3nb t)tf) bctn Eufeb. lib. I. De
Demonftrat. Evang. cap.X. Q3tib bot M ivorbt offcr t)nb offcrn, a(fo t)orfldrt
mtb gcbrufet wcrbe, ^^ t)nd t)nb ^nfcr (ercnic[)ttotvebberni[)nbt)ccf)tentnic&tan,
Q3nb tvcre bc faf e gan^ f(icf)t , mn be Interimiffen \}i^t tt?6rbe ane ^cfel^r t)nb (if! a(fo
ivolben t)or(]dn , n?o be olben Theologi fc (jcbruf et ^cbben , t)nb nic^t tDcbber bc ^if*
(i(]e(Sd>rifftbubent)nDglofercnv tvofcbentieboen, t)nb mitber ofben Theologen
tvorbt fegen ben .^^crcn €f)riflum t)nb fi)ne (erc t)ttb orbeninge (Ireuen , mldtx Qxm^
ficf i;^t()of)6reti, ^entepbtfcfjolbcioberminfcfcenlcre, bem mxdt &a\)te n)i)fen,
V)nbnid)tbat tt)orbt ©abcd , ber minfd)en (ere, Q5nber ber Diftmaion m\ ^tn
tn3cs)er(ei)0ffernbertocfcn, beanberSubftantiaeind, i)nb in bcr tvi)fc t^ooffcrem
bc t)nberfc()ebtlicf fpn fcboien , berfulnen cin an bem crii^e jjeoffert, tt^cicfer bc Intenm-
ec!)riuer ein biobid; t)nb (t)benber tt)t;fe geoffcrt offcr ^etcn , fenb ^^t anbcr t)nb(obid)
I. 25cfrtrttttug wibtx 640 INTERIM. ^j
t)nDmiIit)tlicf ofFcvncmen, t)^M|fecrt)omScholafticorum\5orbor(^cn, batDc f)crc ein
mafamcru^c nai)cnfIcfcl;cfi)gcoffcrt, CucDRnuu^crt)c()cint)cr?D^i|Tc t)nbert)er0c^
(lalt M bxom t)ni) tt»t)n^ (jeoffcrt , mh Dord; bciDer(et) offer wcrl)c (53obt , beibc bcn
lcucnMcjen m^ Den t)ot)cn t)orfonct , tvclcf crvicf; \)nt) \)nrcd[)t t)d , '^Snt) barummc t)«
tcrfuluicjcn diftinaionnccnru5mtf)ogcucnt)c, vDt\ioerct)cnnct)atfc t)an Dcm n?arcn
offerCbrijliam €rur?c, i)ni)DcrEuchariftiatnD Dancfofter Der Communlon fim-
pliciftimeancanc Sophiftricfd)olDct)or|ldnt\)erDen a(fcDcnncct(ifcolt»c Scriptores
DaruanttnDanDcr^ nid)tholDcn miD ^crcDet I)cbben, t)nD fd;6(en DnDfiJncn ocf aiv
Dcr^nic^tt)or(ldnn)crDcn, fonDcrDat Dci^ JpcrenS^;)ri|]iDoDt, Datcniocctvigct)nb
t)uacnfamcn offer fp , m Dcr gan^cn tvcr(t fiinDe , DarDovd; t\)t) Q5aDc t)orf(5nct tvcr^
Dcn , t)or(jcuingc Dcr fiinDc t)nD Dat cn)i()e (euent cr{anoen , DnD Dat anc Dat offer neen
f t)Dt(icf ofcr mc^v fi) , Dat t)uUcmfamen fi) onD fa(id; maf cn f onc , ps Dc t)n(5ct)bare
fd;rifft.
3^at ocfDat(^acramcntcDcvCommunionDe^IiuciJt)nDMoDc^ ^5n(li/ tin
ofl5cvDcvt)orf6nin()t)nDt)or(6(tn3exopereoperatofi)n fd;o(De, v^ t)nved)t, '^at
j?Dt ducvfl in Dcv ©cmcnc cinc Dancf fe(3gini) t)nD 0cDcd)tni(Tc offcv, t)nJ3 Darumme cin
cffcr Dc^ (iuc^ i)nD b(oDc^ €(;rifli J3cf;ctcn tverDe , "^at Dar Dc^ ipcrcn €^rt(]i , Dc hat
fni(jcctvt<)c»nD t)unenfamenoffev!)^, (i)ff t)nD b(oDt gcf)anDe{t t)nD t^tbgcDelcttDcrt,
Q3nD Dat Diffc Euchariftia Communion cin geDcd;tenif^ i;^ , Dc^ ctt)igcn, tvarcn
DnD t)uncntamencn offcrg€l)vi(li, DarDord;De mxlt t)ov(i5fet, mit ©aDc m\6mtf
t)t5Dc3!^uue(^D?t)fccvvcDDct, t)nDt()om mm (cucnDe tveDDcvbvacbt t)^, t)cc5tcn
tt)t;nid;tan, QJnDfc^^cn ocf , Dateucn, t)nD0c(t;cf a(feDev^eDevt)tiD£euitifc^cO^
fcrDeseDed)tniffe, Dc^cniflcn t)nD ctDijjcn t^ohimp^ligcn offcvd Cf;vi(li , evinncvtt)nD
<r5o(Dcn5cbbcn, Dat ccf a(fo i^unDt in Dcv^ercfen ®aDe^, Dorc& Daf 5fuenDtmal
iDDcv Communion Dc^ (iuc^ t)nD b(oDed ^5ri|]i , Dc^ i)uflcnbrac5ten t)nD t)tf;gcrid)te^
tent)uacnfamcncn(^unDeoffer^0cDcd;tni(fecrf)o(Dcntt)crDe, ^nD a(fo rcDcn ocf Dc
o(Dcn t)am offcr De^ 2iucnDtma(g (If)ri(li , t)nD anDcr^ nid)f , S)c fe t)p ein anDcv of^
fcv , a(fe Dat 9(ucnDtmd( Euchariftia t)nD CommunionDe^ (iuc^ t)nD b(oDc^ €bvi(li
f^een , Docn cn gctDa(Dt t)nD Dnvecbf. ^cntc fc maf en t-c f^ifligc (Sd;vi(ft i)nD De 0(Dt?
V)cDcv t)ncind, DnDDarmitmafen fc erc tiic5cni(Icfra(ft(of^ t)nD t)nbunDici), ^cnte
aflcnt mt Dcr bifligcn @d;rifft tl;ot\)cDDcrn i)$ , i;^ crDom , t)nrcc5t t)nD nid;td.
S^at Deo{Dcn Theologi, Daf 5lucntmd( Sf;ri(li nic^f (iiicfctvDf^ , alfcDcIn-
terimi(icn Docn , fonDcr gan^ t)nD tbofamcn affc Daf Dc ^cre €bri(lud gc5o(Dcn , t)nD
ittgtfttttt f)tfft, anc afle fuperftition , Darummc tin offcr ^5n'(ii gebetcn ftebben,
tat t;Df Dc^ re(i[)tcn offer^ (lf)x\ii\ geDccf)teniffc v^ / ^nD Daf Dc (icbom t)nD Dat b(oDt
h(^^txm(H)x\ii\ , Dar j)cf;anDc{t t)nD^c^cucn.tt)Cvt, Q}nDDafoffevn nid)tf^ anDcv^
fi)t)nDf)et5c, DcnnDat5IuenDtmd(€f)ri(lif)0(Dcn, tiiDDcn (id)amt)nD HoDf ^(;ri(li
t)tbDc(en , 2i(fe De ^erc ^5ri(lug (jcDdn f)tfft , p^ t)tf) Diffcn fprof en Dcv o(Dcn , Dc f)\)tf
m in crer cgencn (atinifd;cn fpracfe ( aflcn ar^^ttan t)iiD mif^uortrutven t^ouor-!)©^
tcn; o?fettcttt)erDcn, f(avt)nDapenbavtf;ouorncmcn,
Cyprian. lib. 2» Epift. 3 . JEftjs Chriftus Dominus 6c Deus nofter ipfe eft
W 3 rum-
94 25c^ajieHSg btv 2^iV*m ju 54mbiitg,
fummus Sacerdos DeiPatris, <Scracrificiumipfe primus obtulit, 5c hoctei
in fui commemorationem prsecepit.
Idem , PafEo domini eft Sacrificium quod offerimus , nihil aliud , quatn
illefecitfaceredebemus. Scripturaenimdicit, Quotiescunque ederitispa-
nem iftum & calicem iftum biberitis , mortem domini annunciabitis , quo
ad ufque veniat ;, Quotiescunque ergo calicem in commemorationem domi-
ni&paftionisofFerimus, idquodconftatdominum fecifte, faciamus,&c.
S)C Euchariftia i)nt) Communion&ej^liue^ i)nb bIot)ed C^viili f ^or gei)ec^>f*
tiiffebe^ ved;fen eitiaen mb eni.cjen offer^ 3€fu dlm^i in^efettet, tvert barunime
ocfeuioffer, miDocf cfnm;e oftergeto, ^at i;t)fanl)erf}ebc&£roIDenaffget)Qnen
Epiph. offer Dedsefette^, aaencin t)er €l)riflcn()eit na €f>ri(^l beuefc 0er)O(t)en Dnt) jjcbvufee
tvert, !4!)aruan tlOt?t)er Epiph. lib. i. Tom. 5. Contra Marcioniftas.
Auguft. Auguft.lib.queft. 85. q.6i. Dominus nofterJEfus Chriftus eft Sacer-
dos nofter, in ceternum fecundum ordinem Melchifedech, qui (eipfum ob-
tulit Holocauftum pro peccatis noftris , «Sc ejus facrificii fimilitudincm cele?-
brandaminPaftionis raemoriamcommendavit, Videetiamde hoc propitia-
toriofacrificioChrifti. Aug. lib.4. de Tri. cap, i^.
Una cft. Amb. hi Clirifto remel oblata eft Hoftia , ad falutem potens. Quid er-
Quiave- go nosper fingulosdies ofterimus, U-tficquotidieofferanus, ad recordatio-
"»r" ^^^"J' nem eju'S mords fit , una eftHoftianonmultte.
^^^od' V ' ^^^"' ^^^' ^' ^°"* ^^^^ ^* I ^* ^^ quibus omnibus manifeftum eft , Quia
cxna domi- ^^0" facrificia (Sc holocauftomata , ab eis quaerebat deus , fed fidem 5c obedi-
ni(lifttibui-entiam&:juftitiam, propterillorum falutemiScdifcipulisfuisd.ins Concilium
tur. primitiasofterre, exfijiscreaturis, nonquafiindigenti, fedutipfinecinfru-
Nova abla- £liuofi , nec in grati fint , eum qui ex creatura panis eft accepit & gratias egit,
tiodicitur Hoc eft corpusmeum, Etcalicemfimiliter, quieftex ea creatura, quae eft
co *^'0"^^^ fecundumnosfuum fanguinem confefihs eft , <5c novi Teftamenti , novam
crificiorum docuitoblationem i quamecclefiaab Apoftolis accipiens inuniverlo munda
lcgis. offert Deo.
Chryfoft, ChryfoftomusHom. 17. Superg. cap.adHeb. Perfingulosdiesoffe-
rimus quidem , §ed ad recordationem facientes mortis ejus. Ut una eft hasc
Kxcmplar jjoftia nonmultac. Quomodouna eft<Sc non niults, quia femel oblata eft,
"^"^'Vub- ^^'^ oblata in fanQ:o fan6torum , Hoc autem facrifieium eft exemplar illius ,
ftantiafi- Id ipfijmremper offerimus, Et paulo poft.
militudi- Hoc autem quod nos facimus in commemorationem quidcm fit ejus
ncm. quod fadum eft, Hoc enim inquit, facite inmeicommemorationem, non
eftaliudfacrificium, SicutPontifex, Sedidipfijmlemperfacimus,&c.
'^i^t i)nt) anDerc fprdf e me^r in ben o(t)cn Theologis funen , t)af t)ed S^^mw
5luent)tmdi wi^t jl>eln offer, t)arborcf) bc funt)c \mU iDec(),ncnamen , tx\\> ©oDt
torfonef, fon^er t)af t)ho Dct)ot)f3€ru€^0rtj]iaacne, S)af 2luant!fmal t)e^ JE)a'cii
^m^ fi? allcne cin t)aiuf offev , vnO g£Ded;f ni|]c offer»
1. 25cParietiilg wibcr brte INTERIM. 9 f
^t; t)ecl;teti 6uevjl /e^eti be ^rutvlife tnt) mannid)fo(l)i(}e evbome , mifdbnife
Dnb affgdDene, t)avtf)ol)eprivat^|^aivef]ini([e , an(ievic()tet tjnt) gebrufef i)^ , imt)
be^^pevcn5luenbtma( un^evt)vucfct, ^n tvelcfcv 9J?ilTe ocf fo m(e mi^bvuf e vnb offf
jiotxevic D^, t)atfeett]C(5ei()cnenQ3ofed be[)6uebe, vnt) fiif^ ocf l)ovc{) vc(ev ^e(evt)ec
vs:)cl)rifftcan(}e-t6(]ett)^, Q3nt)(i)ntocf t)er(}e|}a(t, !^at fe mit j)ui)enVgen)ctf)en, vnt)
rm't bcbolt)in^ vnfer fec(en beii nicl;t f(5nen na^jcgeuen \)nt)(}c[)0(t)en iDCvDen. Q}nt)
Q}ni) t)avuinmc t)Ovfivi()en befiiluioen t)e Interim-(gc^viuev^ , ^oven t)e nicl)t ein^ an^
rovMt, font)cvn)cnbcnaaeneDat beftet)5v, fofcn elnenfcl)i;nmiD favive, bavDovd)
feDe?0)ifd()rutvcltvei)Dev\)pferiven\)nDjt;veniii6(3en, tnD brufcn Davt[;o, M^m
t)em offer Dc^ 2luenDtma(^ (H)x\\ii , in t)en oiDen ^f)eo[o()en befunDen tvevt , Dat t)oc()
Cfcr ^atvellmijfe tf)OtveDDcvn i;^ , t)nD fe tl^o gvunDc flott , vnD vnfe (evf van ^lucnDt^
ma(e De^ J£)eren beilcDi^jet t^nD beuefliget, QCentc m ()ebben t)e^ ^eren Sluentmal
t)oreinDancf vn^i)et)ed;tcnilfeoffer (^et^ei^^eboIDcntJtiDge^crt, t)nD Eucharifliam (je^
nomet, Q]nD [evcn DatDit feancf vnD 0eDed;tni|feoffer, De^ einijjen, ctvigen t)nt)
feuUenf amen offev^ €[)vifli , in bev 5vevcf cn fct)6(e t)nD m(5tf)e betf) an Dev tvevlt enbe cr^
()OlDen t)nt) (jcDveucn tvevDen , QSnD feo^cn , Dat hoc facite i)an t)ev (lan^en aaion
De^ 2[uenDtma(^ vam ©ebet)c , ^vci)ise vnt) bancf fcg^inge , vnD nid;f Dati cincm afff
gefutiDevDenoffergevei)etfi), a(feDenncocfDeo(Den*3}et)ev be tvovbt hocfacitet)ov^
flcin, Q}nD bavup fec^t Cyprian.Ocf , lib.i- Ep. 3. Id nos audire Sc facere o-
portetquod Chriftus fecit, quodque faciendum mandavit. 5llfo leven tvi;/
vnD f)ebben (lcDe^ seleret , vam offev De^ ^luenDtmald €[)riflf , vnb anDer^ nid;t#
Dionif Areopag. in lib. de Eccl. Hierar. cap. 9. tOQit ocf flarlicf an, "^at De
Communion (leDc^ gc^oibcn ft) , in Dem offer bev set)cd;tni(fe De^ bobe^ €f;ri(li , hiit
befennen Ocf bc Interpretes Dionifii.
S)attvi)6uer(ltbobifi"erti)btbenvi5rbeo(fert)nboffern, bt;tvtfen f)ebben md^
tenmiben, ^ffrf t)orfovbertbe mifdbruecf vnb vnuerflanbt ber iennen, be be vorfo^
tiincje vnb^eHod;bonin0 , mancf bcn n^orbcn offer t)nb offern , ( barf)en fe ocf im ^a^
n)c|]bome(3eta(3enfi;nttvorben) t)a(fc^Iicf vor(iunben, Q}nbi)^ocf vnfe£)beue(^, tiat
tvi) tl^or bcterinc) na ^ele^jen^eit Sana verborum forma, t)nbber tvorlie, be be Wif
ge fcbrifft befft , gebruf en , Q3p bat tt)i) alfo aflcntbaluen be ©emenc &M jedifice^
rcn , t)nb nergen^ mtt deltrueren i)nb er^jern m6c^ten»
2Ci; tvcbberfed;tcn ocf nid)t , fonber leren \)ht beflenbid;[tcf , M be ^m
€[)rtflui) fi)n 5luenbtmctl [)cbbe fii[ue(i ingefettet, vnbbatbatbrobtvnbtvt)n, Mbt
mancffi)ne3un(}ernim5luenbtma(ebefftt)t[)(icbe[et/ na lube fpnertvovDe, fi)n [i;ff
vnb b(obt fi) (}etvefl , ^at ocf M ^fuenbtmal €^rifli in bergan|en S5n'(ien[)eir,
bord; be^an^e n^erlt nic()t ein ^^iinbe offer , fonber •t)ancf »nb QiM)tnife offer fp ,
be^ red;ten tvaren etvi(jen vnb etiigen offer^ Cf;rt(?i t[)0 JE^icrufafem , cinmal t)nb ni^t
inel)r ^eoffert , vccbten tvp nicl)t an.
^fft nu bat iDancf offer mit ben anbcrn mannic{)fo(bic3en (jetftlif cn offern , be
te algemeine Sbviltenl^ett , in ber gan^cn tverlt an be (^ebe ber aff(]ebrac|)fcn i)nb vor^
tvorpcn offer Dei5 (lefette^ in ber ^iop^etie CD?a[, f. mit be^repen fi; , tviflen tvi; vp btt
malnicS)taifputm S^tp^ kn'llsctvi(leba(bc^H'op[;ete9)?ala({)ia^/ nid;tvan
mm
9^ ^UntnnffUY 20Lir*ert ju ^mhms*
eincmclni^cnoflFcrrebe, fonbcruan ^er^rcMcje tJe^gcapcnbar&cn ^uangclij in Det
0an6en mxlt, Qilout erfenfenijTe ©abe^, anropin^e, loffm\) pxp f\)n$ ^illijjeti
namcn^, befenfenitTe be^ cjelouen^ onbaaer ^u&en frucf;te &e^geIouen^, tian mU
cfennvcnionDrcincnofernmiDrdfern, De [)i[Iige ^aulus D?om,);D. t)e(e tuc!;eniffc
inudret, i?nbi;^ocf De rec&teDornufltige@aDe^t)enil, baruanbcfec^t, diom*pu
Tert» lib. 4. contra Marcionem [)Ctet veram oblationem gratiarum aftionem,
tnblren.lib.^. adverfusValent. HereCcap. ;i. »ni) ?;. \)u\>tt, bat Xtin Offcc
tm ?Q?a[ac()ia mn Der gan^cn Euchariftia Dnb Glorification , De^ namen De^ S^txtn,
DnDnic&ti)aneinemt>roDtt>nDn)i;n ofer, t)t[;er[;alueDcrEuchariltien, alfcDeln-
terimifien Dromcn.
^at off Dorc6 M toormeintc offer s))Wd;ifet)ecf , Dal 5luent)tmd[ €[)rillt , f(l;6;
[eprefigureretfi)n, ^iden tt)i) nicl)t anfecj^ten, fo Dcrne Der feifligcn ^c^rijft i)Ht)
Dcr olDen '^fccolocjen angeta^cnc tuc[;cnijfe nicl)t tt>i)Dcr gct)uDet i>nD jjebruf et rocrDcn ,
$6cnn t5obeti)ifcnDati)an ©aDefiiluej] mjDfpnem (cuen <S6ne 3^fu (£^ri)lo , De
Euchariftiat)nDCommunionDe6 liuc^ unD bloDc^ €*?)ri|li , t[)0 cincm ftcDc^ bli»
ucnDen !^ancf t)nD geDccbtnifle offer , in Der €bri)len^cit^, auer De gani^e rocrit fi) inf
gefettet, m\) tbo cjebrufen bcualcn, bttt) DeJg)ere tvcDDer fumpt infi?nerl;crlic&eit/
t)nD l)t De^ ein enDe maf e mit Dilfcr roerlt*
@o men 6ucr(l t)t& Der figur 5)}?cIc[;ifeDecf , ini)6ren t)nD ffufen tt)OlDe , Dat De
OJJiffe, aneDeCommuniont)nDt)t5DelingeDc^liue^t)nDbloDe5€l)rij^i; t)or ftcfal*
(eneeinoffer f9nfd)olDe, t)an<55aDet)nD3(2fu <S!)ri|lo, inDerS[)ri)]en[)eitanflefette(
t)nDt)ororDcnt, fo plfct ein t)oru6rifcf) erDom , De nic^t mac() bett)ifet tverDen , noc|>
t)tfrDer5illigen(^cbrifft, nocfjDt^DerolDcn ^ftcologen (gcbriffte, t)nD De t)6range^
ti5gcDctdd^eni|Tc Der olDcn, |16ten Di|Te opinion t)mme, t)nD t)orD6men apenbar De
privat s)}h|Te / Darinne De licbam t)nD bloDt €l)ri|li'Der (I^rifllifen (^emene nicbtt)t[)j!
cjcDcIct, fonDeralfcDe ^api)ien Dromen, Dord; ere privat ?0?i|Te o(fer, De^ .5)crett
o|fcrt)nDt)orDen(t, einemt)Dern, appliceretenDDarcje^euentv.ert, tvelcfcr De apen^
bare t)nt\)arf)eit i)b' , QJnD f an Dat mmtintt offcr ?f)?eIcbifcDccf , Dat allcnc broDt t)nD
ivpn, DembroDet)nD t\)i)ne, DatDelicl;amt)nDbIoDt €^ri)]i i;^, in Der Euchari-
ftien nid)t t)or(icltfet ti?erDcn, Q5nD foDe Interimi|]cn jo tvolDcn t)tb Dcr Figur ere
Privat ^ijfen bcftcDicjen , fo f onDen fe Dod; Darutf) nid;t^ niel)r btmftn , fonDer Dat
fe broDt t)nD tvi)n of ern , mlct offcrtr im ni)cn ^e(iamei!te ^ar nid;t^ niittcn f an , mb
ein erDid;tet tuercf , i)nD cine apcnbare 5l(fo6Deri)e i)^ , ^at duer)^ mm offcr ^tld^if
feDccf De J^if^orie t)p Der ^aptn 9}?if^offer ^etagcn ttjcrt , ri)mct (Irf (jar nid)t^ , ^cit^
te^:}?elcl)ifcDecf , 5^dnincf t)nD (53aDe^ ^3>re)ler t^o Scrufalcm (ealem tbo Dcr tDDt
gendmct) Droed) broDt t)nD tvi;n I)cru6r, t)nD(pifcDeDatt>ormdDcDet)olcf, :©e9}?ifg?
^ape duerjigifft i^an (i^nem broDt tjnD tDi)He nemanDc nid;t^. ^roDt t)nD tt>i;n l)cr^
udrDrajjcn, t)nDtfeoet[)ent)nDDrincfcn0eucnDcmt)Olcfe, [;et6et/onic()t, fpnbroDt
»nD tt)i;n ^abt offern t)nD allene ct[)en.
:i^e^pi(lelt[)0&cn.S5cbreern, DarfeDan?0?clcOifcDccf, tJuD^an Dcmcnine»
ctwgcnt3nDt)uIlenfamenofferreDct, ftctt Dfltj»an|eCommenti>trime, tjnn Der^a?
pcn W]ifeof(tx in Deme Dat scfcctt mt , «9?cld;ifcDccf \\) ciii ^rcfler ijctvc(] De^ allcr^
I. J3ctamtifiP wibdf brtd INTERIM. ^
5(5(]e|]cn, tvcvtnicjtannetojjet, ^at^cbatmal cjceffcrtfjebbe, fonl)ev tveitbc ()Oge
^evfone bcfcf)reiicn , bc^ibraf^airtnbfvnoolcfgefpifet ^ebbc tn foncvJ&cimfumpfl,
^nbwenftcf bc Intcrim-(gcl)viinv fecv bemdpcn, t)tb Dcv ^ijloricn sS??clct)ifcD(cff
t)nbbenolDen ^beologen \M tbobt^Difcnbe , fonen fe i)ccl; nicbt^ anber^ crbolbcn,
alfc ^di DavDovcb »)e EuChariftia t>nb Communion fi? prefigurcvct, tvat gcit tai
imx^ cve privat 0}?ifd Offev o^i.
5)e Jpcrc €5ri(tui^ befft nicbt atleifte ^efccfjt, Accipite Edite Bi-bitc ^^e^
ittct etf)ct , bviincfet mi)n (^ff t)nt) b(ot)t, im bvobc onb vopne , (gonbcr be bffft ocf bav^
bi) (}cfctttt , hoc facite , "^i^t t)ot() , <2SBat fd^6(e wp boen ^ ^HJp fd;6(cn in t)er (yf^rifl^
lif cn 0cmcnc ft)n 2luent)tma( bolbcn , a(fe b< Pt)t wiancf fpncn ^uncjcrn ()cf)o(ben befft.
©0 bubet bar hoc facite (gt. ^au(u^ bar ^e t)en Corintbern bat 2(ucnbtmci( bcuclct
^nb Q\^t, a(fe fte pbt t)am iperen cntfan^en ho^W , ■Dat bc o(ben Theologi , be
iioorbt hocfacite ocf alfo tjorjldn I)cbbcn , r)i t)tf) ben t>or ancjctagcnen tud;cniffeti
flcirlicftbouorncmen, Q3nb fed;t bebillcje Cyprianus biibtlicf , Id quod conftat
dominum fecifte faciamus. "liS^Cit i)d M anbcvd (}efec|)t ? *2l3enn bat be ^erc ill
fpnem^lucnbtmalcgcban^effit, "^^t, tjnb nid)t anber^ fd;6Icn nji) im 5iuenbtmalc
De^.?)ercnocf bocn, Jg^cbcff^tduerffio fpncnlic()am unb blobt otbgebelct, t?nb ni^t
t)emQ}abert)p(}coffcrt, alfebe^apiffen increnprivat t?nb ^incf clmiffen bocn, bar^
mitfeaucrmatcngenod^antocjen, batfenicbtbe(JJ£)crcn 2lucnbtmd(bo(ben, fonbcr
eve epcnc Ceremonien oan minfd;cn erbacl)t t)nb inqcforct, t)nb t?an @abc bord)
d^rillumnic^tgei^iffitct, ^cntebe ^evcfectt, hocfacite, ^c fed;t ni4)t , aliud
facite quam ego feci. "
WennnubcvlQterim.(^cbviucvmc{ntn5en)ere, n)Ot)btfc()i;ttet, 3>atfcmit
bcv figur ?0?c(chifcbecf tvo(ben bewpfen , \ioX ein tt)i;n t)nb bvobt offer ( \i(kt bc^ «S^crcn
l^ff t)nb b(obt fi:n fd)6lc ) in ber €5riff(if en ^crcfen t)an ^oX>i fcororbcnt weve , barb^
bod; be tvcrcfiilfc Communion cbbcr difpenfation bcj? (iuci) t)nb b(obc(?(Ibril]i , nic^t
fd)o(bc ()cl)0(bcn tt?erben , fo t>c(fc()cn t)nb ffvaff en fe be^ ^cvcn €bvif]i Infti tution apcn*
bavcv I6()en, t)nb tabelenfe, alfe tvere fe bcv figur t)ngc(t)cf t)nb t)nvccbt angcfettetr
2a3entc veritas , bc n)avbeit bc^ n)crcfc^ , t)Ov(ifetfitf nid;tmitbcvfigure, '^Snbt)!^
bav fignum t)nb figura t)n^c(i)cf bem figurato , Q}nb bc t)n(]c(i)cff;eit i)d ein t)n(6c|)ba«
argumente, batbcfigura bcmitbcmfigurato nic^taucvcin fumpt, bc^nid)t cine
figur t)nb fignum % (go ocf bc lnterim-(gd;viuev^ njiacB fcgjjcn , s):}?c(d)ifebecf <
offevwevccine figurmcbt bc^ Sluenbtmal^ (£i)vifli, fonbcv evev privatOffev^0}^ifTe,
fo maf ebcn fe bvee offev , fldtten eve c^cne divifion t)mme , t)nb l)Oun>cn jtcf fulucft \n
lc bacf cn , ^bo bcm t;ffct ocf ^enjidlicf mx , 'A:^(xt bc f rafft , i)nb \i([t be Communion
\ii^ liue^ t)nb blobc^ ^brtfli, in bev Euchariftia bcbiibet, nid)t fone anbev^, njcn
borcb bcnetit](jct)nbbcn ^clouenbcv Communicanten njcvbcn applicevet t)nb bargc*
9cucn , Sa^ente be ipere (Jbriflud conjungerct i)nb fettct fc tbofamcn* 9?emct ct^ct ,
bvincfet, mi)nIpfft)nbb(obt, ^att)oriun>0eaeucni)^, bat t)Ov ium tbo tjorgcuin^
geber fiinbe t)oi\(tatcn t)^. !4>e n)orbt pro vobis, m im, 3n bcv p^cgin^c t)n&
Sebrufin()cbccJ(5acramcntc^, foncn/o nid;t n)i;berfceni)nbficf t)orflrccfcn, alfet)p
be, fobe^^acvamcntc^ficnetcn, Qa^cmcbeappiicationbevil^ofa^e, bcbemfea#
^ cra^
f
[i
eramcnteangel^efftct i)^ , cjcit tjnb ftrecfet jlcf nidx tt)i?t)eiv alfe be^ (gacramente^
flcbruecf; ^nt) &arummctt)ert t)ovc^t)c ^acramente, particularitev ctnem v^txti
»orficf , alfet)or# batiJuangcHumin genere^or anen, (^M t5ofa5e appHcevt
Dnt) tf)O0eegent, Q3nt) alfo t)e!4)opct?nt)eretKa3eaaene, Den bc jje&6ffttvert)crr>
f antf)ogee0et tvert)cn, fo f an ocf t)at ^imtfimd mit fyner gnat)c t)n t) tl^ofagc nemanbt
<m&er^appllccrct, tt)0(jee,qentt)nt)5C9euenn)ert)en, alfeben, t)c i)t)t na t)c^ ^;)crcrt
€f)vijlibcucleentfangcn, t)nbmitrccl)tem@cIouenjjeneten, ^nh t)$ mtd)t , t)at
t)e attfcI;ounjev t)e^ ^iucnbtmaliJ ^f)ri|li , /icf be^ offcr^ Dnb oorbenfle^ CI)vi|li am €vu*
fecmiUentagen, t)ovcf)fi)neant)ad[)ti)i)v|tcrfuIue)l, batt;^, vovfpnc ^evfoncanDer
alfe generaliter , alfe Dovcf; Dat tt):)vDt i)nD Dcn ©elouen f one appliccven t)nD t^o gu^
l)ci)nDnuttemafen, Q5nDtt?cnDattt)avtt)cvC/ Dat ftcf einevt>ovft'ceinfpccie, mit
fi)ncm Iwefen t)nD anfcI)outt)ei)De Dev (gaaamcntc , nutt t>nD f vafft fonDc apphce*
rcn, fotvevct)Dtgelifcfot)eIe, Dat2iuentmaIDe^^evenanfc[)oun)en DnD^i^ven, cD^
tev Davinne De^ liuc^ t)nD bloDe^ €f)vt|^t gcncten , t)nD Dovcl) De netinge jicf Dev fvucf)t
tnDthofeagincje Dem2luenfmale €f)vifli ancje5efftct, Deelf)affticl) mafcn, i)nD mn
ccfnicI)t^anDev^gereDet, fonDcvDatDenetini3eDe^@acramcnte^ gav ttjcmtcf) cDDcr
;uid)teg nitttcDc , t?nD iivevc aenod) , M allcne men cin ® d)OUtt)mtffe ^ef)OlDcn vDt ti^e?
n aclt)cf fo t)ele , efft men tl^om Dipe De^ ^even giugt , eDDev einc 03?iffc ^OrDe cDDer
feae, DavDDtDeq>apcntf)Oudrne l)en gcbvacljt ^aDDcn , t)nD DcIuDc auevvcDct, Dat
»Dt9Me5dveniMiDfopent, mel)v, f)6gevi)nD betev, eDDev/i)foc!uDttt>eve, alfeDc^
©acvamentedDc^Iiuc6t)nDbIoDe^0eneten, ^enfeDovd)Dc ^c^outt^mtffen appli-
ecvDcnfeDcnluDen, nicf)tanencDe^^even€I)vi|]i, fonDev ocfattcv$ifIi0eni)nDDet:
<tan^enCf)Vf|lEnf)eiti?ovDenjl, QSnD efftfc^on Dovc!) anfeent Dcv eacramente , alfe
tovdeinvifibileverbum, Dc minfd)etmbcvtenangevdi)et, tjnD^dDtiifevbarmbev^
tmt, i)nDDc&^i)0vDen|]e^i)nDratisfaaion,(3:i)ri|licvinnevt, ft^nen gelouenflevcf^,
ftcf tv6|]ct, t5om(jebeDeonDDancffe^0itt()c cvnjccfetnjevt, fo fan Dod; neen mutfcfte
in Dem fampe De^ ^cloucn^ m ftne ^evfonc, Dovc^ /ennige anDacf)t , Dc necii mf
t)e€tvovDti>nDtbofageI)efft, Dev ©acvamente niitt t)nD evev tf)ogcfed;tev gttaDc j)nD
Ivafft, ane cveirgebvuecf i^nDnctingcflcf tf)oegencni)nDtf)omittc mafen, i^t^tcvbaf^
tjc Dev i)nuovnit;DtIifen noDt, t)nD 0ct\)eiDtsc bevouinjje De^ ©acrament^ , SSnD
feaviittime f dnen Dc @d)OutwntfTen gav ncen nuttc fpn , mnU Dav i;^ nod; ©aDc^ tl)0'
f«aeeDDevDe^©acvamente^vccbtc(}ebvuccf» v « i-
- SBtntc De nutting i)nD tf)oei^ingc De^ ^even ©viflt i)nD im^ i)OvDcttfted , fo
Oittac DtlDappiication^v-^ ^ , -v- 1-- ^- ■ ,- - ^ - ^ ^
ie|]eDi(^tn(ve Ded aeloucniJ m ot^cvlifen Dingcn , ocfd;iitf) Dovd; De ©acvamcnte i)nD
netinqe i)nD gebvuccf Dcvfwluigen , SOSente bt; Dcm ftcbtlif en ^lcntente i)nD twcf c Dcc
©acvamentc, pt5cinegi:tt)iffc tl)ofage <^am gefcttet, t>m fn?acfgelduigcn t^om be^
ftenAt)riDtbocve^9eIouen^|ievfin(|ci)nDbcuefiigittg. ^,^,, k^i-^.k
^eDat55}?if^^Offevi)tbevf)aIueDev Communioni)nDi)tf)beIm(KDedftue_^i)nD
Um Cf)vifir i)Ovfed;ten , f;cbben nic&t^ tx^vnnt fe even evDom nti mif^bvuecf f onen
I. T^iUntnut^ wi^ct t>M IN TERIM. 95
»ovantit>crDencbt)crt)ort)c(}eMngett, uocl; \)tl) ^tx^illi^n @cl?r ifft nocf; »tf) btr oU
benO^cDcr &)nfftm , fe ircnben tvol t)6r, (^o befd[)U«tngc Dilfe^ erc^ ^i^utvlifert
niif^brufeiJ Confenfum Catholicae Ecclefiac, Confuetudinem t»nt) ConciUa,
g)at njortMifTa, Dat tin tmvilM) offer bet)ut)cn fc^al, t)oc^ rticf;t mit beflenDiger
tvar^eit, betteberto beivifet , vnt) bat bi; etlifcn olDcn gelefen tvert MlfTam facere,
celebraret)nt)Derpublica:i)nb privatae MifrscflcDacf^tnJCrt/ Oucrfl t)ijje /cgemvorpc
Mt)enDenf]cfenici;t, fe t)6ren ocf fiilcfe getud^eniffc jjan^ »ntrua?(icf , vnD \)^ Der
Sf;rifrlifen <5)cmene feelenfalicbeit nid;tt)orn)arety mit fiilfera fc{)i;n()efd;tve^, bai:
ni4)t^ binDcr vnD ncen benenDid; grunDt \)^*
^entealleConfuetudinestJnD Conciliorumdecreta, DemcDDer Def;i(Ii^
Qt (Sd;ri|ft t)nD Dei^ iperen €()rifli vtf^geDrutf cDen beueel t)nD tvorDt fi;n , fi;nt Erafft^
fof<5, t)nbunDic() t)nD nid;tc^. DcconfenfusEccIefiEc, (ieitocfnicbtD)):minfd;ej|
opinion t)nD DuDin(}e , lan^cm gebruf e vnD op De mannicI;foIDtd;eit Dcd grdteflen f;u^
r>m^f fonDert)pDerIcreDer*))rop5eten, Dc^^eren€f;ril]it)nDDer2fpo|]eI, Darmit
J?e alsemeine Cbrifllife t)nD 5lpo|loIif4H iTercfe , Mn anfange in Der gan^en tverlt ge^
fammelt t)nD ciebun^et i;eJ, S^art^pocf erecjeloue gecjrunDet f!eit^ tvelct tvorDt, id
DatworDt Dc^^^icil^ , De^ gclouens re^el , i)nD Dcr ^crcfen red;te ^iinne t)nD M)t t)^,
Davna fe ficf mit ^clouen , feDen t^nD^an^em leuenDCy in alf^ erem ^anDel t)uD mnM,
^0lDe«t5nDfd;icfenfd;aI.
Q3nD antn)crDcn Dcn , De (icf mitDem fcbJ>tic De^ fangencjebruFe^ vnD mtt mim
fcf)en tradltion vnD i)pfettinge bef;elpen, mtt Dijfer Der oIDen ^cDer vnD ^fteolo^eti
antmerDt, DeDarfuIucft genod; ant^gen, ^at De^ f^upen^''' confent vnD fuflraga-
tion , De lanjje gebruccf t)nD minfcf;en vpfettinc^en , Dem n^OiDe &M fcbolen tvpf cti
t>nD ruem (^mn, DnD Dat ere autoritct nicftt^fp, t?nD gar nid;fg ^elDc, tvenn ft jtf
gen &a\)t^ morbt t)nD fi;n bcuclf;n , Q3nD alfo ^ebben ^vruan alle oIDie Q}eDer judi-
ccret, 3eorDe(tt>nD^Icrct, Derfuluentucf;eni|yc tt)vetfifetf;ot)nfer t)oranttt)crDtns«
^pr antl;ecn t)nD fetten n?illen.
Cypria. lib. 2. Ep. | . Quod Chriftus folus debeat audiri , pater de coc- Cyptia«»
lo teftatur, Hic eft filius meus diledus, in quo beneXenfi, ipfum audite,
QuarefifolusChriftus audiendus eft, non debemus attendere , quid aliquis
antenos faciendum efTe putarit, fed quidqui ante omnes eft Chriftus prior
f€cerit , Neque enim hominis Confuetudinem fequi oportct fed Dei veri-
tatem.
Idem ad Jubeanum , de hseret baptifandis , Fruftra quidam , qui ra-
tionevincuntur confuetudinem nobis opponunt quafi confuetudo major fit
veritate,
Idem ad Porapo^con, Eplam. Stephaq. Nam confiietudoftneveritate
vetuftas erroris eft, propter quod relido errore, fequamur veritatem difl:.
§♦ cap.confuetudo.
Idem lib. i. Ep. S- Adulterum eft. impiumeft, facrilegum eft , quod-
cuipque humana furore inftituitur , ut difpofitio divina violetur.
Aug. de Bap. par. Dojiiinu§ iq Evangeiio , Egofuro, inquit, veritas, Augufl
^2, non
too ^tUntn^^ bcv Tkiv^tn ju ^amburg.
lion dixit , ego fum confuetudo , Itaque veritate manifeftata cedat confuc-
fudo voritati , & dift. g. cap. qui contempta c. Si confuctudo dift. 2.
^at bc cltt ^mdnkit , noc^ 0m eb^cr (!cbe htfft , in benic M itgm ® at)e<
f e». 18. wnr^ciV i;^ , i)e i)tf) t)cr ^inigcn ©cfjrifTt , t)nb t»ff> angctagencn gctuc^cnijicn bcr oU
4.0tc9.»8.t)en, ffar»nb(ipenbnr,»nt) QtM a(fo»nt)nlc&tant)erdfcg0en\)nt>6rt)cln, aflcan^
t)crc oIt)e ^eber , t)nt) be gan|e €5rtrtlif c ^crcf c , Q5nt) t;^ f)i;r confenfus totius Ca-
tholicse EcclefiEB. ^twik nu Der Interimiflen tonb ^aptfien lere tjan crem ^lif^f
Cffei^, ttan t)er Communion (2f)rt|li affi}efunt)crt, t)nt)ereprivatt)ni)^incfelmtf*
fe, ;cgent)e^.§)ercn€5ri|litvorbtt)nt) orbentn^ p6, ^nb^prinnc aKcne ctn i)alfc5
gebruccf t>orgen3ent)et mxt, tr»ckfent)e2(po|]oIlfd)c o(t)ct)nt) crjlc 5\crcfe ntci)t.()el)at
^efft , ftcbbcn bc Interimiften nod) t)0(}e ebbcr rccbt / be (55at)c^faflcr(if e pri vat 9)?i|]c ,
noc() t^o t)orbtt)t)cn cbDcr tvcbber ant^orid^tcnbc , ^nb 6anbe(n bifTe^ t)a(t jtQm @obt,
ber 5((gcmeincn ^ercfcn fcc(en fa(icf)eit/c0enere cgen ©en^etcn, t)nb fiinbigcn in bcti
l)iai(}cn ©eift , 2Scntc ctiifc t)an cn t^orfWn pbt bcter a(fe fc feren t)nb ftanbefn , @as»
U$ ©eric&tc mxt fe 9rut\?(icf brcpcn»
S)c^gelifcnfh*cuenfe ocf/cjjcnbcntDarcn Conrenrumbera(jemcincn €f)rif!^
fifen 5?crcfen, bcbar(eret, ?i}?en fd;6(c Q)abt^ n)orbt t)nb war^ctf mtf)m\, t)nD
baucn alfcnt feftcn , t)nb men fd)o(e nod; bcm ^upen ebber bcr gtmnf)tit , noc^ minfc^?
lif em gubfbiincf en , Decreten ebber traditionen t)o(gcn ebber ru^m pcucn, tDcn ft
/egen ^t^ -S^cren mfc^S Q^ci^c^ mxht fi;n , ^e J^cre fecl)t ocf , iSjcob. ;:>;/. CD^cn ((i)6f
lebem f)upenntcf)f i)o((}cn, tvatbofe^ tftobonbc, 3bf mof^ (tcf ein /ebcr na ^a^i^
tvorberid)fcn, t)nb boen mt rccj)f i)^, be f)upc bcif fe(fcnred;t , crc ^cnodn^eif i;d
Aoguft, ocfnecn c)efeffvfred;f, $f(feSt.Auguftinusfccbf, dedo6tr.Chrift.lib. ?. cap. i^.
^ Confuetudinem non efte Juftitiam. Q)ObfbcJ£)cre befillf^, bcfimct fi)n ^0(cC
®'. ;^* t)nb ()cfftetfi)n Q}o(cf cffte fi;ne5?ercfc an ftn ivorbf , ^at fc nicbt boen fd)dfe m\t
® ni. I . er (3ubt buncf et , fonber Qncne bem ivorbc ®abt^ t)o(gen , mb ^axmn nod) rf)or rcd)^
€ffl. 34. tern ebber tbor (ud)fern ^anbf affivif en , i)nb nid)f^ annemcn ebber 06um , baf Um
2^^ioM. it)orbc ©abe^ i)nae(i)cf p^, i)nbtv)cntocf fcbonein ^n^ti S)am .^emiml brdcj)fc i)nl)
€jc4). 29. *^^^^^
Q}nb tven mcn ocf fd;on cf (ifer ConciHorum autoritct t)ortt)cnbcn tvofbe , fo
ge(bfpbtbod)nid;tcj5, tt)cnte@obtDnbfi;nivorbfi;^bQuenbeConciIia, ^ncjei fpti
mef)r aife minfcbcn , bod; fd)6(en fe /ccjcn Q3abcd tioorbt nicf)t 0cf)6rct tnb atjgenamen
t\)erben , Q5nb i)bt (jebutb i)nb (eret be f^iflige @d;rifff , W tt)p i)alfd;c (erc i)nb (crcr^
mpben fd)d(en , fe befcn ebber fpn tvo fe wMn , Concilium , ^ajvcfi , *^3i(Id;op , ^a^
pcebber S5}^dnnicf,3bf (ercn be 01bft)ebcr be|lcnbic|)ftcf, t)att)te f;taic)cnfleified (erc,t)nb
m twiat bcftenbigc ©abc^ roorbt fp hat in benCanonicis libris ber Q)ib(ifd;en fd^rifTf
Doruafef t;d, ^nbfecj^acnbafinfafeni^nferO^cIigtonytib^eloucn^, nemanbe ti^oge^
louen fi) ant be ©d)rifft , i)nb Mf be Concilia tjub ncen minfdx ttme bariegcn
TenuJ. tf;0(ercn / Cbbcr fi^O ftatuercn macf;r f;ebbc , Tertul. m iib. de piorcriptio. H^rer.
Orig.
I. ^tUntnu^ wibcr U^ INTERIM. loi
Harret Orig. Hom.l. Super.Hieron. & Hom. VII. Sup. Ua. Cypr. in fer.cfe orige.
lap. in lib.Vet. &no.teft.Cyrill.adReginasdered:afidc. Hie.adGal. V. cScad Cyprian.
Titum. Auguft. contra Maximinum lib. III. cap. XIV. ad Vincentium. Q}ni> ^-"^^l
Panor. in cap. fignificafti. de eleft. t)ar(f WlM fcrt(3en, ^a(einem(eien, t)c(53a* "'"«"•
M tvorDt antutlh nie^r tf)0 ^elcuen fi), alfet)cm()an^'en Concilio , bat ane ^o.\)i^ "^"^'
n>crt)t6ant)e(l)tt)nt)rci)et.
3bt llcit Der Sf)i ifien fun&amente bnt) qrunt)t nec)e|l Q5a^e up fpn tvor^t , mU
cFert)crcl)be^rDp5etenfi;ncn@dne3^fum,' t?nD t)e Slpoftel geleret p^, t)nb inbe
Q36fe CanonicjE fcripturse t)oruatet tleit, t)nb t)tf) beme mot^ be jtercfc ^cleret bnb
()ere<)erettvcrbcn, t)nb barutf^mot^tjnb fcbal ocf afle Difputation bnb errin(je entfd)ei#
ben t\^crbcn, •^Bentc be 5iflij)e ©cfjrijf t fc[)al mh mot5 aifer I^ere , Diccjel t)nb OiicMes'
fnoer fpn, t)nt) FantocFaffcnc fi)n, barumme bat pbt be ©obtlifc tvarf)ett i;^, bar noc5
crbcm nocf; tmtuelincjc innc t}6, bnb barumme rebef be hiUi^t Cypri. ad Pomp. con. q i^j^^
Epift. Steph. !4>at mcn in difputerf if en migm fafen ftebc^ t^c ber (gct)ri|fr flcben ,
»nb bcn t)nbcrric()t , t)nb bc fd;eibinge bart)tf; fof cn fcf;c(e , alfo fpref enbe , Si in ali-
quo nutaverit 6c vacillaverit veritas ad originem dominicam , & Evangelicam
& Apoftolicam traditionem revertamur, utinde refurgat aftus noftri ratio,
Unde & ordo 6c origo ftjrrexit. Item Aug. de gen. ad Litte. lib. I. cap. XVIII. Aueuft
Item ad Exefc. lib. II. cap. XXXI. Item in Epift. LIX. ad Hieron. 3n Pfal. ^ *
LXVII. bc Bap. con. Donatif, lib. II. cap. IL Q[}nb t)^t)nm6gelicf, M mcn bc
^en)etcnmltminfd;enfercrec5tf(^apentrcffen, t)nbin crcn anucdbfingen bcucfii^cn
fcnnc, njentefcp^DngetDijfc, t)nbbcbf(5bcn@eti?ctcn, bc t)p minfiten fere.(3cbun)ct
fian, fpn flcbc^ in ber t)drforgc t>nb fufpicion , fe mdcf)f en bebra^cn t)nb bcrudrct mvf
bcn, t)nbbarummct)jTctncbid;, batmenaffene 0'cf t)p©abcd tt)crbt, batnic^tfci*
fcnfan, griinbe, bnbbart)fft ft;ncn ^elcucn t)nb bcpen bcjlebi^c, fufj^bafftmcnin
(mfed^tin^e t)nbcrbcm , t)nb batfului(]c \}$ ccf bc^ ^ifficjen Irenaei rdbf. lib. II. cap.
LVI. 3Ben Hu ht ^apijlen bnb fnterimijlcn ereerbcmct)nbmif^biufcerfennen
n)ofben, mhmgtmn, bat imfri)en€f)ri|]fifcnConciIiot)tf)bcr@d;rifft, bcii^ige
t)ncinid)eit mh errin^c , bc m\ ber fcrc t)nb ^ercfen f Ceremonien t)d , m6d)fc diju-
diccrctt)nb (!erid;tet n)crbcn , fonbc ber fafen ml mitfrebe t)nb gubem ©enjefen jjera*
ben tmb (jcbufpen tverbcn, fiif^ tt)ert fe t^p erbcn nic^t tjpgcbauen mrbtn, ^entc bar?
mtt, bat menperfecution, bfobtbabe t)nbmcrbt anricf)tetinber^ercfen, tt)erfbcr
fafen nid;f Umn ^ef^ufpen n^erben, Q}nb ttjerf ccf mif biffer Interimifc()en Concilia-
tion nicbf^ t)rt),(]eric()t tt?erben , benn M men ©cbffaliger tjnb framer ^brtflen bfobt
t)or(jeefc, fanbf t)nb fiibc bcrberuc, bnb bc^crcfcni)ern)cf]cy t)nbetnent)nn?ebbcr^
bringlifen bcrberff anrtcbtc
3)c5?ej)fcrConftantinusMagnus, l)tfft t)bttt)of (^efecn, baf unetnid;cit in
ber ^ercfen t>nb ^clcucn^ lerc , nid)t Um ebber fcbclc mit bem fmxht bp^ebauen ttjcr^
ben, fcnbcr bcrj) t)e ©djrifft , i)nb bariimme f)tffi t)t im Niceno Concilio beuafen,
be t)neinicl)cif be bc Arrianer inQtfovtt babbcn, init berlcrebed(2uangefii , Dnbbcr
Sfpcftel tbofd)eibcnt)nb t!)ptbof)cuen Eufcb. Trip. Hift. lib. II. cap. V. <33nbfcbcn Ear«b.
jct)tt) ber(Scf;rifltt)nocfifc t)ut)in3ct)nb meinin|jetjant)cni]efert)en in^ebracf;ttt)crbcn
^ 3 fO
101
36c^rtrttmig btt ^it^m $« ^mbnt^*
Augttft»
Dlonyf.
SozomCt
Socra.
Hifter.
Tiipart.
Cypriitt.
Lib. Iir.
«p. XIV,
Hicroti*
fomujteDeConciliation!)tf;t)er(ScI)vifpt9efoc&t n>ei-t)cn, mt>tt Teftimonia, J)e
ttme bunef er wercn, Dorcl? anber De f (aver tveren , betvifet \>nb gtHM mxUn, S)at
nien a(fo tfce cinem gemijTen i>nb i)a(len t>orftanDc mdc&te f amcn , Q3ni) alfo rebet t)n&
(crct OCf St. Auguftinus , de doar. Chrift. lib. III. cap. XXVI. & XXVIII.
^at \)dt ^ort)t Mifla beDiibet, t)nb tvo pt)t in ben oebruct gefamen, v^ feey
difputerltcf , m\> fan t?tb t)e^ n?orbc^ Etymologia m\ bem ^D^ifsJoffer nid)t^ betvifet
tml) i)t()()ef6rct meibcn , '^at v^ oucrft t)t() ge(offn)crt)i(jcr ©cfcrifft t^pbetvifen/bat Dc
S)Orfamme(inge t>er C&riflen , i)nt) ere Euchviriilia, Dc Plinius ad Troianum Impera.
antelucanum coetum nimct, Miftagc()Ctenf;, ^e(cfc Dionyfius Myfterium
Synaxeos nomet/ Epiphanius interpresSozomenit)nt)Socratist(53CtfIdr(icfart,
^at Mifta eine tJOVfamlinge t)n& Communion , mh facere MifTas , t()Or Commu-
nion tbo()Ope t)Orfammelen (;etl^e/ Tripart. Hift. lib.IV. cap.XIII.t)nt)lib.in.
cap.Xf.
S!)C DiftintSlion, t)at mcrt fcc|)f, 3t)t fi) privata Dnb publica MifTa (lebc^ gtf
m\t in Ecclefia, t)nt) Dart)ord; betDifen ml, W in Der a'i]en 5(pofJoIifd[)cn ilevcfen tif
ne Communion becJ ©acramentc^,- t)nt) ocf eine ^BIncfelmiffe Dnb ?0?if^o(fer ^tmft
f\), (jeftnenccjrunDt, SOBentePriuata Dn&PubhcaMifta, v^bi^benoIDenanDer^
tiid>tc)Ci\)efen/ alfeDeCommunionDc^(iue^i)nD MoDe^ €()ri|]i , ©e \)6 6ucr|l Pu-
blicagenomet, Datfcapenbarinpublico, fnDergan^en€5ri(Kifen ^emeine Qtl)oU
Dcn tDorDen p^, privataouerllpeJfcgebeten, Dariimme iiat fe nid;t in Dcr*gcmene,
fonDerorfinDcn(;ufen, of bp Den C»^artereren , fraiicfcn, DenexcommuniccrDen
t^nDIapfis, inPrivato loco tf)or tpDt Dcr noDt 0cbo(DentDorDen^^/ ^at ocfDe
Communion privatim UnD publice ft) j]cbrufet , tDCrt in Dcn OIDcn Theologis, t)nD
Den Hiftoricisnnent(;aIucnbcfunDen, Cypri.llb.IIl. Epift. XIV. Hieron. adver-
fus Jovinia: ad Pammach. Tripar. hiftor. lib. III. XI. ^nDfan niWoan Dcm
?l])?ife5o(fer , [)s;rutbbcmtfctmerDen, 3Dt i;^ ocf in Der cr(]en 5lercfcn De Offevmi(]e
ni(^tgc()o(Den, fonDeri)i5 (angebcrnamal^ingeu^rct, /egcnDe^^ercn€(}riliin)orDt
t)nD beueei/ t)nD tvcDDcr Dcr Sipo^iel ciebvuecf DuD (crc , m\> i;^ Dcr Privat offermilfe m
ittU)bt Gregorii , in Dcn oiDcn Scribentcn ntcbtgeDacf)t tvovDen.
Ccft)fietun{od;bav/ DatDcoffermtlfccin minfd;en inmDt fp / Daruan Dc er(Ie
€f)rt(t(ifc^evcfcntd;t^.5cnHil]bcjfr, Deecf tt)cDDcr De^^cvcn0)vi(iiitt)OvDt i)(5 ingc^
f6rct/ DarDorc()ocfDe^^evcn€4>vi|licnige, ctvigc t)nD t)u(Icnf amcn offev twt t?or^
nicbttget, QDBenteDemoperioperato, DerOffevmijfetvcvf ti^ogee^cnt, mtt)t^tf
vt €^xi\\i\e aUenc Dorcf; ft)n o(fer atti Crii^c gefct>ecn , tjcrworuen , t)nD fi;ner geioui^
gen (55emcncge0eucn mt> t(;o(jce3ent iDcrt, Dorcl) Den ©eloutn an 2^(um d^xi^^
S)atft>nuDaruanjjcfcd;t, 5DatDatlnterimt)nDDc^apt(len (jar mcf;t^ l^eb;
6ett, DarmcDe fe cre winif e( t)nD Privat-SO^lfc /egcn Ded ^pcr cn bcuee( mb tvorDt ancje^
t\d)ttt , f onDen benjifen t^nD bctvcren / mb mdtcn t.n eren ccjenen ^cvten fcg()en , Dat
j)Dt cin minfd)en gcDicbte fi?, Dat t)Dt in Dcr ()i(It,9en <Sd;vi|ft iiene gvunDt f:;Mt»
^i^Da"fed)tDat Interim, Dat in DcrEuchariftien, eDDer ^luenDtmalc De^
^mnf mitinscmenaetivcrDen, ^aDe^loff/ Dfc^^yelouisenvplcfecJgebct, Daucffeijf
!. ^eMrtfMilg mibcr b4a INTERIM. loj
^iuQtf \)nt) t)ac ^Qvumme De Euchariftia cb&er &a( SluentXmnl (^(}vifli f)ere ein Sacrifi-
cium laudis , cin offev Dc^ laue^, ^it latm m) gcin, <So fe ouev)] i)t(fe vebe t^p m
Privati)nDn)incfe(mi(Tc, i)nD evt)icI;rcDe o(fev t[;eentvoIt)en/ fofeg^en m/ 3t>tft? m
rcd;ti)n&i)a(fd>.
^at ocf im 5(ticni)fma(e i)c^ »5)cvcn, fcf)d(e gc(cve( \)n& gepvcbi^cf , Leaiones
t)cr5t((HjcnvScf)vi(ft(]ef;o(t)en n)cvt)cn, ©ot)t fcf;o( nnijevopcn, ge(auet DnD gepvifef
tvevDen, ^atbavocf(}cbet)c\)nb3^ancffc(3(3in^efc(;a(0ep(e()etn?evt)fn, v^nb bati?nS
bcJ^evebavuaninfi)nem21ucnbtma(ecinSrcmpc( 0c(aten \)nb be ^(((ige 5(po|]c( ben
bobtbciJ ^cvcn t()0 loorfunbigen bci^aicn fecbbe, tt)ebbcvfec^ten m nicbt, n)i; ()o(bcnf
in unfen 5vevcfcn a(fo , Dnb i)e(e bctcr a(fe bc /e^enbeeJ bcit , ^cbbent alfo flebet) ()ef)o(^
ben,\>nbf)o(bentnod;nicl)tanbcv^,i)nb^ebbenoovmaning, (evc, ©cbebe bnbbancf*
fcs^incje, mib anvoppen(43obf, onbbibbent>ova((e flcnbeDnbanfig^enbe nobt, btf
fluten ocf bcEuchariftie mit bancf fec^tjin.g Dnb benebi;in(}eebbev mit ()cili£v>unfcf?cnbem
©ebebc , t>nb i>^ be Communion tont) Euchariflia in »nfen 5?evcfen (jani^ ^efpcf , be^
ttie, bat St.Auguftinust)anbevCelebration bc^ 51UCnbtma((J ad Paulinum Epift.
LIX. fd;vi|ft.
^at be Interimillen ouevfl St, Auguftini tud^cnfflfc, t)p CVe Privat-9??iffc t)nb Augtjft^
CD?if)^o(fevtf)een , t)^t)alfd;(icf i)nb Dntvunjficf ^e^anbcibt, ^mtt ht vcbetnid;t i)am
evbid;teben CO^ipoffcr, fonber t)an bcr Participation t)nb Communion bed liue6
lonb blobCiJ (lf)xi\\i , t)nb bctv>ifen mit erev t)ntvuti^cv Allegation alUntl)almn , !4)at fe
nicbt©abe^cf)r , ben)avf)eit bev €f;vi|l(ifen gcmeine @ee(enfa(icf)eit, ocfmdbtcine
red;te tvavc t)nb (^f^rifff ife t)orge(if inge, roun)c t)nb cfnict>eft in bcr "^evcfcn fof cn, fon^
t)evbat(ea((enei)6v5cbben, mit(d(}cn reben be^ 21nfid;vifli ©obtlofe^rihve^ttofer^
njcn, f^ofmucfen t)nbtf;oreftitueven, t)nb einlterum U^ bcm Interim, t)nb t)fl^
tcmlterum cin InteritumtbOfHafen.
(^e n)o(bcn me ocf gevne M aucrreben , DnbborentbocJnfc^tbt^fc^^Cft,
S)flt im Sluenbf ma(c brobt Dnb m^/ be lid)atn t)nb M bfobt €^vif]i n?evbc borc^e^
«Prcftev^ fegen , cru^ent i)nb benebicnt , t)nb njcvbe a(fo t)at n^e of er f ogerii^tetVTn^
baviimme t)alm fe i)bt af(ent5a(uen t5o|)opc , t)nb fcg^cn, !^e J^oflie fp flcbc^ t)nb al*
(cnt5a(ucnn3an(fben€f;riffejrmft ()ev(ffcm ©ebebe jtebenebict, t)nb fettcn a(fo int
confecrandi, bati;^, ^ttmfft, bat(i;ptibb(obt€^rif]iint5lucnbtmalbe^ ^tf
ren, 3a ocf in ber ^Bincf el t)nb Privat-?0^i(]bf 5o brin()cn, t)p be^ ^rc(]ev^ fe^cn i)nb
criii^cnt, QSnb n)i(fen ttaimit ff)Ouovftanbc gtnm , M bcr ^ve(]cr fesenbenebien unb
crii^cnt, Caufa efficiens p;, bat(i;pnbb(obt^5rif]i tf)Otovid)ten , i)nb inf brobt
»nbn)i;nf5obvin(jenbc, ©cf6nentoucrj]nidi)tben?ifen, pUt)6 einapcnbarcvbom
»nb t)orf (cnin^c &6ttliUe namme t)nb ef)r, SlCente t)bf n)crt minfd^fifen n^orben, Cc-
remonien t)nb tt)crcf cn f o^cegcnt , t)nb f ^o^ef ecf)t bat aff ene bord; bcj^ Jg)eren (SJ£)vi(]r
trbeninge, n?orbti)nbbeuee(, t)nb|f;nca(med;ticl;eittt)crti)t50crid)f((fr^cfcfer ocf
offcne caufe efficientes fi)n bi^^ (Sacvamenfc^, 3bt ft)nt ml bilfe 93rcf]er Dif pen-
fatorn i)nb ^uf^^olber^ ber 5eme(id;cft &aift^ , t)nD t)if)bc[cr ber ©actamcnte, ouerf?
tiid)t meif]er^, be bc ^acramcnte ban bem Elemente mafen. St Ambrofius lib. Ambioi
IV. eap. V» d€ Sacramentis , bcf lifiet f larflcf , bof U^ ^txm H^xifi beuecf t)nb
mxbt,
104 23e05rttftilg'^ btt ^Biitd^cn jtt ijrtmturg»
WOX\>tf caufsefficientesSacramentilVti, mit) nicf)tant)eve W^tvcnt)i(je Ceremo-
nien\)anminf(f,^enan^adx, ^Dtp^cueviUatfegentt^nDbencbienf, fo ini)ev ^^^ilfen
gebrufetp^, t>tf)^emfat!nfc!)entvorbe, benedixit, Dat t)e »ngefevt)en nid;t f)ebbett
^orjian , Dnt) ^t^ unuovllanbe ingefovet, S^emife nu i^efe mifebvuf e^ \>nt> txhowm \>i
t)ni)eri)liKmfe(}en»nt)cru.^ent)e, DnD t)t)cvman jtcf fetl) bet)uncfen, t)at t)avinnet>e
fva(ffi)nl)macj)trtf)a, ^atim^lueitbtmafe, t)atbvot)t»nt)m)n, Ipff t)nti bf ot)t €^v(*
f!i njevbe, f an t)e gcbvuecf t^ofegcnen i>n& f obenet)ient)e anc ttn^jclouen , bcg ^even
(y^Ori|iii)orflenin(je, grotever^evnijie, t)nt)&evConrcienticnbefn?cvin()e, nicbttve*
DcvanqenamenmerDcn, Q}ui) tven fcf)on Wjyc CeremoniEe t)ni) ritusAdiaphora,
mediat)nDlndifFerentian)ercn, t)n6 fri)tDiffic{) mit gut)ev Confcientien foni)e ^C*
bvufct t\)evDen , t)ovfefenfei)ocbcveavt)t, t)nt)tx>evDcnillicita t)nt)t)ovbat)en, tvenfe
ev(}cvficf n>evDen, beConfcientient>ovt\)cven , t)nl)nic^tlenjjevt5Dt)ev5?evcfen2edifi-
cation , fonbcv tf)0 bcv deftruftioncjevffen, t)ni)alfofpntDeCeremonie unbobfer-
vationes Molaicx legis, Dc fiif^ m ficf nidjU m\w, t)nt) tvol fv^ bliuen f oni)en, fo
fe nicbt t)e fwacf (jefduigen cvcjev^en , t)nt) tt)o t)cv deftrudion ©rififif ev ^evcf en , jicf
nicf)tevffvecfeDen, ^en)i(efe(5uev(itf)0vdetlruiStion, t)nt)nicf)ttf)ovsdification Qt^
vefen, motben fe knmd) (jcban n)cvt)en t)t5 ^ev ^evcfen , t)n6 affb m6tl)en affe ant)e*
rc Ceremonien, t)e tf;o t)ev deftru6lion gevefcn, affgcDan lt)evDcn,
^an pct^ticdjtniiic Dcr J^illigen/ tm offet &er9)^i|Te/ t»r>l)
,! Dan i>ci' 6tl%n t)orbcOf DuD anropitige.
':# ilS " ^'^'^"^ ^<^Pitel anfan(}cnbe, '^milt m bcnn in biffem offer ber TOfle k. Q}nl)
Ay(/' ben nauo((tent)en anbevn ^apittefn, De Interim-©cf)viuev (jerne afle eve (55oDt#
fofe (eve t)nD mipbriife, ^p eincnf)upenn>D!Dent)tf)fpicn, t)nDDev^evcfcn<^J&vi|li
bavait ben emicjen DoDf tl)o f vetenDe ^qcuen , t)nD rtummelent t)nD mummcfcnf Docb af fo
^■^evudv, Dat menfuntet)ov|}eit, tvofet;Dt0ernefegent)nD ^cDDen, t)nD f)en(}et rtici)t^
^f)ofattt«n, t)nDDavummet)OvforDevt6ucrtatal^DenoDf, Dat t)an atlen (!ucfen t^nDers^
■fd)eDtficf ()erei)ef tverDe. -
5>af De 5?ercf e ere ^cDctnatcn, fe 5dv i.*p evDcn fcuen, tom 5fucnDf mafe De^ ^tf
ren neuen Dev '"JivcDige , t)nD fpnev giDcd)tniffe, t^ovmaninge toDonDc t)an Dent geDien
bev gan^cu ^evcf cn , t)nD tf)0 @aDe t)rbtoaeten evc ©ebcDt, m\> t)or affe fi)ne tvofDaDt
-Dancf fe()(jin()e tf)oDonDc, t)nD t)ov nffer(ei; flcnDc gcD^ent tf;obiDDen , t)ec^ten n)p nic^t
*an, n)i) Doen in t)nfen ^cvcfeit ocf nicl)t anDev^.
5)af Defcuen J&ilfigcnin evem (euenDct)an nafuvfi^nfwacf ^etvefen/ t)nt)Dovc!)
te f vafft ®6f t(if ev (^naDc (jeflcvfet fr)n, t)nD tvcDDcv Dc gcbvcfen Ded Md)^^ / ^^ f""^^/
Den^iiue(t)nDt)oDt0e|lveDent)nDfc auevnjunncn bcbbcn, Doc^alfoDatfeDeauevbfi^
^'uenDc funDe in jicf ()cu6fct, t)nD DavmcDc fleDc^ t^o f cmpenDe Qtt)at, M fe ocf De f vone
t)nt) bcr(icl)eit Dc^ cmigen feuenDed cvlan^cjet f)ebben , t)nD Dat t)ov fufcfccjnaDe De ene ^t^
gcucn, t)nDDegauenn)efcfeDe^evcfeDovcbevc {cvemiD auDe^vcmpcl enfan()cnbcff"f,
©aDe Dent «5)evcn in Dev (5:f)viff(ifen ©entenc, ti?en De Dei^ Jpeven 2lueiiDtinal begcit,
fcf;oleDancfft99iit0eflefc^ecH, latf;cnn)t)t)ovficf (jdn, Doc^Daf vDtaneaUeSuperfii-
tion
I. 'i5iUmiif ttJlter b4e INTERIM. loy
tion gcfc&ce , »n& De^ Jg)evcn Cl^n'(]i ^orDenji »nt> ejve J^^rborcft nlc&t obfcureret
t^erbe.
^af 6uerfleme5cmcfffcn)incfcf5e'&cc^fcni'|T« &er ^i%cn rec!)t i)nl>niiffefi;tt
fc()o(i)e, 2llfei)c^i3iipcntnerem?0?ifdo|fcr,Canon, gebrufct f^cbben, be njctsbcr t5om
gcfoucn, 5J^P^nf(]e, feuc, j)cbuli)t miD anDern Do()ent)en , tvelcfcDefecfctoanben
t>m*(jcl]cnet)en wnD gcDacf?fcn ^i(ft,(iten fercn , t?nt) in cin (^jrempef t)nD Imitatlon t^ccit
(d)olt)t , 1?^ ntcf)t tf)0 bcmtfcn , ^cnte f;bf ^6 nic^f eine gcbed^f niJTc ber J&ifli^jcn, fon^
&ereinc6ctni(tfcmummcri;c, baruanaflefiebe^apet>nbbe 5i:ercfenlcl)f^n)eet(), t)nl)
fc()a( bennoc^ bcr J^ifltgcn gcbecl^f nt([c fpn t)nb f;cfen. >
J^at ocf be erfie ebbcr olbe^crcf e fuffc Dorfroegene (lumme i)nb mincf ef ^cbecjf^
tiiffeber^pifIi(}cn()e&o(bcn5eb[>e, fl(febe^apenineren9}?i(yo|fcrn[;o(ben/ hn \>t^
be|ienbigem jjrunbe nicl)f bcnjifcf tDerben.
5)ero(benQ3cber(Sct)ri/ftebetu()cn, bafbcr ^ifffgen 5(pojlef ftnb ?D?arferer
Mcmoricn \>n^ gcbecl)tni|fc, up ^eivijfc \)aQt, Dnb jgemeenficf an betnc ba()c ft; gefcfecu
unbge^ofben, barinne fe mmt bc^ j)e(oucn^ wilfcn ()efebcn ^ebbcn , tjnb ^cilorMcn
fpn, t)nbbafpbtbarummcgcfd[)ecnfi?, baf©obt i)or be.onabe encgeaeuen, inbec
©cmcne gcbancfet morbc, Dnb \>at ere ^jccitipcf bedgefoucn^, 1^6penin,()e,^bc(]enbicl)ciff
jjebufbf, t)nbt)e(eranbernb6j)cf, t5o berlmitation ber ^5ri(l(ifen (55citicne tvdrbe
t^ijr^cileflef , v)nb barborcb tf;o aller ®obfa(icf;eif crtDecfef , Q5nb M be b^^peningc/fo
a(IeJpiIIi()cnt)amett)iijenIeuenbe, t?nbbc|fuluen5erficbeifge5at5ebben, barupfc ocf
getbruen fpn, ber5tercfenit)(5rbemifflite, nicf;faffeneborcf; (^a\)t^ tt)orbt, fonber
ocfborcI)ber5i((i(3enMemoricnan^ef()^ef , tve(fernid)fgcfldnl)eff, in einer jiiffeit
t)orfn)egenen Nominationber J^iffi^ctt, alfe fe in ber ^apeti 9}?if^o(fcr , Canon Qtf
i^ntf) , fonberint)orfcfIin3cberJ£)i|lorien, $Darutf;@6btIifcr()nabentvercf , t)ni)
eren j)cfouen t)Hb ^etorfam tf)0 <^at)t , Dbermanne tf;o fi;ner bef erincie ^eff t lf)drcn mb
feren fomn, t)nb fi;nf biJTe Memoricn ber ^iiligtn , in ber Euchariftien , cbber ini
Sluenbtmafe be^ 4)eren , M au ben ba^cn ercr gc^ofben 5cbcd;tnt(fe began tvarf , ge^ •
fd;een, Q3nbaIfoi;ginberS5nWfen@cmene, bcr©cbecbtni(Te ber J^piff/^en Qtl)oU
ben, QSnbmerf nod) fo t)e(e obf f^or bcferinge niftfei;jJ , in i)nfcn tofen , bi) ber
Communion , in t)tn ^T3rebij)cn (3ef;o(ben, Q)an fu(cfer @ebed;tni(Te ber Jg)iffigcn im
5tuenbtmafe bc^ JE^eren , ofben^ bcgdn, boen be ofbcn Theologi me(bin0e, i)nb nid;t
t)an fiiicfcr t)orfn)egencn ^cbed;tni(Te, a(fe in beiti 0}?if^o(fer , t)nber bem ^an^^cfie ge^
brufef tt?erf , !t)aruan tt)pber tud;enifi^ t^obeuinben \)6 im Cypr. lib.I. Epift. IX. iib. cypru.
III. Epift.VI. t)nbIV.Epift.V. Auguft. de Civi. dei lib. VIII. cap. XXVII. lib. Auguft,
XlV.Iib.XXll. cap.X.t)nbcon. Fauftum Mani. lib.XX. cap.XXI. Epiphan. Epiphaa*
lib. III. To. I. Hare. LXXV.
3^t llaQtt St. Auguftinus , baf f5o fpnen fpben t^efe mifdbriife in Un Me- ■
moricn ebber gebed^tnitTen ber J^ifligen ingerefen tt)eren , Wat fc&olbe benne nu nicjt
t>e(c mef;r t?nb Qtottv ^D^ifebruccf barinnc ft)n, bcn)tfe affe bincf \>an einer fpbt fljor an^
bern ergcr njcrf , t)nb \)t 4)uucl t)e(c erbi>mc t)nb mif^briif c in alfenf mt gubf t>nb or^
ktitficf^^, inuoret, QSnbbegan^e^awcflbocm, fufi^t)uaaff()6berici)^, t)nba(Ie
SScrcf eti/ Ccremonien vnb ©ebrilf e (^Hm , \>p fc()enbtfif en t)nb t)nworfd;amebcn §tf-
O t\)in(t,
10« 23cWrtttt6g ba Isitdotn ^u ^rtmburg.
n>inff / irti T3aweflbDeme allcnt^aluen ^evic^f et fpn, ^o nu 6uer jl t)e Memorien \)n&
©et)ecl)tnifle t)er J^illijjen , in t)en Euchariftien, cbbcr Stuenbtmalcn M Jpercn fcl)oI?
^en gei)o(t)en wert)en, ■^BeretJoraflcn t)inc)cn ncbic^, feat allc mipbiufc fo barbt?
fon, affgefettettt)6rt)en, »nt)Datt)e£egent)enet)t)crJE)i|lorient)erJE)ini()en, corrige-
ret »nt) repurgeret ivdrDcn, De fiiile mit erbicfcteDen lofen 9)i6nnife Dromen t)nt) logen/
t)4)ruclfd)et tonD bef lacf crt fpn,
^bewilc i^unDtber ^ifligen ^eDed[)tni|fe nid^t^ an^eri^ men eine ^cibcnfc^e 5I(p
goi)cri;e t;^ , t)arDorcI)ment)an@aDeDnfem^percn , tonD AO^DDelcr Jy^fu ^^}\\}o
oflT^efdret n)ert, \)nDt)p t)nuorm6j}ene€rcature ^eudret, t)nD mannicbfolDicb iegeti'
i)c erjlc ^afel @5Dtlifer (i^cbaDe gcBanDelt wert, m\3 Dc ^ifligen nicl;t mit Dem "^tn^
fit, De dulia f)et^, Den men ^trwcrDi^cn IiiDen Deit t)nD Docn mad), fonDermit Dem
SDenfie, DcDe latrial^et^, t)nD aflcne ©aDe ijcl^oret, alfcmtttl)Ouor(ic^taHerIci>5uI^
pt, 2Iltart)nDJvercfen Dpricl)tin()e, ^crcfcnDcnRcn t)nDCcremonien, ^id)tanj]i^
cfinge, Slnropinge, ojfern, Q}i)ren t)nD Dcr()clifen (tDclcferDenjl allene ©aDejje^
^orct) cre ©eDed)fni|Te begcit, "IGetcnt;)t>fulcfc®eDecl)tni|fcnicI)ttI)0 biflifcn nod>
antonemenDc, t)nD»elen)etni(jertl)oItren, t)nD t)nfe ®en)eten , mit fiilcf er 2lff(36De^
n;e tbobefmercnDc , t)nD t)nfer t)nD aller (Z^riflcn @eelen Oeil Darmit t^ouorraDen/
aCcnte t)Dt i)^ Di ffe ^lffodDeri^c fo grotl) t)nD crfcbrccflicf gcroorDcn, ^at De Jg)ifli0en i^t
afle^crcfcn, Ofrcrt)nD®DDe^Dcn|]einnef)ebbcn, t>nD Dat @oDt t>n& C^rrlhi^ fpn
ieue @dne Darfuluefl ncnen namcn cDDcr pla^ mcl)r l)efft.
"^at De Interimiilen Dat red)t fcq^en , Dat w) Dorcb Der ^ifli^en t)orbeDr
t)nDt)orDenj], in aflcniDingcn Dorc^ @6DtIife befd^iittin^e t)ortt)arct t)nD beuefliget
tvcrDcn, t;^ t)nrcc|)t, tDcntc i)Dt i)^ |e()cn De @d>rifft , DeDar leret , t)at tt)|) ©oDt Den
^aDcrDorcb Den @6nc 3(Sfum C^riflum , t)nD nenen anDcrn fd;6Ien anropen,
Q}nDp^Dcmti[)arenCI)rit]lifcngelouentf)on?eDDern, DetJUi) leret aflcnc t)p 3(gfum
€^;)ri|]imi tbobuti^cn, t)nDDattvi)Dord,) ene aflcneeinen frpmoDigen t>nD troftlifm
tf)ogancf t5omQ}aDer5ebben , sQnDDiffelere in Dcm Interim , bcrouetDen J£)eren
€^;)riflum , Dc aflcne De J^O()epre|lcr/ ^orfdner t>nDO^iDDcler ^$, ttviffcn ©aDe »nD
xn]6, fi;ncrel)reDnD2lmpte^.
^Dtft;ntDifTc5I(f(}6Difcf;eerD6meDorcf>t>eIc t)t5(je(]eucne Q36fc »nD ©d;rtfffe
ijenoc^fam meDDcrlccbt, xlBclcfe De Interimifien alfDt^orbt) jjdn, alfcficDDcn fc Daruan
ni) pel;6rt, Ouerfl fc toiien 5i?rmit an , Dat fc na Q)aDe , fpncm t\>orDe t)nD tv>arl)eit
nic^td fra^en, DcriScercnI;eiInid)tbcDencfen, fonDeraflene, aIfet;Dtene(jeualt,bcb^
bentt)illcn, Dnan^efecn, wat ®oDt)nD afle ©oDtfrud;ti()e (jclerDe mennert?tl)Der
©d)rifft Daruanjudiccren t)nD rcDcn.
"^at afle |)i[li(jcn (SaDc^ , De (}cf]oruen , t)nD De nod; IcuenDich p;n, cfner ®etfl'.
fifen©emecnfcbopQ56r0er, bnDeines^liuc^leDcmafcnft;n, cinen(5)oDt, eincn€rI6^
fer, etnen ©elouen , timti)Ofagt , cinc falic^eit, einrifeDnDf)cmmclf)ebbcn, Q3tib
Daf Det>erf]oruenJg)ifli(jen t>n^ mlt Dem baniit Der Icue t)orbunDcn fi;n , t)nfer falicbeit btf
0cren, t>nD))tt^aflebcili)nDguDt0unnen, t\>cDD:rfcd)tentt)pnid)t. *
3>at oucrft De S^^iiliQm ncucn €t»rJl}o \)!ifcm cini(jeit >???iDDc(cr, fonDerlife ^a/^
troncn \)nD s»?iDDeIev^ f\)n fd;oIDen, t)nD Dat fe ficf t)nDerfc|)eDtlicf t)n(er t)nD t>,nfer fa;
fett
l TbMntnQ^ t»ibtt ^m INTERIM. lor
fcnanncmcn; alfet)e21buocatenercr Clientcn, t)nl)\)or etlife^erfonen, »nbfaftii
biDi)cn fd;olDen, \)(J ane (5ct)rifff , ancnem^minfct^enijuDtbuncfengcre&ct, t)nl) ij^
cinPerluafion, Dart)orcl;i)ntellife5l(fci6t)eri)c, Deri^tbcgan^ctvcrlt, wiballc^er*
rfen t)uU p(J, injjefdret p^ rDorDcn, iMiD^^nod; adcnt^aluen i)orbcDen miD flcflifftet tvert,
t?nD tvent fcben alfo tvere , alfe Dod; nic(?t thogefldn \mt , M Dc J&illi^en im l)emmcf/
t)or Dnd bcDcDcn, fo f onDe ^Dt Dod) t)or cin Slrtif el Ded .cjetouend Der ^ercf cn nid)t tjp^qc?
(ed;ttj)erDcn, Detvile Doruan nene tud)eni|Tc cDDer€;cmpeI in Der f)illi(]en ^d;ri|tt i;^,
DiiD De DoDcn tf)o i:ener ti;Dt , nod; t)nDer Dem olDcn ^cflamcnte , t)an"Den Q3eDcrn t)nD
^ropl)etcn, noc() t)an Den 21po)hln im npen ^cjlamcntc fpn angeropen , ^clcfcr fc
ttvar nid;t najjelatcn, tvcn am anropen t)nD t)5rbeDe Der JS^illi^cn fo grotf; flclc^en mtt,
alfe De Interlmijlen mit ercn ^apiften mcinen»
S0Bat6t)cr|lncncc)ctiid;eniiTeno(^Dc^^crcn C^riHf, Dcr ^iflicjcn ^rop^eten
wiD51po(]eIIerct)nD&empeI5efft, fant)orrienen21rtifel DefJ^elouciKJ, tmDalfeniJ^
tic^ / tf)e(jel6uen, Der (I^riRen&eit t^pgelcd^t n)erDcn*
<^nD fo t)an bciDcn ein fc^o{i)e angcnamen t)nD|jel6uet tverDcn, affe Dat De J^c#
reS^ri|]udt)nfet)orbiDDcrallcnefi) , cDDer Dat De J^illigen neuen eme mit t)orbiDDer
fttn, ©0 t»ere ;o ^en^ijfer t)p Ded ^eren (Sl^S^rifii t)6rbe&e tf)0trutt)en , alfe t)p De p6rbe?
DcDerJ&illi^en, '3Uentei)anDert)6rbeDc De^ S;imn €S^n\li, bebbe wi; Der f;iniigen
©cbrifit tiic^eniffc, i)nD atler ^iUUjm S):empef , De enc ancjeropen f)ebben , i)nD jyne
t>6rbeDe begcret, Q3anDeraffif)e|lorucnipi(Iijjcnt)6rbeDe i)nD anropinge ouerf], f)ebbe
tvi; nene tud)eni|fc Der (Sd)rifit , f)ebben ocf nencr ^illigen (^xcmpef , t)nD Darummc
i)ffetfefereri)nDbeter, jtcf an t)nfen enicjen miDDefcr^Sfum ^Jfpri|]um Den @6ne
©aDc^ ^i^IDcn, alfe anDere Q36rbiDDer^ , nec|eft i)nD b\) eme , tvmlm t)nD fofen/
t)an tvefcfen wv nccn ©aDe^ ti^orDt cDDcr beueef hebbcn , t)nD Dc ocf flar i)cir^
licf »)^»
3?Dtf6fenbe^api|lenit)Ofetfifefud;entlTc Dcr ©cbrifTt, t>m t)6ibeDe \)tx^iU
licjcn , oucrfl fe ftafcn fe bi) Dcn baren l^er tf)o, erc affgoDerDe tbouorfed)ten , Dar?
mn tvpDer fctrifftlife explication t)nD cin guDt be|lenDic!) beric|)t , Un ^eDdn
tverDen.
I^eroilc Dc t>6rbcDe Dnfe^ J^ocjenprejlerd Dnb 5D?iDDeler^ ampt vnb e^re p^, sonlj
fpne lere Dorc[) Der ^iili^m i)orbeDe t)orf Icnet n)ert , t)nD Dem J^crcn na fpncm worDe,
nic^t tho t)ele ef)rc gecjeuen, t)nD geloucn f an tfto^cfleact merDen , 2)er Creatur ouerf!
jegen©oDti)nDfi)nen<:S6ne3€fum (l^tifim torcfcn, nid;t tboit)einid;, fonDet
ti)oItf)Oi)eIetboc)efd)reuenfantt)erDen, i)nDn)cntocf inTafen ©aDe^ ebr bclancienDc
gcfd)iit5; i)fTetafTc)6Den)c, ^nDDariimmei)|fctDclcbeter, fo5i;rinnefonDe cjefet^fcf
roerDen, alfenid;tgcfd^eenfan, Dat Dem @6nc (55aDe^ tbo t)ele , t)nD Dcn J^illicjcu
tbotDcnicb, alfe Dat <55aDc^ (S6nc tl;o tt)einict) , t)nD Den ^illigen fcboIDc tl^o t)elc gtQtf
uen roerDcn, ^entc Q)oDt De ^m wii fpnc ebrc ncncm Dener cDDcr ^rcaturcn gcgcuen ^^
fiebberi. Efa. XLII. Deut. XXXll. gSnD flrafTet f)art Dc cne t)orfaten , t)nD f;en; ^%ti2
genficfmitcrcrtf)OuorficftanDc(3;reature, Deut.XXXII.
Q3nD Danimme pfT^t nid;t beter^, alfe ficf De^ {jctt^ijTeflcn t)nD feferflcn boIDen,
t)nDDatt)n9en)iffet)nDt)drlicf t)^, laten varen, »nD pcf t)(iDent)nD(}eDencfcnanDat
0 i i^pricfj '
' ©pricfttJOVbf , Qui amat periculum peribit in illo. ^olmc^tli?ilf)oveit/ t)e
inotl) t>olen. €fft men fc&om fed[)t, Pie credendum efTe. ^at bet)or(lovucn
.?)illi(jen, alfe&elcuen&i^enl>et)en, jont) Dnfe anlfggenfivcfcn, t)cn?i(e©obcalmecI);
tkf) t)6 , \>nt> ene t)at t>p manni^cvlet; tt)Dfc fan laten apenbav maf en, fo t)^ t)it t)od!) al^
lene t>t5 tninfc!)Iif em ()utt)ilncf en gcrcDet , bavup nid)t t^obumeti tx-, \)nD ^elbt in t)cr
i^ercfcnntW, Dnt)t)^ocfneen5lvticfeIbc^@eIoucn^, n?cnte t)c2IvtifcIi>nfc^©e(o^
«en^ft)n tiid;tt)pt)e^minfc()cn(}uDtbijncfent , font)evi>p®abc^movt)t gegruni^t*
^at eincv t>ov ben anDcvn bit)t)cn fd;dle , Dp bat n?i) alle falicl; n^evben , f)ep
(^t. 3acobbcn leuentyigen, t)ni)nid!)tt)ent)ot)cnbeDaIen, g^btflut^nidOt, mit)t)i§
©cf ganpint)efc&i>anDen lnterimi|len gevebet, Dat bcn Ieuetit)i^^en j]ebabcn pd, Dnb
i)atDeIeuent)i5ent)oen, Datocf Datfiiluige bcn i?ov)lovuenen fcl>61e gebaben ft)n, t)ut)
t)at fe t;bt ocf t^ocn^ ^at ocf Dc Dov|]oviienen ^clpcf alfc De leuent^igen ^eflnnet fi;n, i>n&
t)oen m\) bet)en alfe t)e leucnbigen, t;^ nid;t t5oben)ifcn , QBen be Confequentie fcj^ol^
t)e wav fpn, bat t)e Dov|bvuenen J^i^tO^" i"i ^emmel allcnt Deben, bat Den leuenbigen
m bev ti>t)t t)ifle^ leuenben tl^obonbe beualen t;^, m\) fe boeti, fo iDovben fc Dppct nt)e itn
^emme(\)e(etf)Ofc()affenbe^inben, Q3nb mdflen be ^vopbeten Dnb 2Ipo)]eI ^av ocf
pvebigenmtb^livafelboen, bedJg)even^uetibtmaI()oIbfn, eve ^JreflcvIife 5(mpt gis
bxuUn funbe tf)0 (ofen i)nb binben, i>nb bev.^elif en, ^nb tndfje a(fo de triumphante
Ecclefia militans Ecclefia n)ebbev wcvben , i)nb. mdjlc tvat im^emmelt>nbi)p ev^j
ben t;^ , in tin moef^ tf;of;ope ^txktt wevben , welcfev gan^ finbefcf; gcvebct
iveve»
€fft nu fcf;on tn bev Q3ei(l(if en ©emeenfc()op cfne t)ni>p56r(if e bejlenbige vcc^te
tt)ave (eue , i>nb tin ^ubt fvunbt(icf tt>ifle tf)0 mQm tt>ben biifft , mancf tm mfiom
nen mti (eucnbigen S^iiiliQm , t)nb einev bem anbevn "om cjan^em f)cvten afle ^ubt tvum
fcbet mib bibbet , fb!i>o!3etboc()bavut()nid;t, bat fe ^(^t ampt eine^ C)}?ibbe(ev^ i>nt)
t)6vbibbev^ p^c^en im ^emmcl , ^ente ab effeftu & animo ad officium ac minille-
riumcineConfequentietbomafen, f(utf)gavntd)t^, ^entet)btp^etn (ofi^Argu-
mente, anoncaufa, m be ^tnbcvtn ber @d;oIen tt;>cten, tt>cntebatampt»nt)
n>evcf iin ^ibbeicv fpn, (lcit nid;t in be^ minfc^cn tt^iflen, fonbcv t)p ©abc^ beueel t)nD
ovbeninije.
h^\t tn^eudvbe ©empel ^doxi bem J^o^enpre (lcr Onias bett>{fet ocf nid)t\it »dr^
bebebevJ^illi^en, tt)entet;bttt>evti>ovetncn broem i)nb Vifionan^etaiicn, bavbovd&
Judas MachabiEusbatt>oIcf^ebbei)ovtv6(}et, batfe@obtcvf)6vet^(bbe, i)nbtt)o(be
fe nic&t i)ov(aten, fonbe vn i)e(e mef)v ene bcflcin i)Hb ()elpen, 5^u f^nt /o ^vdme i)nb Vi-
fiones, a(fe i)tf) bcv ® d;vi(ft beibc o(be^ i)nb m)c^ ^eflamente^ apcnbav t;^, nic^t res
ipfe, fonbev piaura^ i)nb imagines, bilbe i>nb tef en, bavbovd; ami m^^ix^ tfco tvo?
fleebbevi)nbevvid;tin(|en)cvtan(ietdc)et, 2l(febennc bovd; biffenS^voem be^ sefeenen
OnijEi)nbHieremi« (fo \)U anbev^ alfo oefc()eeia) angetoget p^, ©atbe^eveim
tcmme( be^ Judje Machabxi , bev ^veflev Dnb ^an^er ©emene anvopent cvl)6vct f)eb;
be, ^nbenel)e(pent>nbfeevvebbcntt)ine, <3>nbi)^ti\>arevfc^vecf(icf, batbe^api(]en
i>nb Interimi(lcn bovd) evcn i)nminf(if en f)att , be n fe ic(?cn be wav()?tt (jeuatet f)ebben,
foi)ovb(enbettt)evbcn, batfenavnictt^meI;rfcen,tt>ofebe<ii)d;rifftgebvufen t^nb nv^
udvm/
1. 23ctafun«g m^iv bttd INTERIM. 109
iiorcn, ©t>nDeranene&aruparbcfDen, batfcbenemtfo{Digcni)ngclciDen^:Sna
fopcn, X)nl) n]iti^ni)runi)tcrenerDomt)anveni?nt)t)pf)Olbenmc,aen, 3Mi)^ocf L)cm
Interim De Interpretation crcf^ ilabani ent/e^cn , ^2Qentc i)t DliDct bijfe vifion njcl^t
t)ppet \)6r(>it)Dcnt Dcr .S^ifligcn , fon^er i)p t)en .^pcren is:jpr(|ium Den ^ec}enpre|icr , V)nb
i>p Dat qjrefterlif c ampt Dcr leuenDii^en , m\> nic&t Dev DoDcn , Dc ocf neen ^vcjTerDocm
tne^v i)dr(ldn cDDcr bcbben.
^({t De f)\lligm ^ncjef me leelf 5ebben , i)nD auer ht6 fm^tvS bcFeringc ftcf fcei:
t)orfr6utven , Dat fe ©aDc^ Dener fi)n Der ^anfjcn (Ih^iftiiUn Qtmtm tbov falicj^cit mt
ovDcnt , Dat ©oDt Dovd; Dcfiiluicjcn f^illi^en €n()cl De IiiDe t)p evDen Ict^ Icven , t)Ovma<
nen, flvaffen, trojlen, leiDen t)nD t)6ren , (lercfen,ben)aren, befcOiitten, ^aneren
t)ienDen evlofen , in i^ovflanDen t)dvItcl;eiDcn erboIDen , onD Dat fe m @aDe |idn , fi)nc
J)enev fi)n , De ^e na fynem tt)Ol(]euaUcn , t^o allc fi)nem beualcn n?evcfe , m\) t)nfev al^
ler 5eil ^ebvuf e , 1;^ i^tb Dev fcf^vifft f lav , t)nD bcDar(ft ncnev Di(putation.
Cucvfl Dat De ^ngel im Jpemmel t)6vbiDDev , t)nD f u|fcl)cn m6 t)nD ®aDe 9}?iD^
tcfeVv^ fi?n fc5oIDcn , t)nD mit in De^ ^even €()vi|li et\>ige ^vcficvampt , alfe t)drbiDDej:
unDmiDDelev t^ogclaten fi)n, \)'S \>ti) Dev iSDC^viflt nic|)t tbobetvifcn, ^i; ^cfducn,
DatX)n^DeIeeuen^n(ieIa(IcguDt^unnen, t)nD t)n^inaneDcme, Dat \>m tim^ti»
fenfalici)eitt)nDf)ei(fan3evefen, gevncDenen, S>atfeduev(l Daviirame De Prxroga-
tiva, trelcfeDe^eve €bri|lu^be(ftmiteDDev neuen em ^ebbcn fd)ofDen/ 0:)?iDDelei',
Q}dvfpvecfevt)nDQ3ovf6nevtf)ofi)n, ^ofDentvp nicf)(t)ovDc trav^eit, Sajente Dat
iDCvcf t)nDamptt)nDDe tiDOlDdDtt)nD Dancf , fo Davuan filmpt, ^ef;dvet Dcm ^eveti
S€fu€f)vi|]o, Dcmeni^cn^iDDelev, <;^nDDen>iIe@t.^auIui5|>c!>t, S)at jjelpcf
o(feeinQ5oDtt)^, a(foocfein?D?iDDe(evfl>, tivifd;en®aDct)nDDen9}?infcl^en, nom*
licf , De^infcfe 3€fud €5vi|]u^. /. ^innii. Q}nDneenanDcv^pOi)epre(iev!)^, af^
feDe^eve €f)vi(lu^, fo mot^ Dat ampt Dev i)dvbeDe t?nD X)6vf6niH()e Dem ^}in\d)tn
3€fu€f)vi(io aOene gefaten tvevDen, t)nD nencn €ngefn eDDev ^idigen tf)oseeaent
n?cvDen.
Q5nDtventnua(fDtt)ere, DatDe€n(jef t)nfeQ}6vbiDDevdtveven, Dea(fct)nfe
«n(i(j3ent miiflen , fo t)Ovuo((]cDc Dod) Davut^ nic!)t , M ^cipcf alfe De ^n^ef , alfo
ocfDet)oiilovuen^i{Ii.c)cnt)nfeQ56rbiDDcvgtvcrent)nDfonfonDen, De t>ant)nfen Dac^^
fif en aniKlIen t)nD t^nbcil niii)t6 mttn , Ccf nid)t mancf i)n^ (i)n t)nD t)mmc^dn , alfe
Dc Icuen^n.qelDoen, 3Dti)d elncjjan^et^n^evimcDeConcIufio, ^atDoenDe€n()ef,
l)ati)dDev €n()ef beuclt)nDtt)erff , Daviimme Doent ocf De t)ov(lovuene ^ifltgcn; 3Dt
fcf)a( fumeeinDvuncfen^:^tx)ev fodifputeven t)nD concludeven, 6wer(I tvat Deit m^
pocfeDe bfint^eitnic()t,
SDt t)^ ein g votf) tnDerfcJelDt , t)nDcv f)iM t)nD faf icf) fi)tt , ein dnQtl eDDer Le-
gate ®aDeg fi)n , t)rtD ein tdrbiDDer (l)n , Daramme gefDt Dat argumente a fimili
f)l)vnid)t^, /aDedifnmilitudogifitpDt, DatDeconfequentianici^ticJfp.
S)i(Fet)nD Dev-gclifen argumente fdfcn De «papiflen t)nD Interimi(!en affene
iiarumme, Datfet)nDerDemfd)i)ne, DatDe€ngcft)nD5iiIi(3en »6rbiDDerft)nfcb6Icn,
crt ©oDtlofe 2lff0dDifd;e anropinge , m\> t)6rbcrdrDe gclDt t)nD 0ctvin(Jfud;tige 2lff(jd^
O 5 De^
/ Deipc crf)i>lt)en , Dc fc^t;r grDter ionb mannicl;folt)iger t)^ bi; v)en ^aptjlcn , dfc be ^ei#
t)en 2i(fs6^eri)e gciK|b;d, De t>am l^ercncin abomination , mit) ein grun^cl in btx
f4)riftc|en6mctn?ert.
^t fprof e Dtl) t)em ^rop^efcn S^c&^via wip» /♦ ingcuorct ffiit^ cucn fo «cfc,
olfct)c3)rocmt)anOma, &cntebe^rop5ctefecEtnictt, Datt)e(£nge(ein miDDclcc
tmfd)m Q)ai)c »nt> t)er (Btdht ^crufalem , t)n& ant>ern @tct)en 3ut)a gcn?c|l fl; , filn^
Dern t)at f)e cnc gunjlicl) fi> , t)ni) cne gcrnc (je^ufpcn fe(}f)e , t)nD ocf gci^ne ^clpen mU
t)e , fo t;t)t t)c^ ^ercn ^ne^i^c ivillc mere , t)c5 Dener l)c \)^ , lont) anc i)e^ tviflcn mb btf
fel)( 5e nid)te^ t)oen f an et)i)cr fcf;a( , t)nD bariimme crinncrt f)c Dem ^crcn, Dat t)at
JbU 19 fouentige|ie3arDarfv, t)nDDctoDtDcr^:SabD(onifc&cnsefcncfcni(Te naDer^ropl)ctic
J^icrcw» ftdrbpft), ^arinncDcJpere, na Dcr gcapcnbarbcn $rop()etien , Defiin^
bc3uDa t)nt)3crufa(cmf)cim t^o f6fcn, forgenamcn t)nt) bcfiatcn ba'ot)c, SDat De
Interim-@cbriuer ocf t>6rgeucn , 3Dt fcb6(en De t>or|loruen f^iaigen , Dc bj) ^aDc fi;n,
fott)o(mitercmnamen angefpracfcnn^crDcn, Dat fet)ort>n^biDi)en, a(fcn>i)De, fo
mitt)n^Icucn, t)mmct)orbeDcanfprcfcn, SDat^tJanefcJriflFt, »nDt)er fc&ri(ftc):cm*
pc( (jercDet , t>nt) fan Derba(uen t)tf) n)arem gcioucn t)nD ancdubitation nicf;ti)efc(;cen,
q)nDD^ Der-5a(uen funDtiicf, fuicfc t>orbcDe t^o f6fcn, S)etvi(c ocf DarunDcr grote
erfcf)recf(ic()c2(ffi36Deri)c t)nD mif^brufe gcbreucn tDcrt)cn, i)d fc nicf;t antbonemen,
Q3nD fan i)nfc Confcientien i)or Dcn t)6rij|cn gebruecf nt(^t entfc()u(t)iget tverDcn ,
S>ett)i(e fo(cfc anropingc Dcf t)oDen, fo aff()6bifcf;, crgcriicf t>nD gcfe()r(icf i)^, t)nD
nar nenc tucf;enijTe tcr ecf;rifft bcfft , m cff fcl)one et(if e t>er o(Dcn ^f)CO(0()en gc(6(f*
licf g£^o(t)cn ()cbben , ^at De t)or|]orucn ^i((igen Dcn (euenbigen 5evt(icf gencget fi)n',
t)nDocft)orfebit)Dcn, fot)or(lcinfct;Dt Docf; ingenere , t)nD()O(Dentt)0r cin(55cbeDt;
m fiif^ t)or ficf fiiiucll \xx)mM) int gemcnc gcDan mxt , fe (jebbcn Darbt; nene Invo'.
cation angerid)tct , t\>o im ^lJatDcftDome gefc()utt , '^e Invocation 6uer(i i)^ nid;t
intboriimen , ^ente cin ctiif c xam t)nD red)fe In vocation cDDcr anropingc mit Dcm
hertent)nDgcbeDct)p in Dem ^cmmei geric!?tet mcrt, '^^t ©cbcDt, DarDord) mcn
i)an (^aDe ctmc^ criangen mii , motb t)t() Dem ge(ouen f amcn , S)c ge{oue f^eit i>p ©a#
De^ worDt t)t]i> tl)ofagc» ^Dcr t)orflorucn ^i((igen lavocation , l)e(ft necn ©aDc^
n)OrDteDDert()ofage , Darummefan fe t)rf)Dem ge(ouen nic^t famcn, t)nD n)at t)t()
Dem geiouen nid)tfumpt, ^ nid)t aaenc t)orgcuc^ duD t)nnutte, fonDer ocf funDe
gtom.i4. t)nDt)orD6m(icf. Ovom. xiii;. q3nDfanDcrba(ucnfu(fcam'opingemitguDemQ3cn)e^
tennid)ttf)oge(atentt)erDen, 3Dtn?erDenDet)or|bruenen f)iaigen ocf alfcqjatronen
i>nDI)e(perangeropen, t)nDnic&taaenea!fc':^6rbiDDcr, t)nDDati)^2iffg6Dert)e.
"^oX oucr p t)nfe tvcDDeri^tf er ()i;rutf) f (uuen DnD fugcn , mt tbobcfroercn , ^Dat
tvi; in Dem , Dat m Dc Invocation Dcr i;)iaigcn Dnrecbt f)0(Dcn , t>nD na(atf)en , Den
hiaiocn ere oeboriif c e()r enttbeen, S»nrup anttverDen tvt), Dc Invocation ge()orct
tf)oQ)aDcgDcgipercn€«)ri(li c^r, <^tiD ge&6rt nid;t Dcn ^i((igcn, cDDcr )enniger
€reatur , Tiarummc weten mi) De ^illigcn mit anropinge ntc()t t()0 el)ren , -ib t; i)o(*
Dcn ouerd fuf^ De Jbiaigen in groter c()r , ^nD prifen fe mef)r , a(fc t)nfe njcDDerfaf cr ,
De fe aacnc t()0 ercm gen)in(]e , mit »e(en Sabdn t)nD i6gcn , deformeren t)nD S)orf fc^
mn, t)nDt>nDetDemnamcuDerJpi(iigcn, Daterefofc», tvt; e&ven Dc (tuen .&t((tgcn
r. 23ctatitttug wibtv 046 INTERIM. 1 1 1
DnDnid)tant)cr)i^, wcn alfefclnbcr ol^cn ®rj|](ifcn ^cnfcn ijcc5i'ct fj;n/ Xim yihU
rfcr ef)VC St. Auguft. in lib. de vera Reiig. c. ult. f:d)t Auguft.
2llfcfcct?t Honorandi funtpropterimitationem, non adorandi propter
Religionem , &c. Religet nos Reglio uni omnipotcnti deo , <Scc.
Item,honoramuscos caritatc, nonfervitutc, nec eis templa conftrui-
mus , Nolunt enim fe fic honorari a nobis.
Idem de Civi. Dei lib. 8. c. 27. Honoramus memorias eorum tanquam
ftndorum hominumDei, qui ulqueadmortem fuorumcorporum, pro ve-
ritate certarunt» ut innoteferet vera Religio,
Idem, dequantanimoetDeusfoluscoIenduseft, 5:c. Quaelibetanima
rationis compos , atque beatiffima amanda tantummodo 6c imitanda eft eique
promeritoatque ordine, quodeicongruitdeferendum eft, Nam dominum
Deum tuum tantum adorabis 6c illi foli fervics.
2iIfo fd;rifft ocf toam gcbrucc t)cr .J;)illi(jcn c5re , Eufebius , lib. 4. Eccl. Hift.
C if. Martyrers tanquam difcipulos domini diligamus 6c veneremur , Sed
quafi integre fidem Magiftro fervantes 6c domino , 6cc» Item , memorias qui
prius paflifuerant celebramus, ut fequentium animi ad praeceflbrum viam
cxemplis infignib. fufcitentur , 3cc.
2I(fo t)cr billiijcn (jci)cc^tni|Te t^o ^cr Imitation ered geloucnd , Dnt) atlcv anbcrtt
bd<}etint)er^crcfcn, ane adcfuperftition, t)nD aJt()6Dcri)e tfco ^olbcn , tebbcnttJi?
(tcbc^ (jclcret, Dat 6uer|}t)ord& l)er ftilligcn Memorien nid)t t^o \)cle *33);r^a,ge »n6
Iebt)id)()an3e^ an(jcrict)tct werDe , \)^ mit flite tf)Ouor56t)en , Q^nt) bcnjilc t)e lonbeDacb^
ti()cbupe, t)erQ3t;ri)a(}et5oaIIcnt)n&6(jcDen()ebrufct, moHe t)dr^efccn tt)evt)cn, t)a(
te Q3i)r^a(ie ocf na ©abed bcuele Qii)ii\i{^tt n)(5rDcn , t)nt) tl)0 t)6rDcrin(jc ^obtfaliger
Imitation t)er ^illigcn mod^tc jjcrcf en , ^elcf er i^iniD gant^ in t)OV(jctcnt (jcflcllet i;^ ,
3i)t t)^ t)e t)i>re bp 6cm 5upcn nic^t^ anbertj alfc fupen , frctcn , rDOlIeuen , fpa^eren
2dn , De bcjlen f lebcr antbeen , t)iiD ^elc^cnfee it f)ebben tl^o 5at)er , fldn , f;outt)cn , m\>
teler anber fiinbe t)nb fcbanbe.
^am t)ort)cn(tc Der billi^en , rebcm be InterimASc^rfuerd alfo , t)at fe t5om
^ee(ebord>ereegenc, t)nt) tI)om Deelc bord) t)c^ ^cven (2^ri|]i t)ort)cnji, fcb6fen fa^
lid) ()ctt)Ovi)enf;n, sQnt» bat De l)illigen ocf Dovd) eve t)orDcnli , Dart)orcb fefalid;^e>
tt>orDen , t)nd ocf tfto f)ulpe f amcn , jc. 2)i(]e lere t)^ tvcDDcr De (jan^e ©cbriftt , t)orf
(lenet Den J^crcn ©viltum , vcd)tct tt)eDDer De lere Der rec(?ten mxm Juftification,
Deallcne Dord) Den(jcIoucn an (S^^pviftum, Gratis per imputationem, t)t() (utter
gnaDcn Dovd; De tbofa^je ©aDc^ fumpt, t)nD Dord:) nene<^ minfcben t)orDenft t^ott^cge
jjebracbtn)ert, SMflcicveDer Interimijlen, \)$ ocf ein gunDemente aller ^lffjjdDcrpc
tnD t)aIlcI?ent)ortrutvenDeiJ, t)nD l^cuet t)pDe red;te t)anQ3aDc bcuallene anropin^e^
<ufe tfat men ©oDt allene fcbal anropcn , t)nD Dord; Den cnitjen ^)?iDDe(cr Q^fum ^bvM
fJum, gnaDe, tro|]t)nD5uIpef6fen, t)nDv^ tnDavDi||cIereeinct>ovD6mcDe()eiDenfd[)e
kre, Det)anncnen©vi|]enanthoncmeni?^.
^at De Interimiilcn M tymn (£()vi(lft)OrDcn(! (jr6tcv ad)fen , Denn Der J^ifli*
|en, mdtenfet^n^ernefeiJijen, tvidenfcnicbtgan^Q^oDtlofi^t^nD fc!;amIofgfie{)0lDcii
112
^cUmn^ btv ^eLfr^en ju ^itmburg»
fi)n, Q3nt)bati)eJpi[li(jeni)n^ mit t)em t>orDcn(le, \>at Uf) i)er i)uKe De^ Dorbenjle^
€f)n'|ligefcl;eppctivcvt; I;e{pen, v^ ein migcnmcf i>alfc^ tantf) , mi& ein nici;tic^ gc^
fn?ef}e, 'iSBcntct^eappUcationt^i^eigingeDnb.baiTefincje, Dct)ori)enfl Cf)i'ifti funipt
t)Ctt gelouigen i)orc() Dc media , \>t @oi)t bartfto t?orori)ct>t ijtfft, alfe Dord) fi^n tvorDt
tnl) v^acramentc , unt) ni($t Dorc^ minfd)en mtitnfi cbt)er j^illicl^tit. Q5nl) t^t^ oc£
i)at ampt t?nfcr tjorfoninge , nic&t bp Den Sr^iilim ^^^ ^««^" i"i f)^"i"^«f / f<^"^^^' ^^^^
Dn&cr t)p ert>en , tn t)em ampte , \)at "om Den Icuent)i()cn in Dev Cl;ril^lifen ©emene/
m De^ ^percn €f)ri|li beuefc ge^anbcft tvevt.
2 ^ct ? ^i^t bat Interim , t\)oiA?oI t)naern t)ni) ftcf fiifuefl tftotDcbbcrn , bef ennet , bot
tiene S^inic^t im e5cricf)tc ©abe^ befldr]i \>n\) faf id) tt)crt)en f dne , i)orci) fpn cgcn tvercf
t)ni)t)Ovt)en(l, i^eff^fobd^ctfamaffcte/itmmcvmacl), D^betvavbeit, snbtvevtbavj!
mit eve ec^cn €omment tjmBcjloft , t>an bcr ^iiliQm tjovbcnfl t)nb anvopin^e.
SDe tuct)cni|Tc ber (Sct^rifft , be be interim - ^c&riuer^ inu6rei tf)obctvtfen ,
t)atbct5orbenflbcri;)inigencnc nic()tanenetf)oercvfa{ic^eit bcnfificf, fonbcr m^ od
t[)or befcf)utting t)nb &bt)t[ih (jnabe tboerfan^en nuttiicf fi) , t>nb bcvbafucn ocf btff t0
aiUf)oropenbefl)n, Slffebejeniicn, beaIfi>i)or©abei)ovbenctfi)n, bat fe t>n^ borc^
evctjorbenfle, ocf naaffileritenbe, t>tf)bcmf)emmef ^itfpet>nb crrebbin^e tmmm
Umn, tt>ertt)ntrumiicft>nbt)affc5 (iebitbett)nb ingtnoxtt, betwfet ocf nicfct tvcim*
gev^affc bat, bartl)0j)btbclnterimificntnu6im , ^ r.*
€jcot>. 20, ^at ©obt bc fiinbe bctf) in M brubbc t>nb t>ecrbe ©eflccbte tf)0 f)ufa fore , m
bctt, bccnbatcn, t>nbbarmbertici;citbctt)ifeanbufct]t, bcn be enc iecuen t>nb |i)ne
^cbabe boiben , i)^ cine (jcmene broutt>in(}e , m\) t^ofacje bed (55efcttcg , t>nb t)^ gertcl>
ttt, i>patier icucnbigcn gcbovfam i^nbt^n^cborfam , t>nb fan nici)t t)p bcv t>orftorue^
mn ^ifiigcnt^orbcnflegebiibctmcrbcn, QSnb n?o fe be^ ^uancjciti ti^ofagen, na bcv
©c^rifftDOvmcfbinoe, mmtncrt)Ov|tcf gdn, beibcinbev t\)bt btffc^ tjnb bc^ tmtn
lcucnbed , t)nb general fpn , fo Qtit ocf bc t5ofa()c t>nb broutvin^ bed ©efette^ ftcbcg
Dorftcf, t)nbt)^g'eneral, bc{atigetbcibebc()ubcnt>nbb6fcn, t>nb fan t)p fonberitfe
Dorbcnfle ber t>or|!orucnen ^ifiisen, mit tt>ari)cit iiic&t gebiibct tt)erbcn , ^ nb ^t
bcn 5?inbcrn (jubt gcfcbiitf) umme erer framcn Ocfbcvn tvificn , ?(\tf) ^cv i>tt ® oDtftter
thofane, t)tibnici)tt)ti)bevCcfbcvni>orbenfte. ^ ^ ^ *.
^atSlbrabam, 3faac^, 3acob(5, 3ofcp5^t>ttbbevanbcvcnQ3cbercrefin^
l)evt>nbnaf(^mfiti(je, ercr @obtfali(]cn ^cber tl)0 allcm guben ^cnatcn l)cbbcn, m .
Dcrgncbigentbofagebe^^crcn, btih bt)ercmieuetibe vnbocf tia crcmattltcruenDCj
tvebbcrfec^tcn m nici)t , mntt hat \)6 ©abc^ biibtiif e ti^ofagc , ^\} mttn oef m\
r@abeio|f) batbc0c&orfam®6bt{ifcr@cbabc, t>nb flfle rcci;tf gubc tver(fc bcr ge^
1- ^cr. ?. ii5u jncn , ere i>an Q^a\)t l^cgnabinge t)nD retribution ^cbbcn , iti DcfTcm t>nD im t\)Of
SKm.2. f amfli^en feuenDe , J0ucr|i Dtfiilui^e tvcrt cincm v;Dcrn na f!)ticn cigen iDcrctcn m^
ucn , t)nD nicbt etnd anDern , ^nh (^oDt gifft fc ocf , t)nD mc\)t De ^ifftcictt , miD-
ftjnt^abcd^aucn, t>tibnic{)tp{ici;tti3ct>orbcn|le, 2[0entet)p Dat ncmanbtvor^aDe
SXom.?. tf)0v6mcn beDbe , fteirt f)eborcf; \)at ©efettc eincm:t;bern ben mitnbt 0m(>pP/f /j;"^
alenvocmi)ov(5)abet)|>()e6auenm)bt>t&scf(aten, ©obt{)cfft.otf Datctvt^e {cucnb^
L 23el5rtfnilg wiber b4a INTERIM. trj
t)nl) ade fpne (jauen ttmrae U$ ^ercn €^ri(li tviden , t)nD ntc(^t iJmme t)nfe^ corben^ 2. t(m. i ,
flei^'i)n&n)ercfcn)iaen» ^P&'*»
2Ceninl)eranropfnc)®abed, in bcrfcfcrifft t)crQ3eber namen, 2IIfe2(5ra^
^m^, 3faaceJ, ^acobg, !I)auit»^,2C. njcrtancjeta^en, fonjerbcnfentcf^tangero*
pm , ere t)orbenjtc njcrDcn ocf nic&t t>or Q!>at)t t^pgcrcppct , pbt tt>ert ocf ©oDt mit Den
ntc!;t (jetro^cf , f\)nDer njcrt allene De^ ^cren tl)6jaQt tonD Dor bunDt , DnD Der Q5cDcr <£f ob. ja.
geloue , Dortrunjcnt^vnD j)e5orfam t^o ©aDe alrcgcret , t)nD ©oDt De .g)cre fvner tf)Oj ^.^ffl- **.
fa()et)nDoor()unDcd\)ormane(, Dat^ De QScDcr ^ebben angcnamen, t)nDDarup ocf yy^'*
l)e|tenDid;inancnfn)acf'f)eiDcn, bet^fnDenDoDtbebavrct, Q}nD De Den namen Der
CSeDer in erem ©ebcDe anf6(jen , ropen fe nic&f an , wcDDcrfealcn allcne De tf)Ofac)e De^
J^ercn, t)nD cre^ gcbcDc^ cucnDcffcouorltcbf, ^emifi^^fit m:Dcrb(Jringe, De Dc Q3e*
Der(ief)attebben, miftKlcfcnllcf DeJ^erefuIuc|lt)orbunDen, Q5nDDijTe n)ife t^obe^
DenDet^^etan, Dcn^runDt einc^ rccl)ten (jelouigcn gcbcDc^, Dat t)p Q5aDed ff;ofage
gebutvet i;^ , t)nD nid)f De i)orbeDc cDDcr Dcn t)orDenn Der Dor(^orucncn Jpillicjen.
!4!)o3acob fpHedfi)n^3ofepb ^inDer fegcnDe , i)nD anfojjcDc, :^af auer fe
an(jeropen n)crDen fcf;al, fpn t)nD (l;ner '>8cDer 5lbra^am^ t)nD ,3faac^ namc eDDei
baf 6et)nDfmierQ3cDc.rname; in enefcbdle jjendmcf mcrDcn, Ic5rct3acob nic|)f, \>at
f)t t)nD fi)ne Q[)eDer fcl)51en , na ercm a(f|lcruenDe angcropcn , DnD m ©oDc sef)OlDen
mrDen, »nD Dat fe na erem DoDe cne fcf;oIDen f)elpen fonen, alfe mife Interimiflen
i^cDDcr erc egcn ^ewct^n , t)nD afler ©elerDcn f ucI;eni(Te , mit npcr i)nD t)alfd)cr ©lo^
fe Diffen ^ext i)oruelfd;en , CgonDer ^acob alfe m ^ropj^cf e , toQtt 5e 3ofep() an , Dat
fvnebeiDcnj^inDcr, fng^ppto^ebarcn, mit mancf Dc geflcd)fe 3frael fd;olDen ^ere^
fentt)iiD()etelIetn)erDen, s)nDmancfenocferener(fDecl f)ebben, t)nD fd;6Ien eucn fo^
n)0l51bral)amd, 3faac^i)nD3acob^finDerfi)nt)nDf)eten, al^DcanDern, fefd)oIert
<»IIer ©oDtlrf en tf^ofagen meDe Deelf)a jftid; fpn , DnD t)nDer Dem namen Der "^cDcr m\>
mttm bp namen fboc)efed)f p^, mitsetellef mt geref mt n)crDen, !53nD affo DiiDet
De tt)Ol'Df 3iaeobd St. Auguft. in Hb. I . quaeft. fuper. Gene. c. 1 64. Augall.
QSiiD tocjen f)pr auermal De lnterimi(len apenbar an , alfe Dcnne fiif^ ocf m
Delen anDcrn 6rDcrn , Daf fe nid;f fof en De tvar^eif , ocf nid;f Der €&ri(IIif en ^ercf en
falid;eif, frcDe, routt)et)nDenicf)etf, fonDer D«f fe bciDeDer f)ifligen©;^ri(ff, t)nD
ocf Der OlDtDcDcr red)tcn vor(lanDf , t)tf) t)6rfaf< mo^en t)orfeIfd;cn onD mif^brufen,
i)nD allene Darf)enn all er arbeif DnD Ii(le ricl)fen , Daf fe tam Interim tin Iterum ma^
f en m5d)ten , t)nD ^'Papiilifcfe aff^oDcroc t)nD grutt)e( erl^olDen , t)nD iDat Dord; ©aDc^
gnaDct)nDfpnfaIid)mafenDot)orDt aff(}eDan, ttJcDDer t)pricf)fen, Omxft fen^erDenf
DinDcn, tt)ot Dar f)ete , tt)eDDer ©oDt banDefn , tnD/cgcnDcnprefcI t)f5(Idn, @e
n)erDen®oDf miterer beDrec&Iifen l^ud;eli)e nicfil bcDrejien, fe mvbmt t)inDen, mit
n)cmef£tI)oDonDeI)ebben.
* Q}tiDDett)i(eDet)drnemc(lcnmancfen, tnDeii ^iili^tn ©ef(I njefcnflfcf fiinDf^j
flcn, v^enerefententie, mi^erenfctongefprafen, Darbi?feocf3uDa^foentt)erji
Den enffan^en»
V
^m
1x4 25c!f<ltt<tt(lg bey Rir^ew $» i^4mbuyg.
SBan t)et ©c&ec^fniflc &er 53orrtoriien in Sl^vifto.
|eInterim-@cI;riuev^f)eM)cn t)at€«pitfe[, 2i(fo anf)cuent)c , Q3nfe ^ere 3^^
' fu^€f)nTtu^,:c. @el!;cf nlfe be anbeni tf)cm meiften ^ele , f^inberliffid; mif
ijovilefenem bebracje (jefenvet t)nb »ort)ecfet/ i)nb tj^ auermal nobic^ , M tnDer^
fc&eDtlicf anQttd^tt njer&e , ruat f^prinne rec^t el)t)er t)nrec^t i)^.
!©at3igfu^Sf)riflu^i)c^er»i[)an anfan^c t)ern?erlt, t^om 5eilet)nber(d(irt^
ge ber minfdben i)orort)ent fi), t)nt) t)at De nutt Ded (ibent)e(^ €()rifli , aflen ge(dui(}en 2t^
feematen C^vif^i t^o^e^ife tf)0Qti)6xt , t)nl) t)at.t)ed J&eren ^uentmal, . cinc 0et)ed;te^
nijTe fi; be^ Ivbenbe^ , m\) migtn miD tmQtn wiD Duflenf amtn offer^ Cf^rilii, \)$ De
n)arf;eit.
^at ocf nemanbt , be be^ ^eren ^firijli f an \>tf)\<5) fi)n , baf tj^ , S^e ntc(>t na
lem beuele Q^obtlifcj? tvorbe^J excommuniceret i)tl) ber Jvercfcn t)orfi;ott, in fDuen
fiint)engebunben, t)nbbatDi(fe Q3abe^, betf) ^ be ti)bt red;ter bePeringe (alfe m
»iOByC 0J^(^^ j)g Apoftatse t)nb Energumeni Ut()^ef(aten fl)n , Dio. lib. de Eccl. Hierar. c,
5 4. ) nid)t entfettet i)d t)am 2luenbtmale be^ ^eren , M M Interim ein ofer f)ttt,
fd;dle tttbgeffaten n)erben , fonbcr fc[)pIenDeIemef)rane^ebematcn ^()rifii, i)nDfpnci:
gcmenetbojiimengeropcnttjerbcn/ ivcnbe()cbccf)tnifTe be^ J^crcn cbber Euchariftia
5ef)0(ben wert , f)n m aejlenbic^ , !Dat men duerl^ fc^olbe ein ^apiftifcl) ?Q?if^Dffcr
fo(ben, t)nbbartt)oane(SI)yij^en tf)of)operopen, muni^t^ anber^ alfe affijdberi;e
anrid)ten.
^at ni<it aOene ber 5od)berdmenben 5iflic?en , fonber oef ber anbern eorflor^
tienen<2f)rij]en, imgcIouen'€5vif^i, i)anbertt)erltt)orfd)ciben, @ebecf)teni(fe tn ber
Euchariftien, t)ele i^nblange 3ar ge^olbcn fi>n, tt^ebberfec()tentt)t)nic|)t, Ouerfl
ben erbom , be bar tonbcv Dorbecfet mert, t)an ber fatisfaaion ©celmijfcn , ben
fd;enbtlifen eejennuttigen (>cbrcd;Iifen mifdbruecP, ^^rannie t)nbfd;inberie, bet)n^
ber bcr boben (55ebed)teniffe im ^atiocjibome mert gebrcuen , jiraffcn m , »nb fe^oen,
t)erboben©cbecj)tniffefDein@oDtIof^mif^bruccf, ber apenbar t)nb i)eIfoIbicr> jt^tn
@abc^tt)orbt, vnfengelouen, laocfiegenbererllenfecfengcbruccPi;^, "QJnbber^
^aluentt)etentt)i) be^ebec&tnijyeber^oben, alfefe im ^anjcftbome ge(;olben tvevt,
ni(i;t tt)ebber t)pt5orid;ten ebber antbonemenbe.
^cn be Interim-(5c^riuer^ , ere i)nb ber ^ercf en feelen fa(id;eit tt)0(ben i)Oj^
itjaven , i)nb rid;ticb f)anbc(n , be f crcfe t^o gubcr €f)r(fl(ifer ref ormation i)nb befe^
x\n(\t \)tlm bringen , fo moflcn fe nicbt be ^an?e|t(if cn mifobrucfe f)e(pcn fioffcren i)nD
fmilfcn , fonber moflent a(tf;oma(c na bev ©cbrifft t)nb t)er er(]en f;inigen 5^ercf en gc*
kufel^eipcnbctern. ^» . r .^ ..
SKJcnfeducrflben^ebruecfbevevftcntefen, benfem ben ©ebcd;tn(flen ber
Dov(iovuenin€f;ri(loanfencfIicf gc^oiben ^efft, red;t anfccn iDorben, moflen beibc
Oiapitien t)nb Interimiflen bef enncn , "^^iU De ^evemonien in ber t)orl]orucnen 0ebed;f^
tii(fenicbtjlebedeiner(et)gett)e|lfi)nt, QL^nbbat pDt eine minfd;(ife tradition fi;, be
fbor tofen butt^inge m btttxinQt , t)nb nid;t tf)o erer t>ori]drinc)e fc|)a( gebrufcf
tt)erben, t^nDbatbefiiluiaeocfnaficleDenf^ei^m'^^^^»^»'^"^^^'^^^^'^^'^ ^"*> ^W\('
Ux
I. 25cfartf nuff tvibcr ^40 INTERIM. iif
f cv fv\)f)t\t i)nt)ertvorpen fp , t>nt) t?or ncne t)nuovant)er(if e lere M gelouen^ , f an eDDei;
f4)al0e5olDenn)evi)en. ,^ . ^. r
Dionyn dc Coclef. Hie. c.7. fcd;t, M tf)0 fi)ncv (DiJt t)e get)cc6fni|Te t)cr Djonyi;
t)Ov|^ovucncn(5:()ri(lentf)obegdn, bilfe^ebvuccf gemefenfi), ?0?an ^cb(»c t)cn Dot)en
m fi?ncv begvcffni jie in De 5^evcf cn gebvacbf , t)nt) m t)at 5l(tav ncDbev gefettet , t)ar
i^effti)e ^avncv©ebeDe unt) i)ancffe(5C)in(}e (jcbdn t^o (55abe, t)av»p fpnt Q3fa(men/
Deftcf t)avbeiTfcf;icfent)cn, gcfunr,cn, t)ar na bcftt men i)t5 t)ev f)i((i(3cn ©c(;vi|ft m\
t)ev t)p(lant)inge t)ev bot)en , cine ^cbc cbbev ^vcl^ige ()ct)(in , 5^a cnDi^tn^jc t)i(Tev ^ve^
t)\Qt, l)cfftmcnt)ce?i)ov(liU*uencn (cuent)tt)nt)t)i50ettf;ov Imitation ttovtcdct, t)avna ^
t)6 wovmaninge gefd}ccn Mn Qtltgmhtit t)ip e(cnt)cn tt)cfeni)e^, ^nD t)am t)Oi)e,
W ftcf cin i;t»cv t^om iitmtn fcbtcfent)e , Dnb fi)n Icuent (53ot)tfa(icf)(tcf moc&te bcfluten,
fl(fet)c\)ov(loruenecmct)avt)Ovt)eno3cn5e(^e(Ict, gebdnbcbbe, bavnay^ bc^avnc!:
f^ot)cm^t)febcdt)or|lorucnen gctvet)en, mibaueven^cbcDct, t)nt)en t)cm J^ercn in
fptie barmbertic()eit bcfafen , t)nt) barna mit tvo(riif cnt)em 6(i;c bcn t)obcn Corpev , m
Vbt fiifd bv bcn Qobcn ^jebvuecf licf ^ctvefl , beflf;aten , t)nb alfo in be evbe laten be^ '
gvaucn.
. Q}att tvefcf em ^cbvuf e , nod& etftf e Ceremonien , in bcn 5i4v|len tjnb ^ro?
ten^ern^e()rc|fni|Ten(|ebrufettvcrben, Ouerfl t)ovmcn()et mit vclen evvi^cn mif^^
bviifen, t)nbocrmitbem@abe^(c(Icvifd;cm?9?if^offev, battf;ov gcnod;bonin0e t)nb
crl6(]n(je , bcr (^ttltn be^ t)orfloruencn fd)al bcn(l(icf fvn.
3bt pj> ouerl^ in aKcn 'J^c(jrcfftuffen nic&t eincrfei; Cerimonie 5cf)0(ben , fon^
bernnaeine6t;bcrn(jcbruefe t>nbj)e(e5cnl;eit ()prmitgcf;oIben, alfe.St. Auguft. mel* AuguH,
bet, lib» 9. Conf efT. c. 12. 1 5»
$De Euchariftia tJucvfl , fo in bcv bc^reffnijTe t)nb 5cbecf)tni|Te ber ijorfloruen t)^
0e()O(ben njorbcn , p^bcjMettjnb tl^o^cridjtctt^orbe (eucnbigcn, be bem £pfein bev
be()vcffni(Tefol0cbcn, Q3nbn6mcnbeOibtucber, be Euchriftiam ,■ ein ofter m be
boben , bariimme M ))\)t in ber boben be^reffniffe ge^ofben \mt , t)nb nid;t, bat bai^
bovd;bent)or|]orucncn, ©obtmfonet, t)nbt)Ovevefunbcgcnocd;^ebantt)orbe. a(?'
fe bpruan bc ^apiflcn (eren , t)nb bc^ ipcrcn Cbridi Dorben|] , t)nb be tvare Juftfica-
tion , ber gan^cn €!)r!(}{if en 5?cvcf en ©ecfcn fafid;eit tuit bijTer ralfc^cn fere t)orvaben,
t)nb t)c(e (libe in affj)runbt bev J^eae t)6ven. S)c J^eve €f)vi(lu^ pjJ t>ov bev gan^^en mxlt
fiinbc gcdovucn , i>nb fyn offer ^e^ort t5o allen .gc(6ui0cn , fe fijn bobt ebbcv leuenbid),
ncncn t)tbbefd)ebcn , SiBtntt i)bt 9^ ein t\m^ t)nb t^uflenfamcn offer , '^nb \)^t offer
i;dalleneeinofferbert)orf6ttin0, barborc()be0an6e trerlt, ©abe t)orf{)net t)g , m\>
cme^bit , \)e neen anbcr t)tf)t\)enbid; fdneoffev t)p erben. ^at ©acratitcnte 6uer(] p^
aKene ber Icuetibigcn , be t)bt ^cnctcn , t)nb nicbt ber bobcn , 3a t;bt p^ bcn aaene niit#
te, btpbtpieten, t)nbfan neen feuenbi^evt)or benanberribat^acramenteentfan?
gcn, t)efen)cini()cri)orbebobem
3bt(})nt bt) bcn o(ben, in ber 5e^rcffni(Te ebber j)ebcd;tniffe ber tjorjloruen,
tJCev fllicfc (jcplcoet , 5l(fe n()me(icf , i;bt l)g be Euchariftia cbber Communion 0c()Of^
ben, Q}nbt?^barinnea(fetf)0u6rnegcfcd;f, ©abe^ tt>orbt()eprcbi(}et, t)nb ©ebebe
t)nb bancf feggin^ ()efd;e()en , ^f;om anbern fi)nt oblation ebber donaria geseuen , tb^
II^
23«t5ttftiSg t«r Tkitdbtn jtt ^^mburg.
Tcrtu.
Con. Val»
Epiph.
Augiift.
CypfJan»
Attguft.
»nl)cr()dlbmget)er^crcfenampt^, 9^a bem t)c ^crcfetf)0 ber fi>b(tteen(nfamentgc^
f)atf^f ocf ff)0 crnerencrc «obtDorffticjen armcn, ^clcfe ojfer onb gauen, Sportu,
Ix, i)nt)l)ebergenaten^el)ben, SportuUntc^gendmcf fyn, 5l(fe in Cypr. lib* i.
Ep. 9. Orig. lib. 5. inTob.TertuI. deexhorta. caftitatis.inConcilio Valenfi.
Conft. 4. t)aruan tt)it)er f5o lefcn \)6» ^5«>tti brut)i)en f)e(ff mcn t)eg t)ot)en bi^ namcn
in t)cr Euchariftia, i)or t)em 2iltar ff>om (gjcempel t)er Imitation gebactt, ^bom
t)eert)en, ^efft men fonen geifl bem ^ern beualen , \)nt)Dorcn, a(fet)tl)t)em Dionyf.
t5ot)orjlanbci)£J, ©oDt gebancfet , cn t)pt)at \)orDen|l €5vi|ii, t)er barmf^ertic^cit
^abesbcfalen, ©nb^ebeben, ^obtwoIDcmitem, Dem tjorjbrucnen in |i;n ©erii^^
tc nie^t Qhciti , fonbcr cm (jncDicb fpn , t)nt) fpnc /ci;u(Dt t)or()cuen , ^Belcfc gci)ecf;t<
ni|fegcbrufefocfan()ct6getn)ertinEpiph.lib. j, To. i.Hxr.^f. t)nt) Auguftinus
lib. 9. Confeft*. c. 1 2. i ;.
3bt fi;nt i5ucr|l t)i|fe Sportulae , t)n& oblationcs , t)c fn t)en?Sc^reffni(fen t)nb
j)cbecf;tnilfen bcr t>or|bruen , (jebrac&t, auer()euen, t^nbi^pgeoffert, inbcrQ5cmc*
nc®abci?, t)nbbenIeuenbic)entf;onuttcbar9e(3cucn, fe fpnouerj^ oblationes pro
vivis & mortuis , offer t)or bc Ieucnbi(jen t)nb boben ocnomct tt)orben . propter ap-
plicationena , i^nb nicf;t , t)at fe cin (tenod^boninge tToere , 't)or Icucnbi()e t)nb boben,
^elcf e £erc bcm t)orbcn)lc t)nb bcr crloftnge , fo t)tb lutter gnabe ^atit^ , borc&*i)nfen
€rI6fer »ub ^cilanbt S^fum €^;)ri|lum alkn geldui^jen gefc|?encfef tt)crt , borc() bcri
5)eIoucnancn, t)nbl;etb, Saerificiumpromortuis, nic^tanbcr^, alfcbcEucha-
riftia t)nb oblation, beinbert)orflorucn0cbcc^tni(fcgef)Olbcnv^, m^bf^ttf), proeis,
barummc, batfccnt)nbtf)oerergcbe^tni(Tei)cfc()een, t)nbnicf;tbatmenfe, barmcbe
©abcf)ebbctt)iIfent)orf()ncn, t)nbcne t)or(jcuin()c berfunbecrlan()cn, ^o ffarlict
Ibo V)0rf!dnbCi5i|ft, Cypr. lib. 3. Epift. 6. lib. i. Ep. 9. Auguft. de Ciu. dei , lib»
21. cap. 10.
SS3tn m be ^apijlcn cre a(tg6bcri)e, (Srbom t)nb faffcf;en fere , barmebc fc be
lubc t)mme cre falict)eit brin^en , ^nb in ein falfc() Dorbomlicf t)ortrut\>enf mfom,
Dpminfc^ent\)ercfc, t)nbcremif(^brufc, bebroc[), t)nbt)ntenifcfd?inberi;e, barme^
bc arm i)nb n;fc , ioff)uorfd;amet oefcfeunben tt^crt, in ercr bobcn bc()re(fni(fe t)nb ac*
bec^tenijfc , tt)0lbcn bctern , t)nbnalatcn, t)nbbcrcr|len^ercfen, rcc()tengebrucrf,
oneallc Superftition, bcbrod; t)nb eigcn niitticje placferi)e, f^o t)drberin()c rccttcr
lere , bc^ rcd;ten t)nb mvtn (icloucn^ i)nt) betcringc bcr S^rijllifen ^ercf en , mfit m
t)n^rcef)tmetigcr, ©obtlifert)nbnuttlifer Reformation, be mif^brucfc md)tmbf
ber tf;ofetten , 2BoIben ocf ijngcrne bem n)ebbei1lrftien , battf)i> €I)ri|lIifer t)nb niitt^
lifer (jebed;teni(fe bcr t)or|]orucn in ©rijlo mod;te bcnfllicf fpn , Q[>nb fo f)X)niau iii
tinem ®ri|ilifen fri;en Concilio ttm^ einf^etligc^ geflatcn m^ t)ororbent tt)6rbe ,
SSolbcn tt)j; t)nbcrbanicf)Iicf ganfi mllh} anncment)nb f;oblen, ^tmk duerflbat
Interim, bcmifdbrufet)nba{Ie©obtIofett)efent, batinber3)obcnbc^re(fm|fe mt>
<Jebcd)tniifc bette5cr geducf p^ farmet, t)nb anc t>0(}e mb recbt /egen ©cbt tjnb fi;n
tt)orbtbefiebi()et, ^etentt)t;bat€api^*fef, ti)attbcr0ebecl)tniffcbert>oriloruen/ mit
fpnen mifdbi-ucf en mc&t ant^oneracn»
I. 25ct4rttMuP wibet Ub INTERIM. 117
^i;tvet)berfec&tennicf;t, '^atbtx a(f()eibruen ^briflen ^(Decf;tni(ie in ber
Euchariftia m oIDer^ gef)oIben \)6, m\) batere @eelen (5)abe in fpne gm^i lont) barm?
^erricf;eitbefalenfi;n, 21>e(cfdftcf;DeInterim-@d;riuer; W^ t)cn Clbtuebern tbobc^
tvifen, fo5oct>bcmDDen, funDev tvp fed;tcn , !X)at nod) ^cbcbt, nod?o(fer, int)cir
Dffer^?[)?iffc eine ^enocf^Ddningc fi;, t)or &e fiintse t)c \)or|f orucn , QJnb t)at fe Davt)ord;
nod^t)anfc()uIt)tnocl)V>an pine t)orIi5fct rocrDen , Q]nDDatDeIcuenDi()cn, DenDoDen
mitcrcni©ebeDc t)nD tjuDcn wercfcn na crcm DoDc nid;t f onen fjelpen, feocf^^aDe
nid;t «orfoncn , |a Dat fe ftcf fiiluclf mlt nenen oorDenflen cDDer liDen ^elpcn f dnen, fun*
^cr Dat cin i;Dcr t)or ficf na fi?ncn tvcrcfen , tvenn i)t t?an t)t)x aflRjefd;cDen p^, cntfan^
gcntDcrDe, 2IIfcDennocfDc()inige©d;ri(ft t)nD Dcr OltucDer (^d;ri(fte betugen t)n&
^Sgcn, SDatt)n^an©aDe^j)cric()te, na a(f|leruen , nenegcbcDccDDer tt»ercfeDer fc^
ucnDi(3en f dne f;elpen, funbern cin t;Der , na Dem Dat be im Icucn cjcDdn 5e(ft, tt?crDe Qt^
ricl)tet VoerDen, Hieron. XIII. q. cap. II. Auguft. lib. IV. cap. VIII. De Sym- Auguft.
bolo ad Catechumcnos. Idem Plal.XLIX." »'"•»♦
3Dttt)erDcnt)ngcIifcSententien, in Der CltucDer ©cferijfte, tjandirputerlt?
f en Matericn bcfunDcn , t)nD fc t»orl^en fiif^ ocf offte ttJcDDcrtverDilje Icre, ©nD DevbaU
«enfan nid;t(>0cmi|fe^tjnDbellenDi3c^, in difputerlif en faf en , t)tf; eren @d)vi(fren
btflatcHtverDen, ©e^ebbcnocf nicfctmc^v gelouen^ i)nD Autoritdt, Den-fe ficf mit
infdring Der tucbcniffe Canonicac fcripturse maf en, t)nD 0clt gdr nicf)td. 5Ulc^ mt
in fafcn t)nfeiJ€I;vifilifen()eIoucn^ , anetud;eni|fe Der f;ini^en@c^vifft()eIeretvoevt,
»eIetreni^rgi{tDatinDcrt5t*ifJIifen@emcne DattveDDer Dc 5illiscn ^cbvifft jjclertt
unD cjefettct wert, COnD Davumme motbcn Dc Interim-® d;rtuer geDencfcn r ^at ene
nid)t(jebdre/ Dtr^ercfenettve^antomoDcn, t)nDcv Dem fd;inc Dcv OIDtueDcv tii^f?
niffc, Dat Der ^illiflen (^cf)vifft tor\)eDDet t}e*
^ataneDe5iai(je(^i;vifft,indirputerIifcnfafen,nic^t^t5ofIuten,t)nDantom«
mtn fi), SDar ccf De CIDtucDev in even @d;vi(ften bcbben feilen f dnen , t)nD t)af en Qtf
feilct, t)nDt)nDcv(tcfi)n5eIife, tJnDtfeotiDenflviDigcIevefdven, v^amDa^e, t)nDt;Dt
ttjctent De /eenncn ti^ol , Dc cvc <Bd)nfftt lefen , CQnD Dat Devftahicn nid)t t)p ere Icvc/
©unDev oflcne "ijfot f;illi^e (Sd;ve(ft tf)obutt5cn fi), betiigcH Dc OlDfHfDev fulucfl, St . _
Auguft.Epift.XIX. adHieron. Pfal. LXVII. lib.II. cap. II. deBaptifmo con. h"?o„
Donatiftas. Hieron. adCal. V.Tertull. in lib. de profbrip. Heret. Cyrillus ad cirjll"'
Reginas derefta fide. Auguft. in lib. de VIII. qusftionib. Dulcitii. q. III. QJnD TcrtuH»
ont)cIenme5vanDevn ovDen.
S^atducvftbeControverf^cn, ^rrin^cn, t)nt)Q5ncnfcJfff fo inDeviTevcfefi
incjefdvet tt)evDen, Dovd) De billige @d)vi(ft mdten (}ertd;tct t)nD cntfd)eDcn t\)erDen, t)or^
fdvDcrt De^ gelouen^ fafc jjefegen^cit, vmb t)nfc Confcientie t)nD ^celenfalid;eit , ^t
nid)tt)pt)n(3en)i|fcminfd;enlere, ©unDcvtjpDat be(IcnDi(]e t)nD twiQt tvorDtQ5aDc^
root5()ebutt)etft)n, t)nD befldn in ©aDc^ gcrid;te , t)iiD flilen anfec^tinjjen, *^nl>
^arummc 9^ DDt bp alUn ClDtueDevn ocf in allen rid)tigenConciliis ^ebviicf ffcf (jcnjcf?/
betti[)iucI5a(fti(}cnt)nDdirputevIifcnfflfcnDc^()eIouen, t)nD Dcv lercDorc^befentniffe
ttx ^iUi^en <6^vifft tftocntfdjcDcn , ^at angefeen , S)at ^at ^atvefiDom t)uU W^
^3 DdDe^
ii8 :^e^artttt^g btv :^itd^m ^n ^mhmn*
()6&eri;t)ei)nt)t)tt(ibt((femif(^bvufep^, Q3nbi)iflev^igcfric&/ belere, iDnl? t)eii gelouetl
btlm^tt, alUm \>tf) ber @ci)riffit gerid[)fee mit) entfd;et)en tverbcn f one»
@omenj)i)tDuerflan^cr^ n)0(be»ornenKn, t)nt) mtt ^t;rannj)c t)nb mfoU
gin()e, framer ©obtfeliger i)nt)t)nfc()u(Diser (ube, ber fafeni)et)ed)tentf)o()e(pen , tt>ert
t)btnicf;tbeter, fun&eri)e(eer.()ertDert)en/ ^Bentebarmit, batmenbct^ar^eit©at)e^
t)or5int)ere , S>emf)i((i3en©ei|lett)et)t)er(!reue, Segen^obtbenQDaber, t^nbfpnm
&m3^\m ^ipriflumfec^ten, S)ei^6iflic)ent)nfc^u(i)i<jeb(ot)tt)orgete, ^t^tx^
cfe €^n|ii tjortt^ojle t)nt) ©at>ec5 tborne t)nt) grutv^ife ftraffe t)ororfafe , fan nic&t btf
fern)ert)en, funDera(lenet)art)orcl)einent)ntiDei)t)erbrincf(ifent)ert)arff, an fee(en t)nt)
[i)(fan^eric^tetn)ert)en, ®ot)t t)nfe ^ere tDOlDeafle oubt^ertt^^e (u&e^net)ic()(icfbc^
fcf;armen bat fe ftcf mit bijTen ^iobtbdrf^i^en t)nb ^3obt(ofen O^abtOe^eh t)nt) m*
hthbtn nic&t mdgen beflecfen, t)nb (tcf frdmbev ©unbeii beiil^apcf; mafm,
Slmen.
!^c bi)®abej5twrbet)nbbeiiefeb(iuen, t)nbftcf bart)j), bem JE)ern tn fDnebc^
fctitttingt)nbbefcf;ermin(jbeue(en, !^atfu(uebefennen, t)nb barauer [)o(ben, S)e
tt)crbencre Conrciendent)nb(See[enfa(icbeitt)oriDaren, beaubern tt)ert@obtric&^
ten, JDatduerPewebberfafcriJ, t)n^f;9rmitt)m\)arf)eit befcf;u(bt(jen, batmptjne^
n!cf;eif, errin(jet)t]bt)m'0itn)eanricf;tei7, n)ert©obtrid;ten, t)tib ben fc[)u(bi(|en n)Ot
brepen, ® i; tveten oucrfl tt)o( ((^abctoff) S)atbenenet)nrutt)ci)tibt)neimcf;citan*
m\)tm, beb!?®abe^n)orbet)nbbcuee(ct)a|lebo(bcn , t)nb b(iuen inbe^ 5peren t)or?
buntnijfc, inbetf^dpean^cnamen, tioere duerfl bat mxmt t)neni(^cit an^crid^tet,
foricbtetfe(55obtanmitft)ncv(ere, t)nb tvi; nid)f , ^entcf)ef)eftt)n^bct3a(en, t>nb
an(i;n n)ort tof)o(ben bat tbobefenncm 3bt fd;o(ben 6uer(t t)nfe webberfafct:, be^n^
S)anQ5abct)pere<5)obt(ofc tDcfenfajffbecn, bn^injjen tvoibcn, tjmmcferen, fon)cve
^btrccf)fgefecbf, tt^cntefcfvntgcn^if^ficfDtiroumi^C/ a(fua(IeHbet)nbfettere, bet)ati
&a\)t iDnb fi)ncm morbe aff(jcuaflcn , t)nb Dmmc cre^ ©obt(ofen mcfenbej? , i)nb ei(3en^
mttigt mipbrulEe milm, /e^jen ber^ropf)cten t)nb5lpo(te(n(ere, tinbtDebbcrbat
^uan5c(ium3€fu (lf)x\iii DccStcn , tjnminfc^iife gvut\)famid;citbviuen, t)-nbbe t)n^
fd;ii(bi^cn0e(6ui()ett, t)nb bcf ennevd ber xtd)tm t)nb warenfeve ©abe^, fo^run^iicf
t)orfo(0ent)nbcri\)i)V9en.
^nt neme n?!) im Interim ocf nicl)t an, ^at be Euchariftia , t)nb bat (\thtbt
t)Ovbeuor(loruen oibcniJ, barumme in ben®cbcd;tnifTen bev Dcv(lovuenin€^pri(lo,
td;o(be.0efd;een fpU/ !4^at be 5lcrcfe ni(()t tvefe, efft be;enni(}en, be imtt)aven gcio^
ucn(S^ri(li, i)anbt)raff()cfc|)ebenfi)n, 0enoc65ercini(]Ctt?nbt)f50cucget(i;n, ^axf
mebebe Interlmiflen t()Ouor(]anbc geucn , bat offermiffe , Dnb ber (euenbtgcn (jcbcbe,
l)et)Oiforuen, ©abetjerfonet, erc fiinbe bctalet, gereiniget, t^nbDOv^ieuinsbevfunbe
bp ^abi bef amcn mcrbe , tDe(f evfa(fcb onb vccbt t)^.
5Detm bovcb bi\]t fere twrf bc^ ^;)eren ^S^xi^ti ^cnocj^bontn^e Cffev t)nb ^re^
|lcramptt)orn)Ovpen, be recbtfcrbi^in^, bcbovcbbcn(}tfouen (S^rif^ifumpt, m'f
Idcbnet, Q5oraeuin(}ebcrfunben, t)nbfec(enfa(id;eif, Dpmi!ifd;entt)crcf(]efertct,t)nb
m t)orb6m(if en ^^n^qeioucn ^ejlifftct , Ocr &M mxbt (d^^eti oertvalfen, '^^^iat bar (c^
ret, batbei^ni}e(6ui3eni)erici)fctfj)n, vntbbe bar (jdouen an (l^^xi\im, batetvige
leue»
I. 25cfamHi5g ivrbcr b4d INTERIM. 119
Imnhtbhtnf Q3nt)t)atbcolben, tn^cver(ien5?crcfen, &m'umme tn ^ev i>oi|h>ruert
^3ct)ed;tni|Ten, De Eucharillie, n)elcfebelnterimj|]enfii(fd)licf eine offcimiflc5cten,
fd;oI^cn5c()0(bcn; i)nberegcbet)ti)ori)eboDent)arbi)0cDan5cbben, bat&avborcl)l)er
Dorrtoruenfunt)efc()olt)cnjicrcini()ctn)crben, i;^ \>th t)cr C(t)tuet)er (Sd^rifffe bcflen^
feid)(icfntcJttl^obcmifcn, '^Oenteerc^gc^rifffctugen/ !iDat bcEuchariftie, t)nt)t)at
ficbet)t i)nt) bancf fe()gina, in ber @ebcd)tm'lte Der torfloruen, nid;t alknt Qtfdmn fpn,
iDennt)ericnnigcn§3cDed)tnifTe(jcl>o(&ent;(^, an it>elcfercr 5c(ouen Dnt) recbtferbi^jin^
^etVDiuit \)fi , font)cr ocf in berjennicjen ^cbcd;tnif[e , t)c ^illid; mh fc(id; ft;n gcf)0(t)ett
n)drt)ci], !:^arummet;d()cn)if^, batbat^cl^cbtancne einetucbcniffe.qett^ef] t)d, cine^
5ut)cn\)nt)()cne(}et)cnnMlIcnd, "^nbeinPiumvotum, bartncDe fe@at)einfi)ne(}na^
it m^ barmf)ertic()cit bcuaien (i;n, DnD nid;t tf)0 ber rcini()infle t)cr funt)e , et>t)cr bcfa^
lin(jeberpine^cfc()ecn, 2IIfe t)enn ocf t)tf) bemDionylio^EpiphanJib. IIL TertuU. pionyj;
aduxorem, Ambrol^inorat pro Impera. Theodpr. in lib. de excefTu fratris , Epiphan.
infunebriorationeValentinianijunioris. lib.II. adFauftinum Epift. VIII. Cy- Tcrtull.
prian. lib. L Epift. IX. Auguft. lib. IX. CoufefT. cap. XII. XIII. Q^nt) t)t() i)c(e Ambrof.
nie5rant)erndrt)ent)crO(DfueDer©(j^rifftt()Ouorncmeni)^ , Q3nD foncn ttDartt»cD^*^>P'""*
t)trDeEuchariftia, nocbDat(iebcDf5c5o{Denfi)n> tn Derf)iffi(jcnt)nDfe(igen@cDed)t<'
niffe , wcfcf &ti\i b\) Dcm J^eren C^riflo , duD in fi;ner feifliflen ^emcnfd;op, in htnv
n]c(acnomcn fi;n, fo fe fd;d(en ein offcr cDDcr n?ercf ft)n ^etvefl, DarDcrcl) |*e gcreinifjct
t)nDt)tb(}cfc(3ctn)drDen, 3^t ii?i>(t)en Dcnn De Interimiflen feg^cn , S)atim5emmef
tnD.9vDfeQ)aDe^noct)fiinDe, i^nD beflccfeDe t)nreine ^ifH£)cn mcrcn, mkh fa(fd;e
»nDm;5ebortt)^.
3Dtp^(5uerfl(icf;(icf f^ouorfldnDe, n^at De Interimtflen mif ercn beDccfcDcn
DnDt)orftummcDenn)orDen, ioanDcrt)orflorucnrenigin()et)nD t)t6fe()iti(]e gerne info^
rent\)5(Den, 5l(fenom(icf, S)at cinorfinDcrbcffefp, DeDafge()efucrf)cte, QijnD Dae
De©ee(en, fonoc()oueriget)nDan5an()enDcfunDe, nat^t^gati^cDiffc^icuene bebof^
Itn, Dar(jebrant,gepini3ef, ^nDgcreini^cf mcrDen, eDDcrDord;DerfeuenDi^cnsJ}^iji^^
Cffcr, ©cbcDt, 2l(mi(fcn, Indulgentie, Peregrination, t)nD Derjlc(ifcn crDi^fcDe
genocl[)D£Jnin5e, in DcmScjjefuer motcn ^jereini^jef, t)or0euin() crcr funDe er(anflen,
tuDa(foDari;t5er(dfctn)erDen. ^ifTe(ercduer|lt)anDcmgc3cfure, i^e^cinvn^cie^riin^
Det (ofg Comment, pDt i)i5 nccn ^ocf (laff t)am 5e(}efur tn Der hilUm ®d;riff, i)Dt
p^ ein Comment, Dat Den ^rovl^ef cn t)nD 5fpoflc(n, t)nD affcn l^ifligen (gr^ucDern i)n^
bcfaiit(]en)eflt)^, 3Dtpifaffcnenid)tf)i)ruaninDcr(5cbrifff, fuiiDcrn, Dec^ennut^
tigc t)nD ge(tfud)ti3e (ef)r Dam Jcgcfurc, v^ ocf Dcr biHi^cn ©cbrifff DnD Dnfcm ©cfo^
«en()an^entie(}en, Q}ortt)crpct Dcd J&crcn €^riflt (jenoc^Dontnge, DnD De rcdf)tfer#
bijiingDe^ gcloueni^ €^riflt, DorDcfgct ©aDe^ ^jncDifle t^ofagc, DnD Den 2irfefe(
Dnfe^0e(oucng, DanDorgeuinciDerfunDe, f^ref Diffen fa(fd;en DnDt)orDerfflifenn)an
tn, ^at man Dcn (liDen, na erem a|ffd)cDen Dan Diftcm lcuen , f one tbor fcef cnfaiic()eif
()c(pen, ©iffta(foDenbonenruemt()ofunDi(}cn; DnD in Dcn fuiiDen fefcrficf bef^an
erenDef5oDor()Qrren, Q3nDfunDer(icf Dcnn, DegeffDnD(juDt()cbbcn, DnDDormenen,
Datfeaf(cntnacremoff}]cruenDormd()cnDtf)rf)oric{)fcn, Darmitfcfonen Dt()Dem ge^
fiierDorfdfet, DnDDarDorc^OeucijetDnDgereinifletn^crDcn, i^nDtvertoefDefere, Datt
red;ter
lih ^tUntn^ btt ISitr^ett lu ^mbm^.
nd)ttvmxf)afft\^txbctt , Dorc^ t)atConKnentt)am ^tQtfnx mcnnfcI)fD(t)i3t)Dr.^m'
t>tttf ^tki)XMn\)tm Je^efiiv, t?^ od tf)D biffer t^Dtnic^tanDer^, benneinc m*
t)DvfcI;amet)t fcl)tnt)en;e m\) placf ert;t, Davmit Dei^nnutten ^apen unD ^6mi^t, i\\
eren t>eten fulen Da^en (jemeflet , t)nD t>pgef)DlDen njevDeu»
!^at in Dev Theologen 0cl;viffte De tf^O Dev ti>DtAuguftini, Hieronymi, t>nl)
Ambrolii, t)nD Dav na gelcuet ()el>ben De^ ge^cfur^ gcDadbttrevDe , tt)cDDetfecl>tentt)i>
tiid!)t. <^p ftm^ ^^^^f ^^^ "i^^f f i" 5^Dcf jlaflF Davuan in t)ev ^iaigen (Sd;vi(tt,
De^ oIDen eDDev npen ^eflamente^ befunDen wevDe , m\> Dat Der Theoiogen Intcrpre-
tation, fDt)amge(jeftivfe0(jen, ni(i)t inDev<Sc^vi(ft, fDnDevt)pminfcl;enguDtDun*
cfengegvunDet, t)nDt)t5Devgemenenopinion, t^tw^tm^StStfminQtxtttn, t>r.t)
mancf Datt>oIcf gebvac^ttva^, f)ergeflatenf9, t)nD tvorool St. Auguft. De^gegefiiv^
9eDencfett>nDDavuanfcf;vifft, fo i)^l)eDDci; fulueflt>nget»ijje, t)nD ^DltvDtt^oveine
Auguft. opinion, onDnicbtDDveinenSfrticfelDeeJ^elDuem?, Lib. XXI. de civi dei , cap.
XXVL 3a 5e bef ent ocf, "^at mtn t)an Dem gegefiive nicl;t tvete , CQnD Dat Dar;
«an in Dev @ct)vijft nid)te^ gefuuDen merDe. Con. Pela. Hypognoft. lib. V.
Q3nDt;deinlDf^Commentt)nDSabeI, Dat tjan Dev t)Dv|!DvuenPurgatorio,
Oieiniging t)nD tJtbfegincj , in Dem Ititerim tvevt angeta^en , t>nD t)an Den ^apitteh
gelevt, t>nDfant?anDev€f)vi(tItfen j^evcfennicttansenamen, gelmt, noc^selouet
tvevDen .
^atDeinS^vi(Toenffapen, mttt^n^IcuenDigen, eine^ gei(]fifen liue^IeDe^
mate fi)n, t>nD mit in De ©vifllif en gemene ge^ven t>nD bliuen, i)nD Dat De banD Differ
gei(ilifen@emenfci)Dp, Dovd^DennatuvIifenDoDt/ nid)ttt)evDeaff()efneDen, fonDcvn,
DatDeimselDuen^^ridi, t)an b))v, na Dem liue afffd)eDen , mitallengelouigen, in
Dev (3emcnfd;Dp Dev ^evcf en ©aDc^ t)nD C^vj(li , Ocf mit Dcm banDe xt^ttx Ittm , m
Devftcft>DvbunDenbliuen, latentvDt^pficfbcrouwetu
"^at 5i?vutf) 6utxii t)olocn fd)DlDe , Dat, Daviimmc tv^ mft ©ebcDt t)nD ^uDe
ivevcfe, Dent)ovrtouennDDttT)enDid;m6)]enmeDeDe{en, t>nDeneDavDovcf;fDnDen[)cI^
pen, t)nDDatDefaIi()enDevbeI)DUcDen, fonentvp b!)t>n^nicl)t bcDcncfcn, tvcntcDc
didimilitudo , Dc Dav \)6 t)nDcv Deu leuenDicjen t)nD t)Dv(lovucncn , cnDDeavDtDc^
aitipt^ Dev t)or(bninge 7 fo aflcn^Dp evDen t>nD oov Dc leuenDigen i)d , t)an ©aDe t>cvDV^
Denet, bcmtfet flerlifett/ Datfii{cfeConrequentiat>nDucf)tid;i>tiDnid;tc^fi;, Dat ocf
mitDevIenenDi(^en(55ebeDcnt>nD3uDcnivevcfcnDent)ovD6meDcn fcI;olDc scf;ulpen tvcv*
Den, i?e5tiid;ttboben)ifen.
SDat t>nDev Den IcDcmaten De^ liue^ ^^vifli, fo im ftemmcl t)nD t>p evDcn ft;n,
mxt leue t)nD tboncciinoe fi) t)nD bliue, tt)cDDevfecl;ten tvi; nid)t. '^at omxii Darum*
mefd;olDet)oI(jen, feat De IcuenDigen , mifercnt\)ercfen, DcQ5DDtDev^evcfen€5vi^
fii, in Diffsm leucnDe toDonDe beualen befft, Den t)Ov(]ovucn im 9it)f c ©aDed Dencn Uf
nen , ^DDev Dat enc f)t)rmeDe na erem affean^e f onc gcDenet t)nD ^qebufpen n^erDcti, m
mogen De Interimijlcn t>tl) Dev f^ifli.ocn (gcbvifft nicbt tbobciDifen , "^mtt mt ©oDt
tf)o'i^efduen, thof)apen, tboDonDeftnDtboIatengefevet^efft, gebovt tf)0 Di(Tem feuen*
De , Miiitantis Ecclefix, t)nD bclan^ct nid;t a>eDDev De , fo t>an adev Dvdffmffe ctitfriet,
inevemett)iflenvccf>tcn^aDcvIanDci)nD triumphante Ecclefia fynt)nD lcucn, t)nD
_ cfft
I. }5et5rttil50 wibtx b40lNTERIM. uc
e(ft 5c fc^oitc ben banbt t)cr Iccuc p^ unb bdflt , fo f an Doc^ &ai'ut(> nicf;t Dol^cn, Dat ficC
t>nfc©ebcbt»nl)tt?eiTf, fonM;t5ev(lrcefen, alfcficf Dc lecue mi^crtcncr^tuet, mb
gcrncberuorbeDc, 3L)ti?c5tn?arncmant)t, f)efe5f)e()crne, 2Sovi)tDmmft;nei)or(lor^
ucn i]eleueel)e, celif e C^emabl, ^inber bnb friinDe , J&e i;^ ene ^ertlicf gun|]id), Oe
tt)unfd;ct enc alle^ ^ube^ , ^e mot^ \)U 6mvfi barbp laten bliuen , mt tf)om anDcrti
(cuenDe gc^ort, bclanget enc nic()t, ^Un bcDarff Dar fpner nicf?t, be mot^ t)c ft)ncn@a*
bcbeuelcn, t?nt) N^ ad;t bcbben, bat t)ijTe(Jleucnt)e^^^, ^atl;e(lcfint)erlceue,/c0cit
De, t)cmitDemf)pv\3pcvt)enint)iiTem leuent)c red;tfd;apen benjifc, Dnb allcn t)5j)et)entf
©obtfalicblicf (lcf ouc , 5)at p^ De flare bcueel ©aDe^, M i;^ Dcm minfd;cn nuttc DnD
noDid), fuIcfeimi)j)ut)ett)crPc, ©oDtliPc^gcborfamc^, f;ebbcnt)an@aDcocftf;ofa*
ge ricf lif cr befonincje, ^^^arummc fd;oIt)cn ficif De Cbnflen , t)e lccue /e^en eren negcfleii
btfiitiQtn, J£)i)ruanf)ebbenfe©aDc^beueclJ)nD(55ebobt, ^an Dcn t)ot)cn f)ebben fe
neenbcueclet)Der©ebot)t@aDe^, Q3nDaDarummcDar(fmen f)t?r ncne »i5vn:>ittic^cit
bvuf en, funDevn mcn mad; fc im J^even (aten routt?cn, t)nt) eme latcn beualen fpn, enl)
tDnbbctvevcfebcvfecuc, DnDDat^ebeDt, Dentbogubcbviuen, De oDt bcDavuen , t>nD
ben i)t)t @oDt tbobonDc beualen f)tf\t. ^oIDc ©oDt, De ^apiflen Dveuen Dcn t^ebor*
fam(5)6Dtlifev^kbaDe, tJnDDcrlceucttjercfe, /egen De lcuenDi(ien fo (litid; , alfe/cgc»
De DoDen, Cucv(^ i;Dt niittct fo nicbt , ^it fullet cn Dcn biiDel, fofen t)nD f eller, 5)ar*
limme boIDen fe fo bavtb aucr De leeuc Der t)ov(lovuen t>nD auevDat SJecjcfiiv» Q3nD alfe
pDt fd)inct jjcucn fe Den ^even ^J^;)vi(]um mitaUen (^J)nen ^acvamenten, t)nD Slvticfcln
De^ (^eloucn^ Daviimme, Dat fc atlenc Dcn gett)in(lvif en bcDrod; t)an Dem Purgatono,
(^eclemiffcn, Vigilicn, ^^ecjencfniJTcn, 3^rtiDe, tjnD Dcr^clifenSarmarcfDebc^
tolDen m5ci)tcn, be Dod; nenen grunDt eDDcr tucl^ni(ie Dcr ©ci)ri(ft l)cbben*
^at)t lnterim-(5ct)riucrf)Vff)er t)6rcn(St. ^acob^ fpr6fc, S)afetnert)or
ben anDern biDDcn fd;6lc, t)pDattvi)aIIcfalicf)tt)cvDen, i;^3a!)^t)n(}eveimet, ^cnte
l;eveDctt)anDcnIeucnDi()en, DcbDvnod)int)aveftccfen, t)nDnid)tt)anDcnDoDcn, De
m ercm DoDtlif cn aftoonc) , falici) cDDer vorD6mct ttJcrDen, De falid; in (IS^xiHo ^eflor*
ucnfi)n, 5ebbcnDe^©ebeDe^Dartbonid)tt)ann6Den, DatfefalicbiverDen, Dett?ilc fe
veDcfaIic()fi)n, ^n Den t)orD6mcDcn 6uer(t t^ffct t)Orlarcn, 2)aruitime fan ^t* 3a^
cobgtud;cniffenid)tt)pDat®ebeDtt)orDeDoDcni3eDuDet t)nD jietagcn tt)erDen, (Sd
ouevj] Dc lnterimi(]en tt)OIDen ftviDcn , \)at i)Dt t)an Den DoDcn tbouov(lanDc fpn fd;6le,
beimSegefiir, t)nDnic^tinDerf)eIIe, eDDerim5emmeItt)crcn, (Sop^t)ann6DenDat
fetf)ou6rucben)ifen, Dat ein gegefiir ft), eerfeflutcn, t)nD©t.3acob^fpr6feDarf;ert
Divin^en.
^oIDen ocf De Interimiflcn [hittn , bataflenf tt)atDer €5vi(lfifen 5^ercfen, t)}>
cvDcn (jebaDen p^, Den t)ov(lovuen mit ttO()ef;6ve , 2f Ife Den /ennen , fo mit m6 in Der
©ei|]lifen(3emenfd;opft;nt)nDbIiuen, na Dcm liuc allene m\ t)n^aff5efd;eDen , fo
ni6(lcn ef)n ocf Dcnen t)nD niittc fi)n De ^vcDigc t)nD (gacvamcnte , 3« "JP moiitn nid)t
allenc m De t)ovflt)vucn biDDcn , fonDcv fc m6(ten ocf m t)nd bit>\>tn , 3<» ">!? mofien
ecf ben t)ov(lovuen bi^ttn , t)nD fc m6(lcn t)n^tt)cDDevummc bic|)ten, 3a3entc ©t.^a^
CObu^ fettct pDt bciDc tbofamen, t)nDfcc^t, Confitemini invicem peccata veflra, 6c
orate pro vobis invicem, ut fal vemini. 20o einer VOr Den anDcrn biDDen fd;al,aIfo
Q fcfcolbe
fc^oIDe ocf De eine t)em antiern bid;ten, 3cf mene t)e In(:erim-@cf;riuei' bewifcn /o |laf#
nfenDet>5rbet)e, m t)et)ot)en , t?nble^oen tivar einen (Tatltf en DnD t^npen ^runbt,
ten /ennen, t)et)at Interim annemen, t)nD tf)0 fdr&ering t)cg Interim^ i)nfcl;u{i)icj blobt
Dorgeten, bere(^ten^ar()ereni)onajjcn, t)c5^ercfeni)on))djlen, De rec^telere©at)e^
tt)Ort)e^»ori)rucfen, Dnt)lani)ti)n& Iiit)c\)ori)crucn.
^at "oan t)en Interimt|]en mert anaetd^ct, t)at \M etnc c^rote ^rufamljeit , t)nl)
einerfdxecflicf mrcuel, n)et)i)crL)enJ^erenO;, ^atDnfemc&egcnatcnDe t)or(ioruen in
C^priflo, \)anDermitnctin(3ei)nfe^0cbet)e^, i)tf)(}efcbiatcn n^cr^cn, 3)^na erer n?Dfe
»ni)artt)ort)ecPct, miDDoc^DpbatioorijiffrigcjlegcreDet.
^nbp^eremeninge, t)at t^DtonniJnfcblicf, 0rufammibbe565c|]e\)n()cf)Or*
famft)\vet)t)cr ©oi)t, 2)atDct)Di)ennid)tmitVigilien, ^cfeni)nD3artit)e, fecclc*
P)??iffcn i)nD i)cr0elifen beg^an n->erDen , '^iwik fe ouerji /c^cn cre iigm ©eivcten Dic^?
ttn I fe59eni)nDfd)riucn , fd;amen feficf i)tf) tf)ofe^iien ivatfemenen , (Se\DOlt)ert
6uer|tcjernemitf6icfer1)iiuenillifd;cnf)tnDcrfi|lt)e IiiDc be&orcn ijnb bcDrc(}cn, i)ni)
tnuorfeben^, in De affacDancn crDdme i)nD mif^briife \DeDDer i)dren , 3Dt befft oucrfl
oIDingc^ mit Dcn VigilUs i)ecl ein anDer meninge gef^att, m Denn Dat £atini|l:f)e morDt
fiilue)] mit ftcf brin(]ct , tvo fe De p^junDt in Dem ^arDCjlDome (jcbrufen , Vigilie fpn
tvafinaegcivel!, bt;Dcn li)fen c^r fc bcgrauennjorDcnfyn, Darummc man i)tb Dei:
©d)rift / ^ection gelefen , i)nD trdftlif e lerc i)or^ef)olDen f)efft , De feuenDi^en alfo auer
ere DoDen tbotrdfleii', i)nD tbo bereDinge cine^ fcligeu DoDe^ i)ormanen.
©oDt befft i)an DilJen Ceremonien t)nD ©ebcDe t)or De DoDcn nict)t gebaDert
SDtfteitneenQ^ocfj]aParuaninDer@c[)ri|ft, 3Dtft)n Daruan ocf nene ^xempel
in Der vSd)rifft , ^arinne Dod; i)efer affgefloruen be^reffnifTc ^eDadX wert, Dat DoDen
gebcDt f)efft ocf nene tf)o|age i)an @aDe , i)nD f an Dtb Dem ©elouen nid)t gefdjcn, ^cn
t>or|lorueniDertocf Dord; nafafinge, folcfec^ jicbcDed nid)t cntta^en eDDcr 0ffd;aDet,
iDO f ant Denn grufamid;eit duD i\)reuel /egcn ©oDt fyn. !4)c Interimijlcn fd;oIDen ftcl
cre6 Dornemenj? crinnercn, fo worDen fe tvol finDcn,n)0f Dar ^rufamid^eit i)nD erfc[)recf ?
lif en wveuel, /e^en ©oDt duD De |i;nen anrid^teDe»
?San t)cr Sommumom
J^at DanDcrCommunionDe^?tue^i?nD ^foDcd €^rilli m funDerfid; (Siaptttel
^^ gcfctfet, DnDDanDcmDancfDnDgeDec^tnilTenoffer(s:f)ri}Ti, iDcIcfed Dc Inter-
imiaeneinmipofferf)oIDen, aff(}efd)eDet imt, 3^ t)DeI f^inDerfift, DnDi;(J.Darf)cn
<)ericf;tet , ^oX men .gerne De erDic()teDe opinion Vi)oIDe erf)OlDen DnD be|ieDi(}en/ '^o^i
i)terf)'aluen De^ 2IuenDtmaI^ Cbnj^i »nD Der Communion , ein a«Der ojfer fi;, \:>m\\i
mDc^^eren(S^ril]iMt)nt)^IoDt, Dem^emmelfd;en Q5aDer, DorDcIeuenDigen
DnDDeDoDenaeoffert\i)erDe, \do in Den -:aSincf e^^:a?!(Ten M*"^f> ^ ^^'f^^^^^j^^" i<^mC&
DnDDnrcc&t t)^, »nD |lreuet/e(^en De^ Jperen €^?)rifii \DorDt duD orDenincje, 3e(}en De^
(gacramentedredjten^ebrucf, nuttin^DnDbeDiiDin^, QOSente ^Dt Pannemant Dor
knanDern, Dat^acramenteetitfangen, i)Dti;j?ocfeintccfcnDnDSymbolumcmcc
Communion, miDnid)t m^ ofterivercfe^, t;Dt i;^ eme Synaxis, t?nD Hicf;temcr
' mv
I. ^tUntniif \»ibtt b4a INTERIM. 125
emtfoIMgcn ^cifDnenoffev, Daf anebc netin^c t)c^(Sacramcnt^DelenfonbeapplH
ceretn)ert)en, ^&tpjJocftJt^Der OlDtuetJcr ®cin-i(ftc j^enjiflc tvdr, Mt neen anbei;
^cnd t)5it) .gct>cd)teni|Je offcr ^zmft fr in bcr 5^ercf en , alfi De Communion t)c^ ^t?;;
ue^^^g)n|^i/ n)eIcferet5or(}eDccl)tenilTeDe^cini(}cnoffer^C^ri|lii?d inaefcttet, ^nb
Datbctlicjct ocf Dionyfius in lib. Dcr Ecclef. Hierarch. cap.III. Q3an Der Com-
munion ^uerjt i)$ im Sappittel tjam 5D?if^offcr t^ou^rnc ein ;cgenl>cricl;t ge^
fcbeen.
S)af nfcOtanencbe^^PrejTcr , Mat 5(uent)fraa( f)oiht, fonDer ocf De ant)em
Diaconi ebber Dcncr Der 5vercfen , DnD De (je(dui(3en , De in Der €l)ril]iiPen i)orfamme#
linge t^ofamen tamen , Dci^^^acramentegmitflcncten i<l)6kn, latcn m) »p ficf bif
roumcn. S^atduerjlein ^rcfier t)or jld; ane^^lcDecommunieantcn , Den anDcrnal^
(encant^ofd)oun)cn, einc»0?i|Tefd;olDcf)0(Den, DnDfcDarmcDe (^3aDe Dorfonen fon^
t)e, i)^t?nrcd;t, 5!)at ocfDeDiaconit)nDanDere Dener Der ^ertfen, fcl)0lDcn Dovdf)
Canonest)nDftatut, tt)0 Dcr Communion ^cn6Di()cf t)nD gcDrungen tVCrDcn , t)p
gctvMffe tpDt DnD (iunDc, kgm cre tQtu ©emefcn , t)nD \>m Jgiercn gcgeumc fn;()eit ,
0 m(i)t antomenDc , trcnte Dord; Diffe ivt;fe mdjlcn t)e(e tjnnoerDicf; ff)om ^acramen^
ttgdn, t>nDQ5aDeg©crid)tcet5ent?nDDrinfcn, S)at ocf. Dcr ^vcrcfen Dencr, (Sfeor^
(^d;d(cr, Vicarien, tjnDnjo fe fiifiJ ()cten m%it, t)or crc befoIDin(}c fd)olDcn f()Oi*
Communion Qdn , alfc De ^apif(ifd)en bcIeneDen ^apcn f)cbbcn mdt(;en 9}?i(Te h^U
htn, ttcrc ©aDci^ (a|}erin(3e, Dc^(5acramentcdi)nc()rin3e, t)nDt^ot?ovn)crcfin^e©a^
Dc^ f ()0vnc5/ Dc srotcj^e orfaf c De iimxk fi)n f onDe»
^ 53an t^en Sevemoruem
^^nDenS^ercfen-tomonicn, I)0(Den m gerncancnf tvat ff)Ov betev(n(je in Dcf
vJil' ^t>n|i!ifcn tocfcn Den)]licf p^, DnD ^ebben t)an Den oiDcn Ceremonien ocf
nidbt^ na.()e(afen , fonDev Daf aKcne Daf t)ni)ovmiDt(ife md(]c affgcDan tvcvDcn, t)m#
me mif^bxwft^, crgcrniiTc, v)alfcf;e opiniontjnD erricje (ere njiilcn, De Daranne 5en^
gm, t)nD nid;t fonDcn t)pj)ebauen tjnD tvec&genamcn tverDen, t;Df tvdrDen Denne De
evgevlifcn Ccremonlcn mif affjgcDdn.
S)ctvile De ()iiti(jen Ceremonicn Dev5?evcfcn, ntcf)f ©aDe^ovDenin^e, fon^
DevDcr^crcfenfettiH()cfi;n, Dct^oDerxdification, t)nD tiid;t deftrudion Der i^ev^
cf en Denen fc()d(cn , t)tiDnid;fIcn(}cvfd;dIcncDDevmdt5cngc()0lDcn tvevDcn, alfefetl^o
beuorDcrin(3eDer(^ce(enfaIid^eifnutfcfi;n, i)^t)nred)t, $)e Ceremonien f5o^o(Deit
tDDcnvcDDcr antf)onemcn , DarDord; ©aDc^tvorDf vorDuncferf, crDom t)nD bi)(o*
uengeflifft, t)nD 2lff(jdDcrie t()0 t)OrDcrue Der (^eclen er()olDen tvcrf , ^Dfmotf;Dcv
Dve(jc( (Sf. ^>auli iteDcg in Der ^ercfcn €^rifli ^e()OlDcn t)nD fri) 0;n , Omnia i.S^fjf. j
probate, quod bonum eft tenete. ^t ^ere C^rif^u^ t)nD Dc 2(pofte( ()ebben
aUeCeremonicn, De f()Ov (cvc Dc^ €uange(it binDcvlicf, affgcDdn t)nD i)p(je5auen,
t)nDge(lraffet, ^?att.)^\). @t.^au(u^ jlraffct t)nD t)or n^arpet adenf tvat tn Den ^J^-^^-
Ceremonien t)novDent(icf, t)nfd;icf(t'cf, cvgcvdcf t)nD t)ovfdrtfc& p^« i.Cov.x/.xtii/. ''j^ "'
Q X Augu-
"" Auguftinus fed;t, Lex non eft, quae jufta non eft. 2((fo fl)nt Ocf nctU
:^evcf cn''Ceremonien ct)bcr @at)ed benfle, fonbci* mif^bruf e, :4)e ^at)e^ tvorbt t>or#
Duncfetn, crDomDnbtoorforinscfllfften, 5llfe t?^unbt ^cr Qrotefle M t)er '^api^s
fcl;en Ccremonien r)^, Q}nl) i)crba(ucn fonen et)t)cr mogcn fe mit gut)er Confcienti-
en, t)nt) bc5o(i)in,qct)nfer(Sec(en5eiI/ tt)et)&ergc()0(t)en nocf) tvcbbcrutnmc angcna*
mcnnjcvben, fcwirbenbennt^oudrne^erepurgeret, Q3nt) crc mif^brufe fampt t)cn
trvJacn opinionen, fo Darbi) in^ercten ft>n, t)nD i)aran ^eniien , tDccbgeban.
^ercnt>eq>i5\De|le, ^iffcboppe, t)nl) 5tercfen Ovccjerer^, t)c, fofcbiflicf fi)tt
fcf;o(l)cn, t)ttt)bct)bent)pbc5lcrct'cnfltticl;c}efeen/ tjnbtvo i)btftc(;ge()6rbt, (gre Sy-
nodosgc5o(bcn, .'3)eingef6rebemif^briifct)nbcrbdtnct()orect)tertibt t)p(je{)aitcn , fo
tt)crc bc t)oranbcrin^qe nu t()or tiU , tn ber ^ercfen nic^t ndbitj Qtm\t , fe tvcrc ocf nicbt
geficcn, !t)ctt)i(cfe6uerfleramptna(aten, ©abc^ef^re t)nb ber ^ercfen <^ee(enfa*
licJ)cttnic^t3ead;et, 3^ t)tf) t^nuorbpgencfiifcr nobt, bc t)oranberin()c ber ^ercfem
Ceremonien, borcf) ©obtfeiigc ^arbcren t)6rc)enamcn , t)nb fi;nt bc^ im fa( bcr
nobt, t^o(bef6()etgetve|l, 57a bem be Ceremonicn 9^Jibbc(n)ercfc fi;n, mn &a\)t
n)ebbergcbabennod;t)orbaben, betia9e(e()en()eitber ti^t tndgen t)oranbert njerben,
X)nb be Confcientien t)ter()a(uen bcr er(icrnif[e, nid>t f 6nen bcfiveren , be ocf ntcl;t (cn#
ger , alfc t^or bcterin^c ber ©etitenc €^pri(ii benen , m (jubt , niUiC t)nb red;t gcboi^
benfi^n, t)nbfanncneCeremonie(cn.0ergubtt)nbniUte fl;ntnberS(crcfen, a{fe mit
&Ci\)te tt)orbeauerein flemmet, 2Bcn fe bemett\)ei^ affnimpt, i;afenid)t einCere-
monie, fonbercinDorfdrefd)ermif^brucf, i)nbt;^nicf;ttf)Obu(ben/ fotibcr tvccl) tf)0*
bonbe, ^IGo Ezcchias bc ^rene ^Sfanal^e, ^t 03?ofej5 fuiucfi t)paericf)tet h^^tit, l)m-^
mm. lu'^^^) ^^^h bariimme \)at fc t()or 5ifr3dberi;e mif^brufct tvart. mm.mm*
^t; befldn ttof, hatt)t gc(fcf5ttt bcr Ceremonicn , t)mme bcr t)nuorflcnb{tf
gcn t\>i[(en fef)r niittc fr), tf)o cr^oibinsc fjtbe^ t)nb cntd)eit , 2[B!> tvi((en t^n^bcrfiilui^
gcnocf oernebefliti(jen , fo m)tf) t)bt mit j)uber Conrcientie t)nb ane crgcrniffe (jcif
fct>ecn fan, ^Daf ouerji t)mmc tiblif ci^ frebc^ n)i((cti in ber ^ercfe, iv^atergerlicf, m\>
niif^britcf licf, Dnb bcm tt)orbc @a\>t t)nb tjnfcr (£Dee(enfa(id;eit t^o tvebber p^, antf)0^
ncmcnfi;nfd)o(be, n?etcntT)!)nid)ttf)orabentiod;t^o(erct], 3bt t)^ ocft)e(cbctcr, be
»t]oe(icf ()cit bcr Ceremonien bulbcn, alfc tnit bcbanmciencr ^cdcf f)eit bc Confcientl-
cnbcjberen, beRebiqingbermifsbiufc, t)orfo(ginctci)i]bt)crn)dfiingcanrid;tcn, 57a
bcm be t)nne[icf5eit bcr Ceremonien , bcr m\d)t\t t)nfef> oeloueii^ nicf;t t^otrctii^
nct, Ccf tf}0 bcr ^ccien jafic[)cit nidjt f)cfpct ebber i^yaM , alfe ocf St. Auguftinus be^
tU()ct, Epift. LXXVI. ad Cafulanum, t)nbEpift. CXVIII. ad Janua.
sSnbbe^^Papiflen, bc i)|unbt fof)effticI)t>pbej)cfidf6rm!()eCeremonienr)o(i?
bcn, m5tf;cntbocbfulucfbcfennen, bat einc Diocefis mit ber (mbern , ctn ©tifft
mit bem anbcrn, etnc ^:}?dnnif c fccte mit bcr anbcrn , gc(icff)cit bcr Ceremonicn nid;t
5c()oIben I)efft, Q}nb5anbc{enbcrf)aiucnnid)ta((ene )e,()en®obt, funbcr ocf /ecten cr
eioen()cn)eten, batfeonfcnbce^mttacsWt, t)nb •otKveDberbrincf (ircm Dorbarff, tnd^t
alteite gelicfformiDC Ceremonien ,' foubcrn i>vf bar mcbe aiic cre mij^briifc , ^iffgo^
bevpe t)nb cvbdmc/ tvcbbcv antboncmeu t)nb tf^o&olbcntvolbenbtvingcn, ^avmnt
I. 25c^5rttiiu(? wiUv b40 INTERIM. iif
M) mWx^nt^njx, nod) lenicje Cbrijlen (ane mM)tmgt t)e^ J^eren €&n(li
t)nbfj;nern)ar^eit, miDt)ovlii|i crcr ^eclenffl(icf;eit) iviUicjcn fcnen.
?3an t)Ci: Ccremonia bcr ©opc*
r^n t)nb bi) ber !^6pc / gebvufe m) allmt mt de efTentia Batifmi t;d , tnb f)ebben
v^ ocf n?att)e omatu & folennitate bcr S^ope i;d, tfeom meijlcn t)c{e bef)Olt)cn,
t)ni)alIcneet(ifct)nndDi(3ct)ni)bi){5uij3e|lucfc (atcn anfldn, tvariimme t)at t)cr SDdpe
»or|lant)t t)armcDc mebr t)orbuncfcrt t)nD auerbiipct tvert, a{fc t)orf{arct , 5Detvi{e
ouerj} t)c Ceremonien t?an ^alH bi; t)cr !^i5pc nic1)t t)orori)cnet , t)c 2{po(le( ocf nic()t
gebrufct , ocf in bcr bilfigcn <Sd)riftt nene tucf^cniffe et)i)er cxempct f)cbbcn , t)nt)De 2if>
jjcmcinc &u^iih ^ercfe Daruor J^oiDt , t)at i;t)t nicf)tt)an bcr (ubftantia tjnb tv>cfent)e
^cr SDopcfi) , »nbt)orfu(fen ritum cbbcr gcbruecf f)0(Dt, t)e ane aftbrocf ber S)dpe
mad) nab{i)uen, t^nbanc grote ergcrnilTc mb dubitationt)er itiigtn (jcbdfftcn, t)nD
t)or{)int)crin(3et)e(cr Conrdentien, nu tbor tpDt nicf;t fan tt)ct)t)cr angcricl;tct tvcv^
bcn, tvctcnmi)t)orj)emcnerred)tmcti(}ev crorteringe declaration t)nt) reformation
affcv^cvcfen, bavinncDemif^^bvufet^p^ef^aucncnban^ictogct, t)nt)Dcn Confcien-
tien rcd^t^c^ufpen n^crDe , iM^ tvet)t)ev Dpt^ofcttcn , Q3nt) fcbo(t)cn Dc Interimift^n
f)i;r bcbcncf en , t)at St, Auguftinus m\ Den , De in t)er ^illicjcn ^d)rifft nid;t ^egriin? Auguft.
6ct ft)n, fccfet lib. de natura Sc gra. c. 57» Credamus quod legimus, & quod
non legimus nefas credamus aftruere. ^dt l)^ , ^at mcn nicj^t^ tf;0 gcfOUCn t)nt)
tf;o ^o(Den erbtvingen fcl>6(e, t)at nid)t in t)cr fd)rifft jieit.
Q}nb fonen ocf t)c red;te €f;ri(icn anber^ nid)t t)ocn , fe tvofbcn Dcnne bar ^ef^
pen fiinDc (lifften t)ar nene fiint)e i;^ , t)c (Z5n'(i(if e frr){)cit t)ort)rucf en , t>c Confcien-
tie mit minfc()en fcttingen t)or(]ricfcn ^nt) t)orn)crcn , t)nt) t)ort)dm(if c ergerniffe anric[)«
ten , Der InterimiSd^riucv Dnt) t)ev ^api(len tjmmctig^en tt)veue( billifcn , De t)n^ tf)0
«)nndt)igcnt)incjcntT)iIlcn t)it)ingcn, t)nt)t)avuanfunt)mafen, Dat an (tcf ncne fiinDe
\)^, Q3nDt)anCrefam, ^ofte , £id)te, (^pife, ^cmmeDen t)nD J&uucn , Sfvtitf
f ef DciJ gc(oucn^ maf cn , Q3nD t)nDev fu(f em tvo|e aHc evc cvDdme t)nD mifi^bvuf c (lofe*
rcn ynD er{)o(Den , t)nD a(fo berin t)aven , -«(fe {^ct-Dcn fc nt;ivcr(c duc{ ()cDcin , *^nD wp
flrmen Dnfc{)u(Digen (uDe , ^cDDen aflene !5)oDtfunDe gcDan , Dat n>t} \>tf) guDcm Cl^rij]^
fif cm noDtvDcnDitjen bcDcncfcn , in Dcn er()er(ifcn mifi^brufen , tnD Den Din^cn , De
nod; DogcDe cDDcr fiinDe an (icf fpn , in t)nfcn 5vercfcn ettve^ na geic^enbeit t)cranDcrt
l)-:bbcn, DnDfo m f)t)rinne m\ Dcr €{)ri(l{iPcn ^crcfcn fri;{)cit, Dcn ^apiflcn tf)0
tx>illcn affivefen , fofunDigen)!), t)nDDcDcnt>nred)t, tvcntcfulcfcfimulation t)gt)n^
red)t , tjnD (gt. ^aulu^ Itraffet fe bart , an (St. ^ef r-o. Q}nD Dt t n?i(Ien m t)p affe ©al. 2.
tejlucfeDefrpfpn , t)nDDe^api|lenndDid; mafcn, tf)0 anfmovDc ^e^cucn f)ebbcn,
©nD noctcn nicbt m ndDicf) in t)nfcv D{e(i()ion t)nD gcfoucnd fafcn antf)onemcnDe , mt
(^JoDttjnD fijn worDt fri) (et^ , QJmme frcDe£5 tviflen oucrfl tviflcn m) i>n^ ^ernc Dcn am
Dcrntocfcnt^or^clifcn , tvcnDe erDom t)nD mif^bruccf , Dc Darinnc bcDccfct (licft,
bcfanDt tonD Dpgcbaucn tiocrf.
QJnDtvcnfd;on t)^rinne bct^ tf)0 Der erfentniffe, eine^ scmenetr€i^ri(?{ifen
a j t?nD
»nt)fri;enConciIii, einet)nge(i;cf^eitb[cue, 3?^t)amiitl)em gefouen \)nt) €l)n|llif er:
gnicf;eit nicl;t^ (lenamen; tvenfe ^e jleit nicfjt in geli;cf5eit ^er Ceremonien, m\> t)ev
^ifcl;6p})e fettin^en (alfe tf)OUornc 0el)ort,) font)er in ^ev lere, ©cfouen mb ber
©acramenten red;tem ^ebruf e , 2llfe J)tf; Dem Dionyf. lib. de Hierar. Eccl. Cap. 2,
3^ f lar , \)at anucncf licf in Der Stercf cn , tf;o t)open , \>tk m anbcr gcbruecf alfe na^
mal^ jje^olDen \)^ , mt) l)tbbmt t)e naf i)melinc)e ntci?t ndbicb (jeacl;tet , cincrlei; Cere-
monien|^ebe^bi)t)tvS)6petbo brufen, fontJcr Dat aUene nobicT; gef)Olt)en, Mm
i)er infetting €f;ri(li , bc Subftantialia , in t)cr :^dpc gel^oIDen tvijrDem
3bt tDctcn aflc ©elcr&en tDOl , ^at allent mt bp ber S)dpc gcbruf et wtxt ,
^rjllicf adfignificandam&oftendendamvirtutem Baptiftni, dc ad ornandam
ejus dignitatem ft) an^cfettcf. 3t)t J)g ducrj] nu rtucr langefl Darf)cn (jcraben , '^(Xi
l)t(ye Ceremonien , t)e ©dDtlif c Inflitution t)nt) tt)ori)t in bcr .^ope 0an6 i)OrDum
cf ert f;ebben , Q3nt) M men allenc t)p t)c Ceremonien ( t)c bod; ^ar niit^ "tbom tve*
fenbe bcr S)dpc(]ef;drcn , ^ebc J^perc ocf nic^t bc(ftt)orort)cnt, be ocf anfencflicf nic!)t
l)arbi;gcl)olt)cnfi;n) anjjcfeen^cft, t?nt)bcr!i)dpcfrafftt)nD ma<^t tiid;t t)cr ort)e*
ninj3e (lijxi^i, fiintJcr bcn Ceremonien tbogefcbrcuen , 2[0elcfer bcnn cin flrot^,
fd)entItcft)nt)t)nlibtIicferbomi;d, bcalleber/enni^en S)dpetn)iuelf;affticbmafet, U
ollentbalucn in ber algemenen i^ercf en , in ber gjan^en njcrlt ^ebofft ft)n , V)nb nocb ^o
bdjft ircrben , tjtbcrbaluenfulfer S^dpe, bemitCrefam tjnbanbern ercnCeremo-
nien nicbt tbojcricbtct i;^ , t)nb bocb nid;t befletveinij^cr be rcd;tc t?nb tvarbaffrigc S^d^
^c i>^» S)ctt)ilc nu be Ceremonien bp bcr ^dpc crcn rccbten finem t)nb gcbrucf t)ov*
laren, i)nbnid;tmc5vantd(jetdignitatem t)nb finem Baptifirji , fonber einen tjal^
fd;en i)or(lanbt im\6xm , tjnb be^ J^cren tt)crcf t)nb orbcnin^c t)orbunf crn , fo t)^ i;bt
jobillicf, bafbcJtcrcfcmitbenCeremonien, bcnume^rtbobcrdeflruftion, t)nb
tiic&tJedificationbencn, t)nbcfn)crt bliuf*
^artl)0 tt)crtbpbcr!Sdpc n)t)ii]gemttanropenbevJ^ifli^en, Crefam, S>6^
pcfevffeni)nbanbernnaif^brufen, aff^dberi)cer()erni(fe t»nb t)clc bi)gcIouenge(ii(ffct,
^nbbcr^alucntjorforbertbenobt, bc^dpc Ceremonien nid)t t\)ebbcr antl;orid;#
ten , 3bt fpn bcnn tf;oudrnc bc anl;en(]enbc,erbdmc erf leret t)nb affgebdn , Q3iib tom
l)atalfogefdj)f(jc, t?nb cine niitf biive orbcninge , t)an crtcllebcn Ceremonien (jeuntet
mrt, t\>ilfentt>t;t)n^berfului3cnneuenanbern, tx)0(35obt{icft)nbbifljcf, tvetentti)*
Jolbcn*
SSan &ei: Cereuionie \^a SDJiflfe.
at affc ;5)a3C tjppet n)eni(.]cf{e in ©feben tivec , S)nb ^drpevn am ® onba^e etne
^^ ?[)?i|Tet)pbata{teref;rIifc(ie, mitallcv reverentie gef)Olbcntrcrbc, tvenn bav
Communicanten fi)n , tt>ebberfecl)ten m) nicl)t / i^^t i;^ ocf bi; m^ alfo gebrucf licf,
S3ocb bat n)orbtO??i(TenicI;t anber^ alfe m\ ber Euchariflia cbber 5luenfmal bei> J£)e*
rcntf;ouor(ldnbe, ^oduer(tmit bcm tvorbc?»}?iffa, be privat ?0?iffc barinne ncne
Communion ge^olbcn tvert , fcbolbe t)orj]dn ttcrbcn , n?efen m) Qox nenc ?0?i|Tc tf)0^
bitlicfcn, S^entcfulcfe^:0?iffep.^t)nved;t/ !)e|ftnenensrunbtinber(gd;rift, tvert
»ov
I. ^iUntnu^ txfibev bae INTERIM. 127
vor cin offcr ber fatisfadtion m i^euenMtjen i>nb !^ot)cn gc^olDcn , i;^ ber ort)enin(}e
€f)rii}i Dam5iiicntnuil(]an^thoit>eDDcrn, 3bf '^^^-^^^^^j^f^ip^'"^^!'^ ^iffgoDerpc t)nt)
9}^ifdbrucf, Dct)cc(u6IDicf;/e(jenDe^J^ercntvort)t, DnD^nfcnwarcn^eloucn, op^a?
t)c^tvorDf gccirUnDct, flrcuct.
^twik Dat Dc pri vat ^')}i^i , Dc i>t5erf>alucn Dcr Communion ^cfcjiitr) / Dn*
rccf)t i;^ , ^(\n Dc Canon t>nD fokf e s>}^i(Te Ccremonien , Dc Dp folcf CvDicf;tCt ?0?ifj^^
ofcr (}cric()tet fpn , ocf nicl)t rccbtfi;n , vnD fdnen ocf nid;tangcnamcrt werDcn , DnD
motf) De 56uct^anDel m\ Der ?}?ilTe er|llicf a(f(3erict)tct fi?n, cer t>an Dcr Ceremo-
nien ctmad fan jlatucrt rvcrDcn , SLOen Dat cr ivefcnt tvcrc , Dat Dc privat OJJiflc t)t()er*
f)aluen Der Communionrecf)tn?erc CrDOincuicf;citnic^tfanniitguDcmbeftcnDigcm
grunDcbttvifetmcrDcn) ()cDDe men (Id; De r Ceremonien licl;(icf tf;ouorDragcn t)n&
t()Ouor(}c(ifcn.
S^e Canon , Dc fiif^ x\\d)tt> Dcnn cin (ciDi^c minfcf;en (cre \)i t)nD lliicf^tvpfe i)an
ftelen , mit Der tiDt t()Ofamen cjcfetf et , Fan ocf im aucnDtma(e cDDer Der Euchariftien
De^JE)ercnnic^tan0enamen, eDDcrnebrucfcttverDcn; SlGente l)e (eret vnD fccf)t veie
anDcrdt)anfr)nem9??ifdoffer, DennDe^c&rifft, vanDem2(uentma(e(eret, ?0?afet
ocft)anDer?t)?i|TecfnO|ferDervorfdnin(}e, (eret Dat De 9J?iffe ein Offerfi), Pro re-
demptioneanimjE, pro fpefalutisiScincoIumitatisfitquefalus mentis5c Cor-
poris. Item, fit facrificanti&omnibus pro quib, offertur, iacrificium pro-
pitiabile. Item, fit hoftia immaculata proinnumerabiiibus peccatis meis,
offenfionibus & negligentiis <5c pro omnibus circumflantibus , & pro omnibus
fideJibus vivisacdefunftis, utmihi(5ciIlisproficiatadfalutemjeternam. ©ar^
t^o bejleDi^et De Canon ocf De anropinge Der J^ifli(}en , t)nD t)orDuncfert, /a t)orferet
Dcn gan^et: rcc^ten gcbruecf Dev Euchariftien De^ J^eren , t)nD fettet Dat opus opera-
tum MifTx an De flcDc (l[)xi^\ , DnD rid)tct an a(fo cincn t)orDom(if en tjnge^ouen , eine
trDid)teDe rec^tferDigin()et)nDcrfcf)rccf(ife 2lff(}6Deri)e , tjnDfan Derf)a(uen De Canon
mit guDer Confcientien nid^t.an^cnamen , eDDcr in Dev Euchariflien gebvucf et mx^
Den , v^f f fl" «5cf nid;t^ ()uDed Dmnit^ gcDuDet tverDcn»
S3at ouer jl De Interim-i^d)riuer^ t)ormenen , fiifcf eine DiiDf n^e auer Den Ca-
nont^omafen, t)nDDenna(fomit()cjlofferDentvorDcn tbofertven, Dat^efcbofe Det:
©i;ri}ftt)nDt)nfem5e(ouenan3€fum€f)vi|]um, se(i)cfmeticf) (uDcn, t)g t)or(arcit
ai^eit , t)nD ein gefmiicf et bcDrod; , 'iSi^tm De tv6rDe De^ Canons , t)nD De gcbruecf
DcrCffermijTe, Defet)orDefeucnDi()cn t)nDDeDoDen 5o(Den, f^^enffrajfen fe miD to^
gcn, !^atfe nicbtDiiDev, fonDevt)orue(fc()cv(i)n De^Canons, t)nD anDer^ rcDen,
olfe DeCanon vcDet, 3?btf6nen jicf ocf t)p fu(fe Interpretation t)nD DiiDinije, De
mitDentvorDen flriDicb 1;^, nene Confcientien t)or(aten cDDev t)Ovtvutt)en, fonDer
bliuen (teDe^tit)iue(f)afftid;, ^entefefcenDatDe^e;tDed CanonisanDev^veDet,a(^
fe De ©(ofe Dev Interim-?)}?ei|tev^ (uDet»
^enmenocfnid)ttviflcn^tvcve, DeQ5oDt(ofe feve t)anDen cffermiffen tf;oer^
bolDen rDeDoitneen€6villcnanct)or(u(tfi)nev fee(en fn(ic5eit annemen fan) tveve
t)nn6Dic5> t)Ov Den Canon tl)0 (f riDen , -97a Dem 5e t>am ^eren ^hrifto in fi)ne Eucha-
riaianici)t 9^t)ovovDent, t)«n Den5ipolle(n s>nD evcn Siingevn nid;t oebvufct, t)nD
vol^
i2g J5eUntn^f Uv %ivd^m j« ^mhnt^.
t)Dlaent)e^ Mn Den ^i5mef^cn tf^ofamenbe geflicf et. Ocf t^i) Dev Conlecration ( m
nien^Dtndmet) \\k\^tttMd)^$, ocfnicf)tt)attt>ort)ti;^, t)avDorcl;^at^lementeeirt
©acramenten)evt)e, ^nDmennment)efaferecl;tbeDcnfenn)oIDe, font)e men {\d)f
Ijcf Dorjidn, t)atDet)orfec()tert)ej5 Canons ere^ umf^ebbend ^ar mcf;t^ beuoget fi)n,
t)nt)afleneocf/e3enereegen®ew)ctcn, DartenarbeiDcn, Datfeere ofcrmilTe i)nD Qc*
tvinfle erl)Ol&en. ,
(go ftele De Ceremonien bcbript , &e in ber f)Olbmgt Der Euchariftien b\) \>ni
mbrufetnjcrDen, p^ nicftt noDid; ettve^ ant)er^t>ptf)Oric|?ten, tvcntetvv ^cbbcn \Mf
Dc^ in Der Euchariftia bc^oIDcn t)nD gebruPct , Dc recf;tcn , ©at)c^ tvorDe gelpcf f5r^
miaen, t)nDguDe0cn)dnIife(55cfcn(jc, ciner pDtlifcn ti;Dt, De@ebeDe, ^vcDi(]e,
DnDt)anoIDeraf)cr3ebrufeDe5lIcDin(je, ^clcf;, mtt, 2(Itar, tjnDtvatfipanebe^
frocvin^eDerConrciendenfanbcf^oIDcnDnD gebrufct tverDcn, "3C^ f)ebbcn ocf De«
fuluige Eucharifticn De^ ^ercn llcDc^ , in alfcr re verentie , mit Ceremonien , jlaDt?
fifcr t)nD e^rliPer (}ef)OfDen alfe fufg t^or^cn im.^an?e|^Iifem n>cfen, ere paDtlifelle»
QJnD f!?n l^eDe^ Der menin^e ^mit , t)nD fi)n Derfiifui^en tioc^ , Daf tvt? t>n^ iit
offenCeremonien, De anc croevnijfe ,- bD^cIouen, tJuDDer Confcientien befnje^
ringe f i^ncn gebruf ct njcvDcn , tan anDcvn 5?cvcf cn njoIDen gclpcf f)OlDcn , mb ^oIDent
t)avu(5v ocf , ?0?en mevDe m^ bauen \>c\t nic^t n>pDcr bcfwcvcn , t)nD n>o De Interimi-
flcn mencDcn , nji) fcf)OlDen in Dcv Communion De geftus Scenicos evev ^O^i^Jle n)eD^
Der anricjtcn , alfe, Hiccaputinclina , hicfacfignum, hicieya, hicfaccru-
ces , hic te erige , hic leua , hic repone , hic nomina vivos , hic mortuos , hic
fignateipfumCruce, hicinclinateftri6iismanibus, hic ofculare altare , hic
tunde pedus, hicdorfum, hicpedus obvertopopulo, hic fac tres cruces,
hicdeponecorporale, hic levahoftiam, hic faclignumfbrisfuper caiicem,
hicintus, hic ante calicem , hiclevacalicem & hoftiam, hic ofculare pate-
nam, hic fac cum patenacrucem infronte <Sc peftore , hic lioftiam frange,
partemponefuperpatenam , fac cum ea crucem infira calicem, mitte in ca-
licem, accipe hoftiam in manus, accipe calicem, ablue ma^us. 2Bo Dev
Interimijlcn mcninge tvcrc, 'i^at Diffc ^inDer=: »nD Comcedien^ (e^pcle, fcboIDen
tvcDDcvantf)oncmcn, t)nD in Dcv Communion Cf^vijli angcvicbt njcvDcn, t>nD Dat
Dat@6ftlfpil DevEucharifticn bvuccf fd;oIDeant6(3cn, mtm n?t? pDt nici)t t^o bitlt^
fen, 3Dt(i;nevev©oDtfofcnCffevittt|TenCeremonien, fctn6gcnfcbcf)0lDen/ t)nD
©flDe Davuor antwovDcn , 2Gi) tx^inen fe iti Dcv Eucharifticn Dc^ ^cvcn nid)f f)cbbci7,
Dewife fct)ff)®6DtIifemt)nD€^vi|]IifcmbeDcncfcn, a|f9cf.$a|fet m\) gar pnDcnflltcf
onDeinrec^t5lpenfpiIft)nt»
23an im ©efcngen m\> S^jlem
ehoras Canonicas t^o fingcn in Dcr :^ercfcn, t)6 Den 5?ercfcn !^enevcn, Dc
fuf^mtbrDcnntf)OueIcmitcvemampfc \)orf>inDevt fi)n , tjnmogeltcf, tjttDfitfsJ
bc horas Canonicas , Dovc^ tvctnid; fd;6lcv cDDcr q)apett , n?or in eincm mm la^ ;
tcn \
■ I
I. ^tUntnu$ ttJibcr baQ INTERIM. ii^
Un (Ingen , t;^ tmx nevjjent niitte tf)0 , unt) m im ^ameliDom De horx Canonicac
fiif^ gebvufet ivovDen fi)n , \y>ae i;Dt eln apenbav mif^bvuccf ©i^Dtlife^ tvovbe^ mh mt
men^, t)ctmt;t)ttvavtDait)ovcf;nemani)t()c(evett)nbc)ebetevt, funbev @abc(J tvovbt
bovd; evcn ^n^cvimeben fancf i)ele mcf)v Dovacf;tet DnD be(aci;et , ^cnte pDt m$ m(^t
onDcv^ , aife cin mmttt tjnb (cbblcf; cjcDiJne.
® i) (atcn Dacl;(icf onfe ©c^i5(ev t^o €5ove ^dn , m miDDa^c , DnD na miD^
Da()et5ov^cfpevfl)Dt, DatfePfalmostjnDCantica deTemporejingen, DnD Le-
tliones \>tl) Dem oiDcn imD ni;cn ^efiamentc ovDentficf (cfcn , tvi; (atcn ocf fu(fc ©e^
fcnscDovd; Dc^vcflev mitColleaen bcfiutcn.
(So De ilevcfcn mit mef;vcn t)nD 0cnod;famen Q3vc(ievn Dovfov^cf vodvDcn , mb
Dc ©el)]lifen ©liDcv tf)0 evcmvcd;ten(3ebvufefamcn fd;olDcn, t>nD mcn tt»o(Dc Dcmi
mef;v exercitia i)f() Dcv f)iiUjm ©cf;vi(ft , in Den ^cvcf cn t^ov (cvc i)nD bctcvlncje anvid;^
tcn , tvujlcn tvi; i;Dt nld)t tbo n)cDDcvfcd)ten , ^od; Daf fiiifc exercitia Dcn ^"JJvcllcvn
fampfdcf orDcntdcf DnD fd;icflicf t^ov bcfcvin(|c, i)nD nicbf (ofcn t)uDud;fi()en m\>
Dvuncf cncn (y()0v^(Sd)6(cvn tf;0(3cbvuf cn unD Dviuen t)p3c(cc&f , t)nD cin fpdttifd; mif^i^
bvuccf ^oDtllf c^ voorDcd wcDDevummc an^cvicbfcf n)i5vDe»
^at Dc Dovncmcjlcn Scflc t)an olDingcjJ bcv in Dcv 5?cvcf cn an.qcnamen , Davf f)0
bcl^ofDcn vocvDcn fd)6len , Dat sctvilfc f i;Df fi; , (^aDc^ tT^ovDt tbo pvcDlgcn t)nD tf;o bo^
ren, t>nD Dcd Jg^cvcn Euchariftie tf;o f;o{Dcn, p^ m^ nld;f fbotvcDDcvn, <Bo mcn
6ucv|] Dc ^i)v t)nD Scll^^Do^e , Dc in Dev evflcn ^cvcfcngctvcfen fpnf , tDille (}e(;oIDen
l^cbbcn, m6flcmcnocft)ovfcbafFcn, Daf fiilf e !53i;vDage na Q5aDcdbcuclcscbi(!iget,
tonD nid;t tbov anvopin^c Dcv Jpilli^en DnDanDev aft()6Dlfd;cv cf)ve Dev ipinigen, ocf
nld;f t^ov ftvclgevic imiD allc fiinDe t)nD fcbanDc mifdbvuf cf n)dvDcn,Dmme n)cf(f ci^ mif^^
bvufc^ tvKIen , cflif c Jcfic noDftvcnDic^ affgcDdn fpn , iDcntc fe tDOvDen nid;f tbov Dor^
Dcvtn()e ©oDtlifev cf;vc , D6(jenf tjnD fcefcn fa(id;cit , fonDcv ff)om^ape;igen)in|ic, (5)a^
De^ namcnj? tonef;ve , tonD f^o allcvlepe fiinDc DnD faficv gclctjen^cit gcboIDcn , i)nD n?c>
re t)cle bctev , Daf gav ncnc , cDDcv tTocinid; gefle ^ebolDcn n)6vDcn , mnn men De 03 v*
re aIfott)OlDc wovDan ^ebvufen , alfe fe bctfef)cv ^cbvufcf t;^ im ^anjcflDomc.
@o 6ucvil ctlife f;illi^cn Jejlc fd;oIDcn ^c^oIDcn, t)nDcvevf5oDcvImitation
geDacf;ftDcvDen, md(tcnevc^;)i|}ovient)nD^cgcnDcn f^oudvneaucvfccn, DnD repur-
gevtn)cvDen, ^Satcin ^DevPrcDi^cvDnD^avncvtoanene, tDafvecbt miD niitfbarlicf
wevc, t5opveDi(jcntDii|]c, t)nD Dc gabclen t)nD Idgcn , Dc fiif^ in Dcn Q36f cvn allcnf^
6a(ucn, \>m Den ^iiUsm gcfd;veucn fldn , m Dcr tvav^cif tviiftcn t()0 t)nDevfd;c^
Den.
'^at duev(l Dcv f^iliim "Stfli , Davf 5o fc6o(Dcn ^eftoIDcn mevDen , Daf fe affc Pa-
troncn , Dovd; De t)i;ve (jccl)vcf , t)nD tt)t) Dovd; fiilcf c t)pvc cnc in cvcn t)ovDen(!en f bocjc^
fcflct, S)nD mcDc Dcelbaffticb tt)dvDen, t)^af}g6Devprt)nD nfnc^n)egc^anftoncmcn;
Davuan t)0v5cn tt)i;Dcv bevici)f gcDdn i;^»
S)afDe^^eDctt)cfc, Proceflion t)nD gancn Dra(jen, tt)0^ctt)6nflicf, mb^
Dcviimme t)pgevicbf et t)nD an()cnamcn fcbolDe mxbm , mtm tt)p nod; f 5o vaDcn cDDcr
ant^onemcn, S)ctt)i!cfet)mmecvegmif^brufcdtt)IIIen fpn affgeDan, t)nD DavinneDe
anropin9eDevf;iaisen/ »nDcvet)orDen(ic t)6v,oe(lcIfef, De f;6ltcucn t)nD fufucvcn bifDe
ijo 25ct5iitfi5g ber ^ivd^m 5« ^mhm^»
mim^vaQin, i)nba}>enbarlife2i(fg6bevi)e(jc&reuen mert, t)nt)Dcfinficf nicfcf^an*
ber^i)enneini)nnutfet>nM^eiben ©pectafe(, ^ompa, m\) mifebmd v^ @ot>tlifed
ivorbe^ Dnb namen^«
:^c(}emont/ife©cfeni3el)nbSoiennitdten, fo in t)en gejlen ^emontlicf Qtl)oU
^en fi?n, laten mi) fo tm;tf; t)nancjef6cl;ten , a(fefe mit i)em n)ort)e (^ai)e^ ftemmen,
l)er^ercfent5orbeteiin^enuftef|)n, t)n& ane befipcvincje bcv ©emten, tont) ane cr*
gernijTe f onen j}e(;olt)en m\) (jebrufet tuerbcn , ^\) a^unt ocf baruov , ^lf}tn tDevbe
\>tf) &en Ceremonien nicl)t nobttDevcf e t)nD ^vtif e! De^ ^elouen^ maf cn , t)nb minfi^eti
fettincje , nlc(;t bauen ©obt t)nt) fyn tvovDt fctten , i)nD t)e ©eni^eten 'oavmeDe be^
ibevctt.
SSan bm ^ilim mi) &mnltm.
iei:Q5i(t)et)nt)©eme(teWuen, tviden tiopnic&t firiben., vot) fe^^en duev(I, t)at
^;^ be(o(jenbi(I)et)nD©eme(te, fotDeinicI;inDer5vevcfent5oDult)enfDn, alfet;aU
fcl;e (cve t)nt) (o^enbof er , t)nD t)at 5^i(t)e ebbev ©enielte , in Dev 5?evcf en fi;n fd;oit)en ,
j)t)terinnevel)ennDelut)e, c)uDev tvavtaff r i^er ^i|lovien, t)nD bel^en&iser tvarl^aff^
tiQt fere.
^i; fec|c)ent)nb(evenocf , l)att)ebf(be, t)tn ©abe^ e^ve t^evf t5ocie(ecf;t, bc
befocjt, ancjebebet, t)nb bavudv affgdberpe ^ebreuen t\)ert, t)t(; ©abe^ beueie t)nl)
gebat)e, fd;d(en t>nD mdten t^t^Der ^ercfen, €(ufen t)nt) Capellen tvec^get)dn tver?
ten»
^t;fe^^enocf, batpt)ter0ev(tcft)nbi)nvec^ti)^batmeni)pbeQ5il&et)n& ©e«
me(te, tn Dev5levcfen fo,(jvotci)nfofltt)ent)et, i)nt)t)e J^idi^en anDcr^ bcnn eveJpi|lo^
rientiigen, m.it^uiDenetiflucfen, bdanbt, frdmbem, auermeticjeif-boffevDi^en/aocf
lid;fevt)i(jenf;abi;tb, t)nt)a(fo0ema(et, a(fctvevenfe5l^dnin0et)nt)5uv(len, m\)if)t>
l)aue im fvutven timmev gemefen , ^at Uf) fu(cf en Q5i(t)en t)nD ©emeften , t)or betc*
rin(jeinDer5?ercfen fiimpt, i;d (icbt tl^ouorfianbe , 3?Dt f;ebben ocf (an^eSarter,
alle^abe^^ovjlen&i^ediDe, ^i;rauer5ef(acjet, t)nDn)eveti^oftt;Dt Datein ma(niitt^
licf infef;ent f;t;r t)an (|efd;ege , t)nt) t)em fi)ne mafe cje^euen t\)dvt>e , ^at fii(f e bef ofltn^
ge, i)ipnutti^e t)nt) ndbicje iiincjein Der ^ercfen, a(fe ff;o erf)0(binc]e ber minifteria
»nb Studia , t>nb i)nberf;o(bin()e ber armen nobttroffttgen ^en^enbef wevbe.
S)at ane a((en bi)5e(ouen t)nb affgdbifcbe f;i(Iigen efcve^ be niiffen t)nbt5ober
(eve benfiltfe '^ii^t , alleue t5o erinneringe in ben 5lercf en be5o(ben ivevben , fed;fe m
nid)f an , ^t) t)orbdmen nid;f be ^ilbe t)nb ©cmelte an ftcf , ©unbern ben mif^^
brucfberfulutcjen, t)nbbeevcjernif|e, fobarbt;i;d, t)nbraben, batbe^i(beovben(>
lif er m\t t)p3el;auen , t)nb be erijerniffe mdge it?ed;geban tverbem
?San v>af!cn/ ^nt)crfd>et)t t)cr @pifc i)nl) bcnc&iginse
t>ec (^vcaturcn ®at)v^»
ifSaflen, Mbent5o(binaebev<Spife, .'^avbovcbbafSfcfd^getemmet, ^eca^
liiet, mbem^bisct, t)nb bem ^ti\h mUxmid) gmaUt mt , nicjf iia m
j)«ber^
I. 25ctartCtiflg ttJibcr t>40 IN TERIM. i ; i
t>nt)erfcl)et)e t»tT fpife , W Dcn minfd)en nid^t Dovunveini^ettvaf in ^en munbt mghdt,
$6at bem veinen adent veine f^ / Q}n^ De eine fpife fo ^uDtDnt) veine fi; , alf^ t>e anl)er,
i)nt)bafniitDem mii)evfd)ct)eDev@pife, DeConfcientien nictt id)Um befwevt \m>
t)mt (atenn)i;aIfo, t)nt)anDev(^nicttvedbtfpm
!^atnagelegenl)eit, t)eo(L)c()eivanf)eit, an mii)erfd)ebf(iPen !Da^en , 5(dfc&
cbberQ3ifd}tboetf)en, t^ogemenem ^o(ttifd;en nUff^e fd;oIt)e a^ebbevumme i)j)tf)0^
i'id;tcnniittefi)n, ^atcnn)i;\)pt)cOucvict)cttbevouiven/ ;^evbe?!}Javcfet, t)nt) tvat
t^ogubev Policie (^tf)6xt beuafen \)$ , !4)c bt) ftcf ocf itjof rDcrt cvfenncn , wat fc t)il[ei>
t)a(^ Do()n Fan cbbev fd)a( , bod; ncmen tvi; bifle politifd)e fcttincjc nid;t ant>cvi^ , bcnti
Civilitev an, barmebencmanbfbauenfDnoormocjcn, fd)o(De(>efn)ertfi)n, 2)arme^
te ocf nemani)e{^ Confcientie fcba( (jefanc^en i)nt) i)or(Iricf et wcrben.
^ai etn i;t)er Creatur ©abed an licf gubt fi;, Diit) ercn (jcbruecf , bart^o fc
©obt gefd;apen befff , jlebe^ f)eb(>ei)nbbebo(be, DnbfofeauerbennoturdPenj^cbruccf
ttm^ roercfet unb fraffr ftefft, Q)a\)t^ fonber(iPe n)ercf t)nb ?0?irafe(fp, bc in Dnb
l)ord) fi)ne toaturen, Qdcnt n)at cme mo^gcfallet, t)f5rid;ten fan , t)nb nid)t bet:
^rcafure Prafffebbermad)t, fonbev @abe fi)ff)Otf)Ofd)viuen, latcn rci) t)p ficf bevou*
jven. ^af ouerft be €i'eature auer ere nafurliPe Pvafft , bord) bof fetjcnent mebv mad)t
fcf)0(befvi(jeii, mibbovd;fe()enin0efd)Olbe tf)0 bem bcveibet wevbcn , barff)0 fe nicl^t
gefd)apen i)^ oan &iyt}t , f an t)f f) bev (5d)vi(fc ntd)t bm\)fit tDcrbcn.
S)at adc (5)abe^ (Sreafurcn , be n)t)imgefouen, mitbancffe^jgin^e^ebrufett,
borcf) ®a\)t^ roorbt , ^nb t)at ©cbebt \)nd f)i(Iicl^ t)nb niif te ft)n , njebberfed)ten tvp
iiid)t, s^nb bemilebebofe^eif^, t)nbbernitnfd)enbofc5beit/ ©t^bed (Sreatur i^or^iff*
tent)nbfcf)ebtlicf mafenfan, t)nbbeminJ^eocf f^o fi^ncmei^cn Dorbavue, fiinbMt*
f en brufen fan , leren m baf na ber lere ^t, ^aufi, m i)bcr (lf)\'i\lm , alle Q5abe^
Crcatuv , bord) baf n)orbt Q^a^t^ mb ©ebebt (jebiniget, nnt bahcf fe.(join(}e fcf)6Ie ge^
bvufen m\) (}enefen , im ^cfoucn nid)t tiviuelenbc , funbevn fc fi) cm ^eiffam »nb (jubt^
S)ati5uer)Uf)0fiinberfifentibenim3avc, (gffifcv Creatur befweringe, alfc
©olt, Wf Q3alm, Q3ur, ^attv, Q3eIe()rtm|leuc,(Scbiticfen,gIaben/©er,
Dnb berc]e(ifen, be mit grotem bi)(3eIouen, Dnb (^M namen^ mibtrorbe^ mif^;!
bvucf ()cfc()iivf), fd)o!be0ubt/ mitfe i)nb @abe n^ofcjeuellicf) fi)n , d^ nid)t ff)oben)ifen,
n)i) n)efen ocf fiilcf cn bi^gcfoucn i)tib mif^bvucf nid)t noebbev antf)Ovid)ten.
Q3tf)bem ocjenfc^infifen Dnbcjemenem ^cbvufc/ y)e))\)t ocf t)n(o(^bav mr,
S^af ntc^te^ a(fe aff(g6bevi;e mh t^ouevpe mit bev Cveatuvn beftDtvinae ^(^ebveuen , Dnb
tateuenbavmebe, bename©aDc^,()vun)(tcfmif^bvufct, i)nb cvfc&iWfdfe a(fg5bcvt)C
an^txif^ttt werbe, aifebat men &C{t)t6 gtifi, onb fi)ne frafft t)nb mad;t/ mit be#
fmeringein be ^reaturn tf)obrin(}en jlcf unbetf eit, Dnb be barmcbe wif anricbten,
S)atmenS)uueIt)nbancb6febarmebefd;oIbeDorbriuen/ 2l3elcfe^ nid;tanber^ i)^,
<ilfe@obtfr)nfn^evenDovn)evpen/ Dnban fpnc flebeelcnbebobe ^veafuve fetten , fpn
tDOvbtttnbnamenmif^bvufen, »nbben)crftmtt2l(fg(^bevi)ct)0tfii(Icn, !^cn gefouett
j)nb t)nfe t5ouorftd;t , tf)0 (^abt mb fpnem (^one / mn em i)p ntd;ti()e Dnb mgtncb
ftPebin()eafwenben, Dnba(fevfiibefaft"d)eit/ bc(tcffufcfenbeftt)avcn€veatuven, /c*
0en Dcn !4)wwc( tvoftcn , i)ovvabeii , vnb bovd; t)ngeiouen in affJDvunbt bev H^ f^«n i
S)ifler fiinbe., aflPgdbevie loorbdmenifle ; mafen ficf alle be /ennic^en bee{f)a|ftic5 / be
fulPe ber Creaturen befweringe , »nt) loormente bencbitjinij er^olben , tnrumen unt) an^
ncmen.
53art &ci: ?)rcrtcr €l)c/ tftib bcr ffommuniort bcit)C$
?0at be^rejlertinbClerici, be bord) ©abe^ Qtmbi, mit fiiefcfjeit begauetf^n,
T§i? i)nb ane ttjoff fpn f dnen , n?einiger\>or5inbertiverbcn, t?nb be 5?ercfen empte
niit meniger t)orl)inbei nijfe bcjlenen Dnb t?dr|lan f onen , Q[>nb hat ocf beij f)i((igen 2(^
pofiofi rabt fi) , bat be ane mpjf bliuen , be bord; &Q^te Qm\)i , mit gubem Q5eiDeteit
infijfci)eitt)nbreinic{^eitltcf er(>o(ben, befennen tvi) Dor rec(;t, it)o{be ©obt bat »c(t
t)e^auef)ebben»
.^atduer|lbeterfcf;o(befi)n, batbeClericibrenben»nbin|]ebt(ifer»nfufc()eif
anret^inge (eueben , a(fe W fe frieben , m'^ M i)bt beter fi; , bat fe in €!)ebrocfe ^nl)
J^orerpeieucn, a(fe batfee()c(icfmerben, X)nbereei0enee5e(iPe \i?i)(f f)e(>ben , i)^nicfct
©al.f., tvar, ^Bente^drcnieger^t^nbiS^ebrecfer^, ivat (lanbe^ wtb tvefen^ befi;n, tioert
Q)obt ricl)ten , t)nb fe tverben ©abe^ Ovt)fe nidjt eruen»
^atocfbebrenenben, mtfufdxn, Dnretnent)nbf)orefcl)en Clerici, bc Jtev*
cfen ampter beter orbenen onb be|ie((en ^'■M^in foncn, a(fe ©obtfvitc&tige Dnb frame
e5e(if e ^reller , X^at betvifet ^at mxd fu(ue|] t)e(e anber^ , :^at be ^()e|ldnbt t^an bent
^mw €()ri)lo t)nb fi)nen 5lpo|le(en , ben ^re|]ern fcl)o(be t)orbaben ft)n , i)nb bat ^a
tt)e|] ebber Concilia ben tf)0 uorbebenbe, t)nb t^o f)Oreri)e , e()ebrocf t)nb anbern t)n
fetlifenfiinbent)tibfcbanben, ben Clericis orfafe tf)ogeuen mac^t ()ebben fd)o(ben^
^ f an t)t5 nener @c^r tjft beivi)fet tDcrbctr, funbern bat be (5()c|lanbt crnll(ic() fi; fiebabcn
a((en be tnit f ufd;ettnid)t fpn bcgauct , bcfu^et ^o:\:)i^ n)orbt,
3btmafet|icf ocfbea((eber fiinbet)nbfc|)anbcbee(f)a(ftid), be t).an ben e()e(o;
fenClericisgebreuent>tibbe(3ati(5en tvert, becne be fii)5eit be^ ebejlanbe^ benimpf,
2Belfcnt)nfe^ere @obt, alfeeingemcinremediumgecieuen f)ejff oXkw minfd)eniti
allen jlcnben, ^6rert)e t)nb t)tifuc()t t^ouormijben , t)nb barummc gef;6rt nencm
Cf)ri|1en inber geifKifen ebber Clenfen t)nrcine cl)e(o(tc5cit tl^oirinigen^
'^oiU DifputatiotiDan ber ^reftcr t)nb Clcrifen €l)e, bii\) op iim^ frt)ert
€f)rifl(iPen gemcnen Concilii orbeleiit fcbofe berouiven, p^ tmx cin t)nbebed)t(icf ban^
bef, iGentet;btn)evtt)e(cn fhogrofen^iinben ovfafecieuen, t)bt i)^ ocf Dngobtlicf
bcm Concilio in fj)iie ()anbt »nb (]etva(bt ()eue!i ©abei^ ovbeninc)e t)nb bcueei, ^avna
ftcf bod) ein i)ber rici)rcn Dub f)o(ben fcl)af , <^nb jlerffltfe mtnfd)en auer ©obtt)nbft)tt
njorbffetten, p^apenbare@abee(af1ering.
^e Communion bciber be(^ be^ ©acramente^ , i;^ bcd ^eren Cortftt beften^
t)i,ae t)nb eariae orbeninge , t)nb cin^ be(^ be^ (^acvamentei^ adene bvufen , i)d bcv or^
bening ^bvijii tf)on)ebbcvn t)nb i;d t)nved;t , t)nb f an t)an ncnem tvufocn t)nb ©obtflv
Ii(jen @eclcfov0ev t)nae|lvajfct bliuen , 3br fan ()t)vinne ocP necn Concilium ficf l>a^
«enben^cvn^lf^rijlumfetten, t)nb mt he i)eovbenet, tJtib mtt fynem bobc beftebt^
I. 23ctarttttug x»i^cv t^AQ INTERIM. i;;
Qtt, t)nt)na|i)nevf)enmie(favtinbc(3anf2eanrltanncvicl)tet, imiD bctln^pfpne ireD*
t)ev!ump|l aljD t(;o l?ol&en beualcn 5c[ft , ttuD De €fpvi|lenl;eit nef)Ovfamlice aebvu^
"^(Xi \n Dcr Euchariftien , i)nDcv cinem pavfe Ded ^acvamcnted tl^ocjehrc
C^vif^u^ M ^n^ '^^^>t)t fp , t)nDDcv Cbrjillifen gemene \)6v.aeveid)t njevDe, v^
t)tbt)cv^]>apiilen 5\oppe ^cveDct wcDDev ®M mx\>i, 3t>t i;^ ocf nicbt tbebemi*
fen, tt>ente De naturiife Concomitantia t>ffft in ^ciftliPen auevnatuilifen t>nb ^acva^j
mentltfcn fafen nene lleDe , ^Dti;^ ocf bijTe opinion Dem tvorbc (£^;)vi|]i tfcovveD*
Devn, De t>nDevfd;cDtlicf fed)t, "^^M Dat Q3voDt firn Mi ^i^t) De -:bSm fpn bloDt
■fi;, Caufa efiiciens Sacramenti i;^, Ded ^even ^^vi|li OvDeninge t)nD tVOvDt,
5ine fi)nen l>cueel , ovDcnin(je t)nD tvovDt , fan Dat ^voDt nid)t De £i)(f , t)nD Dc
9IGim nicbt Dat ^IoDtfi;n, !^e\t)ilenuDe^JpeventvovDtt)nDovDenin(}e, Caufaef-
ficlens x)i Ded (gacvamente^, t)nD Dat Q3roDt fi)n $!i;(f, t)nD De^i)n fi)n ^(oDf,
euenDarummefi), Dat i;DtDe^cret>nDerfd)cDentlicf , alfojjeorDcntbcfft, 'A^^citHi
f^roDtfnn ^i;(f, t)nD Dc ^i;n fi;n Q5IoDt fi;, t)nD fettet De^ ^an^en (gacramcnte^
fn)e micfc, alfc Q5roDt t)nD "-SSpn , t)nD nicbt allenc Q3roDt, S^t fed;t ocF nid)t,
Dat ^roDt i)^ , mi;n £i;(F»nD Q5IoDt, ©unDevn Dat ^voDt \)^ mi;n ei)ff, t)nt)
Dc ^^pn 1)^ mt)n ^:SloDt, Q}nD ijd ;o tt)eDt)ev ©aDe^ 223orDt gereDet, '^c^i t)nDer
Dcm ^roDe, in Dev Euchariftia , beiDe Dc ^i)(f t)nD Dat^IoDt €^pri|li t)orrefet
irerDc, ^Dttvcrt ocf Dc ^cve (S^pvijiu^ mit Diffev Opinion %en (ivaffet, t)nDt)or
mtn t)nbeDecbtIiPcn t)nD t)nuovftenDi.0en angegeuen , 2llfe De Dat ©acvamentc itt
(tve (liicfc t^ovcifcn beueelt , Datincincm gegeuen tioevf , !^ett)ilc tm Q^voDc in Dcr
Euchariftia, Dc ^cvc CJ&vijluii ^m% mit ^i)uc t)nD ^^IoDc fi)n fd)oIDc , na Dcr
«Papijlen mcningc , fo tt)cvc i;Dt cnc ocf ;o genod), Dat fc Den ^i)n m evcv C(fev^
miffe nalcten, t)nD Den J&even C^vijlum allene, im Q3voDe Dcm QSaDcv o(fevDcn,
^entc x)U x}^ De eine fo t)cle allenc, alfc fiifd beiDc tbofamen, fo pffet ;o amQ5vo<
Dc (}enocf; , ^onen fe 6uev|l Daf nicf)t t)Ov ftcf , m cvcnr t)Ovmenten o(fev m vccf;t
t)nD VDar boIDen unD (jeloucn, tvovummc mofDen fe Denn , Dat voi; i)Dt in DevEu-
chariftien De^ ipevcn, cnc jjclouen fcbolen , ^i; bliuen bp DejJ Jpevcn d^villi
tt)ovDt, t)nD laten fe mit cttmmeiflevenDe bliuen, gvunDen t)nfen (jelouen t)p De^
^cvcn morDt, t)nD nic()t i)p minfd;en jjutDuncfen, (aten fe mitcrev n)i)fst)eit ()en^
fiaDDevn,
5l)af Daf @acramenfc Ded (iue^ t)n^ Q3IcDfcd ^(^^n €Jpvi(If , mif atfer Reve-
rentie, in ef;vent5obolDcn, t^nDtbo^ebvufenfi;, i;^ tmaeftiDiucIf n)ar, !4)afoucv|l
Dat^^acvamentc, inMonftranfeien gcfetfet, cDDcv t^mmebevinProcefliongeDva^
gen, antf)obeDen fi), i)danc@aD'e^tt)OvDt, t)nD Der (^cbvifft exempel ^cveDet, t)nD
fanDev5^evcfent)0vncne()etDiffe(cve, t)nD eincn gflouen^ 2lvtifel t)p(|eled;f n)evDen,
'^Cki ®oDtt)fevf;aIuen Den ^;)even(JJ^vilhmT, ineinem €veatuvefd;oIDet)nD mdgean*'
gebcDeftvcvDcn, i;^ntcbftf)obctt)ifen, t)nD Den)iIe0oDt anbcDen m fi)nen (^veaturen,
2i(f(3cDeri) x)^, t)nD tbo t)cle malen ()eftra(fcf, t\'eten n)i; in DcanbeDinge Dcv Oengefettc^
Dent)nDt)ortDart)en^o(iien, nic^t tf)on)iIIiijen.
IK ? ©oDt
154 ^iUntnit^ btt ^it(^m ju §4mbuirg»
©ot)t Dcn ^even nwtf) men allene nn(>eDen , !^eut* % ^Hatt i\>. ^e ©a*
cramente fi?nt ©abe^ f)ini(}e twrcf mit) ovt)enirtgc, Ouerjl nicf^t ©oDt, !4^animme
niotf)en fe alfe ^oWnfcfKangebeDetmerDen, funDerinaflerReveren^te»nt)ef)r, bar^
tf)0 fe @ot)t Qi(^mm f)efft ()ef)0li)en i)nt) ^ebruf et n)eri)en, ont) bijfe f ere \)^ Qmif^ , ^t^ri^
inne fan tin i;Der fi)n gtmtm am fiinDe ^ormaren , ^at f an ouerft nicl)t ^efd)een , in
Der (jefe^rlifen lere mn anbeDinge De^ ©acramente^, S)e S^im fteft Dat (gacrament
fi)mi5^iue^nicI;tbeuaIent^ouon\)arcn, ^sntl^ofetfen, antobeDen, i)nDummef)ertf)0^
iracjen, fonDcr f f)o cjeneten , ^(feocfOrig.in Levi.Ho.V.cap.VlI. betuj)et,t)nD
bauenDiffenbcueelDe^J^eren, 5t>i'tncnenminfcI;entf;o(lriDcn, JeiDillDenne (^aM
tvcDDerfafer, DnDeinn)eDDercf;ri(}efr)n. ^
3Dt t)^ ocf nicf;t t^obewifen, Dat De Jpoflie, De tf)om anbeDcn tn Der Monftran-
l^ien)ertf)en(}efettet, t^nDmit^roter miD ilaDtfiferPompa, t^mme^er seDra()cn, De
hff €^S)vij]ifi) , Denn Dc @acvflmentet)terl^aluen ©aDe orDentnge, i)nD eren Dan
©aDc beualen vecf;t£n ©ebvucf , fpnt md)t @acramcnte, fonDer aflene ^lemente,
^e it)atcrDi5pe i;^ iicen ©acramente, fc mcrDe DennnaDe^^erenbeueel i)nDroorDt
gebrucfet, ^oofanDcnnDat^^roDt m ©acramente fi)n, Dat t)t5erf)alucn De^2i*
iienDtmali^/ jegen Den beueef, tvovDt, DttD wiilcn €«S)ri|]f, tf)ocincm@pectafcI 5cti*
gefettet, ait^cbeDet, mtD&mmegcDragenmere, '^nDDetDileDavnecnefficiensjnocf;
fbrmalis, nocb finalis caufa t;^ De^ (^acvamentc^, ttJCvDen De Interim-@cf;riuer
ittitbeflenDi3cvttiavf)eitnicl;tfi^nnen betioifcn, 'i^at bvoDt t)tl)cvf)aluen Dev Euchari-
ftien recf;ten gcbrucf mb orDeninge dS^iYiiii , fpn 2\)ff\\), Q}nD fo fe Dat nicf;t be*
tt)ifen, mot5t)nDfanercrJpoftienf)enfcttiit0et)itD anbcDincje nic!;t^ anDer^ fi;n alfe
i)orD6mIife 2f(fa6Dert)c, ^entc i)Dt tvovDe bvoDt, Dov Den @6ne ©aDe^ 3(5fum
C-b^^JRwni an^ebcDet* ^Dt \)^ md) ntd;t betvifet, ^at Dc (^acrameitte m flcf an?
tf)obeDen fi;n, Q3ele tvetnigev i;d betvifef, "A^at ein (glemcnte t)ttD €veatuv@aDe^
X)f5cvf)aluen Ded red;ten ©acvamentlifcngebvufci^fc^al an^ebeDet tijevDcn , 3a ^M
D<J t)nI6cf)bar, Dat folcfe anbeDingc 5ciDenfd;e 2iff(}6Dcvt;e ft)*
3Dt tverc tmv Den interim-(Scbviuev ntd;t noDtgetveff, iccjen eve ei^cne
Confcientie, Dan Dcv f^enfettiit^c i)nD anbeDin(je Der ^pojlien tf)ofd;viuen, t)nD Den
Dnn^Digen t)nD t>nniUtcit ^(^DDcv cvvooen , ^ijTe Controverfie tDCve fcfone t^or^
^vagen, fo men jtcf na De^ ^even €^pri|li beueel^cIDe, ^c beualcn f)e(ft, Datmen
fi)n £i)(f , etf)en t)t)b fpn Q5IoDt Drincfcn fd;al , t)nD nic^t bmalm , Dat i?Dt tf)om
©pctafel fi) f)en tbofettcnDe, t)nD t)mme f)er t{>oDragen, ^\)t t)g De^ ^eren^^riV
fti, &M (bon6 beueef De Dcm t>oI()et De fan itid;t feilen , erren eDDcr funDi^en,
^o an^enem t;Dt 6uer(t Dem ^crn \)^, t)an (^)nem tvorDe ajftrcDen t)nD 03oDt an^^
teri? ebren t)nD Deiicn, alfe f)t geferet t)nD beualen htfft, t)^ t)an (55aDemit Dcfener^
fd;rccflifen ^jcempcln betDifet» ^c ttjert t;Dt hm ^apiftm t)nD lnterimi(len ocf
md)t fc^encfcn, fc menent fo jjuDt eDDer b6fe, alfe fe tummev fdnnen-
^atam enDe Dei? ^ofe^ cjefct^reuentvert, ^atDe Dormenten ©ct(Kifett
t^o afler Dilfer i^i(3en Dorrottinge, t)nD ingereten crgerniffen orfafe m^nm f)cbben,
t)nD Dat fe einer guDen (larcfen Reformation, nid)t aUene am bofen IcuenDe , fun*
Devn ocf in ere t)alfct)en t)nD t)ovu6vird;ew fcre, m\ i]6Den l;cDDen, vemefjraife
m\',
^
i
i. "&ili\mM tviber b^s interim. i ; r
tt>qiv ^oIt)e e5oi)t , p^t fonbe t^o fofcfer Reformation fameu/ ^p fouDcn^
nfcl)t Qdene liben , fonbcv woi&en ocf minid) , eine gu&e €f)rirt(ife Reformatiori
j)cvne uov und anncmcn , t>ni) nnt affem flite f)e[pen t)0vf(5vt)crn , '^e Interim-
@cl>viucv 5uev|l vic[)ten eve @d)vifftc i>ni> Dfai^tffege niclx ^ar^en , funDcv fmucfcn,
(loffeven, mii) favtven Dcv ^api|]en ert)dme , mif^bvufe, \)nt) ^lffjjoDevoc , i)ntud??
trcjeleuenbt, t)ni)a(le(55obt(ofe roefent, tonb \)ovungc(impen Dc )?nfd)u(t)i()en, bcDe
tvavf)eit ©aDed f)ebbcn, DnD in ©abej^ fvud;tcn , Devt)o(()en, ^at i;^ Dat anDev^
a(feDat fe De^cifKi^en '\\\ evem ©oDtiofen tvefen n)0(Den ev5o(Den, i)nD De \)nfd)u(^
Di(}cn De mit Den «ovmenten Q5ei|]fifen nid)t tvolDcn ©oDt(ofd njcvDcn, tjovDviicfcn,
©e WevDeh i5ucr|T Dcn ^eren tbom D?id)tev f)ebben, in?D cven n?o( eovDccnDen (oeil
cnfan^en. !^e 2l(med)ti()e ©oDt \t)o(De fi)ne ttarf^eit \)nD (cve cvbo^Den, t)nD fD^
neavme t>ov(atene tjnD t)OvDvucfcDe 5Ccvcfc, in vecf^tev evfenntniffe, t)nD befenntnif«
fc De^ S^mw (Si;)vi|li , t)nD fi)ncd f^ini^cn (Suangc(ii, 0ncDid)(icf jlcvcfen t)nD cvjs
^oiDen , tjmme fi)ne^ (ecuen cin()ebavcn @6nd tviden , t)nD fpnc (]c(6ui()en benja^
ren, Dac fe noc[) t)mme cf)v, j)uDt, t>nD Ditf) cienDe (euent, flcf t)an cvfanDev tmu*?
6eit affnjenDen cDDev aflt^ecn \^{m , fonDev beflenDic() , \iii\) int cnDe t)Ovf)avven,
t)nD fa(id; tvcvDen, Dovd; 3€fum C^viftum i)nfen ^even, 2lmcn»
©djoltie Itcf t)Ocf) be J^cmmcl Daiuoi: enffcften , ijorfcf^recfen ^^^lXl
\)ttl) beucn, fprtctt Dc ^cre / ^ente m))n 53oIcf ^%\X eme ttDcfolDt^ ttortgefun.
flc@imDe, SDlt; Dc lciicnt)i9e Quefle Dorfrtten fe , mx> mafcn ftcjf^/^nji^ff*
Vc&oue S6rne , De t>oc& elenDe SJcne ftnt, tvente fe gcucn neen Sf^e'''
5Batei% aiffai.
©em ^S9ie?« t)nfem ®aDe bnt) Q3a^er fn 3€©U e^^rt^ ^^}^^
fto, ft) gofr ^&v m^ q3rt)f^ m €tvi(6c(t, ffim.
2( 2K € g^-
CON-
CONCIONATORUM HAMBURGENSIUM
E P I S T O L A
REBUS AdIaPHORIS
AD ^
THEOLOGOS WITTEBERGENSES I
ANNO M D XLIX.
SCRIPTA
D. CONR. SCHLUSSELBURGII
CATALOGO H^RETICORUM
Lib. XIII. />. 6 y 7.
REPETITA.
•Pfalm. XXVI.
Non confedero hominihus vanis nec cum dolofis converjos,
S. ET G. IN CHRISTO DOMINO
NOSTRO.
VEremur > ne modelUa & verecundia in nobis defiderari poflit , Reverendi
■ Prsceptores, quod his temporibus infeliciflimis , laboribus & moleftiis ple-
nis , plus laborum 5c molelliarum vobis imponimus , animosque veftros
jamdudum mceroribus 6c periculis undique oppugqafeos, & gravatos magis
oneramus, quos juftius confolari (Sc erigere oportebat : Confidimus tamen, vos
in meliorem partem accepturos noftram audaciam, & hanc potius imputaturos tem-
poribus turbulentis, & communibus EcclefijE periculis ac calamitatibus, quam no-
bis , quse ab inuitis hane fcriptioneni extorferunt. Etiam veniam merebitur noftra
audacia, quod communis falus Ecclefice in his, quse fcribimus, ac petimus veftrum
clarum, explicatum 5c certum judicium requirat, quod fequatur in controverfia il-
la» quiE agitari ccepta eft de Adiaphoris, fub quorum fpeciehodie pafi[im multjemu-
tationes in Ecclefias optime conftitutas invehuht , <5c labefadetur & evertatur opti-
mus purae noftrje religionis ftatus , vt aftuti & vafri quidam homines potentiorum
favores 5c fua commoda captantes , eo facilius Papatum aftute <Sc te£te revehant,
paulatim fuis dolis, hoc eft , commentitiis fuis adiaphoris veftram au^loritatem ,
confenfum <Sc fuftragation^m prsetexunt fuis conatibus, hacque aftutia vehementis-
fime
//. HAMBURGENS, EPISTOLA DE ADrAPHORIS, i ?7
fime prcEcellunt (Sclabefaaant multorum piorum animos, Ecclefias turbant, ad dc-
feaionem infledunt, <Sc eruditorum piorumque virorum adhortationes ad conftan-
tiam &: confeflionem Evangelii Chrifti eneruant, planeque inefficaces 6c irritas apud
multos reddunt. Eruntque nocentiores in Ecclefia Chrifti peftes, quam unquam
Pfeudoapoftoli ac Pfeudoprophetx fuerunt, dabuntquedamnumgravillimumEccIe-
lis , nifi his malis & improbis conatibus in tempore obuiam itum fiierit a vobis , qui au-
aoritate 6c eruditione prxcellitis , quorum ftdes 6c integritas omnibus femper teftatiftl-
mafuit, &qui poft D. Martinum Lutherum fanaillimum virum fincerum, fidum Sc
conftantem puroedoftrinee & vcridivinicultusinftauratorem <Sc propugnatorem, Ec-
clefiam docuiftis cum voce , tum fcriptis , <5c qui Ecclefias noftras in Saxonia bene con-
ftitutas confilio 6c opera veftra ita inftituiftis , ut in his ha6tenus femper confervatus fife
fummusindocendoconfenfus, & Ecclefiaftici ritu , ordine decentiflimo in tranquilli-
tatemubique funt obfervati, fanftum hoc veftrum depofitum in vefjris Ecclefiis huc
ufquefanftecuftodivimus;, libenterque inpofterumcuftodiemus , adjuvante Chrifto,
Ut autem hoc melius & felicius fiat neceffe eft , ut veftra fubfidiaria opera muniatis Ec-
clefias, a vobis inprimis exjedificatas , & prxfcriptis Ecclefiafticis conftitutionibus a
Pontificia dm^U fervitute 6c impietate aftertas , 6c vindicatas , 6c veftram fententiam
de adiaphoris Ecclefiis proponatis , in qua pix mentes poftint acquiefcere in hac judi-
ciorum varietate. Hocnififeceritis, profedo apud non paucos difcindetur confen-
(us , qui in Ecclefiis bene ordinatis hadenus f uit , omnia in fingulis implebuntur f adio-
nibus (Sc diflidiis , hoftium Chriftiimprobitas, hacinclinutione adhoftesnoftrosvalde
augebitur&corroborabitur. Ideo oramus vosper Dei mifericordiam 6c vcritatem,
qua erexitChrifti regnum cScSathanstyrannidem evertit, Ecclefiam perpetuo defen-
dit ac fervat, ut ineatis confilium , ac reperiatis rationes confervandiEccIefiarum in-
columitatem , conftituatifque certam fententiam de Adiaphoris , quam quifque falva
confcientia fequi poflit, fub his pugnis <5c periculis , Ecclefiampaflimhabetpios, do-
ftos , 6c cordatos viros , qui hac controverfia bene intelleda animi conftantiam , adju-
vanteDeo, prjeftabuntintencndapuritate noftrcereligionis, imitabunturqueexver-
bo Dei oftenfa veftra confilia , ad confervationem Ecclefiarum utilia 6c neceffaria. Ni-
fihicceuadfiftendumpublicumincendium veftram operam contuleritis, Ecclefia da-
mnum accipiet, quod nunquam refarcietur. Nos fcimus, vos in ea ef[e fententia,
Guod potiusvelitisexilia, direptionembonorum:, carceris, <5c quxvisfuppliciaferre»
quamindodtrinahaftenus puretradita, fitis vel minimum mutaturi, ullasque corru-
ptelas purse doftrinae recepturi. Hic adfentiuntur nobis omnes pii animi , nec poffunt
diftentire , qui fpem falutis in Chrifto promiffse funt retenturi. De do<a:rina in Augufta-
no conventu olim confefifa nulla funt inter noftros certamina , nec ulla ambiguitas*
Sed de fufceptione Adiaphororum tamen difcrepant judicia. Exiftimant multi,,
vos inclinare ad illorum judicia , qui exiftimant fatius efte fervitutem in Adiaphoris fer-
re, quam deferere Ecclefias fuas propterrestamleves, quodexiftimetis hacfervitu-
teabaulisimpofitaEccIefias bene inftitutas poffe confervari, qux fi femel defereren-
tur, venirentinpoteftatemPapasprorfusque vaftarentur, intelligimus hocconfilium
niti f uis quibufdam rationibus , <Sc id fpe^tari , ut aularum fauore & potrocinio reliquiae
(^ Ecclc-
Ecclefiaedefendantur, 5c cuftodiantur. Sedhicvobisetiam atque etiam confideran-
dum eft , quam non fit tutum iiirce arundineis baculis inniti , 6c aulicis coniiliis fine ver-
boDeivivere. Qu^e narrantur de fervitute in Adiaphoris terenda, perkulofe dida
funt. IdeoneceiTeeft, utdo6trinade Adiaphoris diftinfte expHcetur, &difertedo«
ceatur, quaevere ac fidle adiaphora ac media vocentur, 6c quibus finibus includen-
dse fint res medise. Nam confcientiee in periculis <5c certaminib. ftabiliri ambiguis &
flexibiiib. opinionib. nequeunt. Quibus perfpefta eft veftra integritas <Sc pietas, illi
candide (utpareft) interpretantur, quce conruiitis de fervitute in adiaphoris feren-
da, veftrseque fententiseinterpretationemfumuntexveftrislibris, exAug. confeftio-
ne, Smalkaldianisdeliberationibus ex epift. fuper hac re Noribergenfibus Paftoribus
fcripta, ex veftrae Ecclefiit ritibus&aliisjudiciis, qu£e veftrianimi, veftrxquefenten-
ti^ funt teftes. Alii autem fufpicantur in praefentibus pericuiis , priorem veftram fen-
tentiam mutabameftTeiamque plusin Adiaphorisconcedi, quamantea* H^ec caliide
in multorum aures ingeruntur , ut ceu per cuniculos his f ucis adverfarii ulterius irrepant
innoftrasEccIefias, utunturque confilioveftrode ferenda fervitute in Adiaphoris ad
ftabiliendas omnes fuas corruptelas 6c idolomanias. Et ut ex unius islebii cavillatione
dereliquis judicium faciatis, non gravabimur hic afcribere, quae paftum ex epiftola
IfTebii hic fparguntur^, quibufque exponitur veftra fententia de fervitute ferenda in
Adiaphoris , bonus ille vir fcribit , Saxonicos 6l Wittebergenfes Theologos plane con-
fenfifte , in Auguftanam editionem a Csefare promulgatam atque etiam in ipfum cano-
nem fic fatis repurgatum.
His fubjicit 6c hsec verba , unus pr^Ecipuus ex Theologis Wittebergenfibus fcri-
pfit ad amicum. Ego non recufo ferre fervitutem in Adiaphoris falva dodrina , utque
prKcipue explicat, quid Adiaphoraappellitet e diplomate concordiae Juterbochii fa-
3:x fuper obfervationibus Ecclefiaflicic teutonice hxc verba iatinis admifcet. Utli) itl
0}?if tel>t)it]c]eii fba ttiati nlle^ ^alten , m e^ bie aKeti f)t\iiQm Q}attcr (je^alteit ^aben / i)tit) /enc^
tl)til i^i.aer Selt md) nod) f)dlt,
Hicqusefoattendite,obfervatifIimi domini Prceceptorcs , quomodo callidi ho-
mines , qui fuperftitionem Papifticam reftitui cupiunt , veftra verba de ferenda fervi-
tutein Adiaphoris interpretentur, 6c quid qujerant aftuti ifti Interimiftici conciliato-
res, (Scquamfoede vos deforment ubique terrarum apud omnes pios, quamtumquc
noceant Ecclefi£E ambiguse dc ftexibiles illJE fcntentiae de ferenda fervitute in Adiaphoris
apudillos, quibusveftradoftrina, vefterqueanimusde hiscontroverfiisnon eft fatis
perfpedus&quantum animiaddantobftinatis, noftiisadverfariisqui ne pilum quidem
latumaPaisfuperftitionibus &impietatibus difcedere volunt, folumque id agunt, ut
nos vel arte vel vi retrahant ia foeietatem luam perverfam , quam pii non poflunt noa
odiftTe <Sc fugere propterimpiecatem, quae inealongelateque vagatur, fivultisveftro
honoricScEccIefiseChriftirecieconfultum, operK pretiumeft, «udoarinaveftranunc
denuo de Adiaphoris novo fcripto propofito publicetur, quo diluantur calumniato-
rum mendacia, 6cEcclefi3sre6te informentur decontroverfia rerummediarum acin-
dift^erentium, nec poteritis nunculloofticio melius mereri de EcclefiaChrifti, quam
, ©jusmodi fcripto. AgoofciiDUS aoltram Ecciefiaiii opera veftra ad vitam effe in reci-
pien-
//. HAMBURGENS, EPISTOLA DE ADIAVHORIS, 159
pienda coelefti, pura ac verado£trina, quam6cutili(Scnecefraria reformatione orna-
ftis, in qua quianos pofuit Spiritus fanftus infpeftores, ob id femper nobis (ummsB
curiefuit, ut cuftodiremusveftrumapud nos depofitum, hoceft, ut confervaremus
puritatem dodrinse <5<: verum Dei cultum in Ecclefiis fidei noftrx commiflis. Nunc ve-
ro, quia palHminciduntmutationes (ScEcclefise vera: ex Interim ita transformantur,
fcu potius deformantur , ut inde pericula noxia <Sc fcandalofa certamina oriantur inter
veros Ecclefise dodores & paftprcs , quibus conjunctarum Ecclefiarum concors harmo-
nia , (5c dodlorum virorum confenfus omnino diflblvitur , neruique Ecclefiafticte con-
cordise rumpuntur. Ideo ne gravius in hac parte fauciarentur multorum confcientiie,
&nequid fecusagereturanobisquamoportet, putavimus veftrum explicatum confi-
diumdeAdiaphorisveladmittendiSi vel excludendis qucerendum efi!e, veftra fcripta
prius edita in confilium adiiiberi potuerunt , ex quibus fatis cognofcitur , quee vobis ve-
re Adiaphorafunt, quaeinEccIefiaconfervari, que tolerari&quseejici debent. Sed
nunc per potentiorum decreta & imminentia pericula , aftutorum allegoriis ILicis 6i dil^
fimilitudine judiciorum res fic involuitur , ut pii nefciant , quid de Adiaphoris tenendum
fit. Ad hocmalum etiam accedit, pios viros verte religionis amantcs, qui in bene
conftitutisEccIefiis mutationes nullasrecipere volunt (quodvideant iftarationePon-
tificiosintegramPapifticam fuperftitionemrurfusinvehere velle, fequeexponere ma-
lunt fummis periculis , quam auftores effe mutationum in Ecclefia , & impios conatus
impiorum adjuvare ) pellime audire , 6i prsegravaii odiofe apud illos , qui appellatio-
ne Adiaphororum omnia extenuant, excufant^c involvunt, quique non aflentientes
ipforum flexibilibus allegoriis judicant Stoicos, duros, contumaces&rebellesEccle-
fieedefertores, quiprsefentibuscalamitatibus^cpericulis Ecclefia? non afficiantur. Hic
cumutrinqueinreccptioneAdiaphororum(5c in defertione Ecclefiarum grave pericu»
lumfit, nihilputamus tam efl^e neceflarium, quam ut piorurh, bonorum &: pruden-
tium virorum confilio bonse confcientise teftimonium retineamus apud Dominum , 5c
faciamus quae funt noftri officii , (5c quJE coram Deo falva confcientia fieri debent. Hic
utinculpatifimusfuper hac re, expetimus veftrum pium confilium, etiam atque et-
iam orantes , ut diferte nobis fignificare dignemini , qux via nobis ingrediunda fit inof-
fenfefubhis Adiaphoricisdifputationibusne derogeturgIoria;Dei, neimpediaturEc-
clefiee falus , & ne vulnerentur noftrae aliorumque piorum confcientiaj. Scimus longe
horribilius (Sc gravius effe incidere in manus hominum , quam in manus Domini. Ideo
dabimus operamutin omnibus incidentibuspericulisteneamushuncfcopuminnoftro
minifterio , ut coram Domino fidi reperiamur 6c confcientiam habeamus illsfam , even-
tum rei committemus Deo , in- cujus manu omnia funt. Idque nobis unice cura: erit
utinnocentiseteftimonioanimusnofter fit confirmatus in vita <Sc morte corroborante
nosDeo perfaniStumfuumSpiritum, potius cervices carnifice feriendas praebebimus,
6c potius exilia 6cfuppliciaferemus, quamutcontraconfcientiamfimusaliquidfa^Su-
ri in noftro minifterio , Reipubl. relinquimus fua confilia , qui ut pia , jufta & re(3:a fint
apudDeum, hortamur<Scoramus, idque conamur praecipue, utnos pie&jufte fun-
gamur noftroofficio, utque verbum Dei re(Se fecantes , pie in omnibus applicemus
(Scqu^Deifunt, Deo, <5c «juae Csefaris funt , Caefaridemus, noftroqueoiEcioutopor-
© 31 tce
tet fungamur. Ut autem V. R. P. nobis appofite fuum confillum dare poflint , de con»
fervandovero Dei cuItu^cAdiaphorisvelrecipiendisvelexcludendis noftram fenten-
tiam rcripturEB confentientem vobis aperiemus.
ViridivinicultusaudoremfoIumDeumfacimus, eumquefolum modo refte 5c
falutatiter coli, eo cultu quem ipfe prjccipit, ftatuimus, ipfius cultum folius divini
verbiregula metimur, &:caecifuis limitibus ac terminis includemus pvaeceptis utriuf-
que tabui^E Decalogi , ponimufque verum Deicultum intide, Dei adoratione , invo-
catione, glorificatione, prtedicationecScexplicationeverbiDei, Sacramentorumjux-
ta Chriftimandatumadminiftratione, precibus, hymnis, Pfalmis, fpiritualibus can-
tionibus, gratiarumquea£tionibus, inDeitimore, ftudio innocentiieacvirtutis, 6c
obedientiaergaDeiverbumjudicamusverumDei cultum ornandum 6c ^gubernandum
efte piisEccIefiafticis obfervationibus neceflariamque efte Eccleafticam evQ^taf ad reli-
gionis diviniquecultusprorogationem <Sc confervationem , prabamusutquae addeco-
rum, ordinem, honeftatem, difciplinam<Sc tranquillitatem (pedent in Ecclefiis, in
gubernationedivinicultusretineantur, <Scubieafuntfublata abfque offendiculo eom-
modereftituantur ad aedificationem Ecclefise, ad amplificandam Dei laudem (Scaien-
dampublicamconcordiam 6c tranquiliitatem. Sed ita ne fores aperiantur, explofx
papifticae impietati, <Sctyrannidi, ad decorum,ordincm, honeftatem» tranquillita-
tem<ScdifciplinamreferimusveraAdiaphora, hoceft, obfervationes illas , quasDeus,
neque prxcepit neque prohibuit, fedliberaspermiferatEcclefiae adiedificationemfui
ipfius, prolocorum, temporum<Sc perfonarum conditione, (Sc commoditate. Hu-
jusgenerisarbitramureffe hxc6c fimilia, virosaperto, mulieres velatocapite orare.
InEccIefia virosdocerenonmulieres, ftatis diebus <Sc horis orare , docere, pfallere,
campance fonitu conventus facros cogere adaudiendasconciones <5ccelebrandamEu-
chariftiam , fobrias <Sc fan^as ferias ad audiend^m Dei verbum decernere , Sc decenti-
bus veftibus in Ecclefiafticis minifteriis uti , certam doftrinam pro captu populi in con-
cionibus <Sc le£lionibus proponere ac diftribuere , vernaculam latinamque linguam in
templiscertis legibus fonare, organisuti, imagines &:pitl:uras ad confervandam re-
rumutilium memoriamferre, non nifianteexploratos, examinatos, <5c inftru(Stos ad
iacv^m a-vm^iv admitti, abfolutionem a facerdotepeti, inipfa Euchariftia dominiob-
fervariomniaqusepia^decora, &:boniordinisfunt, matutinas<5c vefpertinas preces
ac lediones e facris literis fumptas decantari certis horis , vetera pia cantica 6c confue-
ta facrar^m leftionum exercitia ab omni fuperftitione <Sc errore rcpurgata fervari , jufta
ordinatione ad facra oificia elcclos &c vocatos admitti , mortuos honefle pio cantu , <5c
campanarum moderato fono fepeliri , memorias fandorum fine idolabia pie confcrva-
ri, cathechefininftitui, moderatas Ecclefiafticas cenfuras, confervandam juftam <5c
neceffariam difciplinam reftitui , fponfum <Sc fponfam honefto 8c pio ritu in templo ma-
trimonialiter conjungi, canonesdeclericorum honefta vita dc converfatione condi,
lejunia moderata abfque fuperftitione prsfcribi, <Sc id genus alia. His <5c fimilibus Adia -
phorisquce habentmanifeftam utilitatem, <Sc ad decorum, ordinem, difcipHnam 5c
honcftatem faciunt , fi durabilis concordia , tranquillitas <Sc conformitas in Ecclefiis m
doarina puratonfentientibus conftitui poftet , putamus propter vera Adiaphora con-
*^ • fen'
//. HAMBURGENS, EPISTOLA DE ADTAVHORIS. 141
fenrumEcclefigenonefredifTolvcndum, nec£cclefias in Paftoribus, deferendas, nec
certaminaabAdiaphorisfufcitanda , nec alanda efTe fchirnjatainilIisFxcle(iis,quae in
eandemdoftrinam Chrifticonfcntiunt, <&: exiflimamus non efrehabendum pro fervi-
tute, quandolibcraconfcicntiaChriftians concordiee ftudio c5c propter sedificationem
apud homines pios hxc fervantur. Hac Adiaphororum obfbrvatione , fi falva noflra do-
6trina,inomnibusnoflrisFxclefiis, finefuperftitione&metureducendi impium Papa-
tum,conf ormitatem Carfar conftitui vellet , non dubitammus falva confcientia Ecclefias
parere pofTe. Adiaphoraautem quas verx fic vocanturinclufafuntcertis finibus, quos
fitranfgrediuntur, Adiaphora effe definunt, fiuntque corruptelac;, prophanationes,
feminaria fuperflitionis , confcientiarum laquei & aptse occafiones reduccndi veterem
abufum <Sc impietatem. Neceffe autem eft ut circa Adiaphora fit libertas rede ac pie
docendi , in ea gubprnandi doftrina Chrifti , Apoflolorum <Sc Prophetarum. Ad Adia-
phororum catalogumeanonpoffuntverereferri, quasxdificationiEcclefiae, decoro,
ordini, honeflatiacdifciplinxnon ferviuntlibertatemChriftianamobruunt (fuperfli-
ftitionem alunt, cum verbo Dei pugnant , Sacramentorum my fteria verumque Dei cui-
tumobfcurant, confufionem «Sc impedimentaviridivinicultusfecum trahunt, Eccle-
fiamdehoneftant, religionem Chrifli in Antichriftifuperftitionempervertuntj nervi-
que funt Papifticce fuperftitionis <Sc abufus.
Ejusmodi confi<^a Adiaphora funt ridiculje facrificorum in facris gefticulationes,
fc.enicafpedacula^inanesceremoniolseacpompEe, magici exorcifmi, confecrationes
Chrifiriatis , baptifini , falis , aquae luftralis , palmarum, ignis , & aliarum plurimarum
rerum, quze exeerandamincantationumfpeciemhabent, quibufque aliquid fpiritua-
lis&divinasenergi^ed: virtutis tribuitur, circuituscoemiterii, circumlatiopanis, ima-
ginumacrcliquiarum, pompofalotiopedura, pompa ingrefilis Chrifti in die Palma-
rum, crucisin fepulchrumdepofitio^ dcexcubise, quasagunturcircafcpulchrumcum
reliquisfepulchralibusfpedtaculis, fumptuofiim fpe£taculum accenfarum candelarum
in die purificationis Marias , ftipplicatorix proceftiones plense abufuum «& vitiorum , lu-
dus afcenfionis Chrifti , <Sc devolantis columbse in die Pent^coftes. Hasc 5c his fimilia
funt tantum vansfrivolx 6c ineptee lufiDrise occupationes in templis , Adiaphororum
lifijm&finem nonhabent, religionem noftram ludibrio acrifui exponunt, miniftro-
ftrorum Ecclefixfidem<Sc audoritatemelevant, paftoresridiculos faciunt, eorumdo-
ftrinam ftifpedam reddunt , &: totum minifterium Evangelii ridendum propinant , fum-
mum contemptum doQ:rin3e <Sc facramentoriim Chrifti pariunt, ad deftru(^ionem , non
adsdificationem fpedtaat, Nam vulgusabhisetiamveraAdiaphora<Scutiles Ecclefias
obrervationesacritussftimabit, judicabitqueomnesejusdem ordinis ac generiseffe,
unde orietur nocentiflimus religioniscontemptus, Epicureifinus <Sc defcrmis diu^ia
ac confufio in Ecclefia , ideo non licebit cum ofFendiculo <Sc nocenti perturbatione bene
conftitutas Ecclefias iftis nugis onerare. Nam omiffo Adiaphororum fine , Adiapho-
ra neceffenec veredicipoffunt, funtquenihilaliudquam corruptelae femina <Sc nervi
papifticae fuperftitionis , <Sc Guniculi per quos adverfarii in noftras Eeclefias irrepere co-
nantur, ut eas afundamentoevertant, totumquepapatum reftituant, 5c id quidem
pernofmetipfos<Scper fi^torum Adiaphororum receptionem, quod hjec via facilior
<S J &ex-
14* :^c?fl!teii5g bcv T^itebtn ju ^(Smlnirg.
^cexpeditioreiTe videatur ad recuperandam<&occupandam arcem papiftieae impieta-
tisjhsec jocularia & confiaaAdiaphora,quia fide,quce nititur folo verboDei carent, refli-
tui , defendi 6c confervari nequeunt. Item quia (unt veteris impietatis nervi, totumque
papatum fecum trahunt , ideo illi Ecclefiarum paflores fuis confcientiis re<aius aliis con-
fulere videntur , qui malunt deferere Ecclefias fuas 6c exilium pati , quam in iftarum fu-
tilium (Sc periculofarum rerum ludos confentire , 6c his nugis feneftram ac viam fterne-
rerediturse abominationi.
Hicjudicia variant di verfaque audiuntur fententis , alii dicunt has ineptias Sc ftulti-
tiaspotius fufcipiendas<Sc fervandas efte quam Ecclefia: deferantur , Alii contrarium fta-
tuunt, quodreftitutioiftarumineptiarumfint aufpiciareducendiimpii Papifmi, quo-
rumjudicio&fententi^evideturfufFragarimagna pars Theologorum, quod confido-
rum Adiaphororum reftitutione id agatur , ut noftra dodrina fufpeda fiat vulgo <Sc per
nofmet ipfos afperse viae prioribus fuperftitionibus explanentur.
Hiccum judiciaDoftorumtantoperevarient, 6c hx res tanti fint momenti ut
Ecclefiarum bene conftitutarum everfionem fecum trahant <Sc omnia diflidiis 6c fcanda-
lis repleta fint in Ecclefia 5c rep. ideo obteftamur vos R. P. per communem Ecclefia: fa-
lutem 6c gloriam JEfu Chrifti liberatoris noftri , ut de his rebus , qux Adiaphororum na-
turam & finem exuunt 6c Ecclefice nocent , veflrum judicium exponatis , ut inde in prse-
fentipericuloftatuereliceat, qux fint verboDei<ScvoIuntati confentanea 6c Ecclefice
utilia. AudimusmultosefiTe, quife fatisexcufatos apu<l Deum efl!e putant, quod-in
neceffitate e duobus malis minus eligant , 6c quod tyrannidem Sc fervitutem ferre non
fit peccatum , fed nondum definitum eft , utrum fit pejus , Ecclefias ne deferere , aa
Adiaphororum noxia figmenta approbare , 6c fublata fcandala rurfus erigere 6c obfer-
vare. Quje de fervitute ferenda dicuntur , fi civiiiter acciperentur, vera effe pofTent ,
fed fervitutem in impiis rebus 6c confi6lis Adiaphoris in Ecclefia Chrifti admi ttendam 6c
ferendameffenoneftverifimile, quiddeftruftionisfit, nonaedificationisinEccIefia.
Quod vero quidam ineptiunt,doftrinam de vitiofis ceremoniis liberam effe debe-
re, eafqueliberedeberereprehendi, ridiculumeft. Quienim poteft pius paflor ad-
miniftrare, de quo eum reprehendit confcientia , perpetuoque obfervare , quod coram
totaEccIefiaquotidieipfemetredarguit? QuishabebitdodrinEe illorumfidcm, quse a,
fereprehenfa, damnata(Screjedarurfusinftauratur,, 6ccontrafemetipfos ceu impcje-
nitentes quotidie coguntur concionari : Quomodo ibi confiftit concordia & tranquilli-
tas, ubi paftores Ecclefue publice reprehenduntur,ac taxant, quse aul^ abfque ulla viola-
tione obfervari volunt» Cumomniadiligenterperpenduntur, resipfaloquiturfucum
fieri Ecclefiis Adiaphoricis mitigationibus , Paftoribus imponi 6c infidias parari ad reve-
hendam papifticam impietatem , quam pontificii totam volunt recipi.
Hseccumitafintpaftoribustutiuserfevidetur, defuomunerecedere, 5cEccIe-
iias relinquere , quam fe polluere papifticis ineptiis, qux Ecclefice nocent , & qux ad re-
llituendum Papatum fub falfa Adiaphororum appellatione ei obtruduntur a fapienti-
bushujus feculi, qui hac ratione fludent confulere fibi & fuis commodis in Ecclefia
JEfu Chrifti, tolerabilius eft aut mori autexilio agere bon^ confcientia; teftimonio,
quaminquietoanimoinEcclefiarum adminiftratione cum propria confcientia lu<^ari,
Ideo
//. HAMBURGENS. EPISTOLA DE ADIAPHORIS. 145
IdeonccefTeeftv uttoti doarinade Adiaphoriscxtet, periculolaliantconfcientiarum
vulncra. Ne ergo hic confcientias vulneremus, (Scne cjuid committamus ingruentibus
periculis cujus nos poftea poenitere, <5c quibus confcicntia: noftrce redargui poflent»
magnoperepetimus,utaV.R. P.controverfiadeAdiaphoris di{erte(S<:diftin6:e expli-
cetur, quidfitconcedcndum, quidfercndurn, quidrejiciendum.
Hadenus expofuimus noftram fententiam , qui fint veri cultus Dei , &• quie refte
habeanturproadiaphoris, dccontra, qusefalfohocnominc recenfeantur. Nunc ea
profequemur, quce aquibufdam inter Adiaphora numerantur, «& variis coloribus &:
al]egoriispinguntur<Scornantur,utaliquamutilitatisfpeciemhaberevideantur. Ha^e
autem, cumhujusmodi fintutdamneturdodrinaChrifti, Prophetarumd: Apoftolo-
rum, (Sccumfidei noftrit cl^ctXoyK>:. pugnent, manifefteque impia & execrabilia fint,
nec probanda nec recipienda efte credimus» Item cum e3-fAoS-^;f(r;i«fl6 femper a condi-
tisfeculisaPatribus, Prophetis, Chrifto, & ApoftoIis,utinutilis, inanis,irrita&im-
piadamnatafit, judicamus nullosritus, nullafque obfervationesab hominibiis exco-
gitatas&conficlasadcoIendum(S<:pIacandumDeum, ad promerendam gratiam Dei,
&adfatisfaciendumpro peccatisabfque falutisiEterna;ja<5lura approbari, recipi &in-
ftaurari pofte. Hujus generis funt Monachatus cum votis 6c aliis impiis appendicibus >
Mifta privata cum canone , coelibatus clericorum , Sandorum invocatio & cultis , Sa-
cramentaabhominibus inftituta, quibus ad fan^^ificandum, ad arcendum fatanam,
ad falutem animx &c corporis procurandam , fpiritualis vis attribuitur , confeflio in qua
requiriturenumeratiopeccatorumomnium, tamquam res necefTaria ad remiftionera
peccatorum, JejuniainquibusdeledusciborumpriEcipitur, & quae ad fatisfaciendum
& remiflionem ac falutem promerendam mandantur, mortuorum vlgilise & Miffae,
animjE commemorationes, fatisfadtiones , peregrinationes, indulgentiarum nundi-
nationes, omnefquealiasobfervationes, qua^proponunturad conciliandumDeum 5c
ad promerendam juftitiam coram Deo. Hsec omnia pugnant contra Evangelium «Sc fi-
dei oivcLkoyloLv 6c libertatem , in quam nos Chriftus afferuit. Ideo falva Dei veritate & il-
\xCis confcientiis , lineque falutis jaftura nemo in has 6c fim.iles i^iKo^^yj(TK^ag confen-
tire poteft. Omnes horum trium ordium ritus atque obfervationes callidi concilia-
tores 6c mitigatores, fine difcrimine, inter Adiaphora ponunt, ut fub Adiaphororum ap-
pellationeEccIelia: omnes impios ufus,prophanationes (Sc corruptelas rurfus obtrudant,
atque hac aftutia noftram doftrinam & ieligionem ex fundamento evertant, & Papi-
fmiimpietates omnesreftituant, utque hoc aftute efficiant Adiaphororum commen-
to faleinant pios animos , perfliadentque vulgo fieri pofte , quicquid obfervationura
unquam fuit, aut adhuc eft in Papatu. Ita enim receffus Juterbochii fadus dicitur inter-
pretari his verbis.
,3n ^?itfelbn]0cn fcfl man nflc^ Wkn , tvie c^ bte f)ei(i(jcn affcn^dffevgef^affen^d;
ben / \)nD /enej? ^[)iU /cfji.cjer geif aucl> noc() 5d(t.
Quidhoc aliud eft, quam prsetextu Adiaphororum totum Papatum revehere
vereinnoflrasEcclefias, Ecclefiarumque paftoresdecipere voce Adiaphororum, ut
ficdecepti,etiamnefcientes, ChriftiEvangelio(Sc vero Dei cultu excIufo,impiisPapi.
fticisfuperftitionibusvi^initCiaanUdEccleiiasnoftrasinAdiaphoris, hoc eft, onsni-
bus
144 23ef«rttiiiSg ber l^ixd)cn $u ^amhuvQ.
bus papifticisfuperftieionibus, ufenunc Adiaphoraexponuntur, fervitutemfalvacon-
fcientia ferri pofTe , ficoncionatoresvulgo perfuaferint, &impii Epifcopi receperint
fu2ejurisdi6tionis audoritatem , efFedaillis ex animi fententia funt omnia, ftatim re-
ftituentur impii abufus , extinguetur puritas dodrinse dc veri cultus , obruentur 6c oppri-
mentur fidi &: finceri dodores Ecclefiarum , uthocefEciatur, obtruduntur commen.
ticia Adiaphora, quibus receptis cogetur fynodus quse noftrarum Ecclefiarum doQ;ri-
nam damnabit , &c pro arbitrio quaslibet imponet Ecclefise leges.
Res ipfa etiam nunc clamat :, Epifcopos id folum nunc conari , ut totus Papatus
cum omnibus fuis fuperftitionibus 6c tyrannide inftauretur, 6c pura dodrina de-
leatur.
Idque declarant Diocoefanis fuis conventibus pafHm promulgatis. Duo poftre-
magenerapapifticarumobfervationum, quse partim transgrediuntur Adiaphororum
limites <Sc amittunt ufum 6c finem Adiaphororum partim funt prohibitae & damnatae ik-
/o5^tfj;o-;c«c«jfaIvapietate(Scgloria DEI, adverfariisurgentibusrecipinon poft^e, nec
impiorum fervitutem fine injuria , Sc vera; religionis Evangelicae doftrince manifefta
corruptione 6c extinftione Ecclefice imponl arbitrantur , fatiufque efl!e aut mori aut re-
li(5ta Ecclefiaexulare&: extrema pati, quam contra confcientiam approbare & fimul
cum aliis Papiftis adminiftrare eS-f Ao3-^j;o-;c£^«5 & mentita Adiaphora , quod confi(^a ifta
Adiaphora deftrudioni ferviunt , minifterium Evangelii ludilDrio exponunt , dodrinae
noftrsE fidem abrogant , adverfariorum fuperftitiones 6c abufus ftabiliuntur , horribilia
fcandalacreant, imbecilliumfidemlabefaaant, omnes dodos 6ccordatos a minifte-
riis facris deterrent 6c efKciunt , ut religionis adminiftratio brevi commendanda fit indo-
ftiflimis afinis 6c ventribus.
Cum fifta Adiaphora femelrecepta, certiflime allatura fint Ecclefise diflTpatio-
nem , necefTe erit ut pii paftores fe fucofis Adiaphororum reftitutionibus opponant , fi-
bi in confcientiis tutius efl^e ftatuant a minifterio difcedere , quam fe noxia fi£torum A-
diaphororumreftitutionepolluere, <Sc ifto modo veras Ecclefias erroris arguere , fidei
doarinam corrumpere , dubiam 6c fufpedam reddere , Evangelii veritatem abnegare,
6c fores aperire Pontificiis impofturis reducendis. In confeftb cum fit id agi tantum ut
Papatusreftituatur, &puradoarinaEvangeIii, acChriftireligiocxtinguatur Sc fepe-
liatur, cenfemus diligenter cavendum eftTe , neullis mutationibus anfa praebeatur ad-
verfariis rurfus erigendi fuas fuperftitiones , fi femel coeperint animi labefcere 6c dubita-
i*e , tum adVum erit , nec quicquam proderit ulla Adiaphorica mutatio , quia totum Pa-
patum adverfarii reftitui volunt, ad nos fe pertrahi ulla ^quitate aut mitigatione patien-
tur, ipfivoluntnostanquamh^ereticos (Scfchifmaticos ad fe, tanquam catholicos (Sc
orthodoxos reduci : Hoc femper egerunt 6c in hoc propofito perfiftunt.
Ideo Adiaphoricis mutationibus firuftra quieritur concordia apud adyerfarios.
Aulica confilia de recipiendis Adiaphoris tantum patefaciunt adverfariis viam ad id
quod moliuntur. Islebius in Epiftolis fuis , quas ad fuos fcribit , queritur infcitia pafto-
rum fieri , quod fua Adiaphora gravatim admittantur , ut pro Adiaphons non agnofcan-
tur, qu^ipfefomniat, &cumfummooffiendicu!o&certaEcclefiarum everfione ob-
fervari debere contendit , fed ipfe fibi habcat fuae eruditionis laudem Iskbius , relinquat
no-
// HAMBURGENS. EPISTOLA DE A&TApffORlS. 14;
nobisfimplicitatem noftrJKinnocentias, <Sc ut fequamur facrcE fcripttirsB <Sc crthodoxae
EccIefisEJuclicium, qux Adiaphoraliberapronunciat, quaehisvultEcclefiamjedificari
non deftrui , fi:andalis medcri non ea fiifcitari , fijperftitionem & corrnptelas 6c impie-
tatesEcclefiaexcludinon introduci, Noneftfatis, homines ludere fucofis figmentis
<5cineptasnugasalIegoricisfucisornate<S(: callide accommodareadresbonas 3c novum
rationale divinorum comminifci fine verbo Dei , novis umbris &: typis Ecclefia non ha-
betopus, iis per Chriftum eftliberata, habetfuum cultum EvangelioChrifti delcri-
ptum <Sc conftitutum , cui ncc addere nec adimere quicquam debet humana audacia.
Adiaphora vero , quae primo ordine pofuimus, concordise <Sc tranquillitatis
caufa libenter obfcrvaremus cum aliis Ecclefiis puritatem Do£lrin^ cuftodientibus,
optaremus generalem conftitui poffe conformitatem Ecclefiarum fine oftendiculo 6c
cum' tranquiilitate.
Judicamus enimadalendaraconcordiam valde prodefTc conformitatemrituura
in Ecclefia , i\ potentes hic tam diligentes eftent , quam funt, ut conjundse Ecclefise con-
fiftis Adiaphoris difiungantur 5c fcindantur , melius fuam operam collocarent , veruni
quumnonquceraturEccIefiarumconcordia^cfalus, fed paretur tantum via ad omnia
illaerigenda dcreftituenda , quac fynodus decernet , nihil proderunt hse particulares
mutationes , dc ut apparetexmultisindiciis, nihilpiispaftoribus melius 6c tutius erit
coram DEO, quam longiiTime abeffea fucofis Sc dolofis deliberationibus recipiendis
Adiaphoris3c fraudulentis mutationibus, eo, quod Interimifticarum deliberationum
finis fit, uttotiusPapatusimpietasreftituatur, nejufta dijiidicatio dodrinse, nec re-
cla reformatio Ecclefiarum expeclanda fit. Item nihil videtur coram Deo tutius <Sc Ec-
clefiis utilius effe, quam nullas omniao mutationes facere , antequara certo conftet
poffe illa fubfiftere , quce mutationc nova in veris Adiaphoris admittuntur.
Sine hac certitudine nihil erit mutationibus tentandum , quce tum EccIefiiE, tum
Reipublicaj, valde periculofae erunt. Quod fi vero Paftores improbantes noxias muta-
tiones Ecclefia ejicerentur , fatius erit ut patiantur fe ejici , quam ut adju vent Interimi-
fticosconatus, fepolluant alienis peccatis 5c prodant Chrifti rcllgionem adverfariis.
QuiaautemnovimusadverfariosPapiftas efl^eimprobiores, <Sc fuperbiores & pertina-
ciores, quam ut ratum habituri fint, ii quid utiliter in noftris Ecclefiis conftituatur, Ideo,
proptercommunemconcordiam cum Eeclefiis nobis indo6trina Evangelii conjuntlis,
non recufabimus adraittere Adiaphora vera & ad veros ufus 6c fines directa , qualia prl-
mo ordine recenfuimus.
laftaurent adverfarii fuam impietatem fine nobis , Ci perfecutio <Sc fervitus feren-
daeft, fsratureafinelabefaftationeEvangeliiCHrifti, nonofFendanturpii, necefK-
ciaturignominiaCHrifti Ecclefia, non corrumpatur dodtrina Chrifti Apoftolorum <Sc
Prophetarum , puri cultus non contaminentur. In quo difcrimine nunc ubique Eccle-
Cix <Sc Refpublicce verfentur, fcimus , vellemufque libenter fic inftituere noftri mini-
fteriirationes, utEccIefiasChriftiprodeft"eraus<Scnofttce, aliorumque confcientixre-
deconfuleremus, animofque noftros prajpararemus in omnem eventum. Ideo ne-
ceffarium putaviraus V» P. noftram fententiam exponere , <Sc veftram fuper Adiaphori-
cis audire , animofque noftros in quovis periculo veftro judicio eo validius adverfus
^ quos-
14^ 23<P5rJtitgg bit :^ir*cft 5« ^mbitts.
' quoslibet terrores, trepidationes & pericula munire. Cum ublque fpargatur, ve-
ftrameflefententiam, utfervitusferaturmAdiaphoris, etiamillis, quKlslebius&alii
aulicisconfiiiisebrii, Adiaphoravocant, <^ quibus venuftas aiiqua allegorica affingi
poteft, utadaliquemufuminEcclefiaaccommodari queant, qua arte qujelibet ntigae
pro Adiaphoris obtrudi polTent , cum flexibilem illam fentcntiam , fervitutem in Adia-
phoris ferendam cfTe multi improbi ufurpent. Iterum oramus V. 11. P. per gloriam
Chrifti JEfu in Ecclefiie falutem , ut vos in hac controverfia de Adiaphoris diiucide dc-
claretis edito fi:n:ipto , alias illa fententia , fervitutem in Adiaphoris ferendam efi^e,
infinita fchifrriata (ufcitabit , 6c plures difHpabit Ecclefias, quam adverlariorum arma
deftruant. In vos converfi funt omnium oculi ck animi, a veflris judiciis bona pars
Chriftiani orbis pendet, quibus plus fidei habent, quam aliis. Ideo non deferendi
fijntpliindubitationibus&confiliorum variationibus. Externa neceflitas, Deigloria,
Ecclefi^ falus rcquirit a vobis ejusmodi explicationem* Pericula noffrte religioni 6c
verltatis confeflioni conjunfta, nec filentio, nec uilis rationibus humanis declinari
pofllint. Evitandipericuli caufanoneft, utomittaturoflicium, quodEcclefiis debe-
tis. Sivefileamus, five loquamur, adverfariisidemefl, nifiomnino abnegeturvera
<5c pura doftrina Chrifli , 6i fomnia Papiflica approbentur, nulla tranquillitatis 6c pacis
conditio proponetur. Frufl:ra aliunde quam a Deo nobis promittimus pacem ac de-
fenfionem. Huie 6c per JEfum CHriftum Eccfefias nofl:ras, vos , v£ftraque omnia
committamus, eum inceffanter in his fummis extremifque periculis, difficultatibUs
& calamitatibus invocemus nccefl^e eft, oremufque ardentibus votis, utincolumita-
temEcclefitc fuce, quamab initio mundi fub variis perfecutionibus fibi femper colle-
git, defendit5c fervavit, etiamnuncinpoftremishis tenebrarum procelliscuftodiat,
tueatur & fervet Pater coeleftis propter fuum Filium unigenitum, JESUM CHRI-
STUM , qui adfit vobis 6c nobis omnibus Spiritu fuo fanfto , dirigatque noftra confilia
& aftiones ad fui nominis gloriam 6c Ecclefise fuae falutem , Amen.
Nunc vero , cum fortaflis fitis occupatiores , quam ut publicum fcriptum brevi
abfolvere pofritts , cumidplufculum temporispoftutct, rogamus obnixe, utinfumu-
ma cum hoc tabellario ad nos veftram fententiam referibatis , &paucis indicetisvc-
ftrum de noftra fententia judicium.
Reftifl[ime valeant R. D. V. in JEfu Chrifto , unico Ecclefise proteftore , Sc Jibe-
ratore, fedente®nanteaddextramMajeftatis Dei, cui fua Ecclefia fcmpcr curse
fuit , & ufque ad feculi confummationem femper curse erit.
Re-
RESPONSIO
MINISTR(3rUM ECCLESIiE CHRfSTI,
QUE EST
HAMBURGI,
AD CONFESSIONEM
D. ANDRE^ OSIANDRL
DE MEDIATORE JESU CHRISTI ET
JUSTIFICATIONE FIDEI.
INCLYTO
HAMBURGENSIS ET LUNE-
BURGENSIS
REIPUBL. SENATUI EXHIBITA,
Anno Do. m d lii. mense februario
SCRIPTA.
I. Tim. VI. i. Tim. I.
Egregium depofitum fervato devitans prophanas vocum inanitates &
oppofitiones falfo nominata; fcientise , quam nonnulli profitentes circa fi-
dem aberraverunt,
Z 2 PRiE-
-^ ) o ( W^-
\ §1 GoC® I w f^ftsf^^is -j t^M^i^ • ^l^^l^jJ tf^^^ o^^^IS?^i) |t s C^Mt 0 i^M I
P R i£ F A T I O.
/UuflrtJJtmi Boru£i^ Duck Alherti y opwni^ VilJJimi ^ fapientiffimi Vrincipis , vir"
tute (^ pietate inter c<steros Vrincipes pr^clare eminentis itteras &d clarijjimum
Hamhurgenfem i£ Lunehurgenfem Senatum mijfas , una ciim lihro Cmfefji&nis
D. A?2dre£ Ofiandri de jujlijicatione , adlegendum nohis datas, ut de dodrina Ofian-
dri, in eo lihro comprehenfa , judicium faceremus , qua decuit reverentia , pietate ,
animi integritate , folicitudine ^ diligentia hginms , £5* controverfcemagriitudinem
pro nojira medtocritate expendimus, Atque utinam Itcuijjet nvhis his meliora, {£
Ecclejidc Utiora legere , qtuf hoc tempgre , fub his extremis frementis Satan^ furori-
htis horrihiliter dtjjipata , tantum non animorum disjun^ione , dijjidiis , contentioni-
hiis , injidiis (^ tyrannide prorfis opprejja jacet , deplorans fua ingentia l^ pene incu-
rahilia vidyiera , (£ inenarrabili gemitu anxie omnes rationes qu^rens, quihtis eapie
fanaripojjint^ Sed ne voti co?72pos fiat , ipfimque vtilnera ahimpiis accepta necuren-
tur-i verfuttts ifle antiquus (£ perpetuus hoflis Chrifli (j Ecclejite admirandis technis
uhique impedit 3 perniciofijfimis concertationihiis , dtjjidiis^ tumultibus i£ hellis omniti
mifcens.
llaBemts grajjattis efl in mediis Germani<s vifcerihiis , omnesfum vires artes-
que exerens , ut Evangclii Chrifli lucem ihi exortam cxtingueret , fcholas verterety
Ecclefias veras opprimeret , puritatem dodrinds (£ religionis polJueret , (£ Antichrifti
regnum-i idolomanias^ ahuftts f^ ahominationes , per fuos reformatores rejjitueret.
Id quia vidit Jihi pulchre inmedia Germania apud praccipuas Ecclefias procejjijfe , eas-
que progrefliones nunc fa&as ejfe , ut etiam iUa, qu^ adhucintegra alicuhi funt , in-
clinata cafum minentur , his mn contenttts, etiam in aliis nationihtis Ecclefias dele-
re , i£ uhiqus terrarum exorta veritatis Dei lumen extinguere conatur.
Et quia ad Ecclefiarum everfionem , (£ Verump.perniciemfacillimai^ proxU
ma vta efl, in pacatis Ecclefiis (£ polkiis exitari difceptationes de dogmatihus , com-
mitti interfe eruditos , dijjenfionihtis ^ offendicuh fufpeBam i£ exofam reddipuram
Evangelii do£irinam , fcholas dijfipart , faBionihtis poptili anitnos disjungi , turhasi^
hella intra muros moveri , facri ccettis pionmt focietatem dijjohi, £$ optime ^uteque
cospta peffimis his artihiis itnpediri. His malis nunc Germania miferrime di/Jipataf
Diaholiis etiam EoruJJta-m adorittir, nt ^ ihi Ecclefias ^ Refp.pie ^ hene conflitutaf
depopuletur , fcholarn ab optimo principe maximo futnptu utililfime in Regiomontein-
jiitutam, ij hadentLS non ahsque maxima pietatis accejjione, (j incremento agnitio-
nis jEfu Chrifli, in illis orhispartihns confcrvatam, vaflet , (j hojpitium, quod Chri-
flo exuUnti hahentis pr^buit , deflruat , ipfumque adhuc incunis jacentcm ibi op-
primat.
m, CONTRA A. OSTANDRUM. 149
Diaholm animadvertit ftia (iudia inania ^ irrita fore y donec fpiritus Domint
puram do^rinam in Ecdejiis VruJJiacis fonat , ^ Chriflm fumn hofpitiiim hahet , id-
€0 diljidiortimfeminariisin do&rinafpar/is , pri?jw tentat Ecclejice flruere exitiiim^ ut
hacdejeBa Remptd)!. deindeevertat. Scit enim Refpuh. diunon poffefalvas ejje fub dif
Jidiis 3 i£ illorum pugnis , qui do&rina fnna animos hominum adpecem injieclere , ^
guhernare debent. hfipoffihile namque ejl difcipata Ecclejia incolomitatem Reipuh, re-
tincri pojfe , quod fme Deo , hccefl 3 fine re&a Ecclefte guhernatione nihil falvum efje
potefl , S diabolns defolata Ecclefia in mundo plenum occupat imperium 3 ^ prolibidi-
ne cun&a agit , corrumpit , ^ pervertit.
Hujuscemodi calamitatis f£ ruin<s Ecclefiaflica certamina femper occafionem
pr^huiffe 3 (^ eas fatales effe tempore elucejcentis Evangelii, hiflorix omnium tempo-
rum teflantur. Statim pofl obitum Apoflolorum dogmatum pugnis invetJisfunt muta-
tiones religiontmt ij imperiorum , cum religione femper funt mutata^ translata im-
peria.
Quia Satanas hello aliquot annis fruflra everfionem Eccleficetentavit , ideo nunc
interdocios ejusdem profejjionis excitat dijjidia, tit qtiod hellis fruflra diu molitus efl ,
femel doBorimi dijfidiis abfolvat , (^ quidem de pr£cipuo articulo Chriflianoe fidei ex-
citatis , quem totannis bon^e confcientice teftimonio docuimus , (j optirn<c nofiree caufte
fiducia fumma cum confenfione omnitmi tam veterum quam recentium Theologorum
confejjt fumus , coramque Deo , Cefare , imperii procerihm , adverfariis omnihus cum
fuo Antichriflo nohis repugnantihm , cumvitic periculo , (£ rerum noflrarum jadura
defendimus.
llac fufcitatione difJidiorum , (^ certafmntmi in do&rina , qus Diahoftts inter
doBos perjiudiofos innovatio^um Tfjovet , certe hoc mofitur , ut mutet religionem , i£
tvertattam Ecclejias quam Refpuh. (£ inflauret futmi regnum-i muftis in locis hona ex
parte deflrudum.
Ne vero impurus ifle fpiritus , fantorum maforum artifex , obtineat quod medi-
tattir , verapcenitentia , divini nomiftis invocatione , fincero pietatis fiudio ac curare-
tinendi prafentem Ecciefia; formajn , pia concordia , (£ prudentia in tempore d piis re^
frimendm eft, ne incenfum difjidium magis accendatur , i£ Ecciefias fatitis vaftet.
Apoftolus ait, oportere hcerefes effe , ut prukentur ele&i, V£ tamen illi quieas
fufcitat. Certum ergo eft inter docentes , Deo permittente , propter facrortim incu-
riam, (£ ingratitudinejn mundi erga Deum, patefacientem nohis verhi fui myfieria,
excitari nocentia (i funefla dijfidia, hacrefes ac certamina, ut animi iUorum , qui
Chrifl.i fidejn vere profitcntur , (^ qui fiinceri ac conflantes aut infinceri funt , pate-
fiant , auditoresque ex profundo fecuritatis fomno excitati, attentiores i£ -vigifantio-
res reddantur.
Non efi duhium jufto Deijudicio de dogmatihm contentiones fufcitari , ut Do-
minus fic vindicet Jui verbi negleclmn , detegat raiionis hujvan£ nimiujn fapientis pra-
vitatem ^ c<ecitatem , hypocrtfin traducat , oftendat humanis virihus nihiftribuendum
efle in cognitionemyfteriorum fidei , (^ ut nos cogat humifiter de nohis , noftraque fa-
aiejitia fentire , i£ Deum tirthere , doceat fofi Deo tribfiendam ejje veritatis faudemy
^3 i^ex'
£5' exciut in tjobis veramfpem ^ Dei invocationem, His i£ fimilihm judiciis Dominm
nos exerceti^ prohattanqUam aurum igne, quodfere magis hypocrifi (j fi?nulata pie-
tatisfpeciey quamreipfa plerique funt pii , S inChriftononta?fifpirituaHa» cceleftia
i£ ceter?%ahona quitrayit y qu£ carnalia , i£ qudz hujm feculi funt , ac exijiiment , ut
ApoftGlus ait 3 quxjlum efte pietatem.
H(SC anohis non dicuntur 3 quod qttenquam accufemm , fcd uthonos commone-
facia?7ius de iis , qui oririfolent ex contentionibus Ecclefiafticis , ij litigantes commo-
nsfaSiione Chriftiana cxcitemm ad fupplices preces , (j concordi/c ac confenfimis ftii-
diumfperantes Dominum illai qu^fatan ad evertendum Chrifti regnum , i£fuu?n er\-
gendum ij ftabiiiendu?n molitur , dire&urtmi ad fui nominis glorificationem , «^ Ec-
clefi^ (edificatiunem , ut alias fkpi/fi/ne ah ipfis Ecclefi(Spri?nordiis usqueadhae noftra
te?npora nocentifiima Ecclefice certa?nina adfui noim?m ilJuftrationem , veritatis inve-
fligationem , i£ Diaholi confufionem direxit, Id ut etiam ?tunc pr^efetiti hac conten-
tionefiat y ad amplianda?n i£ latim proferendatn cognitio?tem Evangelii Chrifti^ Pa-
trem cceleftemper 'fEfu?n Chriftimi DeiFilium rede?nptorem ?ioftrum, cumEcclefiato-
ta ajfiduis fiifpiriis precaii?niir , ceniijmie in a??imis noftris ftatuentes y Diabolumhac
ext?'ema fui furoris infania contra veritatem Deifruftra pug??aturum efte y ut alias
ah initio mundi ne quicqua?n pugnavit , i^ conatusefl contutere ^ labejacere verita-
tis funda??ienta.
Quam gravc' (^ nocens fit hoc dij/idiu?n ^ in Regiomontaiia fchola excitatu?n,
quanta fcandala fecum trahat , quihiis calu?nniis ver/is Ecclefias exponat , qu&modo
adverfarios contra nos, i£ ?ioftram, imonon noftram, JedfEfu Chrifti do6frinam ar-
met y i£ ut contrijiet Spiritum Sancium in omitihm me?nhris SfEfu Chrifli , deplorare
^uide?n apud nos , verhis autem exprimere non pof]u7?Jtis Deus benigne ignofcat iUis ,
qui tanti offendicuH occaJio?ie?n dederunt. Orai?itis autem, ut authores harum tur-
barum fecu?n expenda?it y ?nalaturhatcef^cc!efiie, agnofcant fua?n culpam y i£ veniam
a Domino petant ,reconciliatio?7i ftudeant y quce concofdice ac pacis fui^t fe&e??tur , i£
mota certat?2ina potim amice filendo , qua?n hofliliter difceptando ohruant , i£emedio
toUant, cogitentque myfteria juftificatiotii; potita inti?nore Dei, fide a?tjpie3anda ef-
fe y quam difceptatione cum tanto offendiciilo , fj puhiico , iam Ecclefits quam Rei-
puh. dijpeftdio exagitanda. Confiderent etitm cojtiroverfim ccrtando non co?nponi,
fed augeri, iangius ejferri, ij eundo tnajores i£ nocentiores turhas dare. Etfia?nant
Ecclejice incolu??iitatem iSfalutem, i^fifunt amantes timorisi^ glori^e Dei, omnihtis
virihtis in hoc certe incu?}ibe?tt , ut fufcitata certamina fepcliantur , i£ quietein tem-
piis i^fchoiis verhuni Dei doceatur , i£ adverfariis Fapiftis adimantur occafiones ca-
lummandi puritatetn dodrinte , quatn noftrtsEcclefits re/ie injiitut<e docent^ ^ Augu-
fl<s coram imperiiproceribtis confefjkfunt , ^ contra aUatra?ttesfiphiflas defenderunt,
fiiidis fcripturts tejii??}iniis , ?ion injufla vi , ut tpfifua propugnant.
Princeps Prujfiacus prudenter i^ pie Ecciejiartim judtcia ad componendtm hoc
€ertci?nen poflulat. Neque re&ior neque brevior via efi adfifienda Ecciefiaflica incen-
dia, qtiam ut de do&ri?ui controverfa e Jcripturis Canonicis jtifta fiat cognitio, i£ !e-
gititnis Ecciefit^ jiidtciis reprimatur inge/iiorutn doffrimequefidtfcia ij audacia. Sed
quia
///. CONTRA A. 0STANDRUA4, ifi
ijuia hofjihws eruditi, variarum rerum notitia , i£ dicendi arte injiru&t , pojjiint
fua ornare fie:iihilihns ij fucofis argumentii ij artificwfisinterpretationihu ^ (^infuas
partas rmltos pertrabere , ^\K^\fiK\aqfiudio faBiones augere 3 (j Jicclefias magis ma-
gisque disjungere y idee judicia ex variis Ecclefiis colleHa prudenter erunt exhihenda
litigantihus , ne colle&ajudiciay adcotitruverfiamfedandam, magis uhfint quamprofmt,
ne lites crefcant , ^ majores difputationes moveantur , ne contentio 3 quce ha&enus tan-
tum in Vrufjiain tma urhe fuity ex difjimilitudine verhali judiciorum ad alias Eccle-
fias dimanet 3 easqiie Jimili difcordia incendat 3 turhet f^ difjipet. Vutamus itaque
hifc jttdicia Ecclejiarum pia moderatione adhihenda effe ad conciliandos diffentientium
animos 3 (^ ad tolleudas difceptationcs ^ quae funt Jeminarium tot offl>ndiculorum i£
turharum. Speramus enim litigantesmoderatis confiiiispoffefiecii ad pium transquil-
litatis i£ pacisfhidium3 nec pertinaces fore in tuendts opinwnihus 3 quiS magis privato
judicio 3 quam fcriptur^e i£ Ecclefiae authoritate conprimantur.
Nonignoramtis 3 litigantcsnos eruditione multis modis vincere 3 neque nos eos
ejje 3 qtiife tanquam arhitros in his controverfiis deheant interponere 3 ^ cenjires con'-
Jiituere. Sed cum afciti fimus 3 ^ huctamjuffufenatusnofiri, quam ohligatione offi'
cii pertrahamur y ut fiftatur hoc fufcitatie controverji^ nocentijjimum incendiUm, ^
aiijijiendumfuhjidiariam nofiram operam conferanm , petimus 3 tit in honam partem
accipiatttr^ quodhono animo facimus. Dominits pacis i£ ordinis Deus 3 non dTci.^la,gy
henigmi reftituat Ecclefije concordem confenfionem in dodrina JEfu Chrijii > fui veri
DoSaris^ haSienusfideliter in noftris Ecclefiis tradita , i£ fepeliat orta certamina.
D. Ofiander ajfirmat fe fu£ dodrinje confeffionem typis excufam puhlice legen-
dampropofuiffey ut audiat judicia Ecciefide de fua docirina. Orat 3 utfine uUius er- ,
roris dijfimulatione ingenue tejiimonium feratur veritati^ ahsque acceptione perfon<e, "
Princeps ipfe etiam nonfolum noftrum, fed multarum aliarum Ecclejiarum judicium
in huncfinem expetit 3 ut tollantur fchifmata 3 fj confervetur Evangelii Chrijii veri-
tas acpuritasy in hoc extremo fectiii tempore Dei honitate patefada Ideo confidimus,
litigantes in optimam partemeff accepturos., qu<e hic ex ohligatione noftri officii^ non
temeritate ulla^ fed illufirifi^imi Vrincipis ^nofiri Senatusjufjii animofincere i£ can-
dido ahsque ulia propenjione animi, in alteram partem tanquam in confpedu Domini
diSuri fi?mts,
Non iliihenter fatemur 3 tra&ationem htijtis controverfi<e doBiores artifices rt-
quirere 3 quam nos fumus^ ^plus opere requirere quamnostntanta i7ioie noflrorum
lahornm , occupationum i^ dijjicultatum adhihere potuimus. Uitro etiam confitemur,
nos magnitudine rei fuperari 3 fid tamen 3 cum jtiffi nofirum judicium afferamus , ar-
hitramur nohis vicio darinonpofte, quodpro noftra mediocritate conamur dicere no^
ftram Jententiam 3 ^ toliere orta certamina.
Scimus noftra opera controverfam do&rinam non pojfe admodum iUuflraru
nliosque paffim muitos effeviros 3 quifine nohishanc doHius explicare, ^ meliushanc
€ontroverfiam dirimere poljint , quia communihiu perictUis occurrerej i£ hene velle
*aboranti Eccieji,^ ^ Reijpuh, iaus efl , noiuimus EccieJiiS deejfe opera d nohis requifita.
Et
'■'■■' — - — ' ' "
Etfinonmagnimomentt ^ pQnderk ejje poffint 3 qti(S d nebii afferuntur , tameninge^
nua } vera i^ fcripturtie confentanea erunt.
Id enim confirmamtts omnibiis > ms bon£ confcientia teftimonio tanquam trihu-
mlChrifti, fineullo iniquo affe&u,noftrifiidiciifententiampro noftratenuitate efje de-
pofituros. ' Et quia alitor aliquando oportuna dicit , per nomen Domirii noftri fEfu
Chrifli, ii Eccleftdsftlutem oramus, ut utraque pars litigantium noftrijudiciifententiarn
mnalioanimo velitinterpretariyquam ea d nobls fcriptGexhibetury qui nihil aliud qufri-
musy quatn tit fublato hoc diffMiovocem Evangelii Chrifti^ uhique terraj-um unanivies^
i£ concorditer ad (sdificationem EcclefiiS > i£ iUuflrationem glori^e Chrifli fEfuy Filii
Dei propitiatoris noftrifonemits , conftanter urgeamus , ij unammiter contra Antichri-
fti impofturns pugnemiis. _ ^
Ut autem eo clarior i^ apertior fit nofirafententia de do£irina juftificationis , O
Ofiandri confeffione ^ de quapoft.ulatur dijudicatio noflra y hreviter dicemus noftram
fententiam dejuftificatione ij aiiis conjun&is materiis.
Litigantes per ehmfalutem oramtis ^ . qiiam habemm in JEfu Chrifto redemptore
nofiro, ut ferio inducere velintin animum:> dona, qu£ hahent , d Deofibi data ejje
adEcclefitS (edificatmiem > non deftrutTicnem , nec adiabefacienda fidei fundamenta ^
fedftabiiienda > non adturbandos imhectirmm confcientias ^ fed adftabiiiendas i^ con--
firmandas. Quam puichre autem hoc ternerariis hifce contentionibus prteftetur ^ judi-
cent ipfi: Certedatioffendiculipeccatum , quodnuncinanimis fecuris ctibat ^ aliquan-
do confcientia, terrore jufti judicii Dei perterrefa6ia , ■horribiiiter pcrceilet animos
illorum^ quihujiLs certaminis funt authores. ^
Nec excufahit quenquam ifte pnetextus , quod do&rina de folius Fiiii juftifica-
tione Deum arguat veiiyifiiftiti^t , veifiiftitict , ut qui vei injufte vel ignoranter pecca-
tores injuftos juftos pronunciet y i£pietatis, i£ fitftitif ftudium iftimmodi pronuncia-
tinne ohruat , cum inomnium nofirorum iibrispianifiime expofitumfit , cur Deus pec-
catores credentes , propteifoiius fEfu Chrifti Dei ^ hominis fatisfadiorieni i£ meritum
per fidem jufios reputet i£ pronunciet , ij doceatur , qucd novi hominis juftitiafiit in-
dividuus juftificationis ejfeciiis , i^ compie&atur veteris Ad^ inftaurationem iS inm-
vationem , ^ hominis innovati obedientiam erga legem Dei.
Qtiidincommodi i£ abfurditatishabet hcU do6irina ? Nos peccatores gratis pura
ij infinita Dei 7nifericordia per fideni in JEfu Chrifto abfoivi, fiiftos pronunciari , i3
regenerari , mvosque homines fieri , conditos ad bona opera , tit in eis ambuiemtts ,
non ut iliis coram Deo piftifiicemur > ij d maledido iegis i£ jujja condemnationisfinten-
tiaabfoivamur. . .
Htec doclrina certe eompie&itur fundamentum i£ fummamdejtifttficattone fidet,
^piftitia renati hominis. Quidhfc oprn eft comminifct fi.gmentum de ejjentiali dicma
inhabitationis juftitia , qu^renatis imputetur ad jvfftitiam coramDeo^i
Diabolus videt Fapiflicum commentum de juftitia iegis ac>operum , tnh,srcntt5
infufaque jufliti£ i^novaquaiitatisficejje confutatum yioflrorum fcriptis > ut Roma-
niis Antichriflus cumfiiis Tridentinis patribus ac columnis fu£ fedis e Scripturaficra
ne Hnum quidem apimnin vero fj tenuinojeytfu proferre queat, qm fHum commen'
^ ^ . tum
77/. CONTRA A, OSTANDRUM, ifj
tum deinhoerents ^ mfufajuftitiadefendere , ^rurfus EcclefiiS ohtrudere pojfit. Ne
tamen caiifacadat ^ nevidcattir docere, nos novitate renati hominis juflos ejfe coram
Deo {iit interimift^ docent') artificiofim rem aggreditur , ponit juflificationem noftri
in cfjentiali Deijuflitia , habitante in nobis per fidem. Qua dodrina Dei promiffiones
ex oculis removentur 3 ^ pro fubmotis Dci promifiionthus humanis cogitationes , ac
imaginationes incerta , reponuntur , totaque difputatio eo delahitur y hominis fiifti^
tiam pofitaifi efjc in renovatx natur<e novitate , quis efficitur Dei inhahitationcin nO"
bis i qua doBrina lu&antes confcientits in perpetua dubitaiione dctincbuntur , ficut in
ipfa refpo7ifionc latius dicetur,
Quantum malifecum trahant Ecclcfiaftica certamina , qaam noxium ptfemei proha'
tam ^ confefjamdo&rinam calumniari, i£ quam perniciofum~fit hoc Regio?mntanum
certamen, hic exaggcrare nolumus , tantum monemus , utlitigantes confidcrent, Sa^
tanam extrematcntare 3 ^in hacultima mundi <etatepri<ecipue in hoc incumbere, ut
veras Ecchfias Chrifti per novatores difiipet, Refpubl. bene inflitutas vaflet, ^ fuiAn-
tichrifli regnum in eas Ecclefias , e quibm eje&um efl , revehat. Idco inprimis necef-
feefl y uthifccSatan£ infidiis animadverfis , orta certamina Ecclcfiaflica fummofludio
fupprimantur , toUantur , ^ ut concordice fludeamus ^ in Chriflo unum fimm , f^ pari
diligcntia ^ candorepuram do&rina^n Chrifli , ut eam haSienitshahuimm , contra Dia-
boli technas 3 ^ Trtdcntina anathcmata., ingenua i£ conflantivcritatis confcfiione de^
fendamiis. Id ut pie caetcri Eccle/iarum Do&ores fcdulo ^ cayidide uhiqtie terrarum
concntur, eoquefua dona ^ lahores conferant , concedat eis Pater cocleflis per ^Efum
Chriflum Dominum noflrum ,quemfupplices oramus ,ut Ecclefiam fuam affli&ijfimam
contra omnes infiduofis Satana ajfultus , potentiorum injuflam vim , ^ Rfeudo prophe^
tarum facrilcgas irnpofluras, usque ad confumattonem feculi protegat, ficut inde ah
initio mundi eajnfempcr dcfendit ij confervavit. Cui pro hai: confervatione ^ defen*
fione fit laiis ^ gloriain osterntim, Amen»
U Rc-
/"
Refponrio Miniilrorum Ecclefiae Chriili , qu^ eft
Hamburgi & Luneburgi ad Confeffionem D. An-
dreae Ofiandn de juftificatione, &c»
Singulari Dei beneficio, hoc poftremo tempore , a multis tetris erroribus , Ee-
cleliam repurgatam » & veritatem cceleftis dodrinse reftitutam efle , omnes
vere pii ubiqueterrarum gratis ahimis agnofcunt. Etfi enim doftrina ncftra,
quamprotitemur, non editismiraculis, qualia olimbeati Apoftoli &:Martyres
faciebant oftenfa & confirmata eft, habet tamen fua teftimonia, eaque firma, cer-
ta ac indubitata, quae fidem faciunt , quod hsec luxdodrince divinitus nobis accenfa
iiluxit. Conteftantur hoc conjunfta dona (Sc opera manifefta fpiritus Sandti, teftis
eft perpetuus fcripturjE confenfus, undecontraomnes adverfarios, quamvis multos,
magnos , verfutos , <Sc pertinaces , ab ornni erroris accufatione vindicata & defenfa eft:.
Teftanturiden. bonorum mentes, qu£E a Deo excitatae tanquam Dei verbum, utire-
vera eft, hanc dodtrinam coeHtus patefadam amplexae, femel receptam , non tan-
tum rerum, fed etiam vitse fuse jadturaadferere, & morte fua oblignare non dubi-
tarunt.
Cum igitur conftet voccm cceleftis dodrince fonare in rede conftitutis Ecclefiis,
decet ejus profeftbres unanimi ftudio, pari fide, «Sc diiigentia eam tueri ^ in omni-
bus partibus integram confervare, Inprimis follicite providereoportet, ne ipfiin-
ter fe vel fpargant, vel admittant ullas corruptelas, ne (uis fivediffenfionibus, five
contentionibus eam vel in dubium revocent, vel fufpedam reddant , neve ipfimet
fuafugillare, &: damnare videantur. Quodfi incideritaliquid, quod in controver-
fia-Ai & difputationem veniat , adhibita fcripturiE facrae regula & collatis placide fenten-
tiis , jufta ratione dijudicetur & tranfigatur , qusrant difceptantes veritatem & in ea ac
quiefcant.
Variis machinis adverfarii noftri oppugnarunt,<Sf adhucnon defiftuntomnibus
viribus impugnare caput & arcem Chriftiana^ dodrinae de juftificatione fidei per Chri-
ftum JEfum. Tridentinum Conciiium jam dirum anathema emifit in eos , qui docent
juftificationem confiftere in remiflione peccatorum , & jmputatione juflitiee. . Jam
cum internoftros dehacpartecommotumfit periculofum certamen, 6cSatanas aftu-
temoliatur, fublato fpfidamehto,.totuma:dificium convellere, «Sc qu^rat labefaaa-
re pernoftros, qu^ perexternos hoftesdiffidit, fe pofle evertere, opus eft eandem
doftrinam hai^enus profeflis concordia, moderatione & fanfta prudentia , neplus fa-
tis jam inflrudi adverfarii per noftrosarmati nos adoriantur, & opprimant intcr fe
odiofe pugnando frados vel debilitatos. Ad hunc fcopum nos referimus noftram o-
peram in hoc fcnpto , in quo modefte & fincere proponimus noftram fententiam , quae
a nobis requiritur in controverfia de juftific3tione.
Deferimus cuique luum debitum honorem , perfonarum ,_ fecundum ittatem <S:
donaDei, quibus prieceliunt, libenterrationemhabemus, potioremtameninomni-
///. CONTRA A. OSTANDRUM. i^f
bus veritatis rationem habituri. Nam veritatem inquirentibus efTc putamus ingenuam
libertatem in confeflione 6c defehfione veritatis,
In prsFatione fua petit D. Oiiander , fi qui meliora ex fcripturis docere poflint,
ne id facere intermittant propter Dei gloriam, 6c Ecclefice falutem, ac pollicetur fe
non repugnaturum, ubi Chrifti Domini noftri verbum & fpiritum audierit. Nobis
itaqueltudioerit,ageredilucidis <Scfirmisprobationibus, fumptis ex Scriptura Sacra.
Procedcmus autem ordine per methodum , fi quidem ea racione difputatio , per fe lon-
gior Sc intricatior integre comprehendi , magisque fuccindte 6c per fpicue explicari po-
tcrit , 6cdQ finguiis facilius fuerit judicium»
Totius diffenfionis cardo potiflimum vertitur in defiriitione , quse , Sc quid fit ho-
minisjuftitia, quacoramDeoirreprehenfibilisconfiftit , (ScfaIutemcon(equitur. Ab
alteraparteconftituitur, totoquefcripto defenditur definitio, quod seterna <5c efl"en-
tialisjiiftitiafitJLiftitiafidei, alteriuspartisdefinitiones ab illadiverfarrejiciuntur, huc
fpedant(Sctenduntomnia. Proinderesipfapoftulat, primoloco conftitucre certam
definitionem, quam nobis exhibet 6c fuppeditat fcriptura, quaeque quemadmodum
Apoftolusait Rom. ;. eft teftificataalege&Prophetis, ea fi alia fuerit, quamquiein
Ofiandri confelHone adferitur, omniaproea ftabiliendainmedium allatavacillant(5c
corruunt.
Recitat confeflio aliquot ufitatas definitiones juftitise fidei , quas pari cenfura re-
pudiat. Nosduas, cum quibusalije fereconfentiunt, eximemus reprehenfione, fi-
dem f^v3:uri, eas niti folidisfundamentis fcripturx: Alteram, quod juftificatio fit re-
miflio peccatorum, juftificari fit a peccatorum condemnatinne abfolvi , reconciliari
Deo, «Scacccptariad vitasteternEehiereditatem: Alteram, quodobedientia, fanguis,
mors , totaque paflio Chrifti , re6te dicantur efl"e noftra juftitia.
Priusquam verohuicoperi manus admoveatur, incumbit nobis refpondere ad
diftin6lionem , qux adducitur de duplici fignificatione verbi juftificare , quod uno mo-
do accipiatur, projuftumpronunciarealtero modoprofacerejuftum.
Taxat Ofiander hancexpofitionemfide, juftificari, idem effe, quod pronun-
ciarifeu reputarijuftumperfidem, quafi noftridoceant, Deumitajuftificari, ut non
faciat fimul juftos, fed injuftos relinquat, quos dicimus juftos pronunciat. Adfir-
mat, fequihinc, quodDeushabeatprojuftis, quinonfuntjufti, ^cmanent homines
improbi , quemadmodum iniqui judices juftificant impios defendentes fuam injufti tiam,
&:juftospronunciantincaufainjufta. Hocfenfuufquamdoceri dejuftificationenobis
non conftat , fi qui ita docerent , merito reprehenderentur. Si aliqui in eo fenfu acci-
piuntdo6trinam juftificationis, non redeaccipiunt, 6c male ea abutuntur. Doce-
museniminEcclefiisnoftris, verejuftosfieri, quosDeuspronunciatjuftos, nam vc-
reremittitpeccata, (Scverejufti funt, quibuspeccatarcmittuntur, juftificatis dona-
tur fimul Spiritus San6tus , is habitat in credentibus 6c ftudium juftitise accendit , juftik-
ficatigratisperfidem, juftaqugefunt, operantur.
Paulus fcribit Rom. 4. Deum juftificare impium , verum longe alitcr Deus , quam
impiusjudexinjuftum 6c impiumjuftificat» Homines non pofTuntjuftos pronunciare
^ coraprobare , nifi juftos, jufte agentes, 3c habentes bonam caufam, Deus etiam
U i pec-
ifS 23et5rttitilg bet ^ir^jeti ^u ^mbm^.
peccatores & injuftos vere juftificat , remietendo eis peccata , uon tamen reliquit inju-
ftos. Cum homines improbos juftos pronunciant, manent ilii injufti coram Deo,
quantumvis coram hominibus abfolvantur , & pro eis fcntentia teratur tanquam juftis.
Deus, cum pronunciat juftosexinjuftis, vere jaftnsfacit, imputatcredentibusjufti-
tiamChrifti» condonat illispeccatapropter filii fui fatisfadionem. Verax eft Deus
in verbis fuis, quae dicit^ ea facit. Dei dicere feu pronunciare eft facere, vivificat
mortuos 6c vocat ea quie non funt , ut fint.
Scriptura verbum juftificare accipit in utramque partem in malam 6c bonam. In
malamaccipit, cum mali malos, injufti injuftos pronunciant, <Sc laudant juftos, de
Quibus Efai f . dicitur. Vcenobis, qui juftificatis iripium, item Proverb. 17. Tam
quijuftificatimpium, quamquijuftum condemnat, abominatio eftDeoLuc to. Vo-
iebat fe ipfum juftificare Luc. 1 6. Vos eftis , qui juftificatis nos coram iiominibus 3cc.
Inbonampartem idem verbum ufurpatur, cum boni five etiam mali, de bonis^ ju-
ftis re£te fentiunt^c judicant , eosque declarant 6c teftantur eftejuftos , feu pro juftis
fententiam ferunt. SicutiturMofes Devt. if. Pfalmus 82. juftificare juftum, Pfal-
mus f 1 . ut juftifeceris in fermonibus tuis Luc. 7. Publicani juftificaverunt Deum Matth.
12. Ex verbis tuis juftificaberis. Item 1 1 . juftificata eft fapientia a filiis fuis. In his lo-
cisetiamDeus dicitur juftificari, quod quid aliud eft^e poteft, quam juftum agnofci,
decIarari&comprobari,dariilli !audemjuftiti£e,quodfitjuftus? Eodem i^enfu etiam vcr-
bumaccipi, cummentiofit juftificationisfidci, notiuseft, quamut opusfitteftimo-
niaaddueere. SicufurpaturPfalm. 142, Nonjuftificabiturin confpeftutuo ullusvi-
vens. ECaix f 5 . In cognitione fui juftificabit multos, fervus meus juftus. Luc. i gf De*
fceiidit juftificatus in domum fuam.
Eandemfignificationemretinet perpetuo Apoftolusin fcriptis fuis Rom. 8. op-
ponitcondemnationi juftificationem , quis eftqui condemnet? Deus eftqui juftificat.
Neque facile profereturulluslocus fcripturse, ubi in caufajuftificationisaliter accipia-
tur , jam pro juftum pronunciare.
Ecclefiaftici fcriptores fecuti latinJE vocis proprietatem , in altera fere fignifica-
tioneufifuntverbojuftificare, projuftumfacere: Ethicufus magis obtinet ex vete-
rum fcriptis , quam ex facris literis. Noftri, quanquam non ref ugerunt in latina & ger-
manicalinguahasvoces juftum facere&juftum fieri, Qmd)t niad;en, Unt) Qtnd)t Wm
t)ttlf prudentertameninexegefi &definitionemagno confilio expofuerunt, juftificare
pro juftum pronunciare, feuacceptare, ut caute excluderent erroremde juftitia in-
h£erente , a qua longius abducitur cogitatio animi , cum exponitur juftificare pro repu-
tare, feupronunciarejuftum, (Sc ofFertur definitioipfa, quod juftificatio fit remiflio
peccatorum, adcujusprobationemnunc progredimur*
Cumtra£taturnegotiumjuftificationis, 6c quaeriturunde&quomodo peccator
juftificetur, tunc agiturtleperditihominisreparatione,<Screftitutioneingratiarn, un-
de excidit per peccatum , quceritur quomodo peccator obnoxius ira: Dei , morti , <&: po-
teftatiSatanse, liberetur, «Scabfolvatur apeccati condemnatione: Conditio hominis
injufti^cdamnatioftenditrationemjuftificationis, non benealterum intelligitur, nifi
alterum proprius coafidefetur. Ignorantur redemptionis 6c juftificatioais beneficia ,
nifi
ni. CONTRA A. OSIANDRUM, js?
nifianimo obverfenturmala, in quibuspeccator opprefTus^c irretitus tenetur. To-
taferipturacircahcEcduoprECcipueoccupatur, proponit iiominislapfum & transgref-
fiones, peccati 6c injuftitiae poenas, iram Dei, mortem , reatumque peccati & Satana: re-
gnum. Econtra proponitDeimifericordiam, gratiam, juftitiam, & falutem partam
perfiiiumDei, liominemfadum, mortuum<?<:refufcitatum. Apoftolus Rom. f, con.
fert Chriftum authorem gratiu; , juftitice <Sc vit£E cum Adamo authore peccati «Sc mortis,
confert peccatum «Scgratiam, condemnationem, 5c juftificationem, vitam 6c mor-
tem, itahcecexilliscIariusintueri&re£tius£eftimaredocet.
Cum igitur eontrariorum fit eadem ratio , firmo argumento ex contrariis fumpto
probatur, hominemita juftiHcari, ut in judicioDei abfolvatur a condemnatione, 6c
per mifericordiam promiftam in Chrifto propitiatorc , peccata ei remittantur. Pec-
cata funt injuftitia hominls , <Sc faciunthomincm injuftum. Ergo remiftio peccatorum
eftjuftitia&hominem juftumfacitcoramDeo. Peccata condemnant, ergo remiflis
peccatis homo juftificatur. Perpeccata moritur, ergo remiftis peccatis vivificatur.
Condemnatio & juftificatio opponuntur Pfalm. i }o. <Sc 1 43. Rom» 8» aliisque complu-
ribuslocis.
Pfaim. 150. petit Propheta fe juftificari , hoc eft , abfolvi a peccatis fuis , ne coi>
demnetur, agnofcit peccata 6c condemnationem fuam dicens : Si iniquitates obferva-
verisDomine, Domine quisconfiftet^ judicio Dei opponit mifericordiam, (Scconde-
mnationi remiftionem peccatorum : Apud Dominum eft mifericordia , 6c copiofa apud
eumredemptio: Etipferedimet Ifrael ex omnibus iniquitatibus ejus. Similem anti-
thefin&precationemcontinetPfalmus 14;. Deprecaturenimjudiciumd: iram Dei,
non intres in judicium cum fervo tuo , quia non juftificabitur in confpediu tuo ullus vi-
vens; HicdifertedefinitcondemnationemcftTe, fifti<3c reumagiin judicioDei, &; in
confpe£tu ejusnonjuftificari. Contra vero, juftificationem eftTe non fifti in judicio
Dei, itemabfolvi, <Sccondonaripeccata, ficut <Sc priore Pfalmo, defcribitur conde-
mnatio, quod fitobfervare iniquitates, juftificatio, non obfervare, nonimputare,
fed remittere propter Chriftum redemptorem.
Eandem plane antithefin Paulus facit Rom. g. opponens accufationem «Sr juftifi-
cationem, condemnationem, &remifIionem peccatorumaequifitam morteChriftl,
infultans peccato, morti & Diabolo, quis, inquit, accufabit adverfus eledlos Dei.
Deus eft qui juftificat, quis eft,qui condemnat ? Chriftus qui mortuus efti imo 6c refurre-
xit, qui eft ad dextram Dei , is etiam interpellat pro nobis. Quando lex vim fuam exe-
rit, oftenfispeccatis, iramDeireveiando, animianxiiintuentur fuaminjuftitiam,vi-
dentcontrafeftare fuapeccata, necfepofreconfiftere&; evaderejudicium, nifi, mi-
ferenteDeo, confequanturveniam, «ScindulgentiamfusBinjuftiti^eosaccdfantis, 6c
nifi , remiilis peccatis , irreprehenfibiles <Sc jufii confiftant coram Deo,
Utresgeriturinconfcientiis, itaPauius&Pfalmi per antithefindefcribunt, ju-
ftificationis ordinem & modum. Ideo licebit in hac difputatione appellare ad expe-
rientiam confcientiarum , quse in contritione cum judicio Dei lu£I:antur , nec ante ae-
quiefcunt, quamfentiant {erelevari fententiajudiciiDei, d:permiferiGoa*diam abfol-
vi a.reatufuae iniquitatis. Conftitutis in contritionis agone benigne fubvenit clemen.
U 5 tifl:
i^g Bcfarttnug ^er !Rtrcfcett 3U i^jrtinburg.
tifli^Deus Sc promittit ignofcentiam deli6\orum propter filium pafTum pro peccatis
mundi» Scriptura redundat fuaviilimis conlblationibus , quae promittunt peccatorum
remiliionem , ut miferi prefli fuis iniquitatibus in (pem certam falutis erigantur. Ad
huncfinem Chriftusrefertfrudumfuse partionis, ^refurreftionis, adhuncfinem di-
rigit Minifterium Evangelii , & potellatem clavium Matth. i6.&Joan. 20. revocatad
hancfummam, qusecunquedeipfo fcriptafuntmMofe, inProphetis6cPfaImis,quod
oportuit Chriftum pati Sc a mortuis refurgere tertia die «Sc prsedicari in nomine ejus poe-
nitentiam&remidionempeccatorum, In idem compendium contrahit Petrus coa»
ciones Prophetarum de Chrifto Ad. 1 o. dicens. Huic omnes Prophetse teftiraonium
perhibent , quod accipimus remiflionem peccatorum per nomen ejus. Adeo non do-
cent frigide dc juftificatione , qui docent nos juftificari remiflione peccatorum , ut ver-
fentur in officio omnium Prophetarum , & idem teftimonium de Chrifto ferant , quod
eidederuntomnes Prophetac, quosaccufare, quod frigidedocuerunt de juftificatio-
ne , nihil aliud urgentes , quam remiflionem peccatorum , quae contingit per Chriftumi
nimisdurum, ne dicamus, impiumfuerit.
In Prophetis <5c Pfalmis concioncs de remiffione peccatorum prsecipue eminent j
Sc in Prophetiis de Chrifto primum obtinent locum : In Jeremia padum novi teftamen-
ti , quod haud dubie eft paCtum grati^e &: juftitis conftituitur in remiflione peccatorum.
Deus promittens novum pa6tum promittit fe remiffurum iniquitates , per fidem novae
legis feu Evangelii infcripti mentibus hommum. Ecce dies venient dicit Dominus,
quando faciam cum domo Ifrael 6c cum domo Juda foedus novum , dabo legem meam
in corda eorum , Sc in mentem eorum fcribam illam , 6c ipfi erunt populus meus , ero-
que Deus eorum , cognofcent me omnes 6c minimi 6c maximi , quia remittam ipfis ini-
quitates eorum , <Sc non recordabor amplus peccatorum eorum.
ExveroScripturjeintelledu inSymbo4o Apoftolico Ecclcfia fan£ta confitetlir,
juftificationem efle remiflionem peccatorum. Non eft dubium Apoftolos complexos
effe in Symbolo prxcipuos articulos nofte religionis. Prsecipua autem pars eft dodri-
nadejuftificatione, quam partemnonpra^teriiffeeos, fed complexos effe , cum ne-
garinonpoflit, fatcndumcft, quod eamexprefl"erunt in hocarticulo: Credo remif-
fionem peccatorum , inhocnimirumfenfu, quod juftiHcatio fitremiflio peccatorum.
In hac non initium tantum , fed etiam progreifum 6c continuationem fu^ juftitiiE con-
ftituit Ecclefia , quotidie confitendo fua deiida (Sc confolando fe peccatorum fuorum re-
miflione, idquodin quotidiana fua Precatione confitetur, petens fibi dimitti debita
fua, ficut&PfaImus5i.admonethujusceconteflionis, duminquit: Prohacorabitad
teomnisfanctus in temporeoportuno.
Ofianderdiftinaionem facit intercondonationem peccatorum, & juflificatio-
nem, alterumabalterofeparat, prcemittit remiflionempeccatorum juftificationi, af-
firmat prius remitti peccata: Deinde abfolutos a peccatis juftificari effentiali juftitia
Chrifti, quamquamin difputatione fua fecum diflidens, juftificationem tribuitremif.
fioni pcccatorum , dum facit duas partes juftificationis , alteram remiflionem peccato-
rum, alteramconciliationem.
Prophetienondiftinguunt, nec alieram ab altero diftrahunt, fed conjungunt.
m. CONTRA A. OSIANDRUM if9
adeoque alterum pcr altcrum definiunt Daniel cap. 9. nominatim ponit juftitiam , 6c de-
letionem peccati , non tancjuam duo diverfa feu ("eparata : led alterum pcr alterum ex,-
plicat &: definit : Vaticinatur de tempore novi Teftamenti, quod adducetur judltia
fempiterna, & prcemittit dcclarationem: Ita adducetur juftitia, quod delebitur ini-
quitas. Ita Ifaias prxdicit Chriftum juftificaturum multos per fui cognitioncm , & a!i-
quotiesmeminitremiflionispeccatorumpartie per pafllonem Chrifti: Vulneratus eft
propteriniquitates noftras, attritus eft propter fcelera noftta: Promiftioni dejuftifi-
cationeperChriftum coMtinuoannedithiEC: Iniquitates eorum ipfe portabit, item,
Pro transgreflionibusdeprecatuseft.
Paulus fcribitRom. ?. juftitiam fidei teftificatam a lege 6c Prophetis: Petrus al-
legansteftimonium&confenfum omnium Prophetarum, dicitcosChrifto dare tefti-
monium, quodaccipiamusremiflionem peccatorumpernomenejus. Non hie inter
fe diftbnantPauIus (ScPetrus, dumalterdejuftitia, alterderemifl]ione peccatorum fer-
moneminfert, pulchrefibi confcntiunt, aiteralterirubfcribit, &qua(irerpondet, non
' aliudille, quam hic, necaliudhic quamille, fedplaneidem exProphetisconteftatur,
Paulus vocatjuftitiam, quamPetrus remiflionem peccatorum.
Hic ne cui contradicendi locum relinquamus, producemus Paulum , in uno co-
demquefuolcrmone hancintelligentiam nobisfuggerentem, quod juftificari relative
dicatur , ut (it juftificari idem , quod eft abfolvi a peccatis , (Sc fic juftum a Deo accepta-
ri. Verba Pauli leguntur Ad. i ; . Notum fit vobis , quod per hunc vobis remiflio pec-
catorum annunciatur , ab omnibus , a quibus non potuiftis per legem Moifi juftificari,
perhuncomnis, quicredit, juftificatur. Etfihoc locoexprefle nonaddithjccverba,
^peccatis juftificari, tamennonaliofenfudixit, quam annunciatur vobis remiflio ab
omnibus peccatis, aquibusnonpotuiftisjuft.ificari. Neminem exiftimamus afjper-
naturum teftimonium Joannis Brentii, ideo ejus adfcribemus fententiam ex cap»
10. AQ:.6c r;. Priore capite ita fcribit, confentiunt Prophetae 6c uno ore con-
fitentur , non per opera , fed per fidem , non propter merita hominum , fed
propter nomen JESU CHRISTI contingerc remiflionem peccatorum. , quee eft ju-
ftitianoftra. Cap. 1 5. ficfi^ribit, propter Chrifti meritum, hominesjuftificantur co-
ram Deo. Nullum opus humanum tanti meriti efti , ut propter ipfum peccata remit-
"^tantur, hoceft, hominesjuftificentur. HsecfiqUisquam velutihoministeftimcnium
elevabit, redeoadPaulum, quem nemini liceatteftem recufare.
In cap. 4. ad Rom. ex Genefi probat Abrahamum juftificatum efTe per fidcm abs-
que operibuslegis, citatdeindePfalmum ^i.afHrmnns Davldem in eo PTalmo dicere
beatitudinem hominis , cui imputat Deus juftitiam fine operibus. Jam verbum nullum
inPfalmo cxprefTe legiturde juftitia «S: imputatione juftitiee: Propheta de remifl[ione
pcccatorum vcrbafacit, prxdicat beatos, quibus remifTae funt iniquitates, 6c quo-
rumtedia funt peccata, 6c beatum, cui non imputat Dominus peccatum. Pro his
verbis, cui nonimputatpeceatum, fubftituitPaulus. Deusimputat juflitiam fine o-
peribus. Hinc evidenter apparet, imputarejuftitiamPauloidem fbifl"ej, qu«d eft in
Pfalmo, nonimputare peccatum, remittere iniquitates dctegere peccata. Quod fi
aliud
■^* I. . .... — — — __ , ■ . I .
aliudeiretjuftificaie, quamremitterepeccata, non utrumque Paulus pro eodem ha-
buifTet, putaimputareju[litia<Sc nonimputarepeccatum.
In cap. I. ad ColofT. in reminTone peccatorum collocat totam redemptionem Sc
hanc per illam definit, ait enim : Per Chriftum habemus redemptionem per fanguinem,
fcilicetremiftionem peccatorum, Ex uno eodemque fpiritu, Zacharias in cantico
fuo Luc. L dixit , totius falutis fcientiam effe in remiffione peccatorum, Paucis defcri-
bit officium fui filii , antecefforis Chrifti , <Sc ufum minifterii Evangelici , quo datur fcien-
tia falutis , quia oftendit veram rationem 6c viam, qua confequimur falutem., qux con-
ftatremiftTonepeccatorum. Joannesdeditfcientiam falutis, quiteftificatuseft, quod
JefusfitMellias^cagnus tollenspeccatamundi. CumZachariastotam falutem, Da-
vid totam beatitudinem , Paulus redemptionem ^ imputationem juftitiae conftituat in
remiftione peccatorum , quis jufte reprehendat nos in ea conftituere juftificationem 8c
falutem ?
Sijuftitiaaliud quiddam eft feparatum ^ remifHone peccatorum , fequitur hoc
abfurdumdiftu, nonjuftificari, quibus remittuntur peccata, non effe juftos haben-
tes remiflionem peccatorum , nec falvari eos , 6c falfb Davidem , promififfe beatitudi-
nem iis, quibusremittunturpeccata.
QuaefuitjuftltiapeGcatorisincruceconverfi, nifiremifHo peccatorum? Quare
falvatuseft, nifiquod propterChriftum crucifixum unicum falvatorem confequutus
eft ignofcentiam fuorum fcelerum ^ Non alia re juftificatus eft publicanus Luc. i g. con-
lugiensadDeimifericordiamdeprecabaturveniam, dicens: Deuspropicius eftomihi
peccatori. Chriftuspronuneiat, eumjuftificatumdefcendiffe indomumfuam. Qucd
oravit publicanus fibi remitti peccata , id interprete Chrifto , perinde 6c tantundem fuit
acfipetiviffet, fejuftificari: Manifeftumeft exprsefationeEvangcliftx, cumcomme-
i-noratChriftumdixiffeadiquosdamquiin feconfidebant, quodeffentjufti, <^ ex fen-
tentiaChrifti, Delcendit hicjuftificatusin domumfuam, &:c. Quod in Pharifko pro-
pofuitexemplumPharifaica: juftiti^, qux nititur dignitate operum, 6c in publicano
exempIumChriftiansejuftitise expreftit, qu5e contingit peccatoribus agentibuspoeni-
tentiam , per milericordiam Dei promifilim in Chrifto , quam fide apprehendunt. Pha-
rifarinitunturfalfafiducia operum, confiduntfeeffejuftos, hoceft, finepeccatispro-
pter operafua: Quiautem fe humlliant, confiduntDei mifericordias quod juftificen-
tur remiflione peccatorum.
Ex hoc & quibuscunque aliis exemplis , quae fcriptura de converfis <Sc juftificatis
proponit, elucetluceclarius, juftitiam efl"e remiflionem peccatorum, ac juftificari,
idem eflls, quodeft remitti peccata, 6c ^ damnatione abfolutum, acceptari ad vitam
seternam.
OBEDIENTIA ET PASSIO CHRISTI
funt noflra juftitia coram Deo.
Cumpiivellegunt, velaudiuntrecitari exOfiandri confeflione, quod negare audet
det, Chriftifanguinemnoftram efl^ejuftitiam, &addit, nusquam in Scripturaid re-
periri, auribus & animis totis abliorrent. Sentiunt enim pretiofum fanguinem Chri-
fti
m, CONTRA A. OSIANDRUM. i^r
..^ ■ ■
fti affici contumelia , & pro nihilo haberi, praefertim qiiando hxc verba divulfa a rcli-
quocontextu itai ut fonant, accipiunt, necquofenfuiftarcribanturinteliigunt»
Ollander feparat juftificationem fl remiflione peccatorum , fanguini 6c mortt
ChriftitribuitfatisfadionemtSccondonationcmpeccatorum, hancpriore, illampoftc-
riore loco ponit. Dif putat , mortem & paffionem Chrifti , non efte juftitiam , fed cau-
famdcmeritum juftitice, quamChriftum inhabitantem cfTc contendit fecundum divi-
nam fuam naturam. Itaenimfcribit, Chriftusfua paftionenos redemitab ira Dei, k
morte <5c inferno , Unde toties Scriptura fanguini tribuit remiflionem peccatorum & re-
conciliationem. Chriftus impletionelegis <Sc paffione fua meruitnobis, quod Deus
remiflis peccatis juftificat nos. Et alio loco.
Evangelium annunciat nobis peccatorum veniam quam poftquam per fidem ade-
pti fumus, tum deinde juftificamur. Item in difputatione, Nemo juftificatur, nifi
prius remittanturpeccataperfanguinemChrifti. Quod fi autem fanguis 6c mors re-
demptorisnofcri tantumeflentmeritumjuftitise, & iisec efTet efFeftus, feu frudus fa-
crofandaepaflionisejus, tamen veriflimediceretur, paflionem ejus effe juftitiam no-
ftram. Jam vero utroque modo obedientia 6c paflio Chrifti vendicat fibi nomen 6c
laudem juftitise , tum quia per heec juftitiam nobis promeruit , tum quia nobis imputasti-
tur ad juftitiam , 6c vere coram Deo funt noftra juftitia, De priore parte inter nos con-
venit , Chriftum fando fuo fanguine 6c morte nobis meruiffe remiflionem peccatorum,
nosque redemiffe ab aeternsE mortis interitu. Teftantur id verba Chrifti dicentis , hic
eftfanguismeus, qui pro nobls efFunditur in remiflionem peccatorum: Item aliquot
loci Pauli adfcribentis redemptionem , reconciliationem 6>c remlflionem peccatorum ,
pro nobis efFufo fanguiniimmaeulati. Difrenfio eft de pofteriore parte ideo pro ea fta-
biiienda in fequentibus adducemus noftras probationes. i^
Impletio legis 6c perfefta obedientia eft juftitia. Chriftus perfe6le implevit le-
gem , in omnibus prceftitit obedientiam, & fecit voluntatem Dei Patris Pfalm. 40. Tune
dixi, Eece venio, in libro fcriptum eft de me , ut facerem voluntatem tuam, Deus meus,
volui, 5cIextuainmediocordis mei. Hanc obedientiam fuam 6c impletionem legis
ChriftusineodemPfalmovocatjuftitiam, quseannunciaturper Evangelium 6c dona-
tur credentibus in eum. Evangelizavi , inquit , juftitiam tuam in Ecclefia magna , itcm
Matth. f. Non veni , ut folvcrem legem , fed ut implerem Joan* 4. Meui citus eft ,
utfaciamvoluntatemejus, quimifitrne, <5c perficiam opus ejus Joapi f * Joan.g. Qui
memifit, mecumeft, & nonreliquitme folum, quiaegoquse placita funt ei, facio
femper, Phil. 2. Chriftus obediens fadus eft Patri usque ad mqrtem , mortem autem
erucis.
Adimit Ofiander juftitiam obedientise ChrifH, negat in difputatione fua Chri-
ftumideojuftum, quialegemimplevit, adfirmatideojufhimefle, quiaab xternoPa-
tre juftu§ natus eft. In confeflione negat, hominem JEfum aliam habere juftitiam,
quam ipfair. divinitatem , quam vocat efTentialem juftitiam Dei , 6c ipfum Deum. Val-
dendmiramur, quodindifputationefua confiteturnobiscumquod nemofitjuftus, ni-
fifolusChriftus, quilegem «Scomnemjuftitiamimplevit, 3c tamen non vereturdetra-
hQrejuftitiamChriftohomini, <5cdicerejuftumefle, nonquialegemimplevit, fedquia
X ab
X
ab aeterno Patre juftus natus eft. Si loquamur de filio Dei , non adfumpta carne , vel
fi alteram folum modo naturam in Chrifto confideremus, tumnon aliam habetjufti-
tiamprJEteream, quamhabuitabaeterno. Quiaveroloquimurde GhriftoDeo&ho-
mine , abfit , ut Chriftum fecundum alteram, divinam naturam fcilicet , pronuncicmus
juftum, <ScadfirmemushominemChriftumnon eflejuftum, nifi divina natura , item
nonhaberejuftitiam, nififecundumdivinamnaturam, certe Chriftus juftuseft, non
tantumutDeus, fedetiamuthomo. Aferibitui: quidemredejuftitiaChrifti hominis
Deo tanquam caufe efficienti , nam Deus crat 6c operabatur omnia in Chrifto homine ,
Deoomniafijaoperaaccepta ferebatjefijs, nonideotamen detrahenda eftChriftofuo
juftitia fitainilliusobedientia, operibus& paflione, quibus juftitiam oninem imple-
vit. Piorum obedientia ^ bona opera , qux operante Deo faciunt, juftiti^ nomen in
Scriptura obtinent , tametfi fit inchoata tantum 6c imperfecta, opera Chrifti , quK Deus
inillooperatuseft, perfeftiftima & puriftima , nondignabiturquisquam, fed frauda-
re audebit juftitise nomine <S: laude /*
Chriftus expreflTe obedientiam fuam in iis , quse fecit fecundum voluntatem Pa-
tris in minifterii commifti difpenfatione vocat juftitiam Matth. 5 . dicens, Sine modo ,
ut compleamus omnem juftitiam. Proinde baptifmus ejus, partem quoque habet in
noftrijuftificatione, etenimfuoBaptifmonobis confecravitBaptifmum, meruitnobis
juftitiam, qu£e nobis donatur per Baptifmum. Hinc Paulus de Baptilmo fcribit i.
Cor. 6. Abluti eftis , fandificati eftis , juftificati eftis per nomen Domini JESU
CHrifti
Paulus Rom 5. Juftificationem noftri revocat, non ad eftentialem Dei jufti-
tiam, remotajuftitiaobedienti« &paffionisChrifti» fedaftringiteam adredemptio-
* nemfaaamperCbriftumJefum, juftificamurinquit, gratisperredemptionem, quas
eft in Chrifto Jefu , quam propofuit Deus propitiatorem in fangume , ut exhiberet ju-
ftitiamfu^amineo , quodremittitpeecata, qux prsEcefferunt. Cap. f, eodem ratio-
ne, iSceodem fenfu adfcribit fanguini juftificationem, qua aliis locis redemptionem
<Sc reconciliationem , utitur fimiliplanelocutionisgenerementionemfaciensjuftihca-
tionis <5c redemptionls , per fanguinem Chrifti habemus redemptionem & remiftionem
peccatorum. Ita per fanguinem Chrifti juftificamur , non patitur fimilitudo lermonis
divemredemotlonem, remiftionem&juftificationem, necadmittit, ut alio fenfu ac-
eipiaturjuftificatioqusfitperfanguinemChrifti, quam quo dicitur, per ejus fangui-
nem fieriremiflionempeccatorum&reconciliationem. r^ j- /
Aftipulatur Apoftolusnoftr^fententisclarisverbisRom.g. cap* Quodimpol-
fibileeratiegi. Deusperfiliiimfuum, quem inmundummifit, prisftitit. Impoflibi-
. leeratjuftificarihominesper legem. ItaqueDeiisFiliumfacithoftiampropeccato,'^:
per peccatum damnavit peccatum , ut juftificatio legis impleretunn nobis. (^id ma-
eis peripicuum dici poteft de paftione Chrifti , qui fadus eft propter nos vittmia , ik de
fuftitia aequifitam le^e, quam quod Apoftolus dicit Deum peccatum per peccatum
condemnafle, utjuftitia, quem exigit lex, in nobis impleretur? Juftitiam noftram
diferte revocat ad leojs impletionem , quam Chriftus pro nobis confummavit. Similis
ptane locus extat 2. Cor. ^ Ubr quod in Rom. dicitur , condemiiavit peccatum de
m, CONTRA A. OSIANDRUM, iC%
peccato , dllucidius his y erbis effert. Eum , qui peccatum non novit , fecit peccatum
pro nobis , ut fieremus nos juftitia Dei in illo , hic aftringitur juftitia noftra ad paftionem
Chrifti, non tantumtanquam adcaufam efticientem feu meritum, fed etiam forma-
lem, adfirmatPaulus, nos fierijuftitiamDeimChrifto, qui juftusdcinnocens fadus
pro nobis peccatum. Non enim tantum Apoftolus diftererct infcriptis fuis , de caufa
juftificationis unde (it juftitia , fed etiam de forma , quid fit noftra juftitia , nimirum hac,
quod Deus eum peccatum fecit , qui non novit peccatum.
ScripturarelativerefpicitciincluditChriftihumiliationem, mortem, 5c totam
ejusobedientiam, &:*pafnonem ubicuuque mentionem facit redemptionis, juftifica-
tionis 6c falutis noftrse. Efaias cap. f 5. proponit nobis beneficium JLiftificationis in
Chrifto humiliato&vulneratopropterpeccata noftra, vocat eum fervum, fiquidem
cum eftet Dominus fuper omnia 6c sequalis Deo , formam fervi accepit. Chriftus fer-
vum fuum dicit juftificare multos in cognitione fui.
Zacharias cap. 9. juftumvocat&fervatoremChriftum humilem afinaveSkum,
&additdepaflioneejus emififti, inquit, vinftos tuos de lacu, per fanguinem tcfta-
mentitui. Primapromifliode liberatione humani generis, includit Chrifti incarna-
tionem<Schumiliationem. SemenMulierisconteretcaput ferpentis, compledtituro-
mnesarticulosderedemptionefaclaperChriftum JEfum, qui in altera parte SymboJi
fidei catholica: continentur, oftendit, quid filius Dei homo fadus efficiet, fan(5tiflima fua
incarnatione, vita, morte &: refurredione , videlieet, quod conteretcaputferpen-
tis , difTolvet opera Diaboli , <5c deftruet regnum peccati 6c mortis. Hsec omnia etiam
proponuntur in promiflione patefafta 6c repetita patribus. In femine tno benedicen-
tur omnes gentes , Paulus promiflionem Abrahie fadam exponit in epiftola ad Galatas
cap. ;. f. &partamelTeperChriftumbenedi(3:ionem, per contrarium docet eoipfo,
quod fadum eft malediiitum, Benedidio compleftitur juftificationem, Chriftus per
impletionem legis <ScpafIionem, redemitnosdemaledidiontflegis, faftuspro nobis,
maledidtum, utgentibusbenediftio AbrahEecontingeretperChriftum JEfum, ut pro-
miflionem Spiritus acciperemus per fidem, unde confequitur, juflificationem noftri
confiftere, inejusobedientia^cpaflTone 6c credentibus contingerepcr fanguinem 6c
crucemChrifti.
AdRomacap. f. opponitinjuftitije (Scdamnationiintrodutoper Adami inobe-
dientiam , juftitiam pofitam in obedientia Chrifti. Adam 6c pofteri ejus injufti funt <Sc
peccatorespropter inobedientiam, juftiveroconftituuntur per obedientiam Chrifti ,
Notanterdicit, per uniushominisobedientiam multos conftitui juftos, nealibiqux-
ratur juftitia , quaminilliusobedientia, necftatuamusaliter nosquam illius obedien-
tia juftificari. Inobedientia <Sc violatio legis eft injuftitia Adami Sc pofteritatis ejus. Er-
go Chrifti obedientia (Sc fatisfaftio eft juftitia , qua peccatores apud Deum jufti confti-
tuuntur. R.eIativeadcrucem<5cpafTionemChrifliPauIus r.Cor. i. fcribit, quodChri-
ftus a Deo nobis factus fit fapientia redemptio <5c juftitia , nam prasmittit de cruce in hsec
verba , przedicamus Chriftum crucifixum 5c fubjungit cap. 2. Non exiftimavi me ali-
quid fcire inter eos , nifi Chriftum Sc eum crucifixum.
Multum laborat Ofiander , ut hunc totum locum Pauli infledat ad fuum dogma.
d^ z Sed
" • — • " • ... - - — . -_. ^ ^.. .
Sedfruftraomnemlaboreminfumit, Paulus nonloquituribi de efTentialijuftitia & fa-
pientiafilii Dei» fed de filio Dei homine fa£to dc crucifixo , ut eft noftra juftitia <Sc fa-
pientia, inhumili formafervi, incruce, morte5crefurreclionefua, Crucem <Sc mor-
temChrifti Evangeliumpraedicat, cum traStat dodrinam de juftificatione. FiliMsDei-
homofadtus crucifixus&reftifcitatus a mortuis faduseft nobis fapientia, undedicit,
ChriftumaDeonobis fadumeftejuftitiam&c. Sapientiam inteliigit Apoftolus, co-
gnitionem Chrifti , quod ex evangelio prsedicato cognofcimus , eum paftum effe pr«-
pter peecatanoftra*
Cognitionem Chrifti pufli pro falute noftra , commendat nobis Efaias in tota pro-
phetiacap.n» Proponiturnobis paftioChriftt, (Sccauffaacfrudus Paflionis ad nos
transfertur, hsec fapientia Luc» i. dicitur aZacharia fcientia falutis. Hxc eft noftra
fapientia, cognofcere Jefum crucifixum , qui vulneratus eft propter peccata noftra 6cc*
In cognitione Sc fide , crucis , mortis 6c refurredionis ejus , confiftit noftra fapientia >
&juftitia, ficutApoftolus deelarat cap. 2. Nobis revelarit Deus per Spiritum fuumi
ut fciamus quae donata funt nobis. Per crucem fuam Chriftus fadus eft nobis redem-
ptio, itapercrucem, aDeofaduseftnobisfapientia & juftitia: Omnia relative per-
tirient ad crucem , unde pracmittitur de prtedicatione Sc fermone crucis. Qugd a Pau-
lo di£tum eftde gloriatione in Chrifto Domino crucifixo 6c refufcitato. Confeflio O-
fiandridetorquetvioIenteraddivinameffentiamChrifti, in hac, non inpaflione ejus
gloriandum effe pronunciat, gloriari in dominoexponit, quodfit gloriari de effentia
divina. AtquiPaulusfcribitgloriandumeffe in Chrifto, qui crucifixus eft;, non ex-
cIudit^gloriationedenoftrajuftitiaChriftiDominicrucem&mortem, AdGal. cap. f»
GloriationemadChrifticrucemrefert, Abfitinquit, utglorier, nifi incruceDomini
noftriJEfuChrifti.
AdpaflionemfuamChriftus accommodatjuftitiamnoftram , Joan. 16. defihit
juftitiamconftareinfuoadPatrem tranfitu, hoceft, morte&refurreftione. Etquid
aliudPaulus ubique ingerit animis , quam beneficia Chrifti, quas quoties commemo-
rat» femperaddithumiliationemfanguinem&mortem traditi pro nobis. Galatus i.
Chriftus deditfemetipfumpropeccatisnoftris, uteriperetnos de prKfenti feculone-
quamcap.2. Vivoin fidcFiliiDei, qui dilexit me, & tradidit femet ipfum pro me
Eph. f . Diiexit nos «Sc traddidit feraet ipfum pro nobis»
Definimusrecitareplurateftimonia, fiquidemhjEC abunde fufficiunt, 6c rrrulto
plura nusquam non occurrunt leftori , nos prsemiflTs addemns jam confequens. Quan-
doquidemChriftiobedientia prseftita inimpletione legis 61: exfclvendis poenis noftro-
rum peccatorum , omnibus fuis numerus eft confummata juftitia , eadem quoque no-
llca juftitia re£le effe perhibetur , creditur Sc defenditur, Nam nobis natus eft <5c datus
4 Deo Patre , pro nobis pafTus, traditus propter peccata noftra, 6c refufcitatus eft
propter juftificationemnoftri. Omnia noflra funt qui fecit 6c propter nos fuflinuit,
emnia miferico^Deusdedit, cumFilio, quem dedlt Rom. §. i.Cor. 2. Noftra eft
ilHus nativitasj vita , mors 6c refurre<^io , noftra eft illius obedientia , qoftra ergo cciam
eftiuftitia,
Ne
IIL CONTRA A, OSIANDRUM, iCf
Ne autemacleludendumnoftrasprobationes efFugium aliquodrelinquatur, ad-
demus paucas aliquot fententias , in quibus etiam verboKum forma id exprimat 6l foneti
quodpriuscitatislocis fecundum fenfum fcripturiEclarilTiraedemonftratum eft> quan-
quamverba primoafpcdlunonprcefeferant, neque probare videantur, quod Chrifti
obedientia&paflio fint noftrajuftitia^Si falus, omnem cavillationi wImu prxcludit lo-
€us Joan. 6, ubi inquit Chiiftus , caro mea vere eft cibus , <Sc fanguis meus vere eft po-
tus. Fatetur Ofiander, Cfiriftum concionari deftiamortetScfpiritualiparticipationc
fru6lus paflionis cjus, ita enim habet ejus confeflio, Chrifti carnen edere & bibere
ejus fanguinem 5 nihiialiud fjgnificathic, quamcredere, quod peccatanoftrapertu-
lit in corpore fuo , & fanguinem efFudiC in remiflionem peccatorum. Verum ita , ut
nosperhanctidem. rcddamuruna caro cum Chrifto (Scfanguine ejus mundemurapec-
catis noftris. Haec ille, Attamen quiaridit, hunc locum fuse opinioni reiragari,
adfertplanenovam 6c violentam expolitionem, carnem 6c fanguinem exponit, pro
divinitate in carne <Sc in fanguine.
Chriftusloquiturdecarne tradita in mortem, prsecedunt namque hsec verba.,
Panisquemcgodabo caromeaeft, quanadabo pro mundi vita. Divinitas vero non
eft tradita in mortem , oportet igitur verba Chrifti in proprio fuo fenfu , de vera Chri-
fti carne Sc fanguine intelligere , non tamen a carne ejus fanfta removemus divinitatem,
Caroejus, eftcibusvitse, quiacaroeftFiliihominis, qui eft Deus. MorsChriftieft
fatisfadtio , obedientia ejus eft noftra juftitia , quia eft mors 6c obedientia hominis , qui
eft Deus» Filius hominis remittit peccata per meritum paflionis fu£E quia Deus eft:
Matth. 9. Exilla individuaconjunftionefeuunionenaturce divmse Sc humanae in una
perfona, eftdignitas, perfedio&inceftimabile pretiumfanguinis mortis, omniumo-
perum&: pafIionumChriftiinfan6I:ifl7maejushumanitate, inde eft potentia ac virtus
delendiiniquitates, deftruendi mortem, 6c poteftas remittendi peccata, vivificandi
& falvandi, Hinc Petrus amplificat prctii pro nobis dati , effufo Chrifti fanguine ma-
gnitudinem Sc dignitatem , admonens nos non auro redemptos efl^e fed pretiofo fangui-
ne Jefu Chrifti , item Paulus 1 . Cor. f . &c 7. Pretio empti eftis «Sic. Quandoquidem
Chriftus peus&homocft, omniahabentur inChriftodivina, immenfa, inaftimabi-
lia «Sc falvifica opera(Sc beneficia redemptlonis, reconciliationis , juftificationis 6c re-
novationiscompetunt Chriftc Deo 6c homini, non fecundum alteram tantum, fed
fecundum utramque naturam, tametriincarnefblapafTuseft i^Petr.^.
Ecclcfiafanclecredit, &:omnem falutisfpemcollocatin ChriflumDeum&ho*
minem. Non tantum credit , eum redemptorem juftitiam <Sc vitam fuam efTe, non
tantum fperat in eum, ^ exfpeaatabeofalutem, fecundum divinam vel humanam
naturam, fed fecundumutramque. Non diftrahanturnaturce unitjc in una perfona,
nec beneficia perfonse Chrifti divellantur , quae adeo funt infeparabilia , ut Chriftus di-
catfiliushominis, habetpotefiatem remittendi peccata, nimirum quia Deuseft, 6c
Paulus. Deus acquifivit ecclefiam fuam fanguine fuo, <Sc Angelus Matth. i. Vo-
cabis nomen ejus JESUM , quia ipfe falvum faciet , populum fuum a peccatis
eorum.
3l } Ofjan-
lis 25cfartenug Ut !&ir4)eit $u ^amburg.
Ofiander juftiticationem a minifterio redemptionis <Sc reconciliationis , longo
temporisintervallo feponiC & annorum fpatiis dirimit,- redemptionem 6c fatisfadio-
nemadfignatprsteritotempori, quando Chriftus pafTuseft, juftificationem adfignat
tempori cuilibet , quando tvomo credit Evangelio , 6c juftificatur Chrifto la eo inhabi-
tante. Quantum abeft , ut hac dodlrma non divellatur juftificatio a minifterio re-
demptionis 6c reparationis generis human-i ? Certe cunfta redemptoris noftri beneficia
adidem tempuspertinent, uno eodemque tempore eftecit <5c paravit omnia necefta-
riaad noftram falutem, redemitnos, juftificavit, fandificavit, vivificavit 3c confe-
dere nos fecit in cceleftibus , cum converfatus inter homines animam fuam pofuit in re-
demptionem , 6c ex mortuis rcfufcitatus afcendit in coelum. Proinde mifit fervos fuos
inmundumdicereinvitatis, venite, paratafuntomnia. Etquamvisraerita acbenc-
ficiaChrifti, difpenfantur&conferunturhominibus temporibus diverfis, perinde ut
aliialiisfuccedunt pervices temporum , tamen converfi & participes regenerationis
unotempore fimul fequuntur beneficia Chrifti , communicantredemptioni, juftitis,
(Scomnibus bonisChrifti, eaque per fpem poflident, quoad in altera vita plene iilis
fruantur. Semel quidem Chriftus praefinito tempore pafliis eft, femel mortuus eft,
femelperfecitopusredemptionis: Paflionistamen virtus, eflicacia, precium <& me-
ritum valent omnibus temporibus. Diftributio <5c communicatio meritorum ejus , qux
fit fide , non unius eft temporis , fed omnium temporum <5c in omnes xtates CqCq exten-
dit. EftenimChriftusJefus Sacerdosia acternum, cScunica oblatione in perpetuum
con(ummavit fandtos. Re61:e itaque tribuuntur Chrifti obedientix , fanguine 6c mor-
ti cunfta ejus beneficia qux contulit ad fervandum perditum mundum. Qua ratione
fanguini <Sc morti ejus adfcribitur redemptio , fatisfadio, reconciliatio, inftauratio
lapfi hominis , eadem ratione adfcribitur ejus fanguini juftificatio.
Apoftolusjoannes i.epift. cap.K fcribit, fanguinem Chrifti nos mundare ab
omniiniquitate: In epift.adHeb.cap.9.<Sc cap. i^ fanguini Chrifti trlbuitur fanaifi-
catio <5c emendatio a peccatis. Mundare a peccatis Sc fandificare funt opera Dei , non
tamenverituseftjoannes fcribere, Chrifti fanguinemmundare, Paulus vero fanaifi-
care<Scemundareapeccatis. Scripturjefermonem nostutoimitabimur, utdicamus,
fanguis Chrifti redimit, juftificat, mors Chrifti perimit noftram mortem, vulnera
Chrifti nos fanant , 6c fimilia. Loquimur enim de f.anguine 6c morte hominis Chrifti,
quo Deuseft. Hujus generationes multas fuppeditabitdiligens obfervatio in fcriptis
veterum. Sic Ambrofius fuper epift. Gal. 5. loquitur. Puflio Domini vita noftra eft
<Sc deftruaio mortls. - n- -
Poftremoloco fuppeditatnobisprobationem noftrcE adfertionis, juftitiam no-
ftram conftare obedientia dcpaflioneChrifti, integra difputatioPauli,^ quam tradat
inepiftoIaadRomanos(ScadGaIatas, difputat ibi, hominem non juftificari cx operi-
buslegis, fedperfideminChriftum Jefum, opponit iegis operibus, obcdienti^ 6c
virtutibus&meritishominum, Chriftiopera, pallionem, obedientia (S^: menta. An-
tithefinvaldeilluftrem facitadilom.^.itemcap. 10. IgnorantesjuftitiamDei&fuam
quxrentesftatuere, juftitise Deinonfuntfubjeai, finisenimlegisChrifluseft adjufti-
tiamomni credenti. Hancfententiamlatius explicat,. inftituit collationem dc uehnit
ju-
///. CONTRA A OSIANDRUM. 167
juftitiam legis & fidei , quce ex fide eft juftitia , fic dicit , ne dixeris in corde
tuo &c.
AnimadvertitOfiandervel huncimprimis locum adfertioni fuae obfiftere 6c re.
pugnare, quareconaturaddita interpretationenon tam amoliri a fe, quam adfuum
inftitutum infledlere» Candidenosadmonemus, veritate ficpoftulante, anobis, de
iisqua: judicamus alienauScripturEe fenfij, errorem aliquem ftabilire, Juftitiam fidei,
quje reprehendit humani cordis dubitationem , <5c dicit ne dixeris &c. exponit Ofian-
der, quodverbum, hoc eft , filiusDeificdicat. Sedrefragaturtextusmultismodis,
nam juftitia fidei opponitur juftitiae legis. Diferte dicit de verbo in ore & corde, ne hoc
verbum intelligamus Filium Dei, ftatim additur declaratio : Hoc eft verbum fidei,
quod prsedicamus, fi confcftus fi.ieris ore tuoDominumJefum,<5cc. Cordeenimcrc^-
dituradjuftitiam,&c. Valdejuftitiam fideirevocat Chrifti mortem , 6c refurreaio-
Dem , Je(um efie Dominum , refufcitatom efte a mortuis , hoc corde creclimus ad jufti-
tiam & ore confitem.ur ad falutem.
AlteraAntithefis juftitis legis&fideiilluftrislegiturcap»^ adPhilipp. quae mi-
hi fuerunt lucra , &c. Arbitratus fum propter Chriftum detrimenta. Ex his locis evi-
denter concluditur , quandoquidem fummovet Apoftoius juftitiam operum & eam de-
trahit noftrxobedientije & virtutibus quod Chrifti obedientice, virtutibus, operibus
&pafIionibustribuitjuftificationem. n ^
De caufa Efficiente juflificationts,
AdcaufamefKcientem juftificationispertinet, quod difputatOfiander, Chriftum fe-
cundum divinam naturam efte juftitiam noftram , quod genus locutionis clarius eftert,
cumfcribit, Chriftum fecundum divinam naturam juftificare. Ut perfuadeat homi-
nem juftificari eflfentiali Dei juftitia ,' difputat de caufa efEciente , quod juftificare opus
fit omnipotentiae Dei. Scribit eniminpropofitionibusfuis: Nihiljuftificat, nifiidem
vivificet. Etcontranihilvivificat, quin idem juftificet. Nulla autem de caufa effi-
ciente eft controverfia , convenit utrinque Dei opus , effe juftificare hominem peccato-
rem. VeredixitbeatusAuguftinus: Non minus efljuftificari impium, quam creare
coelum & terram. Nota funt illa Pauli Rom. 4. Deusjuflificat impium, 5cRom. 8.
Deuseftquijuftificat. Meritoerrorisarguuntur Theologi, fiquiputant, nos juftifi-
caripofTealiare (ut utamur Ofiandri verbis) quam folo Deo. Si fermofit de caufa
efiicientejuftificationis, necjuftificatiotantum, fed etiamredemptio, remifT. pecca-
torum, reconciliatioDeiopera cenfentur, Dei eftnon tantum juftificari&vivificare,
fedetiamredimere, remittere peccata, rec®nciliare peccatores 6c fimilia. Opusre-
mittendipeccatafibivendicatDeusin Efa. 54. Ego, Ego,inquit, fumquideleoini-
qtiitatestuas. Item redemptionisopuspereundemProphetam fibi attribuit cap. 44,
Hsec dicit Dominns Deus tuus Redemptor tuus & formator tuus. Et per Davidem
Pfalmo I ;o. Apud Dominum mifericordia , <Sc ipfe redimet Ifrael. Paul. 2.Cor.f . re-
conciliationem Deo adfcribit: DeuseratinChrifto, reconciliansmundum fibi.
Verbis idem itaque loquimur, Deum authorem & effeftorem juftificationjs
utrinqueconfitemur, re tamen diffentimus. Ofiander fentit Deum juflificare effen-
tia-
■II» — — — - — ■ ' ^^•- '" ^ —
tiali juftitia, nonobedientia, fanguinciScniorteChrifti: Nos quidemDeumjuftifica-
re adferimus , fed ita , ut merita obedientise 6c paflionis Chrifti pro juftitia nobis impu-
tentur, <5c donentur ^ Deo, & peccata nobis remittantur propter Chriftum JEfum.
Rede dicitur Deum efte juftitiam noftram , dummodo re6te intelligatur de Efficiente
caufa* Nosintelligimus Deumeftejuftitiamnoftram efFedive, ille vero intelligit ju-
ftitiam noftram eftTe formaliter, dpcens nos juftos eflejuftitia eftentialiDei in nobis ha-
bitantis, non fideiimputatione. Nosloquimurdejuftitiarelative, quantum ad mor-
tem Chrifti , quemadmodum Efaias relati ve juftlficationem in ciudit in Chrifti paflione
cap. f5. Servusmeusjuftificabitmultosincognitionefui,EtPaul.Rom. 8* Deuseft,
quijuftificat, quiseftquicondemnet? Chriftuseft;, quimortuuseft, imoqui&refur-
rexit. Ille de juftitia Dei eftentiali abfokite loquitur, quse fit juftitia noftra formalis.
Antecedenti, quodDeus juftificat, anne6lithocinconfequens: ErgoDeuseftjuftitia
noftra eflTentialis. Prsemittitdeeaufajuftificationis, quodilliusopusfitjuftificare, <Sc
coneludit, DeumefTe noftramjuftitiam. Hocenimmodoargumentatur. Nihil po-
teft nos juftificarein Chrifto, quam divina natura: Ergo divina natura inChriftoeft
noftra juftitia. Hoc argumentum procedit ^ caufa efliciente ad rem eflPedlam , feu opus
ipfum. AJiud autem eft divina natura feu Deus ipfe , aliud eft opus Dei , aliud eft con-
ditorfeucreatorDeus, aliud creatio&creatura: Itaaliud eft Deusjuftificans (Scaliud
opus Dei juftificatio. - .
Non unoloco praefeferteonfeftloOfiandri, fe id agere <Sc prsecavere, nedivl-
naenaturJEadimantur, qua^ad eampropriepertinent, <Sc attribuant humantenaturjE,
Item , ne diftrahantur naturse unitae in una perfona , ac propterea defendere fuam fen-
tentiam , quod divina natura in Chrifto fit juftitia noftra. Scribit fe certum efl^e , pro-
bari fcripturis non pofle , humanitatem remota divinitate efte juftitiam noftram , cum
dicitur, Chriftuseftjuftitianoftra, negatindeconfequi, quod folaejus humanitas <Sc
non divinitas ejus juftitia fit noftra. Infimulat adverfarios fuos diftrahi perfonam Chri-
fti, inquiens. SatanasinjuftificationeperfonamChiiftinobisdiftraxat, relinquitno-
bis folam humanitatem , di vinitatem tollit. Aliquanto poft confitetur , nec humani-
tatem a divinitate, nec divinitatem ab humanitate efle divellendam* Huc fpedlat
prolixa ilIatra£tatioOfiandri decommunicationeidiomatum <Sc proprietate utriusque
naturx Chrifti. Verum dum cavet , ne quid remota divinitate detur humanx naturas
Chrifti, illudetiamprovidere oportet, nequidremotahumanitateChrifti incaufaju-
itificationis detur divinitati, <Sc ne (md:i(Gmx paflToni ejus detrahatur: Negas qui-
dem fe humanam naturam feparare & excludere , quando docet, quod divina natura
in Chrifto fit vita & juftitia noftra , &c tamen obedientiK & pafiioni ejus adimit juftifica-
tionem, &:tantum alterinaturce inChriftoeam tribuit, actandem concludit, Chri-
ftum JEfum , verum Deum «5c hominem fecundum Deitatem fuam tantum efle noftram
juftitiam, quamaffirmatperfandamejushumanitateminnospervenire.
Nihil autem eft periculi , ne rede inftituti ex facris literis , <Sc fidem CathoHcam
tenentes aliquid adfcribanthumaniE naturie , opcribus <Sc paflionibus Chrifti ,^ <Sc detra-
hantdivinitati, nevcgloriamDeiimminuaat, pervenitpericulo orthodoxa hdes , qu!«
con-
///. CONTRA A. OSIANDRUM. i^^
^— ~"~ ,' !■ I II ,,, I I,
confitetur Chriftum JEfum redcmptionis , juftitise <& falutis noftrjE authorem verui.Ti efTc
Deum (Schominem. Quotiesmentionemfacitdeiis, quse Chrifti funt , &Chrifto'ac-
ceptorefert, non ioquiturdc folahumanitatei non deobedientia, morte & meri.tis
ejus, quitantumfithomo, (Sc non idem fit Dcus. Cum agit de Chrifti meritis<3cbc-
neficiis, tumagitde beneficiisChrifti hominis <Sc filii Dei, cum attribuit Chrifto reu'
demptionem, reconciliationem, juftificationem, fa!utem5cvitamiEternam, tribuit
ea Chrifto homini & Deo fecundum utramque naturam. Quod Cx objicitur ei hserefeos:
& blafphemice crimen , eo quod hominem Chriftum confitetur eire redemptorem , re-
conciliatoremjuftitiam &:vitamfuam, crimen facilerepellit per hoc, quod eundem
Terum DEU M eftc confitetur.
RedlequidemdirtinguunturnaturseinChrifto, qucemifceri nondebent, quan-
doquidem Deus 5c homo unus fit Chriftus non confufione fubftantice , fed unitate per-
fouce, rcdecujusnaturjefuapropriatribuuntur, cumunaqua^queperfe confideratiir.
Id tamen ita faciendum eft » ne beneficia Ciirifti in redemptione 6c Juftificatione divel-
lantur, nedicamuseum fecundum alteram naturam redimere, juftificare &c falvare,
ut alteri hiec adimantur. Non folet fcriptura illa feparare , non fic loquitur : Chriftus
eftredemptio, propiciatio, juftitia, vrta, falus, fecundum divinam naturam , non
fecundum humanam , neque e diverfo, Sed hoc modo ioquitur de tota perfona Chri-
ftitSc ejus beneficiis. Filiushominishabetpoteftatemremittendipeccata, ^cc. Filius
hominis venit falvum facere , quod perierat. Deus acquifivit Ecclefiam fanguine fuOi
Dominum glorix crucifixerunt : Chriftoliomini data eft poteftas in coelo <5c in terra:
ChriftumhominemDeusconftituitPrincipemfuperopera manuum fuarum: Chriftus
crucifixusfadus eftnobisaDeo juftitia: Humiliatum usquead mortem crucis, Deus
extulit in fummam fublimitatem , <Sc dedit illi nomen quod eft fuper omne nomen. Si-
mile eft illud Hier. cap. 1 5 . Germen juftum Davidis vocabitur Deus juftitia noftra.
Citat hunc iocum Ofiander , 6c inde concludit , Chriftum tanquam verum Deum
divina effentia fua credentium juftitia effe,argumentatur a nomine Jehova : Hoc, inquit,
nomen folidivinxnatursecompetit, <Scnon tribuiturhumansenaturasClirifti, fedtan-
tum divinae ejus natur^e. Atqui Hieremiae locus minime id probat , quod ille inde con-
cludit, led hocconfirmat, Chriftum falvatorem noftrum verum hominem <Sc Deum
eft^e. Ideo enim fcriptura Chrifto tribuit nomina cSc opera Dei , ut doceat , quod Chri-
ftusfitDeus<Sc homo, humanam Chrifti naturam indicat Jeremias prsedicens, Chri-
ftum nafciturum ex femine Davidis , proinde vocat germen Davidi fufcitandum. Di-
vinamnaturammdicat, dum FilioDavidistribuitnomenDei , acvaticinaturfuturum,
uthoc pra?dicet&confiteaturEccle(ia, germen Davidis JEfum Chriftum verumeffe
Deum, <Schocgermen, quodeft verusDeus, eftejuftitiamnoftram. Jeremlasdeje-
hova incarnato loquitur, non de eftentiadivina, remotis Chrifti humanitate, obe-
dientia iSc morte. Ita D. Lutherus fcripfit, verbum habitansin carne efte vitam no-
ftram , non hominem Chriftum , nec ejus paftionem fegregat , fed conjungit afKrmans,
verbum incarnatum efte vitam noftram , id quod<Sc Evangelium Joannis habet dicensl
Verbum caro fa6tum eft. De verbo incarnato concedimus refte dici , qua: ad folam
efl"entiam divinamtrahicOfiandri confeftio. Chriftusuteftvita, itaeftjuftitianoftra,
^ Dei
Dei verbum juftificat , idem &: juftificat , Chriftus Deus Sc homo eft vita noftra , ita Deus
&homoeftnoftrajuftitia, Verbum incarnatum vivificat, verbum incarnatum etiam
juftificat.
Tutiftimumeftinhoc aliisque myfteriis fidei fe^iui ufitatum fermonem Spiritus
SnnCti , fenfus Sc verba noftra ScripturiE facrce eonformare , non alia via patet expedi-
tior ad conlervandam concordiam&tollendasdift^enfiones, quam fi cogitata&: dida
noftrarevocemusadfcripturam, (Scformam fanorum verborum, utPaulus praecipit,
retineamque, deinde, utreftejuxtafenfumfcripturasabaliis fcripta vel dida dextre
accipiamus.
Carpit eonfeftio Ofiandri Germanicam verfionem D.Lutheri, qucelegit, pro
juftitiaDei, juftitiamqucecoramDeovalet, valdeurget, fidei juftitiam Dei juftitiam
diciproptereflTentialemjuftitiam inhabitantem, qua^fit juftitia noftra: Explicabimus
igiturhocIoco,quofcnfufideijuftitia,Deijuftitia.nuncupetur. ^
Dei appellatio innuit Dei promiftionem , Deu5 promifitjuftikiam, hoceft, re-
miffionem peccatoruminChrifto jEfu, ideo dicitur Dei juftitia. Teftata eft enim a
lege &Prophetis, Deus patefacit 6c revelat juftitiam fidei fpiritu fanfto per Evangeliuni.
Efa. f6. propeeftfalusmea, utveniat, &juftitiamea, utreveletur. Rom. i. Jufti-
tiaDeirevelaturinEvangelioexfideinfidem, ficutfcriptumeft, juftus exfidefuavi-
vet. Kom. 5. Nuncfinelege juftitia Dei manifeftata eft. Hinc Evangclium praedi-
cansnobisremiftionempeccatorum, dicitur verbumiSc minifterium juftitiae Efai- 45-.
Verbum juftiti^ egreditur ex ore meo i.Cor. 5 . Paulus Evangelium vocat minifterium
Tuftitise. Item appellatio Dei indicat caufam eflScientem , authorem & datorem jufti-
tise Deum , Rom. 4. Deus imputat credentibus juftitiam Chrifti , & peccata remittit
propterCbriftum Rom. g. Deuseft, quijuftificat, juftitiain fideex Deoeft Philipp^.
5. AdhacjuftitiaDeidicitur, quoniamChriftusDeus&homo veniteam praedicare a-
PatremiflTus, eamque promeruit fuaobedientia&pafiione, 5f in illiusnomine datur.
PXal. 40. EvangelizavijuftitiamtuaminEccIefiamagnaPfaI.70. Tuamfoliusjuftitiam
prxdicabo.Efai. 4f. InDominoeftraihijuftitia.Jer.2^ GermenDavidis juftum voca-
biturDeusjuftitianoftra. i.Cor.6. Juftificatieftisin nomineDomini JEfii Chrifti, 6c
in Spintu Dei noftri. Poftremo Chrifti juftitia , vocatur juftitia Dei , quia placet & ac-
eepta eft Deo , quia valet & confiftit coram Deo.
In PaulojuftitiaDei opponiturcontra juftitiam operum legis, 6c quamcunque
tuftitiam hominum , non opponitur contra juftitiam Chrifti , qua: in ejus obedientJa &
paftioneconfiftit, qvx non eft humana ( qualis eft immunda juftitia hommum) (ed
veredivina. Rom. 10. Sir mconftituentesjuftitiam, quee ex iege eft , juftitiKDeinon
funt fubditi. Philip. 5 , Ut non inveniar habere juftitiam , quae ex iege eft 6cc, Jriac
ratione, fidei juftitiam, fcripturavocatjuftitiamJEternam, acquJEm^ternummanet,
eontra humanam juftitiam , quoe temporaria eft , & ut flos agri pent. Daniel 9. Addu-
cefur iuftitia fempiterna. Efa. f i. Mea juftitiamanetinirternum . &fa!usmeamanet
peruetuo , hac ratione per collationem poftbt appellari eftbntiahs , nifi novitas yocabu.
liefTetvitanda, propter erroris periculum, 6c potiu.^ dicendavera 6c seterna juftitia,
Dtljufticia. ^ Lu-
UI. CONTRA A. OSIANDRUM,
D. Lutherusfcribitfeobhanccauramjuftitiam, quse ex fitle eft , nuncupafleefi
rentialem<Sc iEternam juftitiam, quod perpetuo maneat. Ad AntithefinD.Lutherus
refpexit, quae opponit juftitiselegisjuftitiamfidei, eamqueexpreflit, cumvertitDei
juftitiam , quae coram Deo valet , ut excluderet humanas juftitias operum. Neque ve-
ro folummodo in verfione fija fententiam Pauli , fed etiam verba (cripturse imitatus eft;
Nam ad hanc formam locutus eft Lucas cap. L Qt ferviamus Deo in fanditate «Sc jufti-
tia coram ipfo. Et Eph. r. Sicnosjuftificari docet, quod Deus nos acceptos& cha-
ros habet in Chrifto. Ait enim, praedeftinavit nos Deus in laudem gloriofse gratise fuse^
in qua n©s tacit acceptos per dileftum.
Obferventur , in citatis teftimoniis cmphaticse & infignes formulse fermonis. Ju-
ftitiafideidiciturefliein Domino Efai.^f» ExDeo Philip. 5. JuftitiaapudDeumEfai.
f4. Paulus innomineJEfuChriftifcribitnosjuftificari, compledensmcrita obedien-
tias^Scpaftionis Chrifti, quomodoChriftusdixit, prsdicari remiftionem peccatorum
in nomine fuo.
Nusquam fcriptura vocat cfTentialem juftitiam, nc in Jercmia quidem, cum
dicit , Vocabitur Deus juftitia noftra* Nam prjemittit de germine jufto excitando Da-
yidi» Quarehis, .aliisqueufitatislocutionibusfcriptursecontenti, pereamque, Spi-
rituiSand:o, qui prsecipit per Paulum devitare Aoy«|t4flt;^/cfcj, Kevo^pctyiua- Sc Difputa-
tionesfalfo ficnominatjefcientisc, quam quidam profitentes^ fide aberrarunt. i.Th.
6. 6c 2. Th. 2. Noli contendere verbis , ad nihii enim utile eft , nifi ad fubverfionem
audientium.
DE EXTERNO ET INTERNO
Verho,
De juftificatione noftram fcntentiam diximus , nunc dicemus de externo & in-
ternoyerbo, &fide, quamD.Ofiander ait, Chriftum eflTentialitcradducere^Sc con-
cludere in corda credentium.
De hoc difcrimine verbi Dei 3c fidei inuiti difl^erimus , quod fortafle fatius efljst,
id filentio prsterire , quam occafionem prsebere contentiofis ad nova certamina. Sed
quia imaginatione de externo <5c mterno verbo & fide advehente & detinente Chriftum
conclufumincordibus credentium, adferitur dogma de eflentialijuftitia Dei, quaO-
fiandernoscoramDeojwftosfiericontendit, necefl^eeft, ut, quid dehacdiftindione
yerbi&fideifentiendumfit, attingatur, quia eaeftprsEcipuumfundamentum imagi-
nationisdejuftitiaDeiefl:"entiali, quadiftradis naturis inChrifto, id impie tribuitur,
quodperfonje Chrifti, hoceft, Deo^ScIiominiconjundim trlbuendumfuit.
Dupliciter Ofiander dividit verbum Dei , in dodrinam pcenitentise & Evangelii,
llurfum Evangelium partitur in externum <Sc internum Dei verbum , internum verbum
Deirurfusbifariamdividit, in id quod in verbo externo eft inclufum, (Sc in eflentialc
Deiverbum. Externumdefinit, quodfitfermo,quiinorcnoftroincipit, cScperaera
fcrtur ad aures audientium , 6citerum evanefcit. Item quod fit vox <Sc fermo evanc-
fcensinaera, drftatimfinemfuum habet, in quo tamen comprehenfum , involutum
& abfconditum fit verbum internum , quod dicit efl^e in hominibus , quicquid fciunt <&
2^ * cogi-
17* 23cfamtiug bev Tkivt^m 311 ^^mburg.
cogitanti etiam tacentes, fea elTe internam ^ latentem notitiam 6c cogitationem>
qtiEB verbo externo advehitur jn corda auditorum.
Internum verbum in Deo dicit effe vivum Sc sternum Dei verbum , JEfum Chri»
ftum Dei filium inearnatum 6c ipfum divinam efTentiam. Huic verbo per fidem habi-
tanti in nobis tribuit juftitiam , 6c virtutem hominem in peecatis mortuum vi vificandi ,
mutandi, innovandi(Scjufl:ificand{, hoceft, juftumfaciendi, dicit£eternum«&vivum
Deiverbum, quodipfeDeuseft, perexternum verbumincordanoftraadduci, utper
fidem ineis habitet, &nos vivificet&juftificet,hoceft, exinjuftisjuftosfaciat. Qua
doftrina Evangeliiminifteriofive vocali Dei verbo, quod ore fonatur, adimit juftifi-
candi & falvandi virtutem, eamque tribuit interno verbo inhabitanti in nobis , Evange-
lium quod fonant ac prxdicant Oeconomi Dei , comparat vehiculo , quo internum
verbumpervehaturincredentiumcorda, 5cineisincIudaturaccuftodiatur, ut eosvi-
vificet&juftificet.
Quid tribuendum fit huic partioni Sc definitioni Evangelii Dei breviter nunc a no-
tis attingetur , dodioribuslocuscedeturdehacmateria copiofius difterendi.
Nobis (utingenuedicamusnoftramfentiam) nec hsec partitio, nec definitio
Evangelii probatur , quodignotafitfcripturjE, contineatnovamdc inufitatamloquen-
di formulam , qua Evangelii minifterio 6c vocali Dei verbo fua virtus , gloria & laus de-
trahitur, &animi arevelato 6c certiftimo Dei verbo addubias imaginationes, ac fpecu-
lationesabducuntur, confcientiae fluduantes in perpetua dubitatione detinentur, &
fcripturce notitia ofFufa caligine obruitur non explicatur.
Totius EccIefisE confenfu verbum Dei haftenus diftributum eft in legem 6c Evati-
gelium. Hanc fimplicem divifionem in Ecclefia retinere Sc defcndere convenit , quod
utilis eft, ad explicationem fcripturse 6c eft nuda , aperta , 6c ad erudiendum rudes
commodiflima :
Hcecdivifio vorbiDei, aliud efte extcrnum aliud internum, hoc effe efEcax in
credentibus, <5ceffe virtutemDeiadfdutem omnicredenti, liludvero, quodDod:o-
res in Ecclefia fonant,effe tantum vocem, fonum ac fermonem in aere evanefcentem eft
commentum , fcripturae Sc EcclefiiE Chrifti ignotum. Scriptura de uno Evangelio lo-
quiturjSihocdcfinit, quodfitcertus fermo & dignus , quemomnibusmodisampleda-
jnur, nempequodChriftusJEfus venitinmundum, ut peccatores falvos faceret. Et
quod fitteftimonium de jEfu Chrifto, qui dedit femet ipfum pretium redemptionis
proomnibus, cujusEvangelii S.Paulusfepr£econem& Apoftolum, pr^Edicat. i.Tim.
I. Qui dicit Ado. 20. Evangeliumannunciareefijs teftificaride gratiaDei. EtMatt.
4. Marc. I. EvangeliumvocaturfermoregniDei, <Sc docere Evangelium, prxdicare
<ie regno Dei in JEfu Chrifto promifib, De hoc ipfo Evangelio, ad quod fe fegretatum
inquitS. Paulus, &quod Apoftoli annunciarunt inter gentes in toto terrarum orbe,
Apoft.oIus dicit, quod fit Dei potentia ad falutem , non de alio quodam Exangelio in-
terno, quodqualcfitnefcit, fcriptura, nifiidrelatione inteliigatur de verbo Dei fide
apprehenfo.
Domi-
///. CONTRA A. OSIANDPUM, 175
Dominusin parabolade femine Luc. S. concionatur, nonde dupiici, fcduno
Deiverbo, nondeinternOiScexternoi fed deunopraxiicnto&auditoverboDei, quo
redemptio, reconciliatio , vita , (S(:(hlusinJEru Ciirido mediatore noftro annuncia-
tur. Licet verbumDei in aliis efficax di^nos trudus producat, in aliis fit inefficax,
nec ferat Fruftus , tamenidem verbumcft, quodjuxtaviam, interfJDinas ^cinpetram
.6cbonamterramcadit: Quid vero iilud, quodin bonam terram cadens fiuftumfert,
aliudfinefrudtueft, idnonacciditfeminisculpa , nec inde cft, quodaHudlit, quod
inter fpinas fufFocatur , & aliud quod in bonam terram conjeftum fructum fert , fed lioc
illorum culpa fit , qui id vel non fufcipiunt , vel fulceptum non retinent. Prodeft enim
Evangeliumtantumillis, quiilludaudiunt, fufcipiunt, cuftodIunt(Sccredunt, cceteris
nihil prodeft. Solis enim credentibus <5c Evangelio obedientibus auditus Evangelii ad
falutemprodeft Luc. 8. Rom. 10. «ScEpfi. i. Speramus(S:vosinChrifto, audito verbo
veritatisEvangeliofalutis noftrae, inquoetiam, poftquam credidiftis, obfignati eftis
Spiritu promidionis fanfto , qui eft arrabo lieereditatis noftrcc ■, occ.
Chriftus <Sc Apoftolus non adimunt Evangelio annunciato 5c prcedicato fuam vir-
tutem, non negant Evangelium quod annunciatur, eife Dei potenciam ad faiutem
omni credenti, Sed docent.incredulitate Evangelii virtutem excludi Sc impediri , ne
fruftumillumferat, propter quemannunciatur. Evangelium falutemconfequenti-
busDeipJtentiam, &:pereuntibus ftultitiam effe i.Cor. i. Chriftumque ipfum in If^
raelaliis effe ruinam, aliis refurredionem Luc. 2. nonaccidit inde, quodduplexftt
Evangelium , aliud externum , aliud internum , hocque folum fit Dei virtus ad falutem,
illudveroinanisfonus, vox 6c fermo in aere evanefcens, necquodalius fitChriftus,
qui eft refurre£tio alius , qui eft ruina multorum in Ifrael. Diftrimen fermonis Dei aut
o.perantis aut non operantis in auditoribus non eft ex verbo Domini , fed ab auditoribus
fumitur. Ejusquecaufa eft fides 6( incredulitas auditorum , id quod manifeftum eft ex
interpretatione parabolce, ubidicit Chriftus, Diabolusvenit (Sc rapitverbum de cor-
de eorum , ne credant (Scc, Nam ad tempus credunc , tempore tentatationis re-
cedunt.
Nifi liberet tenebris obfcurare Evangelii lucem, ufitato more fcripturx loqui
conveniret, ^ credito Dei verbo tribuere , quas Ofiander interno tribuit , quod ali-
quandodefinitinternamDeinotitiam(Sc cogitationem, aliquando Deum ipfum, ver-
bumque Dei, carnem fadtum JEfumChriftum in corda credentium fide adduiftum Sc con-
clufum. Quadefinitionumvarietate itaconfunditurdo(^rinade virtute 6c officio ver-
biDei, utnonfatisintelligatur, quidfibi velitimaginatiodeexternoverbo, nifiquod
iftadiftindiofingatur, utprobetur, Deumhabitantemin nobis, fua tffentiali juftitia
noftramjuftitiameffe, imputationefideinosnoneffejuftoscoramDeo, necextra nos
in Chrifto juftitiam noftram effe pofitam,
Quid autem prodeft his obfcurationibus ac perplexitatibus Ecclefiam turbare , &
myfteria ridei de juftificatione hadenus fimpliciftime 6l re<tte explanata involuere 6c er-
roris damnare.
Quodfcripturaattribuitverbo Dei, quodDeusreveIavit&:annunciariin Eccle-
fiajuilii, ideiooneftadimendumeopriEtextu, quodexternumfeuvocale (Sc prxdica-
3> 3 tum
174 25eearttrtwg Dcr:Rirc|)cit ju ^rtmburg.
tumverbum, quidrerviDeiadfalutem EccIefiEeannunciant, fivox, fonus »Sc fermo ,
qui in afere e vanefcit. Hac loquendi modus non eonfonat cum Scriptura , quae definit,
verbum Dei effe fermonem , qui ex ore Dei prodit , etiamfi ex hominum ore progredi-
turMatth.4. quemDeusperProphetas, Filium, <Sc Apoflolospatefecit, ^hocDei
verbum efle Dei virtutem ad falutem iis , qui obediunt ei , ac credunt. Incredulos ve-
ro nuilum frudum cx hoc verbo Dei percipere , quod id non recipiunt fide , 6c virtutem
ejus, quaDeusincredentibuseflefficax, incredu!i<:ateimpediuntex Evangerio<&: A-
pofloiica dodrina elaridimum efl. Sic de Evangelio Dei fruaificante vel non frudifi-
cante loquitur Scriptura. Quorfum pertinet cum tanto fcandalo <5c tam gravi diflipa-
tionedogmaEccIefiae Deihaaenus incognitum de juflitia Dei effentiali in nobis habi-
tante? Juxtafcripturamfimpliciflimeefldocendum, verbumDeifide fufceptum effi-
cere omnia , ad quae datum & patefadum efl , 6c Dei confilio emiffum nunquam redire
vacuum. Sine fideEvangelium Dei ineffieax effe, non accidit inde, quod Evange-
lium inEccIefiafonatur, <Scejusfonusinagrefparfus evanefcit, fed quodvoce Dei <Sc
priEdicato Evangelio non habetur fides , illique non obeditur. Sic fcriptura loquitur
deverboDei, cumexponitcaufam, curaliis fruftra fine frudu, aliis cum truau an^
nuncietur. Spiritus Sandus unum dicit effe Chrilti Evangelium , quod efl virtus Dei
ad falutem omni credenti , non ait effe duo Evangelia , nec dilabitur ad diftinaionem
externi <Sc interni verbi , quodqua!e<5c quid fit, vix dici poteft, nifi relative dicatur,
quod fit vox Dei feu prcedicatum Dei verbum , fide receptum , perque aures ad animum
ac cor introminum , <Sc in eo per fidem retentum <Sc cuftoditnm.
Verbum Dei ,quod vox humana fonat, five in corde fide receptum ferat frudum,
fiveincredulitateexclufum, <Scnon cultoditumnonadfertfruaum, idemverbumeft,
ejusque eadem virtus eft , licet eam non in omnibus exerat.
ExternumfeuvocaleDei verbum, quod Proplietse Apofloli, <Sc veri paflores,
acDoaoresexoreDomini fonant, non vacuum fonum effe, fed verum Dei efficax
verbum, quodrespromiffas verilfimejuxtaveritatem DeifecumafFert, nifiper incre-
dulitatemimpediatur, inconfefToeft, quia fcriptura teftis eft , per hoc verbum Dei
Spiritum San6tum donatum efie credentibus, eosque fervatosefle, juxta illud, qui
fermonemmeumaudit, ^creditei, habet vitamxternam.
Scriptura fimpliciter 6c abfolute fermoni Dei tribuit Dei virtutem , negat ullum
Dei verbum vacuum fernionem , 6c evanefeentem fonum effe , negat ejus virtutem alia
rationeimpediri, quam auditorum contemptuScincredulitate. SoIafides<Scincredu-
litasfacitinter fermonemDei, quantumattinetadejusofficium, diftindionem, quia
pereuntibusincreduHs fermocrucis^'^ ftultitia, iisvero, qui falutem confequuntur eft
fapientia<ScpotentiaDei r.Cor r. Rom. i.
Sicut fol fua natura idem eft cscis Sc videntibus , nec cxcitas in genere mutat fo-
Ilsnaturam, nonimpedit ejusiurnen non toilitejus virtutem, fed fuo vitio privat fe
ipfius ufu ipfa caecitas. Ut pluvia eandem virtutem humedandi 6c irrigandi habet, cum
velinfertilemvelfterilemterramiabitur ejusque virtus tantum vitioterr^ impeditur:
ItaomneDeiverbum femper retinet fuam veritatem <5c virtutem, quod vero alicubi
non
///. CONTRA A. OSIANDRUM i7f
nonexplicatfe rualuce(5c virtute, idiionfit divini veibi vitio, fed increduiorum ho-
minum non recipientium , <5«: non cuftodicntium Dei verbum.
Apoftolusdicens, Evangelium, quod annunciabatur Grsecis, Birbaris, eru-
ditis&rudibusvirtutemrcupotentiam Dciefiead falutemomni credcnti, definit ver-
bum prjEdicatum (Sc docet , id Dei virtutcm effe ad falutem omni credenti : Harc diftin-
6tio nobf^ in fcriptura oflenlb cum retinetur , confervatur etiam fcripturo! perfpicuitas,
quae figmento de externo & interno verbo obruitur.
Verbi Dei potentia non cft polita in difcrimine perfonarum , quod id vel angelus,
velhomo, vel grtecus, velbarbarusfonet, fedquodfit Dei veritas, cui nonefl im-
poflibile omne verbum , qui vult , &c potefl: omnia illa pritflare , quae loquitur 6c pro-
mittit , 6c quod fide apprehendatur Dei voluntas 6c omnipotentia conjun61:a verbo De-i,
quodProphetae, Paftores, &Doftoresore Dominifonant. De hac veritate Dei ait
Chriflus, fermotuus veritasefl; Johannis 17.
Quicquid Dominus revelat ac docet in Ecclefia fiuo vefbo, id verifHme certifllme.
quepreeftat, nec Deivox in Ecclefia fianans, efl inanis, irritustSc cvanefcens fbnus,
etiamfi fianus hominis profisrentis Dei verbum in acrem abeat & evanefcat. Sed efl
Deiverbum&veritas, quaaccenditurinanimiscredentium, veritatisDeiiux, Evan-
gelii lumen iliucefi:it , fides excitatur 6c id ipfum offertur exhibeturque auditoribus cre«
dentibus , quod fonat verbum Dei. Hinc externum Evangelii miniflerium feu verbum
Dei , quod docetur 6c auditur m Ecclefia , in fcripturis dicitur , virtus Dei , veritas Dei ,
adminiflratio Spiritus<Scjufl:iti£E, Evangelium gloriae, verbum veritatis , falutis, vi-
tse. His encomiis non ornaretur externum feu Dei vocale ac fidei verbum , quod prae-
dicaturinEcclefia , fi tantumefTetevanefcensfermo, acfonus, &vehiculumalterius
alicujus interni verbi , quod tantum effet virtus Dei ad falutem omni credenti.
PerEvangelium , quod in Ecclefia fonatur& auditur, Deus dat Spiritum San-
£lum, illuminat regencrat, fandificat, vivificat, jufl:ificat, falvat credentes in JE-
fu Chrifl:o Domino. Ideo a fijis efFedtibus Evangelium prtedicatum , vocatur vcrbum
lucis, Spiritus, jufl:iti£evitae, falutis,&c. LicetnecinSyllabis, vocibus&fonover-
bi falvifica divinaquc virtus fit , tamen in ipfo Dei verbo pra;dicato vere eft , 6c per id in
Chrifto vere conferuntur 6c difpenfantur in Ecclefia omnes divitijE promiffae falutis , &
donantur credcntibus, Spiritus Sandtus, vita, juftitia, redemptio & falus, utjufli
acfalvifiant, quotquot vcrboDeicredunt.
Uxc virtus Dei pofita efl: in Dei voluntate revelato verbo , non in ipfis verbi ele-
mentis , ficut rerum creatio in Dei verbo Sc voluntate pofita eft , juxta id , dixit & fadta
funt, mandavit & creata funt : Ita faivifica virtus falutis pofita eft in Dei Evangelio. Cer-
tifl^me fit, quodDeusloquitur, quia fic vult. Fiunt filii Deicredentesin Chrifl:um,
quia Deus hanc poteftatem dedit credcntibus , Joannis 4. Jufl.i fiunt imputatione fid'ei
credentes in Chriftum , quia Deo fic placet , i hanc voluntatem verbo fuo revelavit , &
revelatavoluntaseft verboconjunfta, per verbum itaqueDeus tanquam per Cux vo-
luntatisefficaxorganumnon folumoftcndit, quid in Chrifto donet &operetur: Sed
etiam quid per verbum & fpiritum fan£tum efficiat. Prjeter hoc verbum Dei aliud in-
ter-
ternum non eft confingendum , quo vivificemur. Perhoc externum, vocale5c prae-
dicatum Dei verbum in Ciiritto juftificari & faivos fieri credentes Dominus aperte tefta-
tur, cumjubetEvangeliumprxdicari omnibusgentibui, ut Evangelio credentes fal-
vifiant, &noncredentesinmortemaneant, <£ condemnati pereant. Hocipfumet-
iamaffirmaturjoan. f. Amendicovobis, quifermonemmeumaudit, &creditei, qui
me mifit, liabet vitam 2eternam,incondemnationemnonveniet, fedtranfivit^mor-
teinvitam. Itemvenisthora, &nunGeft, quando mortuiaudient vocem filii Dei,
^quiaudient, vivent. Hcec&fimiJiaScripturxteftimoniade verbo externo, quod
annunciatur 6c cujus auditu fides in nobis excitatur , inteiligi , notius eft ex Scriptura ,
quam ut a quoquam in dubium vocari poftit.
Certifllmum veriftimumque eft per ^Eternum Dei verbum carnem fadum JEfum
Chriftiam mediatorem noftrum , Deum 6c liominem , folummodo perditum genus hu-
manumredimi, reconciliari, illuminari, vivificari, inftaurari, regenerari, fandifi-
cari, refufcitari, fervari&omniaperipfumefiici, quce ad vitam £eternam 6c falutem
perditi hominis pertinent. Sieut enim in creatione rerum per hoc Dei verbum seter-
num, quod verus Deuseft, omniafaCtafunt, &lineipfumfa£tumeftnihii: Ita etiam
in Redemptione &;iuftificationehominislapfi omniaper ipfum fiunt & fine ipfo nihil
fit:, ipfequefoluseftomniumillorum, qui falvi fiunt, propitiatio, reconciliatio, re-
demptio, potentia, fapientia, veritas, lux, vita, juftificatio, pax&: falus&c. \n-
detamennonconfequitur, quodper annunciatum Dei verbum fide apprehenfum in
Chriftononaccipiaturjuftitia, vita, falusatque adeoomnia illa, quie promifla funt,
&Deiverboafferuntur, Imo hoc potius conlequitur, per annunciatum Dei verbum
omnia Chrifti merita <Sc dona conferri , quod Chriftus in verbo exhibeatur 6c fide appre-
hendatur , & in Chrifto fimul accipiatur , quicquid in ipfo a coelefti Patre eft promilfum»
Paterpropterfidem Chriftumdonans cum verbo, certe fimul cum filio omnia donat
Rom.g.
iEterncefalutisbeneficiadifpenfari<Sc exhiberi pervocale Dei verbum, fcu per
prsedicationem Evangelii , notiflimum eft ex ipfa Ecclefiaftica aftione , hoc eft , Evan-
gelii prEeditatione , Sacraraentovum difpenfatione &c manifeftis teftimoniis feripturac
i.Cor. I. Sermocrucis, iisquidem, quipereunt, ftultitiaeft, atnobis, qui falutem
confequimur, virtusDeieft. Item poftquam in ftpientia Deinon cognovit niundus
per fapientiam Deum , complacitum fuit l^o per ftultam prcedicationem falvos facere
credentes.
Itemad Timotheum deverbi minifterio Apoftolus ait, Attende tibi ipfi<& do-
Mnce, perfifteinhis, namidfifeceris, teipfumfervabis, <5ceos, quiteaudierint.
Ad R.omanos ait , fe illuftrare fuum minifterium inter gentes , ut ad icraulanduni
provocet carnem fuam 6c fal vos reddat nonnullos ex eis.
Quid hic aliud docet Apoftolus, quamquodDeusaudituverbi fui 6c fide crc-
dentesfervet^
HucetiamfacitApoftolirefponfum, quod dabatcuftodi carceris, qui interro-
gabat, quidfaceret, utfalvus fieret , cui refpondit , credo in Dominum JEfum, <Sc
fal-
///. CONTRA A. OSIANDRUM, 177
falvus eris » tu , & domus tua. Et locuti funt ei fermoHem Del , & omnibus , qui erant
indomo ejus Ad. 15. CurautemannunciabanteiverbumDomini? Certe nulla alia
decaufa, quam ut verbumDci reciperent, in annunciatum Chriftum crederent, <Sc
fidefalvifierent.
PrsdicationisEvangeliifiniseft, ut auditores credant, (Sc falvi fiant, & Deus
fuiverbivirtutemineis explicet, Apoftolus i*Tlien'. 2. utrumquetribuitfermoniDei,
&quodDominus perillumcredentcsfalvosfacit, &in credentibus agit, dicens, Ju» .
daeiobfiftuntnobis, neloquamurgentibus, quofalvi fiant, (Scaddit, cumacceperitis
fermonemunobis, quoDcumdifcebatis, nonaccepiftis fermonemhominum, ledfi-
cuterat, verefermonemDei, qui&agitinnobiscredentibus.
Apoftolusaperterefellithanc imaginationem de externo verbo, quod interni
verbivehlculumfit, & inefficaxfonus, acfermoinaereevanefcens.
NamdocetDeifermonemDei virtutemefte, adfalutemomnicredenti, qua fal-
vos facit credentes , 5c in eis per fpiritum fandum efticaciter agit. Qui hanc virtutem,
dignitatem <S<: gloriam annunciato verbo Dei detrahunt, Anabaptiftisfacri minifterii
Ecclefiaftici contemptoribus ieneftras latius aperunt, (5c furiofum contemptum prsdi-
cationis Evangclicie, (Scfacrofand:i minifteriiftabiliunfe.
Virtus verbi Dei fonantis in Ecclefia eft , ut credentes in Chrifto JEfu illuminet,
redimat:, reconciliet, vivificet, fan^^ificet , juftificet, Deo in nobis habitationem
prxparet, fervet; Dehacvirtutepra^dicati verbi Dei, ApoftolusRom. i. loquitur,
nondevivo<^ aeternoDei verbo, quod incarnatum eft, nec de invilibili, 6c *terna
Deieftentia, Deoqueipfo, necdeaeterno aliquo verbo, quod externo inclufumad-
ferri ftngitur, fed de ipfo Evangelio quod miniftri Domini <Sc myfteriorum Dei cecono-
mifonant<5cpraEdicant. HocEvangelium, hoc verbumDei, nonaliud, <ScDeivir-
tusadfalutemomnicredenti. Hoc, inquam , verbumeft Deiorganon, quo in JEili
Chrifto , mediatore 6c liberatore noftro , res ad falutem promiftk difpenfantur Ecclefiae.
Hoc verbum eft fidei illius objedtum , quje ad juftitiam nobis imputatur , feu qua juftifi-
camur apud Deum. Verbum internum per externum aJIatum , quid qualeque fit , vix
intelligitur, nifidicatur quodfitanimi perfuafio verbo prcEdicato in mentibus audito-
rumexcitata, aut novaaniminotitia, noneffentiaDeijuftificans.
VerbumDei, quodminifterDeifonat, cScauditoresaudlunt , recipiunt <Sc cre-
dunt, nonaliade caufaeftDeivirtus, quam quodfitipfaDeiveritas, cumDeivoIun-
tate<Scomnipotentiaconjunda, quasnonpoteftnon illaconferre, qu£e Deusloquituc-^
&promittit, <ScideodicitPauIus, fidemnoftrameft^einpotentiaDei r.Petri r. i.Cor.
2. Quomodo autem Dei verbum Dei potentia fit ad falutcm omni credenti, <Sc animos
purificet obediendo veritati per fpiritum fandtum , collatione fcripturarum facile intel-
ligipoteft, humanacogitationecomprehendi nonpoteft.
Sicut Dominus per verbum fuum credentes vifibiliter fanavit tempore fua: di-
fpenfationis : Itaetiam femperfpirituali&invifibili modo vere fanat, vivificat, jufti-
ficat, fandificat, redimit, & fervat crcdentes , Utoftenderet, fe fic hominem lap-
fum in Chrifto velle juftificare , reftaurare <Sc falvare , juftit Evangelium praedicari omni-
busgentibus, &, utPfalmusait, mifit verbum fuum, <Sc fanavit eos , dceripuiteos
3 de
de perditionibus fuis. Hanc virtutem verbi Dei in voluntate Dei 6c potentia fitam cfTe,
non in habitatione elTentialis juftitise Dei diferte affirmatur Centurionis fermone dicen-
tis, Dicverbum&: fanabiturpuermeus, namiScegohomo fum, fub poreftate confti-
tutus, habensfubmemilites, &:dicohuic, vade& vadit, &alteri vcni& venit, <Sc
fervomeo, fac hoc, &facit. Centurioclariflimeafreritinhoc pofitamefTevirtutem
verbiDei, quodDeusvefit&poflitpraeftare, quxloquitur&promittit, ipfiusque fer-
moindubitata veritasfit, cuiconjunftaeftomnipotentiaDei.
Agit quidem in nobis Deus fuo verbo, fua przefentia, gratia, inhahitatione,
virtute, fpiritu, fed adtionis hujus vis a fide cuftodiente Dei verbum pendet, ficut
Chriftusaffirraatdicens, illosfolum referrefru6lum fermonis Dei, qui eum auditum
incordebonoretinient Luc»8. AbexternocScvocali Dei verbo, in quoDeivoluntas
exprefla & divinse promiflionis dc JEfu Chrifto (Scregno ejus comprehenf^ afFeruntur,
non funt animi abucendi ad novas f peculationes de interno verbo , de quibus fcriptura
nihil habet, & quibus homines incerti redduntur de promiffionibus divinis, qu^ in
ipfo Dei verbo patefado &c in literas relato fide apprehenduntur , 6c quibus animi quam
certiftimireddunturderemiflionepeccatorum, 6c vita Eeterna, quae certitudo diftin-
ftione ac definitione externi 6c interni verbi obruitur , quia pro certo (5c indubitato Pro-
phetico & Apoftolico fermone, Ecclefiae, propria animi imaginatio <Sc cogitatio ob-
truditur. .
EtfiDeuseft omnia in omnibus, & omnia funt ex illo, per illum 6c m ilium,
&per£eternum, vivum<Sc omnij^otensDeiverbum, feu Filium Dei JEfum Chriftum
Pater coe leftis opereCur omnia in juftificationis & redemptionis difpenfatione , fineque
ipfohicnihilfiat, ipfefit noftralux, vita, falus, redemptio, fanftificatio, juftitia,
tamenvocidivinseexternoqueDeiverbononeft fua virtus adimenda, nec eft negan-
dum, quodfitorganonacmedium, perquodDeusoperaturincredentibus, (Scdifpen-
fatiuftificationismyfteria.
QLiemadmodum in rebus creatis &: naturalibus adlionibus , nec fecundx caufae
tolli poftTunt , neque negaripoteft, quinineis fitaliquavis divinitusindita, quaideffi-
ciunt , ad quod a Deo conditte &c ordinatiE funt : Ita neque in fidei myfteriis & juftifica-
tionis negotiofecundis caufis, utpote Deiverbo (Scfacramentis, fpiritualis fuavirtus
efteripienda, . r ^ v
UtDeusgenushumanumper parentesnaturali propagatione conlervat, vitam
donat: Ita perEvangelium inChrifto tilios & hseredes fpiritualiter fibi gignit, ut ficut fine
parentum regeneratione humanum genus nullum efret, nec natura ipfa confervare-
tur: Itaneque fineDei verbiprsedicatione, Deo gignerentur filii , quod Deiordma-
ticiS: voluntasfit, exfeminemortaliac corruptibili, hominesexhominibus nafcina-
turaliter, <Scexfemine immortaliperfermonem viventisDei<Scinaeternum manentis,
fpirituaiiterinChrifto Deigigni<3c renafci populum fandum, & in eeternum manen-
fem hoceft,perEvangeIiumcoeIitusallatum, <ScEcclefiaepatefaaum, dequagene-
ratione Jacobi i. dicitur. Deum deftinata voluntate progeuuifle nos fermone ve-
ritatis , ut eftfemus qu^dam priniitiie fuarum creaturarum.
///. CONIRA A, OSIANDRUM. 17^
' Fidei juftificands ohjeaum eft revclatum Dei Evangelium de JEfu Chrifto media-
toreacliberatorenoftro, quodin Ecclefia fonat, in hoc verho fides, notitia afFcnfu
6c fiducia , Chriftum cum (ua jufutia 6c meritis apprehendit, apprehendendoque eum in
promi(I?onejuftificat(Scrervatcredentes, juxtailiud, quicredidcrit, falvuserit, qui
non crediderit , j;im condemnatus eft. Falfo itaque prtedicatio verbi Dei comparatur
inani voci dc evanefccnti fermoni
Hjecdeverboexterno&interno, nuncdefidejuftificante, quam Ofianderdc-
finit, quodlitfides, queEChriftumadducit, (Scincludit in noftracorda, ut ibi fua ju-
ftitiaefTentialihabitet, &nos juftificet, ideft, ex injuftis juftos, ex malis bonos ta-
Giat , <Sc fic nos coram Deo juftos fiftat ftia juftititia in nobis habitante <5c agente.
Nemo fidelium dubitat,credentes in Chriftum, fideficri Dei habitationem,5c
Deum habitantem in cordibus credentium ftia gratia, fpiritu 6c eftentia vcre praffentem
efTe, opcrari&juftificariinpeccatismortuos, fandificare prophanos, mundarepec-
catis pollutos , injuftosfcicerejuftos, ut juftiti^e atlus producant, veterem homi-
nem renovare, inftaurare, <5cea reftituere renatis, qus in Adamo amifta funt, hoc
non controvertitur,fedillud,an juftifimus apud Deum,fide apprehendente Chriftum
in promiflione feu Evangelio Dei , vel an ifta fide jufti fimus , qu^e Chriftum adducit 6c
concluditincordanoftra, uteffentiali fua juftitia nos inhabitando, Ik noftra juftitia,
nosquehacjuftificet, ^ccoram Deoafententia damnationis abfolyat, <Sc an Chriftus
tantuminhabitando, utOfianderdicit, nonetiamnafcendo, futisfaciendo , redimen-
do, reconciliando, patiendo, moriendo, adinferosdefcendendo, refurgendo <Sc ad
dcxtram Dei coeleftibus fedendo, juftificetnos.
Quid imaginationi de juftiftcatione , quam Ofiander dicit efSci eflentialis juftiticB
Deiinhabitatione<Scfide adducente^Scincludentecoeleftem Patrem FiliumDeiincarna-
tum, (Scfpiritumfandtumincordacredentium, tribuamus, anteadictum eft, ^Scinfra
copiofius dicetur. Nunc de fide juftificante dicemus , <Sc tradabimus hanc quseftionem,
^ua fide juftificemur.
NosfidcinChriftumjuftificarinotius eft 6 Scriptura quam ut in dubium vocari
poflit. Ofianderautemdifputabile reddit, quafidejufticemur. Anea, qua JEfum
Chriftuminpromiflioneapprehendimus, &fiduciaabeocognito pendemus, anvero
ifta, quceJEfumChriftum incordanoftra effentialiter producit, includit divinam e(^
fentiam in nobishabitare fecit, prioris quseftionis affertionem damnat, fecundx, ut
confirmet, negatfoIamfideminChriftumjuftificare , fingitquefidem finechdochix«5
accipi pro Chrifto fide apprehenfo , & in corda credentium conclufo , 6c fcripturx fen-
tentian. elTeinillislocis, ubi de juftificationefideiloquimur, nosfide juftificamur, id
eft,nos ex injuftis juftos reddi per Chriftum inhabitantum per fidem in nobis fua efTentiar
lijuftitia. Ssdhancjuftificantis fidei defcriptionem falfam effe, exemplo fidei, qua
Abrahamus juftificatuseft, cujusexemplo omnes juftificantur, aperte in epiftola ad
Rom. oftenditur. Apoftolusenim ait, Abrahamum effe juftificatum imputatione ii-
liusfidei,qua promiffioniDeicredidit. Rom.4. Ergojuftificantis fideifundamentum
3cobje3:um eft Dei promiflio , non effentialis juftitias Dei promiflio, non eftentialis
juftitise Deiinhabitatio. Apoftolus Rom* lo. Evangelium ab Apoftolis pradicatum
3 * vo-
iSo 75tUmn^f bex 7^iv<i)m $u ^amburg.
vocatverbumfidei, & juftitiamexfideappeilat eamjuftitiam^ quse per fidei imputa-
tionemcontingitiis, quiEvangeliocredunt, fidemjuftificantem alligat ad verbum ac
fermonem Dei enunciatum de Chrifto crucifixo & refufcitato, fcriptura facra fidei,
tanquam caufae ac orgarro , tribuit juftitiam , qua jufti coram Deo fijmus Sc abfolvimur,
juftitiamvero, quam vocant formalem, hoceft innovationem, regenerationem, 2l
peccatis vLvificationem & juftificationem , qua cx iiomine injufto juftus fit , fidei , tan-
quam fru£l:um&: effedum, tribuit» Nunquam probabitur alterius fideiimputatione
nos eflejuftos coram Deo , quam illius , qua Evangelio 6c promiftione Dei creditur.
Hoc apud nos absque controverfia certiflimum eft , nos fide fieri Dei manfionem,
&:cumfermo fitdejuftificationis effedibus&juftitianovi hominis, ultro concedimus
Deum liabitantem , ambulantemcSc agentemincredentibusCiirifto fidejuftis, incor-
poratisperjundurasfubminiftrationiscompadis, tanquamin fuadomocSc templofua
gratia, fpiritu, virtute divinaefficacemeiTeoperari, &, ut Apoftolusait, credentes
impleri in omnem plenitudinem Dci juxta vim agentem in nobis , 6cc. Item Chriftum
perfidem habitare in nobis»
Juftificationis frudum 5c juftitiam renati hominis , quee conjunSta eft cum remif^
fione peccatorum , vivificatione <Sc famSlificatione , docemus a nobis exigi <5c per fidem
virtutemeritorumChrifti, «ScSpiritusSandigratiaeffici in nobis, veteiem hominem
exui 6c indui novum ad imaginem Dei conditum in juftitia 6c veritate , quam juftitiam
Paulus ad Philipp. dicit, contingere per JEfum Chriftum ad gjoriam dc laudem Dei.
Item, hancjuftitiamDeifide in omnibus credentibus excitari , Sc in interno homine
vires fuas exerere , feque explicare fuis fruftibus in omni otficiorum genere , a piis nun-
quam vocatumeftindubium: Scdhsecjuftitiacum fittantum inchoata, 6c femperim-
perfedta maneat , negamus nos ea juftos effe coram Deo , & quod poflit liberare a jufta
Deiira, peccato, morte, inferno, necabfolvereafententia damnationis, dequaju-
ftitianoscoram Deo abfolvente proprie loquimur, cum de juftificatione fidei verba
fiunt, nondefrudufeueffedtujuftificationisfidei, qui non raro juftitia appellatur ia
fcripturis.
Notiflimumeft, juftitiam, quapcrfidem jufti, boni 5: probireddimur> cre-
dentibus contingere pervirtutemChrifli <Sc Spiritus San6\i inhabitantis & in nobis a-
gentis, &» utdidumeftantea, dehacdodrinanunquamab uJlo Chriftiano homine
ftrut5ta eft controverfia. Hoc autem controvertitur , an propter frudum Sc eftedlum
juftificationis, hoceft, propterjuftitiam feu novitatem renatiiiominis, vel abfolute
propterDeum inhabitantem, eflentialemqueejusjuftitiam juftireputemur, 6c abfol-
vamur coram Deo ajufta fententia condemnationis & an fides juftificet , quod Chriftum
noftiamjuftitiam incordanoftrapervehat» adducat Scconciudat, vel ut potius jufti-
ficet, quod Evangelio abeundoin promiflioneDeiChriftumcum fuis meritis &donis
apprehendat, &alTentiendoEvangelio fe ejusfiduciacontrajuftam Deiiram, Diabo-
li tyrannidem , peccatum, mortem', 6i:infernumfuftendet ^confbletur.
Hacfententiaprobata, nosjuftos reputari ea fide, qua in Chriftum crcdimus,
& euminpromiflToneDeifide apprehendimus, refutata eft opinioOliandride juftitia
Chriftieftentiali inhabitantiinnobis. Nosfide Chrifticoram Deojuftificari, hoceft^
nos
///. CONTRA A. OSIANDRVM. i8i
nosremidionem peccatoium per fidem accipere, tScgratis proptcr Chrilium m&dia-
torem ac redemptorem noftrum, juftos pronunciari, & ablblvi coram Deo proptcr
fidem in JEfu CHriftOjTcriptura clarius docet, quam ut tas fit, hoc in difputatio-
nem vocare. .
De fide, qute nitatur aliqua juftitia efTentiali in nobis , oc quo!^ opponatur Dei
judicio, fcriptura nihil habet, imo dicens , quod nuilus vivens in judicio Deijufli-
ficabitur, indicat, nullam dignitatem ac novitatem efle in ullis hominibus etiam fan-
6tis, qux contra Dei juftam condemnationis (ententiam vcre pollit opponi. Etli fides
ipfumChriftumcumfuajuffitiaopponatjudicioDei, tanquam tutiflimum & firmifli-
mumclipeum (alutis, & homines fe ea vere tueantur &confo!entur contrapeccati,
mortis «5c infcrni terrores: Tamen ea juftitia Chrifti non '='ft illa, quam in nobislia-
bitans&agensoperatur, quas juflitia jufiilicationis fidei affcdus & iru6lus non tffi-
ciens caufa eft, fed eft illa juftitia, quam Chriftus nobisfua fatisfadione meruit, &
perverbum&facramentacredentibus quotidie inEcclelia diftribuit,ipfaque fideam-
pleditur &c fufcipit.
Ex Scriptura docemtis, hominem juftificarifide inChriftum, juftitia enimDei
per fidem eft in omnes & fuper omnes, qui credunt. Deusjuftirtcateum, qui eftex
tide JEfu CHrifti , credenti in eum, qui juftificat impium, hdes fua reputatur adju-
ftitiam R.om.f«Sc4. NamftdeapprehendimusCHriftum, quieftfinis legis ad filutem
omni credenti. Apprehendere Chriftum non eft apprehendere eftentialemjuftitiam
Dei, fivedivinitatemfivetrinitatem, credimu? quidem unam eftentiam divinam , <5c
fide Catholica confitemur (andam Trinitatem in una mdividua Divinitate , verum alia
eftfides, de Dei effentia & trinitate & alia fides juftificans , quK tamen illam non
excludit. Quid fitfide apprehendere CHriftum, rediftime ex fidei definitione in-
telligitur. Fidei objedum eft Evangelium JEfu CHrifti, quod verbumfideidicitur,
quiajuftitiam docet. Et quia ex Evangelio exiftit fides, qua juftificamur coramDeo,
hincfcripturaconjungitverbum&fidem Joan. ;. Credensei, qui mifitme & audi-
cnsverbummeum, habetvitamaEternam Rom. lO. fideseftexauditu, auditusautem
eftperverbumDei. Ela. fj. Dominequis creditauditui noftro&c.
Quandoquidem igitur fides juftificans venit exEvangelio, <SccircaDeiverbum
verfatur, eoque nititur\ fidei juftificantismoduscognofcitur ex verbo Dei , utver-
bum, itafidesfehabet, fidei ratio ex obje^fi fui ratione cognofcitur, fides audit, ac-
cipit, fervat&cuftoditDeiverbum, credimusea, quie verbo continentur & in eo
proponunturnobis. CredereEvangelio eftcognofcere , affentiri <Sc niti iis, qua^ no-
bis annuncianturperEvangelium, fideseftnotitiaeorum, quie prsedicatEvangelium
& affenfus 6c fiducia in iljis acquiefcens, Joan. 4. definitur fides , quod fit credere fermo-
ni CHrifti. Regulus credebat fermoni , quem dixerat & JEfus, Vade filius tuus vivit»
Joan. 1 1. CHriftuspromittitvitam asternamcredentiin iplum , 6c:quidfitcredendum,
indicat:, dicens ad Martham, Ego fum refurredio <5c vita, quicreditinme, etiamli
mortuus fuerit , vi vet , <5c omnis ,' qui vivit 6c credit in me , non morietur in {Eternum,
Interrogat Martham ;, an huic promiftioni credat ^ illa refpondet, utique Domine, ad-
dit fuae fidei conf eflionem , quod ita dat» Ego credo quod tu es CHriftus filius Dei, qui
3 J m
igi BeBiltteriuf^ btx "Kir^ett $ii ^ambiirg.
inhuncmundum venilli. Cap. 20. Joanni.s defcribiturfides:, quajuftificati vitam teter-
namconfequimur, quodlitiidesfalvifica, ea, qu^ fcripta funt de JEfuCHriftOjCre-
dere. Sic enim concludit. Uxc fcripca funt , ut credatisquod JEfus fit CHriftus
filiusDei, <3ccredentes iiabeatis vitam iEternam per nomen ejus. Apprehendereer-
goCHriftum eft credere Evangelio CHrifti , hoceft, cognofcere qute in Evangelio
funt nobis patefa6ta 6c promifta in CHrifto, cognitis aftentiri &vera fiducia ex his
pendere. Cognofcendo (Sc adfentiendo promiftionibusEvangelii Chriftumapprehen-
dimus , eas fervando & retinendo f ide , habemus 6c retinemus in CHrifto juftitiam, fa-
lutemiSc vitam£eternam, *
Evangelio nobis prsedicantur , Ctlriftihumiliatio, obedientia, paflio, fanguis,
Crux, mors, refurredlio, merita (Siibeneficia ejus, hoc eft, reconciliatio , deftru^io
mortis, remiftio peccatorum, vita aeterna. Hinc Apoftolus Rom. i. fcribit Evange-
liuraidefl"e, quodDeus promifit per Prophetas fuos fandos defiliofuoJEfu CHrifto
Dominonoftro, quinatuseftexfemineDavid &c. Cap. 10. Rom. Evangelium vocat
verbumfiiii, quodprscdicarunt Apoftoli, fummam prxdicationis Evangelii mox ad-
dit, fi confitearis Dominum jEfum , 6i corde tuo credideris, quod Deus eum a
mortuisexcitavit, lalvuseris. Cap.4. Definitfidem<5cejus objedum, hoceft, dodri-
nam EvangeJii, quam in fumma compleditur his verbis. Nec fcriptum eft tantum pro-
pter ipfum , fed etiam propter nos , quibus imputat credentibus in eum', qui fufcitavit
JEfum a mortuis , qui traditus eft propter peccata noftra 6c refurrexit propterjuftifica-
tionemnoftram. PrimaCor. j. fcribit Paulus, Deumfalvos facerccredentes per ftul-
tam prsedicationem, Evaugelium vocat prsedicationem ftultam , quia remiflionem
peccatorum falutem <Sc vitam teternam promittit, in CHrifto crucifixo, prxdicat,
nos cruce & morte ejus falvari , quce dodrina a ratione 6c fapientiflimis hujus mundi
ftultiftimajudicatur. Apprehenditur ergo Chiiftus in fuahumiliadone, in prsfepi,
in fafciis , in cruce, morte , refurredione 6c afcenfione , non in divina eftentia 6c ma-
jeft.ate fua, quanquam nihilominus JEfum crucifixum credimus natura filium efle Dei
in effentia & majeftate divina patri cequalem* In humilatione , cruce, fanguine , mor-
teejusconfiftit, prsedicatur, promittitur «S^apprehenditurjuftitia (Scvitaartern^. Ut
enim promifti requirit fidem , ita bencficia pallionis 6c relurreftionis CHrifti accipi-
unturfide. Promifijio Evangclii (& fides relative fe habent , dcinter fecohxrent:
itaofferre, dare, 6c accipere juftitiam, falutem 6c JEternam vitam, relativefibi mu-
tuo refpondent.
Vitam £eternam accipi fide , CHriftus teftatur Joan. 5. oportuit exaltari fili-
umhominis, ut omnis qui credit in eum , habeat vitam eeternam. Paulus Gal. 5.
fcribit. Ex fide Jefu Chnfti dari promlilionem credentibus 1 Tim.6. Apprehen-
di vitam aeternam, Petrus ASt. 10. fide accipiremiftionem peccatorum docet. Ac-
cipere itaque fide promiflionem Evangelii eft apprehendere Chriftum fide , nonefl
adduci in nos efTentiam divinam feu trinitatem, quae in nobis habitet, que.madmo-
dum in Chrifto.
Poflquam autem fide apprehendimus Chrif^um in promiflione Evangelii, ac-
Gepimus promiffam juftitiam rcmiflionem peccatorym 6c falutem , tum fimul data
fplritu
///. CONTRA A. OSTANDWM. igj
S^ iritu landlo, etiam (equitur innovatio vetcris hominis item nova obedientia&: bo-
na opcra, qux funt frudus , juftiticc , fidei, & ob id in fcriptura dicuntur juftitia,
d: hcuc juftificatis etiam contingit bencficio Chrifti, Nam ut beneficia redemptio-
nis <5c juftificationis , promiini (unt in Chrifto & crcdentes ea fide confeqvuntur»
ita ctiam beneficio Chrifti contingit credentibus innovatio, <5c novce obedientije iu-
ftitia, quam operantur jam gratis juftificati;
Promifliones de innovatione hominis per Chriftumleguntur, Dcut. ^o. Cir-
cumcidit Dominus Deus tuus cor tuum &c cor feminis tui, ut diligas DominumDe-
um tuum ex toto corde tuo ex tota anima tua, Jeremice 51. Et dabo eis cor u-
num, viam unam, ut timeant me univerfis diebus & bene fit eis , 6c filiis eorum
poft eoSj 6c faciam cum eis pactum fempiternnm , &: non definam eis benefacere,
& timorem mei dabo in corda eorum, 6c non recedent a me, &c lcetabor fuper eis,
cuuj eis benefecero. Ezech. 36- Auferam cor lapideum de carne veftra, & dabo
vobis cor carneum, (Scfpiritum meum ponam in medio veftri, 6c faciam, ut inprse-
ceptis meis ambuletis. lilas & fimiles promiffiones Deus propterChriftum nonmi-
nus, quam, alios adimplet.
Dat Spiritum novum in corda credentium, ut timeant 6>c diligantDeum <Sc n\
ftudium pietatis incumbant, veritatem promiflionis Dei innovantis fuo fpiritu fide
Chrifto infi-os commendat Paul. Eph. 2. prjemittit de gratuita juftificatione 6c faiu-
te: Gratis eftis fervatiper fidern, idque non ex vobis, Dei donum eft, ne quis glo-
rietur, deinde addit de nova obedientia 6c ftudio bonorum operum Dei poiema fu-
mus conditi in Chrifto Jefu ad bona opera, quce prceparavit Deus, ut ambularemus
in€is; adTitumi. Chriftusdedit femetipfum pro nobis, utmundaret fibi populum
peculiarem fedlatorem bonorum operum. Hujus obedienti^e novce inchoatam ju-
ftitiam oportet prudenter diftinguere a juftitia fidei, quje eft remiflio pecatorum, ne
cum illa commifceatur»
DiftindcE funt Dei promiflTones A: diverfa obje£la fidei juxta diverfas promls-
fiones, promittit Deus propter Chriftum gratis ex mifericordia juftitiam &:falutem,
promittit innovationem interni hominis, quo redditur probus, integer, 6c fan£tus
in ftudiis & operibus fuis, promittit prsemia obedienti^e & operum fidei, quce prae-
mia funtbona corporalia 5c fpirituaJia. DiftinctasDei promilliones, fides accipitdi-
ftincte, & juftitiam confiftentem in Dei judicio, (Scvitam teternam conftituit inope-
ribus, paflionibus <5c meritis folius Chrifti, non in ullis hominum operibus <Scjufti-
tiis, ne in iis quidem, quce feqvuntur fidem in juftificatis.
Sed de hisprolixius dicendi locus proprius ordine fequitur in explicatione
noftra de inhabitatione Dei in credentibus & de renovatione hominis.
DE EFFECTIBUS ^USTIFICATIONIS,
Et primimi dc inhahitatione Dei in juflificatis,
Prudenter tradenda &: integra confervanda eft dodlrinajuftificationis, neqviid
detradlum de gratia Dei viribus (jc operibus hominum deferatur , firmam vero con-
folationem, minimeque dubiam fpem falutis confcientiae retineant, neque foium
opera,
opera , quse prcecedunt juftificationem, in non renatis, fed etiamquse feqvuntur, &
iniuftificatisDeus operatur a juftificatione , qua coram Deo jufti fumus &: a fenten-
tia condemnationis abfoivimur , removere oportet, ne quid tii§ arcribatur, quod
fola Chriiti gratia 6c merita fibi vendicant. Ratio non novit aliam juftitiam, quam
operum 6c propriarum virtutum , gratiam Dei 6c fidei juftitiam ignorat, fapientifli-
mi fecundum rationem juftitiam operum confedantur.
Apoftolorum tempore etfi multi converfi ex Judaifmo ad Chrifti fidem ftatu-
erfent fe juftificari ftde per illius gratiam , legis tamen obfervationem & prxcipue
circumcifionem necefiariam efte ad falutem conte^ndebant. Qui noftra aetate inter
adverfarios noftros habentur, caeteris meliores gratiam Dei <Sc ftdei juftitiam admit-
tunt quidem, opera tamen admifcent (altem ea, qux faciunt jam juftiftcati. Lu-
brica admodum hxc eft via, nimis facilis 6c periculofus eft iapfus ut agratia adope-
ra homines defledant. Permagna igitur opus eft prudentia , ut dodtrina fidei in-
tegram <5c ill'<xfam omni ftudio confervemus.
Ofiandri difputatio de juftificatione ita attemperata eft, eamque habet fpe-
ciem , ac fi ope-ribus nihil prorfus, omnia gratiae 6c meritis Chrifti deferat : In
pronunciatis fuis cohcedit fidem dici qualitatatem , dummodo vidftim concedatur ,
nonefte qualitatem naturalem feu Ariftotelicam , (ed fupernaturalem a Deo in no-
bis excitatam. Objedum fidei pronunciat effe Chriftum , non opera. In confes-
fione It. Uit. admonet juftitiam 6c opera feu fruftus jufticiae fecernendos efte dili-
gentiflime. Crebro illudrcpetit , quod divina natura fit noftra juftitia , quid hic
dat operibus? quis hic fufpicetur aut metuat periculum fubefTe, ne juftitiafidei curn
juftitia operum commifceatur, 6c tamen delabitur ad opera. Tradt.ms de oflicio Chri-
fti mediatoris noftri , interponit noftram obedientiam. Mediatoris noftri oftjcium
hoc eft, inquit ille, ut Deum nobis reconciliet , qui nos accipiat profiliisfuis,^ 6c
nos juftificet, ut Deo obedientes 6c placentes in vera juftitia Sc fandlitate omnino
irreprehenfibiles fimus. In definitione juftitice opera noftra committit. Nam ita de-
finit juftitiam. Hoc proprie dicitur juftitiae, quod nos incitat ad jufte agendum 6c
fine quo nec jufti elTe , nec jufte vivere pofllimus. Jam manifeftum eft, quod nos
divina aatura juftos facit, nionet&incitatnosadfaciendum, quaejufta funt.
Liber Auguftanus ad juftitiam inhserentem viam fibi fternit, praemittens hane
definitionem. Juftificare eft ex injufto juftum facere. Tridentinum Concilium
Anathemate damnat dehnitionem, quod juflificare fit juftum pronunciare 6c remit-
terepeccata. Annon re6ta eodem tendit Ofiandri confeftiof ftatuit eandem defi-
nitionem, 6c negat juftificare, idefl^e, quodeftjuftum pronunciare <Sc remitterepec-
cata, alicubi fe fatis aperit, (Scnondiflimulantes, fedfatis exprefleadferit jufbtiam
infufam, verbaejus B. 4. haec funt. Deus nos vult juftificare per fidem in Chri-
ftum , hoc eft , juftos faccre , five juftitlam infijndere. Huc plenis velis fertur ju-
flitia inhabitans , quam Chriftum efle fecundum divinam naturam perfuadere conatur.
Congerit multas fententias fcripturse , qux loqvuntur de Chrifto habitante in cre-
dentibus, hic prorfus rei ordo invertitur , pcfterius priore , prius poftcrion loco
ponitur , ex efFedibus 6c donis conjunais cum juftificatione facit caufam efticien-
^ tem
77/. CONTRA A. OSIANDRUM. 18 f
■ ■ '■—
t€m Sc fbrmalem, Chriftusincredentibushabitat, quia ejus merita Sc juftitia impu-
tantur, <Sc vere re ipfa donantur & omnia, quae Chriftus fuis meritis nobis ob-
tinuit,
Ofiander inverfo ordine fcribit M. 9. omnia merita Chrifti , & juftitiam ejus
imputari Sc donari nobis, quia Ciiriftus habitat in nobis* Non habitat Chriftus in
nobis, nifi cum juftitia ejus nobis imputatur , 6c in nomine ejus nobis remittun-
tur peccata. IUe fcribit, juftitiam Chrifti imputari nobis , non tamen nifi cum in
nobis eft. Deus prius juftificat, Sc remittit peccata, juftificatos & mundatos a pec-
catis confecratfibi in templum, illc affirmat , prius Chriftum inhabitare, quam ju-
ftificentur homines. De juftificatis Paulus fcribit, An nefi:itis , quod templum Dei
eftis? Item fpritus Dei inhabitat in vobis. De juftificatis inquit Chriftus ego 5cPa-
termeusadeumveniemus, 6c manfionem apud eum faciemus. Nam prscmittit de
lis, qui diligunt Cliriftum 6c fermonem ejus fervant, fide autem jufti diligunt Chri-
ftum, &rervantejusfermonem. In his ergo Deus Pater', ac filius, & Spiritus San-
d:uSi faciuntfibihabitationem.
Paulus fcribens credentes efte templum Dei , Chrifti Spiritum in habitare in
credentibus, non de modo 6c caufa, fed eftedibus juftificationis agit, admonet fi-
de jam confecutos remiflionem peccatorum de frudibus juftitise, monet abftinere
ab eperibus, quae excutiunt fidem, 6c poiluunt templumDei i Cor. 6. (Scalils locis
docet credentibus dari Spiritum Sanftum operantem in eis, inferentem 6c excitan-
tem ftudium pietatis dc inculpatae vitse» Docet Spiritum San6tum efficacem efte
in piis, regere, gubernare, confolari, 5cdefendere fide adhserentes Chrifto.
Scriptura loquitur de prEefentia , de efticacia , operatione 6c gubernationc
Dei,,quandoinhocfermone verfatur, quod Deus habitat in credentibus, frequenter
infcripturis ufurpatur haec Metaphora, qu3e ab hominibus fermonem, ut fit inmul-
tisaliis, transfert ad Deum, homines habent fuam focietatem 6c csetus, habentci-
vitates&domos, inquibuscumcivibus&familiafuaconverfantur, hinc fcriptura fu-
mit habitandi verbum 6c ad Deum transfert, 6c fignificat Dei pricfentiam, familiari-
tatem (Sc converfationem cum hominibus, efficaciamiSc operationem ejus in fandis,
commendatur nobis phiiantropia Dei , 5c amor ergahomines, ac incarnationis filii
Dei myfterium innuitur. Deum habitare cum. hominibus, eft;, eum fe hominibus
aftbciare, prsefentem effc, ac quafi patrem familias agere, providere, curare, refpi-
cere , juvare , regere 6c defendere, Deus ubique prcEfens eft fua effentia , potentia <&
fapientia, gratia autem (ua, favore, benevolentia 6c defenfione peculiariterprasfens
eft fuis eledis.
Ibi Deus dicitur habitare, ubi adeft fua gratia & benevolentia, ubi dat ver-
bum gratix fuse, 6c promiftiones fuasde mifericordia fua 5cremiffionepeccatorum
patefecit, ubi agit fuo fpiritu, ubi colitur, invocatur 6c exaudit. Jacobus Dei do-
num 5cportam cceli ibi efTc prxdicabat, ubi audiebat Deum promittentem <Scconfo-
lantem. Ex propitiatorio promifit Deus fe locuturum fuo populo , 6c in fand uario fe
habitaturum Exod. 2f . Paulus propitiatorium de Chrifto exponit Rom. f. Pfalmus
iji. habitationemiaSyonaccommodatadEccIefiam, inquaOcusexhibet fepraefen-
. ' 3ia " tem
I g« 23€U5rttniig ber ^Eiri^eit ju ^cmburg.
tem & benignam : Dominus elegitSyon in habitationem, hsec requies mea in fcculum
hic habitabo , quoniam elegi eam. Joannes utitur habitandi verbo fcribens de con-
verfatione Chrifti inter homines ; Verbum caro fadum eft, 6c habitavit in nobis.
QuinetiamDeusincoelis&inaltis habitare dicitur, fiquidemibi prcefentiam & poten-
tiam 6c fapientiam fuam inprimis declarat : In quo fermone, quid aliud inteliigi datur,
quam Dei operantis &gubernatitis pricfentia? Addantur his illjE locutiones in quibus
dicitur, Deumhabitareinmediopopulifui, (Schabitareinterhomines. Num. 2f. No-
Jite polluere terram fanguine , in qua habitatis , in qua <Sc ego habito. Ego enim fum
Dominus qui habito inter filios Ifrael. Quje verba quid aliud notant , quam Deum prse^
fentem adefl^e , converfari , praefidere ? In Levitico. Cap. 26. habitatio Dei refertur
ad priefentiam gratiseejus : Sic dicit Dominus habitabo in eis Sc ero Deus eorum.
Apoftolus etiam gdalia hoc verbum tranftulit & ufurpavitproefi^e&manere
sTim. i.commendatfidemaviae&matrisTimbthei, fcribit ineishabitafi^efidemnon
fidam ColofiT. 5. admonet , ut verbum inter fideles habitet copiofe. Ex his fit manife-
ftum, quofenfu accipiendumfit, cum in fcriptura legitur , Chriftum feu fpiritum
Chrifti habitareincredentibus. Conftat habitationem hanc fignificare prselentiam,
gratiam, converfationem, auxilium Sc operationem Chrifli injuftificatis. Habitatio-
nem ejus pertinere ad efticaciam dc operationem , elucefcit ex multis locis, qujE fi-
nefigura defcribuntefficaciamdcoperationemChrifti, 6c Spiritus San6lihabitantis in
credentibus. Rom. 8- quiSpirituDei aguntur, hi funtfiliiDei: adjuvatinfirmitatem
noftram: Spiritus reddit teftimonium Spiritui noftro, quodfimusfiliiDei. AdGal,
^. Deus mifit Spiritum filii fui in corda noftra, per quem clamamus. Abba Pater
Galat. f . Si Spiritu ducinuni non eftis fub lege Ephef. i . Signati eftis Spiritu promis-
fionisfanfto Philip.2. Deus eft qui in nobis operatur. Colofi^. i. Ad quod laboro
certando fecundum efficaciam ejus, qui operatur in me potenter. Ephef. 5. Hujus
rei gratia fiedtendo genua mea adPatremDomininoftri JEfuCHrifti, ut detnobisfe-
cundum divitias glorice fusE virtute corroborari perSpiritum fuumininterioremhomi-
nem, ut Chriftus habitet in cordibus veftris per f idem.
In his locis, Spiritum Sanftum habitare in credentibus, eft eos duci Spiritu
Dei, adjuvariininfirmitate fua, habere teftimoniumSpiritus, quod fint filii D€i,per
cum clainare AbbaPater, fignatosefTeSpiritupromiflionisfanfto, virtute corrobora-
ri, per Spiritum Sandum Deum potenterin fanftis operari.
Inadis Apoftolorum Cap.4. legimus , Petrum repletum fuifi"eSpirituSan£l:o,
<ScpoftPetrum&: Johannem, cum oraffentSpirituSanftoefTerepletos. ItemCap. i j,
Difcipuli replebantur gaudio 6c Spiritu fuo. Atqui jam ante in die Pentecoftes Spiritui
fanftofuerantrepIetiApofloIi, quod fi ita fuiffet eis datus Spiritus San^tus, ut tota
divinaeffentiaineishabitaret, quomodoconftabit, quodLucascommemorat, Apo-
ftolosefferepIetosSpirituSando, cumorafient? quomodoconftabit, quodpromit-
tit Chriftus Spiritum Sandum petentibus eum ? In fide petentes jam jufti funt 6c Spiri-
tum San6tum habent.
AftruitOfianderindifputationefua, Deum ita habitare in credentibus , ut in
Chrifto habitat omnis plenitudo divinitatis corporaliter» Hocfiverumfit, nihil pof
fet
///. CONTHA A, OSIANDRA. 1*87
fet addi ad illam plenitudinem , nec peterent credentes repleri Spiritu Santto* Nam
quid peterent dari fibi, in quibus habitet efTentiaiiter tota divinitas.
Deus Chriftum unxit oleo laetitiae prse conlortibus fuis. Non dedit illi Spiri-
tum ad menfuras, aliis ad menfuram dat. Habet ille totam plenitudinem, (an£tide
ejusplenitudineaccipiunt, ^, ut accipiant, quotidie petant. Ecclefix igitur oratio
teftatur, nonitajuftos cfTe, nec ita Chriftum habitare in fanftis, ut divina eflentia ,
Sc omnis plenitudo divinitatis habitet in eis , quse fit eorum juftitia.
Rededicitur, Chriftushabitansinnobiseftnoftrajuftitia, fed hinc non fequi-
tur, ergodivinaeffentiaeftjuftitianoftra formalis, Non cohasret argumentum fific,
colligamus» Chriftusoperaturinnobis, ergoillaoperatio eftnoftra juftitia, qua co-
ramDeojuftipronunciamur, itanoncohserethaecargumentatio, Chriftus habitat in
credentibus, praefenseft, regit (Sc confirmat eos fuo fpiritu , ergo divina natura , non
ejus paflio dcobedientia, nonremifliopeccatorum, funtjuftitianoftracoramDeo.
Subjedum hujus enunciati, CHriftus eft juftitia noftra, exhibetnobistotum
CHriftum, Deum & hominem , ^ccomplediturutramquenaturam, divinam (Sc hu-
manam, &qu£ecunqueDeus (Sc homo operatuseft. In prsedicato Ofiander progre-
ditur tantum ad alteram naturam fcilicet divinam , cum hoc modo argumcntatur , ubi
CHriftuseft, ubi^Scdivinaejusnatura&efl^entiacft, ineicdentibuseftCHriftus, ergo
eft ibi ejus efl^entia, fapientia, juftitia <Scc. Omittit naturam humanam, nativita-
tatem, tentationcs, crucemfanguinem, vulnera, mortem, merita <Sc beneficia pas-
fionis&refurretlionis, confitetur CHriftumfideapprehenfijm efl^e juftitiam noftram,
fides vero apprehendit CHriftum Deum 6c hominem , apprehendit obedientiam, mor-
tem , crucem <Sc refurredionem , apprehendit remiflionem peccatorum <Sc falutem
promiflam, incrucifixo<Screfufcitatoamortuis. ApprehendereCHriftumfide, eft
Ofiandro divinam ejuseflTentiamapprehendere, Paulo, reIiquisProphetis(5cApoftoIis,
eft apprehendere ejus obedientiam , crucem , mortem , viftoriam , refurre^tionem <5c
beneficiapromifl^ainCHrifto, intueri exaltatum incrucejoan. j. fpem gratiae dc falu-
tis in hoc conftituere , quod fadlus eft vi(f:^oria pro peccatis noftris , iram Dei placavit ,
mortem deftruxit.
Angelus remittebat paftores ad infantem pofitum in prcefepi, Evangelium re-
mittit nos ad tifium Dei, natumexMariaVirgine, oblatum intemplo, geftatum in
ulnis Simeonis, a Diaboio tentatum lachrimantem , pendentem cruce, morien-
tem <Sc refurgentem a mortuis ; Prophetas dc Apoftoli commemorant nobis CHrifti nati-
vitatem, paupertatem, probra, humiliationem , vulnera, crucem , mortem <Sc refur-
re^aionem , avocant nos a fpeculatione eflTentiJB 5c majeftatis Dei. Excedit divina ef-
fentia noftri captus <Sc animi anguftiam, defcendit ad nos Dei f ilius , & humiliavit fe for-
mam fervi adfumendo, 6c extrema pro nobis patiendo , ut in humilitate Deum appre-
henderemus, 6c noftra folatia , gaudia, juftitiam <& falutem ibi qusereremus. Non alio
remifitD.Lutherusnos fidelis Chrifti pr^eco, quam ad humiliatum, & poft mortem
exaltatum fuper omnia , quod ejus fcriptafatis fuperque teftanrur. Et ex iilis ipCs fen-
tcntiis, quas citat confefllo, liquido apparet & nihil inde aliud probaripoteft , quam
D. Lutherum , hoc fenfiflie , cum CHrifto omnia donari credetitibus in CHriftum <Sc fi*
de iuftiiicatis , unum corpuscum CHriftoefTe, communicaremeritis & omnibus be-
neiiciisCHrifti, dare eis Spiritum SanStum , qui gubernet , confirmet , confoleturv in.
illis operetur , praseat fua luce <Sciodubitata acfirma fpe falutisobrignet*
Non poteft autem Scripturis probari , plenitudinem Deitatis corporaliter ih no-
Idis habitare, quemadmodum in Chrifto JEfu habitat : Inhabitatio Dei innobis gratise
eft, non natursB , donationis non proprietatis eommunicationis ac participationis,
non perfonalisunionis, uteftinCHrifto, quiverusDeus<Schomo, unuseftCHriftus
6c verum caput Ecclefiae , quod in fuo corpore Ecelefia Spiritu , gratia , prcefentia , vir-
tute , operatione <5c merifiorum donorumque fuorum fubminiftratione &communica-
tione efficaciter agit.
EfTentialis juftitiaDei, nonefTentialimodoincredentium, corda adducitur 5c
incliiditur, ut filiusDeideSpirituSando conceptus ,. 6c incarnatus effentialiter fide
addu9:useft&conclufusinuteroVirginisMariae, qua efTentiali inclufione non eft ju-
ftificata, fedfideinpromiflionesderedemptione, mediatore <Sc fervatore noftro. In^
habitatio Dei patris, filii<ScSpiritusSanQ:i, fideCHrifti vere contingitjuftificatis,.ut
& aliiE divitiae falutis in CHrifto promifTas f ide accipiuntur, fed ea ratione <Sc modo , quo-
inEvangeliihiftoriaacgrotifanitatem , mortui vitam, a Satana vexati liberationemv
peccatores deliQ:orum veniam , coecivifuui, & id genus alia beneficia fide acce-
pifife leguntur, Hasc eft folida 6ccertado£lrinafcriptur£e de apprehenfione CHrifti,
& de modo accipiendi juftitiam ejus , 5c alia promifTa bona , ut fuperius latius di-
^um eft.
De elTentialis juftitiae Dei advecrione 6c inclufione nihil docetScriptura, ideo'
ifta defceptatio ociofisfophiftisrelinquenda efTet, ut ifti fine perturbatione Ecclefiae
infuisSynagogis de ea digladiarentur. Nonconvenit, ut pii Ecciefiae dodores my-
fteria fideiargutiisinvolvant&deefTentialiDeiinnobis habitatione, imputatione ef^
fentiaiis juftitiaeDei, externo&interno verbo, 6c fimilibus imaginationibus inter fe
cum tam perniciofo offendiculo certent, 6c Eeclefias fchismatibus impleant. Sub-
tiliores funt Diaboli aftutiae , quam ut absque peculiari prudentia Spiritus Sandi caveri
poflint. Igitur oranduseftDeuspaterDomininoftriJEfuCHrifti, ut perSpiritumSan-
^umnos regat&doceat verbum veritatis o^B-uJo(jL&i)f ^ Ecclefiam verafanaque verbo-
rum Dei forma inftruere , & omnia noftra dona <5c ftudia pie &:reQ:e conferre ad
alorificationem nominis Dei&EccIefiae falutem,
DE REGENERATlOm ET RENOVATIONE HOMINIS,
Uthanc partem aliquando accuratius trademus , poftulatinftitutae materiae per-
iiciendse ordo, &idnobis imponit injufta reprehenfio Ofiandri, c^ui taxat Ecclefiasy
GUtejuftitiam hominis non conftituunt in inhabitatione effentialis juftiti^Dei , quod
renov^ationem, quae f it in regeneratione , ^ juftificatione diftrahant. Noftra Eccle-^
fue hsECduo non feparant, fed conjungunt, itatamen, necaufa^ScefFeaus proeaderat
rehabeantur, neque obedientianova<Scopera, proeaufa collocentur in juftificatio^
nis loco» ^aulusadTitumj. con;ungiCutrumq.uetanquamcaufam<S:efieclum*fidi-
ftindis
///. CONTRA A. OSIANDRUM. 189
ftindtis vocabulis duas dillindas res indicare voluit, quarum altera regenenitio prje-
cedit, altera, quseeftrenovatio, conlequiturordine, (imultamencumiliainchoata,
(inunameandemque rem duobusextulit verbis, 6c m eodem fignificato accipiamus,
tamrenovari, quamregenerari, utrumqueomnino idemeft, quod juftificari. Vo-
cat enim Baptifmum lavacrum regenerationis 6c renovationis Spiritus Sandli , per Ba-
ptifmum vero regenerari , feu novumhominemnafci, quidaliud, quamablui&mun-
dariapeccatis, (Sc fic juftificari.
DeBaptifinivirtute<Scbeneficio fcribitApoftoIus r.Cor. 6. Abluti eftis, jufti-
ficati & fanftificati eftisin nomine Domini noftri JEfuChrifti. Et Petrus i.Epift. cap.
3. Baptifino non fordes carnis deponuntur, fed bona confcientia, ' bene refpondet
apudDeum <Scc»
Re(5teergoTheophiIa6:us, novus, inquit, illehomeeft, quirecensbaptifino
fit ablutus. Saepe Paulus antithefin facit veteris & novi hominis , illurn nunc carnalem,
nuncearnem, nuncanimalem hominem, huncfpiritualem, &novamcreatiiramap-
pellans. Duplici autem ratione vetus & novus homoconfiderantur. Primum inter (e
opponunturrenatus3cnonrenatus, expersfidei®niChrifti, 6c utriusqueconfors,
acparticipes, Vetusilledetineturinfuainjuftitia, in peccatis fuis <Scmorte. Pecca-
tor a fide alienus 6c injuftus , vero fuo nomine cenfetur Sc dicitur vetus homo , Novus
jam , mundus a peccatis per fidem in Chriftum , habetjuftitiam 6c vitam. Nam omnis,
quicreditin ChriftumJEfum, juftificatur, & qui Chriftum habet fide, habetvitam,
Fidejuftus mundusperpeccatorum remiflioneiTi , vere perhibetur efle novus homo,>
fide Chrifti novum hominem aeftimat Paulus 2.Cor. f^ in Chrifto JEfu neque circumci-
fioaliquidvalet, neque praeputium, fed nova creatura, eadem verba praemittit ibi-
dem cap. y. fed ibi fidei hic novae creaturae mentionem facit, ibi fidem , hic creaturam'
novam valere fcribitin Chrifto , ut declaret novam creaturam efl!e hominem fide Chri-
fto ad haerentem , & per fidem novam ex veteri fieri creaturam. Fide in nomen Chri-
ftiApoftoIus Joannescap. i. regenerationemdefinit, deditpoteftatemfilios Deifieri,
his , qui credunt in nomen ipfius y qui non ex fanguinibus neque ex carne 5c voluntate
viri, fed ex Deo nati funt. AdEph. 4. Novushomo definitur, qui fecundum Deum
creatuseft, injuftitiaScfanditater Cumexhis<ScfimiIibusIocis fcriptur^ejuxta hunc
fenfum agiturderegenerationehominis, m quibusregenerari idemfuit, quodrenafci
&: juftificari , dilucide apparet , neque opera noftra , neque novas qualitates regenera-
tioni, tanquatn caufamefficientem admifcerioportere, nonregeneramur, nequeju-
ftificamur noftris viribus 6c operibus , fed Dei gratia 6c dono , patimur Deum agentem»
juftificantem, remittentempeccata, donantem nobis merita fui Filiipronobispafci,
&adoptantemnos in filios. Muitominusipfinosrcgeneramus, quam in naturali re-
generatione ipfi nos forraamas , 6c condimus. Dei eft condere «Sccreare nos , ejusdem
eftlpiritualiternosregenerare, creare & condere. Joannes Deo adfcribit fpirituaTem
novitatem, aitexDeonafci filios Dei, Chriftusdiciteosexaqua<S:fpirituren;afci<5cc»
Bcatus PETRUS adfirmat nosrenafciex incorruptibili feminey ad fpem vivatn , PaOlu&
novam creaturam > (eu novmn hominem fcribit a Deo eondi^ ereavi* Hoc modo pri-
190 ^cHntnu^ btt 2liV(f)eH $u ^dmburg»
mum cohfiderantur no vus Sc vetus homo opponendo inter fe carnalem , alienum a fidc
Chrifti , nondum regeneratum five vivificatum i fpirituali per fidem regenerato.
Secundo modo opponit Paulus veterem , 6c novum hominem in regeneratis , ibi
tum intelligitur renovatio , de operatione Spiritus fanfti in credentibusjam fide juftifica-
tiSf non relinquit Deus , quos juftificat > 6c quibus remittit iniquitates fuas propter Chri-
ftum, qualesreperit, utnoninnovet, &nonimmuteteos, quanquam in eis concu-
pifcentia , <5c multi defedus maneant , fed dat cor novum , dat novam lucem in mente ,
efficitnovamnbedientiaminvoluntate, inferit (Sc excitat novosmotus, confentientes
legiDei, utambuIentinvoIuntatevitJE, accenditdileftionemDei <Sc proximi, refre-
nat & reprimit concupifcentiam 6c afFeftus carnis » ne dominentur d:c.
Itanovusdiciturhomo, primumpropterfidem, dcjuftitiamfide, hoceft, pro-
ter remiflTonem peccatorum. Deinde novus dicitur propter no vos frudtus novaj arbo-
ris, feufrudusjuftitiiefidei, quaeperdiledionemoperatur. Item propternovamvi-
tam&obedientiam, quae fequitur fidei juftificationem, hinc Paulus fcribit, fan£tos
jamadeptatos in filios Dei, conditos effe ad opera bona, quue piGcparavit Deus, ut
ambulentineis, ItemChriftumfemetipfumtradidifTepronobis, utredimeret nos ab
omni iniquitate, 6c mundaret fibi populum peculiarem semulatorem bonorum
operum.
Haec autem renovatio inchoatur in baptifmo , & converfione hominis , Sc rege-
neratur , initium fumit innovatio. In tota autem vita habet fuam progreffionem , per-
ficitur demum in refurre^tione , Chriftus extendit innovationeni usque in alteram vi-
tam, dicens Matth. 1 9. Amen dico vobis , quodvos, quime fequutieftis, in rege-
neratione , cum federit filius hominis in fede majeftatis fuas , <Sc vos fedebitis fuper fedes
duodecim , <&c.
Credens in Chriftum , f ide totus novus eft , & juftus per gratiam Sc remiflionqm
peccatorum. Novaobedientiainchoata eft<5cimperfe6ta. Noneftenimfentiendum
innovationemhominisin hacvitaintegram pertici, 6c totam naturam ita inftaurari,
utperfeftam obedientiam prKftet, quam lex Dei exigit, totamque fe Dei voluntati
conformet ^Scfuaobedientiafitjuftus, &innocens coramDeo, non eftifta innovatio
hujus , fed alterius vitas , incipit <Sc proficit , in hoc feculo, in altero perficitur. Quam-
diu interhomines vivitur , novitas illa eft inchoata & imperfe^ta propter carnem , quan-
tum cunque fanfti proficiant 6c perficiant in novitate vitae. Non enim ita fit renova-
tio, ut concupifcentia penitus aboleatur, naturatota integrein omnibus viribusin-
ftauretur, <Scnon fiatpeccatum, fedita, utrefrcneturconcupilcentia, <Sc mala ejus
opera coerceantur , ut non dominetur peccatum , ne ambulent pii fecundum carnem
& defideria ejus non perficiant , hincPaulusin unoeodemquehomineponit, novutn
& veterem hominsm 6c fandijuftos ac perfe£tos 6c irreprehenfibiles , iiidem fe debi-
tores , injuftos 6c peccatores conf itentur , fuorumque delidorum veniam fupplices ex-
pofcunt. Quantum attinet ad gratiam Chrifti 6c remiflionem peccatorum , quam fe-
quuntur Sc retinent fide, perfefte funt jufti, fan<ai, <Sc irreprehenfibiles. Nullaeft
condemnatiohis, quiinChriftoJEfu funt,<5cc. Unde fanda creditur Ecclefia, qu^
fit mundo fine ruga 6c macula. Quatenus vero adhuc circumferunt vitiofam naturam,
Scin
///. CONTRA A. OSIANDRUM. 191
& in multis def iciunt, carne fpiritui repugnante , eatenus reliquum eft de veteri homi-
ne, <5ceatenusveterishominisnomineranQ:i notantur, quantum fpirituconcupifcen-
tia coercetur , &c reprimuntur opera carnis , quantum incumbunt (audi in ftudium obe-
dientix «5c pietatis , quantum progrediuntur in juftitia 3c fan6titate , eatenus in eis agno-
rciturnovus<S<internushomo, Quatenuscarorcfiftit fpiritui, ad in obedientiam foIlU
citat, pietatisprofedtumremoratur, & bonas (Sc fandtas adiones tontaminat , <5cim-
pedit, eatenus dicitur vetus (k exteruus homo in regeneratis.
Dehac continuainnovatione, & deprofedlu infide, in cognitione Chrifti Sc
novitate vitce fcribit Apoftolus 2. Cor. 9. Nos omnes revelata facie gloriam Domini
fpeculantesineandem imaginem transformamuraclaritate in claritatem, tanquam a.
Spiritn Domini, &:cap.4, fcribit, pios, exerceri affliftionibus, ut internus homo
renovetur. Etfi, inquit, externus nofter homo corrumpitur, tairv^n qui intus eft,
renovatur,dedieindiem. Hxc deregeneratione, «Screnovatione hominis, doftri-
na in emendatis Ecclefiis ubique quantum nos fcimus , diftinde & integre , ex Apofto-
lorumfcriptisproponitur, ac diligenter urgetur. Quareimmerito accufantur, quod
removeant ajuftificatione, renovationem interni hominis, 6c doceant a Deojuftos
reputari&juftos efTe, qui perguntinpeccatis fine poenitentia, Cc omni iniquitate fe
eontaminant. Scelerate abutuntur doftrina gratise, fi qui ita.finiftre accipiunt, <5c
licentix peccandi frena laxant , id quod 6c Apoftolis accidit , 6c objedum eft ab iis , qui
hominum malitiam inculpatse do^rinjE imputabant.
FINIS ^USTIFICATIONIS, A^TERNA BEATITUDO
ET GLORIA.
Ecclefia poftremo loco in Symbolo vitam fe credere jeternam profitetur. Ut
enimftipendiumpeccatimors eft , itafinisjuftitiae , qujeperJEfum Chriftum contin-
git, eftvita SBterna. Ideofumus redempti, ideocredimusinChriftum, donaturno-
bisjuftitia, peccataremittunturnobisutvitaseterna perfruamur, <Sc Deum glorifice-
mus , laudemus f & celebremus. Per peccatum amifimus beatitudinem , & vitam
plenam Dei fruitione&gaudio, amifl"a beatitudo cumulata per Chriftum redempto-
remnoftrumreftituitur Act. ;. Scripturaplerumqueuno verbo comprehendit cun£ta
bona, quse prEepararitDeuseledisfuis, alias beatitudinis , alias falutisnomine com-
pleftitur , aliai exprimit appellatione vitas seternae , hxreditatis 5c gloria? , Chriftus
promitterefoletvitamjEternamPetrusEpift. i. cap. i. vocat hxreditatem incorrupti-
bilem, incontaminatam, <Scimmarceftibilem, confervatam in ccelis, Scribitcreden-
tesreportarefinem fideifalutemanimarumfuarum, Paulus vocathasreditatem <Sc glo-
riam filiorum Dei , <S: in confolandis iis magnifice amplificat hanc gloriam Rom. 8.
Non exiftimo pares afflidtiones hujus temporis , &c. 2. Cor. 4. Momentanea &c levis
aflflidio noftra , fuper modum excellenter ^Ecernum pondus gloriae operatur in
nobis.
Hxcgloriabeatitudinisapprehendituranobisinhacvita, 6cpofndetur fide, fpe
exfpedatur. in hac vita fan6ti habent ingentem gloriam, nam fiiii <5c haeredes Dei funt,
co-
cohseredcs autem Chrifti , templum Spiritus San£li. Verum hxc gloria , m hoc mun-
do te£ta latet , etenim per fidem ambulant , vident per fpeculum , tanquam in aenigma-
te , nondum arbitrantur fc apprehendiffe , fed deeertant , iit appreliendant. Spe falvi
fa£tifunt, fpes autem nonefl:, qusevidetur, namquodvidetquis, quomodofperat?
In altera illa beata vita revelabitur gloria filiorum Dei- Tunc videbimus eum , de fa-
cieadfaciem, ficutieft. Deuseritomnia inomnibus, fumusiramFiliiDci, fednon-
dum apparuit, fcimus autem , quod cum apparuerit» limilis ei erimus, videbimus
eum, ficuti eft , eo nobis refervatur perfefta gloria eflentialis, juftitice , fapientix,
& omnium bonorum Dei , hic accipimus primitias 6c arrabonem , non totam plenitu-
dinemeftentialemSpiritus, Etenim omnianobisDeusdonavit, «Sctumexhibebit,qui
deditFilium. Omnia noftrafunt, non tantum quse funt Chrifti hominis, fed etiam
quse funt Chrifti filii Dei , donata nobis funt ex gratia , qusecunque fecit 6c paftus eft ,
quae obedientia 6c paflione fua promeruit , 6c ad quse poftquam humiliatus eft ufque ad
mortem crucis exaltatuseft, quae DeusPater hominiChrifto contulit, quem confti-
tuitprincipemfuperoperamanuum fuarum, omnia ille habet natura 6c merito, nos
autcm per gratiam communicatione 6c dono.
Si eftemus in hac vita jufti eftentiali Dei juftitisE , & plenitudo divinitatis habita-
retinnobis, revera jameftemus faivi, nonfpe, nonrenovaremurdeclaritate in cla-
ritatem, de dieindiem, fed ineftentialiillajuftitia&fapientia, haberemus-pienitudi-
nem claritatis 6c glorix. Deus per verbum nobiscum agit , oi: per (acramenta , nos vi-
ciflim agimus cum Deo fide. Ilie loquitur nobis de filio , quem mifit & dedit viftimam
pro nobis, in Chrifto promittit nobis gratiam, juftitiam, veniam peccatorum, 6c
gloriam iEternas vitse, loquentem per verbum pr^edicatum audimus , promiftionibus
ejuscredimus, operanteinnobis, 5cconfirmantefidemSpirituSanfto, fideeaappre-
henfa tenemus 6c per fpem expedamus , ut revelata in altero feculo nobis exhibeantur.
De fpe 6c expeftatione futurcE glorise fcribit Apoftolus Rom. g. Intra nos gemina ad-
optionem filiorum Dei expedtantes , redemptionem corporis noftri , ii quce non vide-
mus, fperamus, per patientiam expc^amusPliilipp. 5. decoeloexpei^amusfalvato-
rem Dominum noftrum JESUM CHriftum, qui reformabit corpushumile noftrum,
conformatum corpori fuo gloriofo. Ad Titum 2. Expe6tamus beatam fpem 6c adpari-
tionem gloris magni Dei , 6c falvatoris noftri JEfu Chrifti.
Poftremo Ofiander confugitad patrocinium D. Lutheri, eonaturque ex ipfius
fcriptis oftendere, nos imputatione fidei Clirifti coram Deo non juftificari, hoc eft,
juftos pronunciari 6c abfolui , fed imputatione eftentialis Dei juftitiag inhabitantis in no-
bis per fidem. An vero bona fide hoc agat Ofiander , alii judicent. Scripta D. Luthe-
ri certe aliud docent , manifefteque rcfellet calumniofas iftas interpretationes , quibus
afferitur imaginatio de eflentialis divinae juftiti^ imputatione , 6c inique reprehenditur
do9:rina de juftifieatione , quam Scriptura adfcribit imputationi fidei in Chriftum , fed
quid opus eft haec prolixe perfequi ? D. Lutherus pro fe ipfe loquatur , 6c in hac contro.
yerfiafuam (ententiam dejuftificatione Ecclefiae explicet.
D.MAR'
///. CONTRA A, OSIANDRUM, i^j
D. MARTINUS LUTHERUS IN OSEAM,
Folio 24^,
Requirit Propheta juftitiam <Sc bencficentiam , ficut fupra in fexto capite 'docuit,
cumnotitia Dei conjungendam beneficentiam. Notum eft autem, quid fit juftitia,
ncmpe remifllo peccatorum,
Nam cum peccato fic fimus infe6ti , ut, diim carnem 5c fanguinem circutnferi-
mus , peccato carere non poftimus ( fecundum fententiam , fi dixcrimus nos non hx-
bere peccatum : Nos ipfos fallimus , & veritas non eft in nobis ) non poteft eft^e aliano-
ftrajuftitia, quam quod peccata quse habemus, non imputantur, fed condonantur.
SicutPaulusbeatitudinemdefinit exPfal. 52. Sumusigiturjufti, non quafi peccatojm
nonhabeamus, fingulis enimmomentisopushabemushacoratione. Remittenobis
debitanoftra, fedquodpeccataquac habemusnonimputantur, fed propter fidem in
Chriftum condonantur. Nam Chriftus hujus juftitiie fons (Sc origo eft. Hunc cum
peccatores, tanquamindefertoabafpidibusiftiseneumferpentem intuentur, cumfta-
tuuntpoenampeccatifuiChriftum incorporefuoexfoluiffe, ac Deum propter ipfiim
nosrecepturum, juftificantur, hoceft, peccataeisnon imputantur, 5chabenturpro ,
juftis, imoreverojufti funt, quiapeccataipforumnoninipfisamplius h«rent, fediti
Chrifto, fecundum Joannis fententiam. Ecce agnus Dei, qui tollit peccata mundi
Sicutautem hodie adverfarii noftri aliam juftitijE comparandEe viam oftendunt, imo
iftamjuftitiamprorfusaliamfingunt, fiquidem qualitatem efl^eftatuunt, d:nonimpu-
tationem: Ita Ifraelitse quoque noncredebant remiflionem peccatorum per Meffiam
exhibendamorbiterrarum, fed fentiebant fatis effe fua facrificia 6c alios tum cultus,
tum virtutes* Radicem igitur impietatis Propheta hic pctit, cumjubet, utfeminent
juftitiam.
Folio 249.
Sed Scriptura aliam nobis juftitiam oftendit , ea eft fcire , quod in tc nihil fit bo-
nl, «Scquodfeminispromifliolim, nuncautemexhibiti beneficio malum, quod in tc
eft, incarnetua, incorde <5c fpiritu tuoeft, 5c pertinaciterhabitat, nonimputaturi
mifericordePatreincoelis, propterunigenitum filium fuum, qui noftra peccata in fc
recepit, 5c pro iis fatisfecit. Hancjuftitiam, inquitPropheta, docete 5c abjicite ufi-
tatasopiniones, quod obedientia erga lcgcm, facrificiis & bonis moribus, impicta-
tem veftram fanare pofitis. Majus malum peccatum eft , quam ut his rationibus pofUt
fanari. Opus eft vi6:ima filio Dei , hunc colite firma fide, quod propter ipfum
Deus velitnobisignofcere. Hacfideverepurificanturcorda, nam<5c peccatatollun-
tur, <Scenafciturexfeminejuftitijealius fru^us, beneficcntia, hunc frudum metitc,
cft enim fruftus fine hypocrifi,
In Sttmma Vfat 52*
Summa unfere (^ere*f((jfeit 5eiffet auf teutfdl) Q^er^ebun^ unfer ©imben, ober tufe
6tefle5et@unt)enicf)tjured)nen, <5unDebet)ecfen, ©unbeni^tfeftenwoQtn, bartW)cnt)it
feenm ^ovte , W m ^cilisen fei« ©linDer^, \%hix^ unt) WUx^ ©linUr^. %^%x &flt>on pnD
5S& fit
194 75€Untn5^ Uv %h<^cn ju i^nmburg.
fte f)tiiig , Hi ®Ott aw^ &mbm fold;e eimt)en nic(;t anfe^en nocl; vec^nen , fonDern mgif^
fcn, i)evi)c5enun&bet)ecfetf;abentvja.
In Sum. Vfalmi 130.
^vbefennef ^o!^ i)Ov@Cftniemanf (jevecf;t fei obev fein mu(je, &uvc& ei^ene^evcPe,
^bev©evedbti(}feit, fonbevnaUeine&uvc^^nabeunbQSevgebun^ i)er@uni)en, \i\i^Ott\)<Xi
be ju ()efa(jet» 5iuf fo(cf;e gufage , unb ^Bovbt haM ev unD trollet fid; unD Joovmabnet (jan^
Sfvael , k^ foile auc^ a(fo tbun , unb (cvnen \iok>ii , @Ott \i\ bev @nat)enjiu( , unb (grlofung,
tmD3fvae( muffe t)uvc(; i()m onein, unt)fun(}nic(;t, t?on allen ^Sunben (ebDi(3 njerDen, Da^
i(l/ DUVC& ^ev9ebun(} Dev ^iinDen, (fon(l n?eve e^ nicl;t ©naDe) vec(;tfevDig unD fe(i0
ivevDen*
•
In Commema Tfahii ^i.
Ergo Chriftianus , poftquam fide juftus eft , feu remiflionem pecccatorum acce-
pit, nondebetficfecurusefte, quafiabomnibuspeccatispurusfit, fedtumdemumel
perpetuahaec incumbitludla, cumrcliquiispeccati, a quibus Propheta hic cupit ab-
lui. Eft quidem juftus & fan£tus , aliena feu extrinfeca fanditate , ut fic docendi gra-
tia appellemus, hoc eft, eft juftus mifericordia &c gratia Dei. Haec mifericordia &c
gratia non eft aliquid humanum , non eft habitus quidam aut qualitas in corde , fed eft
divinumbeneficium, quodnobisdonaturper illamcognitionem Evangelii propriam ,
quodfcimusfeucredimus, peccatum noftrum, nobisperChrifti gratiam & meritum
efte remilTum , & quod fperamus propter Chriftum in mifericordiam 5c miferationes
multas &:magnas, ficufePropheta hicdicit: Hcec autem juftitiaan non alienajuftitia
eft^ Qu3etotaconfiftitinalteriusindu]gentia6cmerum donum eft Dei miferentis, 6c
propter Chriftumfaventis.
Ergo Chriftianus non eft formaliter juftus , non eft juftus fecundum fubftantiam,
aut qualitatem (docendicaufahifce vocabulisutor) fedeftjuftusfecundumprsedica-
mentumadaliquid, nempe, refpedlu divincegratieetantum, & remiftionis peccato-
rum gratuitse , quse contingit agnofcentibus peccatum &c credentibus quod Deus faveat
&ignofcat propter Chriftumpropeccatis noftris traditum d: a nobis creditum. Ibi-
dem. Ergo cum ad locum juftitise coram Deo ventum eft , ibi fimpliciter omnis lex ab-
rogandaeft, tanquam inutilis, perquamjuftificemur, ^cnihiladmittendumeftaliud,
quam lex Spiritus , feu promiflTo , quod jEfus Chriftus eft mortuus propter peccata no-
ftra. HoceftverbumgraticE&promiflionis, quodnon exigituraliquidanobis, ficut
inlege, fed ofFerturp!enariafatisfa6tioi per confummatatn vidiman Chriftum, quae
yidima Mofi &: toti legi finem impofuit. Ideo David imperfeftam iliam legis afperfio-
nem , tam libere objicit , & petit afpergi non per facerdotem Leviticum , fed per ipfum
redemptorem Deum , ut mundetur confcientia tali mundicie , quae nive fit purior.
De Evang. i. Dominicce Adventns.
:^ab' ^ovt©evecI)tfoI5icnid;tDcr|lanDcnivevDen^on Dfv @cved)fi,afeit Damft ^JOtt
rlc&tet, tvieman nenmt Die ae(ivensc (!>evec{;tisfeit Q50>^^^e^ , Denn foCfeviilw^ nnt Der.su
un^
///. CONTRA A. OSTANDRUM. ^19;
un^ f dnic , mx tvclfe fiir i5ni bletbcn ? ^ei* f onf e iftnen auffnefcmcn ^ (go |ie aud) t)ie .!£)eiav
gen nicf)t leiDen nni(jcn, i?amit tDcre t)iefe^ ^invcitene Jf^ub , ^ufl unt) i^iebe gar tjorf e^fct , in t)tt *
a(Ier0r6lle Jurc^t unD (Sc^recfen / (5ont)ern e^foll Dic@naDef>eilTen, Damiter m^^xt^t
raac^et,
3cf) molte aucb Dag Da^ tDortlein juftus , juftitia in Dcr ©cbriffl , nocf) nie tvercitt
tcutfcj auf ben ^raucf; brad;t, i)on Der ftrencjen ric{)terlicf)en (5)cred?tic)feit. ^enn e^ bciffct
eii}cnflic5 fvom unD fn^mfctt , unD Da§ roir auf tcuffc^ fa^cn , Dcr ift cin from 9??ann , ^(i\] fa*
0ctbte©d;ri(ft, Dcr iftjuftus, rcd)fferDi^oDcr gcrecl)t,^aber Diellrcncje ©ercd;tigfeit i^Ot^
te(JncnnetDie@c&ri(ft^rn)l, <53ericf)t, oDcr ^icf;ti(}fcit»
!Darum fod Der ^ropI)et bicr alfo i)er(]anDcn merbcn , bein 5?6ni^ f ompt ju bir ^cred)t
uni) from , Da^ ijT, cr fumpt bagcr \i\i) from mad;e, burc^ ftc() jclbff unD feine ©nabe , vceig
tt)0l bafJ Du nid;t from bijl, beine grdmmi^f eit foll \m, wi^i bcin ^f;un , fonbern feine (^naDe
unD @abc , unD t)u alfo au^ i^m (jcrccbt oDer from ^ei|i
5Iuf Dicfe tvctfc rebet <^t ^^aulu^ Ovom. 5 . cr ifl adcin ^crcct^t , unb ber @erccf)f mad)cr.
ItemDiom K bie(53ercd?ti()feit ©Otfc^ ttirb im^t^angeliogcoftenbaf^ret, ba^ijf auffcuffc^,
bie Srotrifeit ©Otte^ , nemlid; feine ^m^it unb ^artnber^igfcit, baburcb er und fitr il)ni
from mad)t, tvirb im €t)an()eIio ^eprebtset , tDie bu aud; fiebell in bicfcm <2pvud) be(5 ^tt>pf)c^
Ux\, ba§ Cbrtflu^ tttib f3eprebi(}et un55 jur gromf eit ;[ baler un^fromunb(jerecl>tfompt, unt)
xoix burcb tl)n from unb (}ered)tim ©lauben follcn a^erben.
9)llixzt btefe^ ©tMein mit ^{k\\\, ^a^ m bu in ber @ef)rtffr ftnbefl baiJ ttdrtlein ^OU
,tc^ (5)ercd)tt(]feit, bag \>\x bnfftlbc \<x nid)tt)on ber felb)]<tvefenbct] inncrli(j^cn (55crcc5ti()feit (3)ot<
tc^\)er|]c/)e)l, tviebic^Japiften, aucftt^iclbeiliijer Q5(iffer geirref f)aben, bumirff fon|l bafiij;
trfci)vecfen, fonbevn tviffe, ba^c^ f)eiil nad;'^vaud;bev&d)vifft,bieau^3offene©nabcuni)
Q5^nmber(jt()fcif(550tfc^, burcbCbriftum in unr^, baoon tt?ir fiir if}mfromunbgcred)ttDcri:
bengead)t, unbf)ciffetbarumb^Otte^(55ercd)tiflfeitobergromfcit , bagnicbttw, fonberri
® Of t (te tvircf et in un^ mit (55nabcn. ©letd) ivie aud; ©Offed ^crcf , %0m ^ci§f;eit ,
Q)Otfe^ ©fdrcf c , (550fted^Borf, (530tfe^9}?unbtf)ci(i, ba§ cr inun^ tvircFetunbrebet,
\>Cil\ aae^ betveifet f Icrlid; (gf; ^aulu^ D?om. r . 3d) fcj^eme mid; be^ (gt)angclii nid;t , bcnn e^
ijlein 5xrafft(550fte(J (Dortimbicinun^tvircfctunbun^flcrcfct) sur^eli^feit, aflenbiebav*
(tn gleuben , benn c^ mirb (^Of fe^ ©ercc|)tigf cit barinn offcnbaf;ret , al^ ^c^rieben ffctet , bci:
Q)erccf)te kbit feine^ (^laubcn^*
^picflcbeflu, bag cr t)onber ©erccjti^feitbc^^laubcn^fagct, unbbicfelbi^cncnnctct
bic ©erecbtigf eit @Otf e^ , im (gt^an^elio t)crf linbi^et , (gintcmal \ia^ Evangelion Ief)rct nictt
anber^, bcnntverbasfeubt, berf;at@nabeV unbifl^crcc&tfur^Ott/UnbtvirbfcIi^.
De Epiftola in Dte Johan. Evang.
5iIfobte ©credjtit^fcit babcnnjir^cWrct, fct)nid)tanber^bcnnbcr(55Iaube, beralfo^c^
tf)an i(t. 3um erff cn , bicnjcil fiir ®0f tc^ (55eric&t niemanb beff ef)en ma^ , unb mug bcr ^cnfc&
pd) furd;ten in alle feincn ^cfen unb SBcrcfcn , fo txixbt if)n folcbe giircf)t ^a^ er ettva^ anbcr^
auffcrbcmfeincmfud^cunbfinbe, baraufcrmu(}e(t'd)bat\)cn, t)crlaffen unb beflebcn, ba^ifl
bie lautcv bfo^c ^avm&er^igf eit ©Oftc^ in (^f)riff 0 un^ fiirijclecit unt) jusefaflct , baffclbi^ m*
^ b 2 laffcrt,
faffen, fo(cf;er®(aubeunt)3u»or(id)tniaitcf gerec^tunD from fmQ)Ott, m <^t, ^miui
fa^et ,, Ofom. i ♦ ^ei' ©ered;fe njiri) feine^ Q)laubend kben.
De Evang. Dominica 4. />(?/? Pafiha..
5l5er ba^ jtc nfc^t tjerbampt n^erben / tvie bie anbern , barin mncjt aflein hie bie Untxr^
fj)cibt , ba^ fte folc^e v^traffe annemen , befennen uni) ffajjen , Me fle @unt)el)abcn , unban
€brij^um^(auben, unt) burcf} i^n QSer^ebun^ ber (gunt^en fucben , unD aIfot)ie fremt)e©e#
tecl;tigfeitbaben, welcb ijl anein gan^ unbgaube^^errn €6rijli ei^jene ^ercf , ^rafftunb
^erbienft, wefdbe^er beiffet, jum ^ater ge^em
©ie^e ba^ f)ei|Tet unl) i(] nun t)er Cftrijlen ©erecf^tf^f eit fur (^Ott , ba^ ©rijlu^ jum
QJater^e^et, t^a^ijl^, furun^feibet, au(ter(Ief)et, unb alfoun^bem ^ater mf^nct, t>a^
tt)irumfeinenn)iflen^^ergebun<3 ber@unbcn unb©nabe f)aben, t^a^ t6 gar nid[)t i(l unfer^
^Gcrcfe^ nocf; Q3erbien(]e^ , fonbern aflein feine^ (Sange^, t)m er t()Ut limb unfern n?iHen ,\)a^
l^ei(l ein fr^mbe ©erecf)ti(3fc!t, (barummirnicbt^^etbannod,) t)erbienet f)aben , nod; mrbis^
nen f onnen ) un^ cjefd^encfct unb ju eigen ge^eben , M (t'e fofl unfer ©ered^ti^f eit fei)n , baiv
burcb roir(550tt (}efaflen, unb feine liebe j^inber unb feine Srben fein. S^ad aber fofd)egCiJ
fcbencfte ©erecbtigfeit in un^fei , unb tvir und ber af^ unfer 0d)a^ mb ^tubt Quk^ trofien
fonnen, ba^()efcf)ici)tafleinburd)ben(53lauben, benn ermug/ei)onun^empfan^en unb ar0i
nommen tverben. 97u fan e^ nid)tanber^^efa|Tet merben , iueber mit bem ^erf^en , fo ftc^
J)dftanben(:^an()€f)rifli, unbfe(ii(jfid;gfdubet,, M erumbbeffefbennjiflcn^er^ebunsunt)
<2rf6fun()i)on^obunb(^unbif)abe- . ^
Bt if. Capif. Gen:.
VbsP^uIum legite&legiteattentidime, <Scvidebitisexhoclbcis aflruereeum
prseeipuum noftrse fidei articulum , mundo & Sathanae intolerabilem, Quod fola fides
juftificet^ Eidem autem efTe promiflionibus divinis afTentiri ,, 5c ftatuere , quod verx
fint.
Si interrogens an Abraham ante hoc tempus fiierit juftus, Refpondeo fuit juftus,
quia credidit Deo. Hic autem diferteidSpiritusSandus teftari voluit, quia promifl^o
eftde fpirituaU femine, ut redla confequentia ftatuas ,, ampledentes hoc femen feu
credentes in CHriftum effe juftos.
Fuit fides in Abraham eximia cum juftus deferit patriam , & fe exilio corhmit-
tit, SednQnoranesjubemuritafacere.. Ideotumnonaddit, credidit AbrahamDeo,
&:reputatum ei eftad juftitiam. Hicautemaddit, cum de coslefti femineioquiturad
Ecclefiam omnium temporum confirmandam , quod qui cum Abrahamhuic prpmiflio-
nicredunt, vere funt jufti.. Hanc fententiam in hoc tanquam maxine proprip loco
voIuitSpiritus Sandus ,. diferte Scclare proponere ,. quod juftitia nihil fit , nifi 'credc-
re promittenti Deo,
HicnuHaadgratiamprasparatio, nulla fides formata. operibus, nullus babitus
prsecedens commemoratur. Hoc autem commemoratur , fuiffe Abraharaum tum in
me.diis peccatis , dubitadonibus.&pavoribus, in fumma animiperturbatione, Quo-
mod6;igitur acquifivit juftifciaml^ Hoc foiomodo,, quod Deu« ioquitur,, (Sc Abraham
- to-
77/. CONTRA J. OSIANDRUM, 1^7
loquentiDco crcdit: Accedit aucem Spiritus Sandtus, teftis fide dignus 6c affirmat»
hoc ipfum crcdcre , lcu hanc ipfam fidem eflc jiiftitiam , feu imputari ab ipfo Deo pro
jufticia, & habcri projuftitiu. Quiaautem vcrba, quceDominusloquitur, prsecipue
refpiciuntremen fpirituale, Chriftuni, evolvit Paulus myderiumhoc, &: clare pro-
nunciat juftitiam efte per fidcm in Chriftum* In hac igitur fcntentia acq^uiefcamus ,
nec ab ea dimoveri nos f liroribus Satanse & pontificum finamus»
De verbo ( Hafehab. ) non valde repiigno five id pro reputare five cogitare ac-
cipias, Namreseodem redit, cum enim divina mnjeftas de mecogitat, me effe ju-
ftum , mihi efTe remiffa peccata , me liberum effe a. morte ccterna , 6c ego cum gratia-
rumadtione, in fidehanc cogitationemDei-de meapprehcndo,vererumjuftus> non
meisoperlbus, fedfide, qua apprehendo, cogitationemdivinam. Nam Dei cogi-
tatioeft infi'libllisveritas. Igitur cum eam apprchendo firnia cogitatione, nonva-
ga opinione <Sc dubia juftus fum» Fides enim cftfirma, 6c certa feu cogitatio feu fi-
ducia de Deo, quodperChriftum fit propitius, quodper Chriftum cogitet denobis
cogitationes pacis , non afHidionis aut ivx, Relativa enim hcEC funt , cogitatio Dei feu
promiftiO(Scfides, qua promifTionem Dei apprehendo. Rede igitur Paulus verbum
(Hafehab) reddidit per Aoj^i^g^SzS/quoetiamadcogitationemaliudit, ficutreputandi
verbum. Sienim tuDeopromittenti credis, Deuste reputatjuftum, Nequehicvel
legis , vel circumcifionis , vel facrificiorum fit mentio , quod ea Deus dignari velit ju-
ftitia, fola fuareputatio, folailla gratiae- de nobiscogitatio;, hsec facit, Daturenim'
juftitia Abrahse , non operanti fed credenti , neque autem fidei , ut noftro operi datur,.
fed propter cogitationem Dei ,, quam fides apprehendit. Scitum eft igitur , quod
Paulus fic urgetreputandi verbum , operanti inquit non imputatur merces ex gratia y
fed ex debito. Non autem operanti fed credenti in eum qui juftificat impium , impu-
turfidcsejusadjuftitiam. EtPauIoante, exoperibus Jegis nemo juftificatur* Atno-
tumeft, quiefintoperalegis, fummcsfcilicet, dcpulcherrimajvirtutes, Hse igitur ad
juftitiam nihil ne faciunt? Nihil, inquit Paulus, fed fola mifericordia, repudiatis^
omnibus virtutibus noftris, valet. Etfi Deus exigit virtutes noftras, nec vult indul-
gere nos cupiditatibus carnis, fed ferio mandat, ut eas non frenemustantum , fed
penitus mortificemus, tamen injudicio Dei non pofTunt nobis prodefre. Sunt enim
pol,Iut£e 5c contaminatCEConcupifcentia. Nifi igitur Deus avertat oculos a peccatis
noftris, imoetiamajuftitia&virtutibusnoftris, d: propter fidem, quie apprehendit
filiumnosreputet juftos, a£tum de nobiseft, Mifericordiafola, feureputatiofolanor
fervat. Eundata eft igitur hic dodrina noftra , quod juftificemur coram Deo, tantum-
*per mifericordiam Dei reputantem.
Promiflio caputeftdodrince <& principale huic adjungitur ffdes, feu, utcrarius
dicam , hanc apprehendit fides, apprehenfio autem promiffionis certa vocatur fides, Sc
juftificat, non tanquam opus noftrum, fed tanquam Die opus. PromiflTo enim eft donar
tioSccogitatiodivina, quiaDeus nobis aliquid ofFert , noneftnoftrumaiiquodopusy
cumnosDeo damus aut facimus aliquid , fedaccipimusaliquid aDeo,, idqiLietantumi
^ 5 j; per
Peripfiusmifericordiara, qui igitur promittente Deo credit, quifentiteumefTevera-
"Cem , Sc G{{e prseftiturum quicquid promiferit, hic eft juftus, feureputatur juftus.
Scripturse teftimonium hic clarum 6c indubitatum eft, quod fidei imputatur jufti-
tia , hoc eft , quod Deo credens Abraham reputatur a Deo juftus. Retinenda igitur di-
ftindio hscc eft , quod fides , quse agit cum Deo promittente , 6c ejus promillionem ac-
cipit, haec fola juftificat.
Juftitia noftra non ftat in lege 6c operibus, quia legem non pofl"umus pcrfe£te
•facerc» fedinpromiflione, quce firma & immutabilis eft. Itaque cum eumapprehen-
dat fides certa fit , <5c impletur , 5c fequitur infallibili confequentia, quia fola fides pro-
miflionem ampleftitur , quod fola fides juftificet.
HascTheologianon, utbiafphemipapiftse clamant, nobifcum nata, autano-
bis ck cogitata aut inventa eft* Tradit eam D. Paulus 6c cltat ejus teftem Mofen, qui di-
cit AbrahamamcredidifleDeo, &hoceireputatumadjuftitiam, hoc eft, reputatum
Abrahamumjuftum, miferente Deo, curacrederet promifl[ioni. Porro omnis pro-
miflioDeiincIuditChriftum, fienimabsquemediatorefit, Deus nihil nobifcum agit«
DifterentiaigiturfideiAbrahce&noftrsenullaalia eft, nifi quod Abraham credidit in
CHriftum exhibendum, noscredimus in exhibitum jam , 6c illa fide juftificamur
omncs»
In 20. Cap. Gene.
Deindc certam fpem habet in juftitia Dei, hoc eft, in mifericordia ejus.
W EPISTOLAM AD GALAT.
Articulus autem juftificationis, qui eft unicumprEefidium noftrum, non folum
contra omnes vires 5c doloshominum, fedetiam contra portasinferorum,iseft, fola
fideinCHriftumfineoperibus nospronunciarijuftos(Sc falvari.
Eft itaque Chriftianajuftida imputatio divina pro juftitia, vel ad juftitiam propter
fidem in Chriftum, vel propter Chriftum. Non autera eft inanis fpeculatio, tradi Chri-
ftum pro peccatis meis, & fieri maledid:um pro me, ut eripiar ex morte asterna. Ita-
que apprehendere illum filium <5cincorde in illum credere (quod donumDeieft) fa-
cit, quod Deusreputetillamfidem;, licetimperfeftam, projuftitiaperfe^ta.
Ex his patet :, quomodo fides fine operibus juftificet , & quomodo tamen nccef-
fariafitimputatiojuftitise, peccata in nobis manent, quse Deus maxime odit. Ideo
propterillaoportetnoshabere im"putationem juftitix, quaenobis Gontingit propter
CHriftum, qui nobis datus , (Scanobisfideapprehenfuseft.
In Efaia Cap. 6q.,
Juftitia coram Deo eft, non hoc vel illud facere aut pati, fed illuminari per
CHriftum JEfum , Et agnofcere atque fcire, quod lit falvatornofter, qui fua morte
nos a morte & peccatis redemerit. Hsec juftitia in verbo oifertur & fola fide accipituo
quac a fentitur verbo 6c credit fe juftum effe morte & merito CHrifto.
Fiducia mortis CHrifti, debemus fentire^Scconfiterinosjuftosefle. Hjcc igi-
tur
///. CONfHA A. OSIANDWM. 199
tureftjuftitianoftra, qua coram Deo jufti fumus, longiflime extra nos, extra omnia
opera , ^ cognitiones omnes fita.
In 45. Cap. Bfaitg.
Idololatria efl fperare ex operibus iuftitiam , que per folam Hdem in CHrifti
mortem contingit. HiEC noftra cft juftitia, quod CHriftus laboravit. HujusChri-
ftifupplicium proomnibus peccatis fatisfecit.
3m iScmion t?on (Jt^riftn^cr (Bcrccl^tigfcif unt) ^Bcrgcbnng
Dct ©miDcn»
!^a^ iflnuMe, fo man mft97af)nien f)ei|] ©Cf te^ ©nabe obcrQ3er^ebun.ciber(^un^
t)c, bat)on €;&ri|iud in Mefem unt) alfen ^i^annefien faoct/ tveicf?ed nid}t eine ti't)ifd)c , fon^
t)Ctnf)imnififd)c©ercd;tic)feit, nid[)t unfer^ ^5"»^ <^t)er Q3erm6(]en^ i|], fonDern ©Otte^
^ercf unt) ^cfd!)encf.
S^arumb fofl bicfc li\)\i (}efa|Tet tverbcn, ba§ nian^ gdn^fid) bafiir l^afte, ba^ unfere
Jrdmmiijfeit fiir ^Q^ii fjcijfc ^crcjebunc) Dcr ©unbcn.
J^racjeliu mo^cr ftc fommcn, oDcrjvoL)urd)pcertt)orbcnfeiy ^ntn?ort. !^ar}cr fotfit
fic, Da 3^|ug C^prijlu^ ©Ottcd @o5n t)om J^immel fomnicn unb ?0?enfd) morDcn , fiir
unfcrc @unbc cjcfittcn \)0X , unt) gcjlorben i(}. S5a^ i(l i)ic Ur|ad;c, Wo ^xKiiX unbi)er (Scf)a$,
t)urd) n?eld)cn , unt) umb iDcfd/c^ n?iflen , und t)ic Q3cr()ebutts t)cr ©unt)c unD @0?^e^
©nat)c c)cfc()encfet i(t.
HcEC pauca teftimonia ex fcriptis D. Lutheri recitafTe contenti fimus, in quibus
fatisdeclaravitftiamfententiamdefidejuftiHcante perfpicue & evidenter, incitatislo-
eisextantdefinitiones> quid fitjuftitia, quidfides, quacoram Deojuftificamur. Jufti-
tia noftra dicitur remiftio peccatorum. Cliriftianliiabentalienamjuftitiam, quxtota
eft CHrifti opus (5c meritum, quod vocatireadPatrem.
CHriftiana juftitia eft iiiiputatio divina ad juftitiam propter fidem in CHri-
ftum, proindubitato liabeatur, juftitiam coram Deo efTe remiflionem peccatorum.
NonpoteftefTe alia juftitia, quam quod peccata , quae liabenius , non imputantur,
Haeceftnoftrajuftitia, quodCHnftuslaboravit.
Clare citra ambiguitatem definit, qui fint jufti, nemo juftus eft coram Deo,
nifi pergratiam, &peccatorum remiflionem. MifericordiacScgratiaDeinoneft ha-
bitus aut qualitas cordis , fed divinum beneficium , quod credimus peccatum nobis es-
feremifTum. Juftifumus, quia peccata qucehabemuS;, nonimputanturnobis. Ho-
mo non eft formaliterjuftus, fedrelative, refpeftu divinae gratice tantum, (Sc re-
miflionis peccatorum.
Non minus perfpicue definit, quid fit fides, qua juftificamur. Fides eft pro-
millionibusdivinis afTentiri&ftatuere, quodverxfint, eft certa fiducia, quod De-
us per Chriftum fit propitius. Fides apprehendit promiflionem, Apprehenfio pro-
miilioois vocaturfidesd:juftificat. Fides, quee agitcum Deo promittente & ejus pro-
miftionem accipit , haec juftificat. Sentire debemus nos juftos effe iiducia mortis
CHrifci.
Ha-
„ •- _
Habes in recitatis teftimonis 6c definiiionibus perpetuam , dilucidam , ac certam
fententiam D.Lutheri de juftitia fidei. Non citamus tantum excerpta qusdam «Sc
rnutila, fed allegamus (Sc in paucis citatis locis proponimus integram ejus dodrinam
peromnia fibi confentientem» Perpetuo ubique ille urget repetit&incuJcatilJaipfa,
quseOfianderreprehendit, Fidem elle noftram juftitiam , fidem eire fiduciam mife-
ricordiseDei, feu promiffionis, Deum pronunciare juftos , Fidem inCHrifto reputa-
refeuiniputareprojuftitia: Citatinhuncfenfum Pfalm. 52. Beatusvir cui nonim-
putavit Dominus peccatum, conftituit fidei juftitiam in obedientia, paffione, mor-
te & meritis CHRISTI.
Magno fludio pr^Ecipue laboravit in illuflrando articulo juflificationis, haud
dubie i Deo ad id excitatus. Hunc inprimis Ecclefiis 6c eorum Dodoribus commenda-
vit , ut in eo cognofcendo potiflimum operam collocareut , 6c fludio fibi haberent hu-
jus doQirince lucem confervare , ne efFufis tenebris obfcuraretur.
Acceperunt Ecclelise noflrae ab illoex fcripturaintegramdoMnamdefideiju-
ftificatione. Pleriquenoflrumnonexlibristantum, fed viva voce perannosaliquot
audituaccepimusexpHcationeminhaspartes, quiecaputefinoflrasreligionis. QH'^
inreliquispartibusexflruttisfuperfundamentum integrum firmumque confiflit, fi il-
ludvacillat; Quideritaberrorefyncerum, fi noncaret errore fidei juflificantis do-
^rina? Quid reliqvum hpbent ad defenfionem contra iniquos accufatorcs, infimu-
. lantes de hierefi & erroribus in reliquis partibus do&inae, fiEccIefice noftrseindefiniti-
onejuflitia^fideierrorisdamnantur: Certenon tam eas fufpedlas facit, quam fugil-
lat 6c traducit in toto negotio , 6c omnibus partibus inflauratse religionis quisquis eas re-
prehendife, in definienda juftitia fidei per annos aliquot in errore hsefifTe. Qua in-
juria ut non tam Ecclefise, quam CHrillus earum dodor & gubernatur laeditur gra-
viflime: ita non fegniter, depellenda &arcenda efl.
Quamobrem pro noftro officio noftram operam ac fidem praeftitimus in refu-
tanda injufta fugillatione Ofiandri. Noftram fententiam placide , modefte, Sc fyn-
cere explicare conati , abftinuimus non foium ab infe6tatione, fed etiam ab acriorc,
jufta tamen reprehenlione. Rationem confutandi ita inftituimus, ut potius confir-
maremus veritatem noftrae dodlrince, quam utfumeremuslaboremindogmatibusno-
vis convellendis , quaeilieaftruit. Noftrieenimpartis fententia confirmata, contra-
diftoria everfa collabitur.
Nec confilium nobis fuit perfequi difputationes ab illo introdudas, nec quseftio-
nes obje£las operofe difcutere , & ad fingulas refpondere : Sed melius nos tempus &
operam coUocare exiflimavimus, ficompiedteremurtotum corpus brevi compendio,
& ardine contexeremus j quas conjun£ta funt cum argumento dcmateria f idei juftifi-
cantis. Idque has ob caufas, partim, ne vel ipfi ingrederemur, velledtores indu-
cercmus in labyrinthos perplexos^, neve materiam fubtraduri contentionibus, am-
pliorem, fubminiflraemur : partim, ut prsecluderemus viam calumniis injufte laxan-
tibus noflras Ecclefias , quod in his non integre tradatur dodrina de juftif icatione :
partira , ut faceremus ejus copiam reftius dc totius rei controverfia judicandi.
Prin-
///. CONTRA A. OSIANDRUM, aoi
Principiotradavimusdefinitionem, cum nominiS:, tum rei. Juftificare fcri-
pturse uiitato ¬orermoncdicitur, pro juftum pronunciarefeureputare. Deusim-
piumverejuftificat, non per inlia^rentem 6c infufam juftitiam , five accidentalem,
fed imputando <Sc donando merita CHrifti, & remittendopeccata. Juftificatio eit
remiftio pcccatorum. Juftificari eft remitti peccata, ea nonimputari,acondemna-
tione peccatornm abfolvi.
CHriftus perfedc implcvit legem, confummatamPatri prceftititin omnibus obe-
dientiam , illius obedienthi in omni vita , in operibus, 6c paftionibus ejus integra ,
fanda, «Scperfeda, eft noftra juftitia, Sua obedientia, fub fanguine <k morte nobis
meruit juftitiam , remiftionem peccatorum , <5f a^ternam falutem» Clirifti merita cre-
dentibus in eum imputantur , & donantur pro juftitia.
Deinde didum eft de caufa efticiente juftificationis primaria, quia Ofiander
commifcet caufam, (Scremefteftam, proceditacaufaadopusipfum. DifputatDeum
juftificare, 6c quod idem eft, CHriftum juftiftcare fecundum divinam naturam, 6c
concluditDeieflentiam eftejuftitiam noftram , eaquenosjuftificari, nonfaneuine 5c
inorteCHrifti. Ponitcaufam juftificationis principalem pro re cffecta , & aftirmafc
Deum, feu CHriftum , juftificare divina fua natura , 6c removet a caufa efficiente huma-
namnaturam, (ScCHriftihominispaflionem, merita obedientice <Sc mortis ejus , qusc
negat efte juftitiam noftram.
Nos contra adferimus , CHriftum, Deum 6c hominem, juftificare. Redem-
ptor nofter, verusDeus, (Sc homo, juftificat remittit peccata, fandificat, <Sc falvafc
fuapaffione, ficut Paui.Rom. y, clare adfirmat, juftificamur per fanguinem CHrifti,
&apudEraiamCHriftus dicit, felabore^c paflionefuadelerenoftrasiniquitates. Nam
pr^emittit promiflioni, Ego, ego deleo transgrefliones tuas. De labore fuo inquit,
Tu mihi laborem fecifti peccatis tuis.
Minifteria & beneficia redemptionis & juftificationis funt fcotius perfonseCHriftl
non fecundum alterum tantum , fed fecundum utramque naturam cuique naturse in per-
fona CHriftiitafunftribuendafuapropria, neejusbeneficiainredemptione, juftifica-
tione, & fanOiificatione , diftrahantur, nedentur alteri natur^, alteri adimantur»
De CHRISTO homine ejusque labore, obedientia, fanguine 6c morte aliter judi-
candumeft, quamdcquocunquealiohomine, ^cdeobedientia, fanguine, <Scmorte
ejus, qui tantum eft homo. Fide vera confitemur, CHriftum efte Deum 6c hominem,
jam quia Deus eft , non homo tantum, CHrifto homini 8c ejus fanguini tribuuntur hjec
opcradivina, etiam fecundumhnmanamnaturam, Quod fanguis ejus delet peccata,
Quodmundat a peccatis , Quod fandtificet , Quodmors CHrifti hominis morfcem
perimat&c.
Adjecimus hoc loco , qua ratione juftitia fidei in fcriptura appellattir Dei juftitia
opponitur ea hominum juftitiis, operibus, paflionibus <Sc meritis, nonopponitur
CHriftiobedientiiEacmeritis, quin potius, quia hxcDeus impufcat, donat adjufti-
tiam , eaque fola valent coram Deo , juftitia Dei dicuntur.
Porteadeexterno&internoverbo, acde fide dicendumfuit, cum verbum 6c
fidespertineant adefficienCescaufas, fintqueDeiordinaUmedia, organafanaa, 6c
£( effi-
201
23cl^5mti5g t>ev 2^ircl)eft 5« ^am&urg.
efficacia, quibushominesjuflificantur&falvantur, <5c confeflio Ofiandri imminuat di-
cnitatem prtedicati verbi, fijamque efficaciam ei detraliat. Quse de externo verbo ha-
bet fcriptura , Ofiander trahit ad verbum internum , fingit diftindionem externi dc in-
terniverbi, ut adferat, homines juftificari efientiali Dei juftitia, ideo falit exverbo
externo vehiculum adducens efientialem juftitdam , qux fit internum verbum , habi-
tansincredentibus.
Sed cum aglt fcriptura de minifterio Evangelii, (Scdeverbofidei, commendat
nobis illud unum Evangelii verbum, quod promifit Deus de filio fuo JEfu CHrifto, quod
Dei promifliones de noftra falute annunciat, 6c eft virtus Dei ad falutcm omni credenti»
FidesexiftitexverboDei, eftque cognitio 5c- adfenfus , non funt verbum internum,
quod fit divina efiTeatia , fed funt ipfa fides 6c fidei partes. Porro fidei objedum CHri-
ftum effe, 6c eum fide apprehendi. Ita fuo modo Ofiander difputat , ut novum ftatu-
at, &afcriptaraaUenumdogmade fide. Adfirmat enim., fidemCHriftumapprehen-
fumefirentialiteradducere, &: inhabitatione divinaj naturie juftificare. Contra effen-
tialemapprehenfionem nos hsec adferimus, fidei juftificantis objedum eft promiflio
de femine mulieris conterente ferpentis caput, tollente malediclionemper crucem,
dumfirpeccatum, &;maledi(5lum , benediceate&juftificante per fanguinem fuum.
Juftificantur homines fide apprehendente CHriftum pafTum pro peccatis mundi
5crefufcitatum, nonfideincIudentedivin^enaturKeflentiam, FidesinCHriftumjufti-
ficat, qu^apprehenditmeritaCHrifti, &beneficiainipfopromifi:a, EvangeliumprK-
dicatCHriftihumiliationem, crucem, vulnera, fanguinem, mortem, Perharc 6c in
his promittitjuftitiam , remillionem peccatorum & falutem.. Huic praedicationi fides,
credit & in promiftionibus Evangeiii accipitpartaperCHriftumtradituminmortem,
falutisieternaebona,.
Poft hsec accedimus ad effeftus juftificationis ,. inter quos ponimus inhabitatio-
nemDei,, «Scinnovationemliominisjuftificati. OfianderexhabitationeDeifacitcau-
fam eificientem , Scremipfam, contendens, quodinhabitationeDei effentialijuftifi-
cemus, eaqueiltjuftitiafidei, Itacommifcetcaufas&eftedus.. Atnosdifcernereo-
portet & fuo loco relinquereutrumque caufa prxcedit, eam fequitur effe6Ius, prius eft
juftificari, pofteriusefttempIumfieriDeiinhabitantis, fideDeuspurificat corda, pec-
cataremittit, mundatosapeccatis, confecrat fibi intemplum. fandum <Sc habitatin
juftificatis. Inhabitatio Dei non eft ipfa juftitia , fedquos Deus juftificat , in his habi-
tationemfibifacit^^templumfuumhabet. ^
Ita innovatio efFedus eft, non caufa juftitise. Novitas- autem illa inchoata in ju-
ftificatls continuatur per totam vitam. San£ii non pr^^ftant integram Sc perfeftam o-
bedientiam legi , haibent fuas infirmitates , defedtus 6c vitia & fiibinderenovantur 6c
fanftificantur. Quia itaque obedientiaimperfeda eft,. non funt jufti fua novitate, non
charitate, nonaliis virtutibus , fed perpetuojufli funtgratia «Scremiffionepeccatorum,
per fidem in mediatorem JEfum CHriftum.
Hiec de inhabitatione «Scinnovatione aliquanto fufius declaravimus, utfieret
manifeftum, quo fenlu (criptura loquatur de inhabitatione Dei, & quod effeaus fit con-
junaus cum juftificatione, nosque.inhabitationem Dei & innovationem non feparare
ajufti-
///. CONTRA A. OSIANDRUM, 205
ajuftificatione, fed cumeaconjungere, diftindetamen, ne inter fe commifceantur
caufa<Sceffe£lus, necalterum in alterius locum conftituatur, necjuftitiaad fcribatur
novitati , obedientix 6c virtutibus hominis , ied tota CHrifti gratias 6c meritis accepta
feratur, nereddaturincerta, fi fentiendum fit , inhabitationeDei, novis qualitatibus
veladionibus, quasinfanftisoperatur Deus, juftititeperfedionem continere.
Poftremaparsnoftrifcriptiattingitfinem, adquemtendunt omnia, quse Deus
ex immenfa charitate impendit in perditi generis humani redemptionem, per filium fu-
um , miftlim in mundum , traditum in mortem crucis , refu(citatum 8c exaltatum fuper
omnes coelos» Paulus fcribit Rom. g. Deum, qui fiiium fuum dare dignatus eft, omnia
cum illo dedifte, Hcec bona in hac vita apprehendimur 6c poflidemus fide 1 fpe expe-
damus, inalterarevelabuntur, eo confervatur nobis perfeda gloria 6c fruitio, fin-
cero & inenarrabili gaudio redundans.
Hxc in fumma noftra eft doQ:rina ex verboDei de juftificatione per fidem inChri-
ftum, hxcnoftraeftfententiadelibroOfiandri. Exquaperfpicipoteft, inquibus,&
cur ab illo diftentiamus. Nunc breviter ex oppofitio addemus ejus dogmata , propriis
ipfius verbis recitata.
Ab orthodoxse fidei do(3:nna (Sc regula veritatis , quas eft Scriptura fanda, has ad-
fertiones Ofiandri diftentire judicamus.
Juftificare impium, non eft eum pronunciare feu reputare juftum.
Juftificatio non eft remiftio peccatorum.
Graviilime errant, quiteftimonioPfalm. 52. volunt probare , juftitiam nihila-
liud effe , quam remiftionem peccatorum.
Docentfrigidiusglacie, qui docent nos remiflione peccatorum rcputari juftos.
Obedientia CHrifti nos non juftificat.
CHriftusnoneftjuftus, quialegemimplevit, fed quia abasterno juftoPatreju-
ftus tilius natus eft.
Nusquam legitur in Scriptura, impletionem legis & mortem CHrifti efte jufti-
tiam noftram.
CHriftuseftjuftitianoftra, fecundum divinitatem fuam*
Juftificat nos effentiali fuajuftitia, nonfanguine, nonmortefua.
CHriftus eft fapientia noftra fecundum divinam , non fecundum humanam
naturam.
Omnis juftitia aut eft divina juftitia Sc efTentia Dei, autefthumanajuftitia, 6c
qualitas creata, nullo autem modo a£lio aut pafHo.
Juftitia propriJE dicitur, quodnosmovetadjufteagendum, <5cfine quo necju*
fti efTe^nec jufte vivere poffumus.
CHriftus paffus eft ante amos i foo. ideo proprie loquendo ,pafIio ejus non po-
teft efle noftri juftif icatio , fed tantum redemptio & fatisfaftio pro nobis. Nam qui ju-
ftificaridebet, eum neceffe eft natum efTe <Scc.
Ideo CHriftus nos , qui jam vivimus 6c alios ante noS;, per impletionem legis
mortem & paffionem fuam ; nonjuftificavit, fedredemptifumusabiraDei, morte&
inferno.
g C a Hkc
ao4 25cl5tttHug Ut T^itiS^m $ti ^^mburg.
Hsec&aliaparadoxa, quse Gum hiscohaerent, meritorejiciuntur, cumadlertor
caftatuensde fuo contra fcripturam lov-^uatur.
Rejicimus prceterea vioientas interpretationes , (ive conlidas glofTas , quibus
miris modis transfbrmat muita infignia didla fcripturse, 6c corrumpitomneslocos de
juftiHcatione fidei locum i Cor. i. CHriftus fadus eft nobis a Deo fapientiacSi-juftitia
ad efTentialemjuftitiam, detorquet, fapientiamcScjuftitiamexponitdeaeternoverbo,
feufilioDei. Ettamenclariflimeelucetexverbis Apoftoii, quod loquitur, de prce-
dicationeEvangelii annuncians CHriftum crucifixum, 6c de cognitione CHrifti hu-
miliatiusqueadmortemcrucis* Namdicit, quidCHriftus nobis faitusfitper crucem
& mortem fuam, nempejuftitiaj fapientia, redemptio.
IndefinitioneEvangeliiqujElegitur i.CapiteadRomanosvirtutem feu potenti-
um, quacredentesfalvantur, inteliigitverbuminternum, hoceft, CHriftum filium
Dei. Locus Efa. f 5 . de cognitione Chrifti vulnerati propter peccata noftra, qua juftifi-
camus, novo gloffemate depravatur, additenimhanc expofitionem. Noscognofci-
mus CHriftum per verbum , quod eft divina ejus natura. Eodem detorquentur veiba
CHriftiJoan. 17. Hoc eft vita a^terns, utcognofcanttefoIumDeumverum&c. Ad-
ditilie, Chriftusjuftificatnosfuicognitione, patetquodjuftificatnos divina flia natura,
quse eftverbum«kvita. Rom. 10. juftitiamfidei, quaedicit ne dixerisincorde tuo &c.
Intelligitverbum, filium Dei, Paufus loquiturde verbofidei, quodpropeeft, inore
^cincorde noflro*
VimfacitverbisCHrifti Joan. ^. Caro mea vereeftcibus, admonens, intelli-
gendumefTe CHrifti divinitatemincarne 6c fanguine, cum dicit, carnem fuam effe
cibum. Item i Joan. i. In verbis Apoftoli, fanguisCHriftimundatnosabomnipec-
cato, fanguisillifignificatdivinitatem infanguine. .
Pra^terimus aliascorruptelasjmiffasfacimuscavillationes, calumnias, novasde-
finitiones oc diftincliones, non convenientescumprceceptoPauli, qui nonfolumfe-
care, fedredefecare verbum Deoprxcipit. Namcumnonfecatur rede, novis di-
ftinc^ionibus obicuratur linceradodrina, quales multas fcholaftici eommenti funt.
Prcedifta non recitavimus animo cuiquam iniquo, nec unum verbum , nos hic
fcripfifte vere teftamur , coram Deo , ftudio carpendi aliena 9 aut traducendi quenquam
fed tuendi veritatem ilfefam , &c fraterne admoraendi , fl quis a redto ueficxerit , ut in
Viamredeat, fincere & candideagimus caufam longe maximam de parte doftrinJE,
qua fubverfa alia integra confiftere non pofTunt.
Acviciffimpetimus,. utquicunque noi^raiegerint, in judicando xquos &can-
didosfeprJEftent, Et adhibeant in confilium non adfedus non propriam fapientiam
fuam , fed verbum Dei in genuino fuo fenfu inteliedlum. Non domo allatas , fed inde
fumptas fententias pronuncient.
Quodfitumerit, quod difpliceat, ^ non abs re effe videbitur , cur quasdatn
non probent, ingenue nos admoneant, additisargumentisac rationibus juftis exDei
verbo, cujus &:judicium 6c cognitio in caufas , qux pertinent ad integritatem rellgio-
Dis, accipinius a monitoribus non iniquis, uti dignum eft, animis gratifHmis, qua:
meliora
IIL CONTRA A. OSIANDRUM. 20 s
meliora fuggerint, redius ea perfpicientes , inquibus aiii, etli intentiiniucem, ut
homines tamen, alicubi impingunt.
Nos in argumento caufe gravidimJE Sc compleftentis per multa qu^dam ccntra-
dius, qucedam non ita munita, udque fcripfur.us, quod necefle fuit nos facerci ni-
fi nimia prolixitate in refpondendo nos ipfos aliosque fatigare noluifiemus, ad quce
explicanda 6c probanda nos ultro ofFcrrimus, fi id a nobis bono requiretur.
Dominus nofter JEfus CHriftus Spiritu fuo fandto regat omnes vocatos adEc-
cleficE fuxconfortium, ut cauti <Sc prudentes nusquam averitatcadulloserrores de-
fleftant, 6c eam det mentem, ut ubi ab ea difcerint fedudti veliniidiis Sutana?, vel
rationisfuaepricpofterafequentiam vocem revocantiseosmonendo velarguendo ad-
mittant, acin eaperfiftant irreprehenfibiles fuo & totius Ecclefice bonoadDeiaeterni
gloriam Amen,
CATALOGUS ILLORUM;
qui huic Confeflioni fubfcripferunt
J O A N N E S iE P I N U S.
Dodlrinam de juftificatione hominis , comprehenfam in hacnoftraconfefllo-
ne, abeotempore, quo Evangeliumfalutisnoftr^einSaxonia illuxit, fideliterinno-
ftris Ecclefiis & fcholis explicatam efle , 6c adhuc fecundum regulam orthodox^ fidei
ex fcriptura fanfta integram. proponi, eamquenosetiampofteris noftris, Chrifto ad-
juvante, quafipermanus, tradituros effe , utfincera6^ incorrupta conferveturapud
eos, nosque opinionespngnantes cum Prophetica <Sc Apoftolica dodrina, cum qua
noftramConfeflionemconrentire judicamus , damnare oc damnaturos effe , ut in die
Dominifideles reperiamur : Ego ^pinusmeoautographoatteftor; Hoc ipfum etiam
ceteri Dodores Hamburgenfis Ecclefise fubfcriptione fui nominis ordine confte-
ftantur*
^oachimm Weflphalm , manufuafubfcripfit, '
^ohannes Hcogelke, manu fua fubfcripfit.
Theodoricm Phrifitis , manu propria fubfcripfit^
'Johannes E(2tker y propria manu fubfcripfit. v
Faulus van Eiizen 3 propria manu fubfcripfit.
Henricm Hertuvich , propria manu ilibfcripfit^
Mmhias Krosgherus y manu propria fubfcripfit,
^ohannes FUnnme , manu propria fubfcripfit,
■Servatim Eggerdes, manu propria fubfcripfit.
SehafiianiLs Friedach 3 manu propria fubfcripfit,
Georgim Tappim 3 manu propria fabfcripfit.
ycm^&w/^' I)^^t'7f^r^ xnanupropria fubfcripfitr
2o6 ^eUntnii^ bcx l^irdbett $u ^mhm^. IIL CONT. A. OSIAND.
Nicolaus Barflwann , manu propria fubfcripfit.
Conradus Geriacij manu propria rubfcripfit:.
Meynhardm Krager^ manu propria fubfcripfit.
Alexander Moppenfis , manu propria (ubfcripfit.
Hubertus Bylant , manu propria fubrcripfit.
^ohannes Vordis > propria manu fijbfcripfit.
//^rw^wm/^ 'tor/V/f :, manu propria fiibfcripfit.
Joachimus Magdeburgius Gardelebenfis. manu propria fiibfi:ripfit.
Ego Friedericus Henniges Ecclefi^, qu£E eftin civitate Lugeburgenfi, Supe-
ritendens hoc manus mtx fcripto teftor , me atque ceteros ibidem verbi Dei miniftros
de hominiscoramDeo, juftificationefemper ficdocuifte, adliuncufi]ue diem, ficquc
Deo juvante per Chriftum dofturos , in eaque dodrina per omne vitse tempus perman-
fi.iros: Cum adeo eertumfit, utnihilcertius, hanc dodrinam nonhominis, fedDei
efl^e , ex verbo Dei fiamptam & in verbo Dei f undatam» Quare 6l ego , & Paftores ,
ac verbi Dei miniftri noftrs Ecclefis fingli , quisque fiio ordine , huic dodinnx 6c
fcripto fiia manu fijbfi:ripfimus.
Cajparm Rcsmeshagen , manu propria fiibfcripfit.
Gerhardm Herberdinck , fubfi:ripfic manu propria.
Johannis Lampe , manu propria fiibfcripfit.
Martinm EckMarch , m^nuT^xo^x'\2L^Mcx\\i^\t.
Hermannm Holtinus , manu propriafiibfcripfit*
Evaldm Turouu i propria manu fiibfi:ripfit.
Guilhelmus Santphurdius , manupropriafubfcripfit.
Mattheus Riidolphm, manu propria fijbfcripfit.^
Antonius Wippermannus :, propria manu fiibfcripfit.
Simon Brujio IJratislavienfis , manu propria fiibfcripfit.
'JohannesLinus 3 manu propria fiibfi:ripfit.
ImprefTuiii Magdeburgi apud Michadem Lotdierum, Cal.
Janua. Anno MDLIII.
• * c
SEN-
SENTENTIA
MINISTRORUM CHRISTI
IN.
ECCLESIA LUBECENSI, HAMBURGENSI,
LUNiEBURGENSI ET MAGDEBURGENSI, DE COR-
RUPTELIS DOCTRIN.E JUSTIFICATIONIS ,
QUIBUS ADSERITUR.
BONA OPERA ESSE NECESSARIA AD SALUTEM.
ITEM^
NEMIMEM UNQUAM SALVATUM ESSE SINE BO-
NIS OPERIBUS,
ET
IMPOSSIBILE ESSE, QyENQUAM SINE BONIS OPE-
lUBUS SALVARI.
A&orum if.
Et quidam qui defcenderant a Judaea, docebant fratres :: Nifi circumci--
damini fecundum morem Molis ,, non poteftis effe falvi,.
Sententia definitiva Concilii Apoftolici , de ibla
fide falvante.
Quid teritatis Deum, ut imponatur jugum fuper cervices Apoftolo-
rum, quod neque nos V neque patres noftri portare potuimus , fedpergra-
tiamDomini noftri JEfuCHriftiy credimus nos falvosfuturos; quemad-
modum & illi l
Lutherus fuper GaK
Pfeudo apoftoli dbcuerunt pr^ter fidem In Ghriftuni t opera legis di-
vinas neceffaria effe ad falutem;
208
) o cm-
P R yE F A T I O.
/ JS Morte reverendi patris D. D, MARTJNI LUTHERI, pi^ memori^, vartae
' /j hacieuus turhae , errores , dijjcnfionesperEcclefiamChrifii grajjataefunt , eam-
UM. ^ue miferabiJiter /acerarunt ^ vafiarmit j Quas minui aliquando tandem , (^
0* toUiante omnia fummis votis precibufque aDeoboni omnisfonte contendendum, ei-
que rei pia remedia adhihenda efjent.
fyijjenfivnum porro ifiarum caufam, culpamqiie nohis perfertim mihi lUyrico
quidam trihuunt. At qtiam vere faale ipfa res controverfiaque fatis jam Deihene-
ficio iUuflrata indicat. Nam cum ante paucos am^os furnmus efifet confenjiis , con-
cordiaque in Ecclefia Dei, Antichrifimque ctmi fiuis mancipiis per Concilium ^lnte-
rim populo Dei immineret , eumque etiam non fegniter oppugnaret : utriusque no-
ftrum ardentia vota i^ confiUa fuerunt , etiam primquam nohis wutuo veffacie
vel nomin^ fohim noti efjhnus , ( ut multi quoque adverfarii ncfiri probe no-
runt) ut omnes pii concorditer ^ unanifniter , velut infiru&a acie mutuo feprotegen-
tes cum Antichrifio , ejusque Synagoga confitgerent , hoc efi, inagnita , recepta^ con-
fefjlt, fj jam vi^lrice CUrifiiveritate , confianter perfeverarent , crucem Dotnini,
quantumvis gravefn y oh ejm ccnfeffioncm humeris ipformn impofitam , patienter fer-
rent : Seque in ea portanda ^ quacunqiie re&c pofjent ratione , fnutuo adjuvarent ^
fuhlevarcnt. Denique communes ^ ardentes ad patran coelefiem cxercituum Domi-
num preces funderent y ut lahantem veritatem ^ Ecclefiam , ipfie defenderet ac tiie-
retur. Nam ea ratione Ecclefia Deifemper pugnare contra Satanam , ^ irnpicsfolita
efi 3 ^ efje fuperior.
Etmi confiigendi cum impiis rationem, cumplccriquepii omnes proharent > me-
Uorem nullam cernerent , ?nediocriter demqiie ad pugnandum efjent parati , ac tan-
tum cohortationem , fignuriique pugnandi a ducihus cxfpeciarent : Ecce adfunt quidam
fu?mni duces y quorum mimiis fuerat j confilio ^j jnanufios adjuvare , qui mox negant
quicquam opus efie tali pugna ^.fehahere cxpcditum confilium 3 quo finguli corporali
fimul i£ £tern(S vit£ confulere re&iffime poffmt , imheciUiores poffe pie multa fimulare
l^ diffimulare 3 cederehofii, i£ fortunce adverfiS , ohedire Antichrifio 3 ejufque Eptfco-
pis 3 cum eo fefein reVtgione confor^nare 3^c. Quodfi quiStoici, duri^ rigidi(}pr£-
fra&i 3 fihifortes efie videantur , iUifane foli conjiteayitur fuopericulo 3 folifuo damno
pugnent 3 nec alios fecum in difcritnen addiicant.
lUud vero confiUum veree^Jog yir,KQv^ ccntentionis pomumfuit 3 titetiajii oratio
in Ifinderi promotione recitata ia appeUat. Na??i nuUum aurum nuUique adamantes
mt carhuncidifulgentin veteris Adami octilis , pcrinde aciUud confiiium quod ratio-
nemfimulplurihus dominii nempe ventri 3 mammonae in Chrifioferviendi commovfirat :
Quod
IK CONTRA MAIOREM. 209
Quod.fimul Dei ^ DiaboH , impiiqaepacem mundi polticetur , quod deniqut prafentis
futurdzque vit£ fklicitatem offert. Ouare , eo contentionis pomo in medmm projedo »
miferaUlisacieipiorum dt/Jipatio perturbatioque exoritur.
Cohortes aliqu<e prurfus ad hoftes transfugiunt. Alite aliter fe cum Antichrift$
conformare > a/usque conditionihtufc ei dedere occipiunt , ali<s cundantur incertts quid
faciant^ diim Tragcedidi buimexitum exfpeBant , alitedenique cognofcunt totum iliud
confdium dodrinae ^ Eccle/ia perniciojum , Deo vehementer improbari, dolent , ge*
munt 3 nectamenqtiomodo eimalorejiftant norunt.
Nec adverjariifihifuxquefortun^intanta occafione defunt , fed alacres in me^
diam aciem irruunt , ftgrnunt , jugulant , fugant , capiunt , nec nmltumabeft, quift
erediiinjiauratisqttetibiquefuifimpietatibus totum exercitum Chrifti , religionemqMt
penitus deieant. ^ -
Ihifims ^ quidam alii gregarii milttes exercltiu Chrifli animadverfa confiHt
ejusfraude, id coram ommbfis reprehendimus , omnerde pericu/o confi/ii monuimiis ,
omnes adinftaurandam aciem conjungendosque ordinesfuftiyiendum ^ frangendum im-
petum Antichrifti cohortuti fumtu ^ fiquoqueignavos^ cun6lahundos , timidos atit et-
iam adhojiem transfugientes nonnihil ohiurgavimus , ^ utcunque quorundam manipu-
lorum animos confirmavimm , ut concorditer Antichriflo repugnare inciperent, furo-
rem i^ rabiem nonnihi/ reprimerent : Num difcordi^e disjundimisque acfchifmatis cau-
fa in Ecc/efia Dei dici vere pojjurmu aut debemus. Quin nos conjun&ionis ejf/agitatO'
res , exadoresque peneimprobifuimiis , maximo noftro pericu/o^, tum cum tanta ejfet
in omnihmfere trepidatio animorumque confternatio , mentium quoqtie i£ fententia-
rum varietas, ut nemo bonuf eam confiderare , fine ingenti animi ddor^ , autetiamfi-
ne/achrymis poftet.
Nemofereunusfihiipfifatisconftahat^ tanttimahcft, ut a/teri confenjum fuum
epem.que poUiceri , ve/ ipfe a quoquamfperare , aut exfpBare certopojjef.
Et quidemin iU^s omnibm dijfict/ibus , invidiofts , pericu/ofisque certaminihtts ,
nihi/noviattu/imm , quodin noftris Ecc/efiis prius noneftetreceptij/imum ac probatijfi-
mum, omniaque p/ane confi/ia ^ conatus noftri {quod res ipfa /oquitur) eo tantum
fpeciarimt , %t eaipfa firma Ecc/efiae , ac ver<e re/igionis , quts a/iqua ex parte ab iUvs
ipfis reprehenfvihiis noftris fuerat conftituta retineretur, ^ ad pojieros propagaretur.
Fuit autemiilud noftrum certamen cum mu/ticipite ifto Dracone ( ut in Apoca'
lypfi pingitur) Anttchrifto, nonahfimi/eillicumhydra , cujtcs cumvix dumunumca-
put maxtnio /ahore amputatum , pro eo mox fubnafcebanttir duo ve/tria alia capitafeti
Interim. Tandem ChriJ/i opep/erisqtte i//is veteris ferpentis capitibtisfub piorum pedi-
bmfra&is contritisque , Ecce nubis Major in theatrum prodit , qui Fapijiicum dogma
(^quodhona opera adeofint necefjaria adfa/utem , ut fine eis fervari impojfibi/e fit , ne-
moque unquam fine eisfit fervatttsS) Ecc/e/iis Chrijii ohtrudere conatur^ quo tentatii
defperahundisque peccatbribtts , omnem prorfus confo/ationem aufert , miferesque in
certijjimam defperationem prdscipitat , Legem cum Evange/io confundit , denique Arti"
cu/umjuftifiQationispenittii corrumpit.
aio 23cPrtrteit6g Uv :^iv^m ju ^mhnv^.
Atque eamdoBrtnam {qut^hominis fens efl^ audetajfirmarsnonpamtantum
ffjje , fed ^in noflris Ecclefiis receptam, plm.eque ufitatarn.
Quin i£ teftimoniis male detartis^ nen mortuoritm tantum , ut D.Martini Lu-
theri aliorumqUe y fedfSviventiumadhuc adflahiliendumfuum errorem impudentijfi-
me ahutitur. Adeo ille omnes bo?nines caudices ejfe exiflimat , adeoque de fua majori-
tate confldit, ut neminempr£ter fe fcire putet, quid vel Luthertis docuerit ^ vd in no-
flrisEcclefiis haBenm receptum ufitatumque y quid contrarejecimndamnatumquefue'
rit , ut deyiique neminemeorum y quorum tefliinoniis fciens ahutitur , vereatur y quod
mendacii i£ falfi crimenfihi intendere velpotuerunt velaudehunt. Atque non nohis tan-
tum y fediiplerisquealiisnoflr£religionis Do&orihm i£ auditorihm mtiflimum efl Ma-
jorisdogma, in nojiris Ecclefiis ha&enm piane inujitatum ejje. Quin i£ illtid conflat y
non filum ex multoru?n viventium teflimoniis , fed etiam manufcriptis difputationum
Lutheri exemplarihm , cum in quadam piihlica difputatione Viteherg^e Anno .; 6. hahita,
contraveraejm themata, ut difputandi mos efl , pro Vapiflica fententia argumentum,
de operumneceffitate ad falutem proponeretun Eu?n plm quinquies ingeminajje hanc
voceniy i£ totim coUegiifui noini?te propofittonem : Bona opcra efTe necefTaria ad falu-
tem, volumusclamnatam, abrogatam, exEccl^is «ScScholis noftris penitus explo-
fam , ficut ea ipfa ejiis difputatio honafide defcripta , hrevi etiam in lucem edetur.
Atque htnc ejifcilicet quod fj .Fhiiippm eam propofitione??i poflea expunxit } lo-
cis fuis communihm , item ex di&atis in prima PauJi ad Timoth» cum typis excudenda
tjjent, *
Quodfiaute?n Lutherm una?n haftc propofitionem , Bona opera efTe necefTaria ad
falutem , Jerre non potuit 3 quin exploferit , cogita qucefunm pie le&or, quotnodofi.
iam redivivm adejjet ^ MajoremtresiJimmultorumerroru?nhypothefes (Bona opera
furfctnecefTariaadfalutem, Nemouncjuamfinebonisoperibus efl falvatus. Impolji-
bile eft quemquam falvari fine bonis operibus ) Ecclefiis Deipropriis Lutheroqueproba"
tijjimis £5 ufitafjimis ohtrudere conantem exciperet, Quam hlanije quihusque verhispu-
tas eum aUoqueretur ,
Cogita etiam, Chrifliane frater , quam verecunde pieque Majorfacidt , qui tres
iUiU pejitlentijfimas fenientejitim^ D.Luthero trihucre aufit , cum prohe fciat , eum ne
ma?n quidein iUa?nferre potui fjk Cogita denique quam hene de Ecclefia mereantur ejm
CoUegi€y qui eum ifla venena zizaniaque non tantumfpargere , ac inpioi^um corda fe-
minare patiejiter fertmt , fedetia?n D. Lutheriipfoi^umque proprio nomine (^ au&orita-
te defendere iibenterpatimter.
Hoccine iUud eji quod luguhris iUa in Jfenderi promotione , de Luthero recitata
Oratih tam gravitir ^ follicite monet , hortatur , orat ^juhet cmnes , ut facrojmdum
depofitmn purs reiig'umis nohisper D. JMtherum concreditum , a?nhahus manihm reti-
neamm ,fidelijfi?neque confervemm. Vite?nm etiamparvm corruptelas , ^. initiis ma-
lorum refiftanms. Siepeprofe&o quoties de iftis rehm diligentim cogitamm , vereri cogi-
mur ne quihusdam tota religio lufmfit ^jocm. Sedadpropcfitum.
Qua?n vere Major gloriatm eft Lutheru7nacpriflinamfcholam Ecclejianique Wi^
tshergeTfifemJ^enfiJJefectmi^ locHtu?nefte\ De necejfitate operum ad falutem: Tetm et-
tam
IV. CONTRA MAIOREM. iu
iam veram verecundamque ejje ejiis gloriationem de ccnfenfu miniflrorum Ecclefiie in di*
tiena Manfeldenfi^ tefiatur , eorum libellm eadem de re nuper editm , ut in quo non tan-
tumnegantilli Chriftiminiflri(^ confefihresy eam doBrinam infuis Ecclefiis ah inflau*
ratione Evangelii unquamfuiljc receptam , fed etiam multisfirmisque rationibus exfcri'
ptura fumptts probant , nequeveram neque piam nec in Ecclefia Dei i^llatenus feren^
dam efje.
SiTnili verccundiaMajor t£ D.Do&oris j^pinifententiai?! in iflofue centoneprofu$
errQreflabiliendo citaverat, volens nimirumfimpliciledoriperfuaderey Do&oretn Ai,pi-
num eademfecmn fentire y ^ in Saxonicis Ecclefiis docere , verum quantopere illis Do'
6ioribus ^ Ecclefiis Majoris dogma probetur , i£ quam ufitatum receptumque efje in no-
flris Ecclefiisfentiant:,quampium etiam (^ falutare efle teflentury quem denique fchifma-
tis autoremjudicentt facile hxcipforumfcripta indicant. Qt^os ideo confuluimus , quod
concordite unitatisque cum omnihus rede fentientibus cupidijfimi fumus.
Hac iam ideo priefari vofuimus , primum , ut moneremus Chriflianum le&orem^
utfccumprobeperpendat^ quinam fintfchifmatis autores, ij EcclefidS Deiperturhato-
res ilJine > qtd infummis dijficultatibus ^ Ecclefiie Dei veneque pietatis difcriminibus ,
grajjante ubique in pios Diabolifavitia ac mendacio y id/ummis Ivhoribus y periculisfa'
m^e i^ vitis , maximisquefuis damnis i£ calamitatihus egerunt , ut vera receptaquefor-
forma religionis i£ Ecclefiaxumperjnaneret : An illi , quifubinde siUudlnterim pofl aliud
fcriptitarunt 3 Ecclefiam Deii^ Chriflifponfa77i cum Babylonia meretrice confociare ^
conformare , feupotius eipro vili ancillulafubpcerefunt conati , quique ^ hodierna die
falfa dogmata infummofalutis articulofpargere y propagare i£ defenderefummo labore
i£fludio y tum ingentihus voluminihus y tum denique quihuscimque planc poflunt ratio-
nibusnondefinunt , dijjenfientesque , etiamfifint angelidecccloy anathematizant , i£
ufqueinimatartaraprotrudunt. .
Dcinde etiam , ut moneremus omnespios pracipue doBores Ecclefiarum , ut i£ vi^
gilentfeduloretinendopuraefalutarisquedodrindedepofitum ingenti Dei beneficio hifce
pofiremis temporibus nobisper Lutherum concreditum , i§ ut tefti?nonium calefli verita-
ti publice privatimque dare ut Mansfeldenfis comitatus Saxonicarumque Ecchfiarum
pii tniniftri pie , utiliterque feccrunt , non vereantur. Nec carnalemiUorumfapien'
tiam imitentur,quicum prafcfcrant, fe Ctmftum confiteri ^ Antichriftum damnare
ftrenueque oppugnare , nefemel quidem in iflisfuispnsclaris confejfionibus eum velnomi'
nare audent.
Quodfitifniditate faciunt ^ non confiteri , fcdnegarefe potiusfciant , finpruden^
tia i£ modcftiafaciunt , nts illi ingentis Jiultiti(e £5* (pi\weiKe^as Spiritum San&um ar-
guunt, qtii tam f£pc in facris literis 7wn tantum fal.fam doBrinain , errores ac abufiis
quifempervigucrmit, fcdi£ ipfwn Antichriflum Ecdefide revelare tamquetetriuseurn
l^ ejus geflat7icembcfiiam coloribus i£ pi&uris deformare (jante ho7ninumora depinge-
re , totique mundo fpe&a7tdu7n proponere operae pr izium efte omnino cenfuit.
Qupd fupcr cfl crgo i orcmustoto pe&ore omites una^^imiterin hifce periculofifii^
rr>is temporibus ,pravijjmiaperverfijfimaquc gcneratione , ut Dominus jfFfus Dux Mi-
chae/flet (^pugnetpro pufiUo gregefuo contrainfcroru7nportas , fj Antichriflum ejus-
^D z que
^ii 25e5amttilg bcx ^Biivd^m 5« ^^mturg.
quecoUufores^ fateUites, Det etiam clementer piam concordlam inter re&efintietu
tes. Nam cum illis quifubinde nova Interimfcriptitantfalfaque Antichrifii doomata
fingunt i^ excufant difentientesque horribilihus dirispublicedevovent ^ infamanty nul-
laphnc ccncordia necfperandaynec etiam optanda efl.
Ckrifliniis, Reverendis, &optimisviris, Siiperin-
tendentibiis , Paftoribus , &reliquis miniftris Ecclefiir Chrifti,
quce eft Lubeca?, Hamburgi 6c Luncburgi , MATTH. .FLaC-
CIUS ILLIRICUS, & N[C. GALLUS oprant gra-
tiam 6c pacem Dei in Chrifto.
Quam hontim ^ jucundtmi eff {inqtmfpiritus Dtnmni inFfalmo) patrest^fratres
in Domino reyerendi , habitare fratres in mum , hk velutifummisprteconiis con-
eordiamfratrum, idefl^ quorumcunquc honeflo vinculo interfe conjun&orum ornans ^
Primujn dicit eam bonamjucundamque ejjc , quodfiia natura multas eximim utilitates,
fnagn^n etia^n voluptates concordihus pnfffl^t. Deinde unitatem maximo omnium pr£-
eonio Ecclefi£ commendat quod Deo ipfi adeo placeat y iit fe&antibus eam benedicere in
mnnibus prccflo ejje 3 denique (etcrftam vitam donarevelit.
Verum concordidc unitatisque tanta vis i^ efficacia efl , m eam non pii folum,
fed (^ impii, atque adeo etiam fcelerati nefariique homines -, fum?ms laudibm femper
celebrarint £$* adhuc celehrent. Quis enim non videt verum efle^ concordia res par-
vas crefcere i difcordia, ubi regnum ipfum intra fefe divifumefly etiam fummas mu-
mtilfimasque opes ruere ac dijfipari. .
Quare mbis Chriflianis illud potim hic , ficut i£ in cceteris rehm , omnihm , vi-
dendum efl, qutenamfit ea concordia-, quam Deus infacris literis pnecipiat , laudet,
f^ tantis prtemiis ornet. Nam hfijm etiam, non minm quam contentionis apud vete-
rem poetam i duplex genm efl , primum Deo probatnm (^ hominibm uttle , alterum
vero i^ Deo invifum , i£ generi humano ad extremum perniciofiim.
Qu£ autem pia concordiafit, CHriflm Dominm fuh fuh fincm vii£ fua , cum
multis charitatem unitatemque pr<edicaj]'et , tandem definit , utfifiim in ipfo i£ patre
unum,idefl, eandatn veram religionem unanifniter ampledamur , fimul confitea-
mur coram Tyrannis , impio mundo, ejmqueprincipe Sathana, concofditer etiampa-
tiamur ,qu(e acciderint propter confcjfionem , mutuo compatiamur , mutuam denique
feramm opem, in omnihm difficultatibtts yfummo fludio fummisque , quibm plane pof-
funim, viribus , ceu unim ejmdemque corporis Cilrijli memhra.
Multi quidem hoc tempore , parti^n Interimiflce -^ partini Adiapohoriflce, deni-
queEpicurei, magnijicis laudibiis in ccelumusque concordiam extulerunt ^ omnes ad
eamfunt hcrtati ; Qui affentiri eis iy omnihm noluerunt , illos ad tartara anatheinatt-
hm detruferunt. Nec fane uUo nomine Evangelium ^ pufillus JEfu Cllrifii grex
plaujibilim odiofiusque ab impiis accufatur , quam qmd gladiutri , ac ignem fecu?n in
IV. CONTRA MAIOREM, 215
mimdim afferat y eosque inter fefe disjungat, qni CQnjuvHijjnni prim amicijjmitqne
fuerant.
Verum, Deus honc , quani tandem pacem tinitatemque ijli concordii^ pr£-
cones authoresque nubis ohtrudere volucrunti Non eam proje&o , qua' nos unumes-
fein Cflrijiofaceretj quam omnes vere bcni ac pii femper toto pe&ore exoptarunt 3
fed eam quts nos velin Antichrijh, vel Jaltem in Deo ventre ac mammona conjimge^
rct. Nam alii quidem eum ejje concordne pacisque cardinem ojlenderiint 3 Ji abjeBo
EvangeUo Clhifti, antichrifiianismum ampleBeremur , alii Ji una curn eis Jimulare-
mus tantnm , nos porro Antichrijium pro CHriJio vel cum Cllrijlo etiam colere 3 fa-
Ha quadam foris cum eo religionh conformatione , interius vero quod liheret 3 fentien-
tes 3 vcntn porcisque ac mammoms confuleremm,
Ouare hoc concordits genus qiiantumvis fpeciofum veteri Adamo ejje videatur,
quantumvis a multis magnisque viris miris laudibus vel fupra fydera extoUatury non
tamen profeBo illud efl 3 quod Deus pnecipit , quodque veris Chrijiianis ampleHen-
dum Jit 3 fed illud, de quofupra breviter diximm .^ quod 710 s in CHriJlo ita unit 3 ut
imanimiter f£ eandem veram CHriJii religionem aniple^iamur 3 confiteamur 3 ^ cru-
cem oh ejus confeJJionem feramus » denique atii aliorum oncra geflemm, nosque mutuo
quihus rationihus ojficiisque poflumm^ fuhlevemits.
Hujus nos concordi^ cupidijjimi profe&o femper fuirnm fervandte, tufn cum
cmnibus aliis CHrifli genuinis membris 3 tum vero inprimis vohis^ quos oh conflanti-
am 3 aliaque eximia CHriJii in vobis dona veflraqae beneficiay toti Ecclejite 3 hac tri-
fiijfima cribatienis htijus quinquen^iii ^ poteflatis tenebrarum hora 3 dodrina ^ ex-
emplo a vohis prc^flita 3 ex animo eolimm (f ohfervamm»
Qu£ nos caufa etiam movet 3 tu cum gravia in his regionibm certamina toto
emplim quinquennio fuflinuerimus adverfm quosdam , varias corruptelas Ecclejia
Dei obtrudere conantes 3 quie nec dumfopitafunt 3 ^ ex parte adhuc puhlice vigent,
msqmque^patres f£ fratres inCHrifloReverendi^ conftderemm, nontam ut vejiram
de eis fententiam 3 pridem perfpeBiJJrniam 3 quam quidporro nobis de eis faciendum
judicetis 3 inteUigeremm,
Nam Deus cordium fcrutator teflis efly nos non cupereuUa nova aut falfa do-
gmata in Ecclefiarn Dei invehere 3 nec uUas turbas fnovere^ vel quenquam etiammi-
nimum fine gravi 3 jufla ac neceffaria caufa offendere.
Non putamus autem necefje ejje vobis totam adiaphoricam controverfiam nunc
exponere^ cum ea vobis ex pluribm partim manufcriptis 3 partim ^ imprefiis ha&e-
nus liheUis3 notijfimafit, De und crgo tantum ejmparte, de qua vos mnc confule-
re potijfimum cupimus 3 hreviter dicemm,
Certum plane iUud efl^ qtiod Adiaphorifl<e fuis conformationibm reUgionk Chrs-
ftt (^ Antichrifti 3 iUam nimis afperam ftoicamque (PiKov^^a Lutheri de fuflificatione
doHrinam .^moUire 3 atque itafingere^ ac formare conatifint, ut eadem eorum do-
cendi ratio etiam ah Antichrifii do&orihtts prohari laudarique pajjet.
Inter iUa vero ieni?nenta 3 tria fuere pr^ecipua maximeque ohfervatu digna,
Trimum quednontantum nonurferunt ampiim inciufivam SOLA FIDE^ fed etiam
S>& f firi-
214 15ct^ntnn^ ^cr l&ircfectt ju ^amburg»
■ " * .1— ■■■-■ I *■■■ I ■ ■■ » I ■■»■ I I ■■— ■ ■■!— ■■! ■— ■ 11 ■ ■ I ■■•.., ■■— ^— ^W^^— ■^■^■^— ^l>M«» I ^^
fcriptD ultro teflati ftint fe de iUa amplius noUe cum quoquam pugnare. Alterumefl,
quod exclufiv(e fuhflituerunt inclufivam particidam comprehendentem etiam opera >
fcripferuntque hominem prcecipue quidem jufltficari fide in CHriftum 3 fuvnmiltcf)
Dlirc[) (S^S^vijlum. Tertium quod etiam exprefle addiderunt de honk operibm , ea
omnihm adfalutem neceffaria,
H<ec ergo tria fimul jun£la , non fola, fed prsecipue juftiflcamur <5c falvamur
fide , funtque bona opera etiam neceiTaria ad falutem , quod eam do^lrinam de^
articulo jtlflificationis , quam a Luthero declaratam , Ecclefi^e noflr<e ha&enus pro
CHrifli voce amplex£ funt , manifefle corrwinpant, imo toUant, credimi^ neminijam
efle obfcurum , vel mediocriter veram religionem inteUigenti, )
Hafce itaque adiaphoricas corruptelm nos {quanqtiam non nos tant'um,fed^
alii multi , atque adeo vos quoque, reverendi Domini ^ patres , publice ^ privatim
reprehendimm , verisque acfirmis argumentis ita Dei beneficio refutavimm , ut veri-
tatem, quicunque modo vellet , clare lucentem, cernere pojjet.
Iduhi Dei ope ejfe&Um Diaholm vidit , continuo de novo errore novkqve tur-
bis cogitare , feque in lucidiorem Angelum transfarmare coepit, ut fane ei moris
efle , non magis fere ex fcripsura , quam expeiiejitia didicimus. Nam cum per Tri-
dentinu7n concilium nihil effceret , continuo Interim adornavit , quo ipfo etiam ve-
flro potijfimum opera refutato ^ repreflo , flatim iUe aliud fuhtilim Interim concin-
navit. Neque fane adhuc ceflat in hodiernum diem fuhinde altud atque aliud plaw
fihiHiis perfuafihiliusque Interim Ecclefits Dei ohtrudere, Que quidem fingula enu-
7nerare , errores eorum refutationesque hic recenfere , nimis prolixum ttediofum-
queforet. ^
Quare ut ad inflitutum redeamm, reprejfis priorihtu corruptelis do&rinte jit-
flificationis , novte jam prcefiigite Ecclefiie Dei longe prioribus fubtiliores fjmagis per-
fuahiles offunduntur. Nam Major prteteritis filentto omnihiis noflris prohationibus^
negatfe quicquam cum novo Interim ( cujm fceleflilfimm iUe f Tro^vT^oTg-a c^vtTTfjQi
Srig author efl) negocii habere. Tradetur etiam diferte , magnisque literis fcribit ,
nos fola fide juflificari ^ falvari , hona tamen opcra adeo etiam neceflaria efle ad
falutem contenditt ut Jine eis iinpojuhile fit qucwquam falvari , neque unquam quem-
quamfine eis falvatum effe^ cui do&rin^fiquis contrarinm adferat , etiamfi (it An-
gelm de ccelo-t eum anathema ejje dehere ,feveriter pleniiquehuccis pronuntiat. Vide-
te ternionem C fcripti Majoris contra Rev. D. Nicolaufu Amsdorjjium' , fidelem ^
conflantem CHrifli miniflrum nojlrumqtie patrem i^ pneceptoreTn obfervandifi/mum,
anno fuperiore editum. In eo enijn priediilas ejm Jententias totidem vvrbis pojitas,
gravijjimaque aflertione confirmatas invenietis,
His paradoxis in Ecclefia Dei puhlice etiam refiflendum ejfe putavimm , quod
Bum utile i£ conducens , teBibm bmnihus linguis , cornmuni fenfu , ij ipfa philofo-
phia
IV. CONTRA MAIOREK aiy
fhia Jignificat, Quare fecundum Majoris do&rinam bona opera omninofalute?tipr<e'
Cedere debent.
'^am atitem falm in facrk literis aliaa quidem fignificat rcmifiionem peccatO"
rum^Jeu illam primam translatione?n ex peccato 3 ira Dei^ iCterna morte in jiijliti-
am, gratiam Dei 3 ^ adoptiojjemque , ^ vitam aetei-nam^ Rom.^. Pfal, 52 Beati,
quorum remiflie funt iniquitates , f^c. alias vero illam migrationem piQrum ex hac
vita in altera?n.
Sive ergo falm ^ p)'imam illam falutem fignificat y de qua proprie in Ecclefia
difputa?nus 3 anjblafiue (^ fifie operibuj , vel pa?^tim fide , partii?i operibiis vel fide
habentebona operafalvemur {ut Majoris efl do&rina, eadetn plane cu?n papiftica de
fide Jmmata ) tunc certum eji, o?nnes homines accipere re???i//ionem peccatorumpror-
fus fijie ulli^ operibus coram Deo honis^ qmid o?7i'nibus i??teUtgentibii>s do&rinam Chri-
fliana?n in noftris ecclefiis i?idubitatu?n ejl. Atque ita in hac fig?iificatione falutis
falfi/ji??ta efl Majoris doMna. Ortines enim gratis Ji?te operibiis , imo i£ ut i?npii,
Ro?n. ^. 'jujiifica??iur i£ falvamur. Et tota fa?te fcriptura omniaque noflrarum eccle-
fiaru?H fcripta tefla?ttur 3 bona opera ejje effe&u^n^ mn caufam hujus falutis 3 nec ef
* ficientem^ nec materialetn , aut formalem.
Sin autem faliis ei poflerioretn fignificationem obtinet, nempe diffolutionem mor-
talif tabernactdi hujus 3 fj ?nigratio?tem ad CUrtflu?n , tunc iterum falfa efl ejusdo-
Hrina. Nam multis eadem efl hora juflificationis i^ mortis , qui aut nunqua?n ante
convertuntur 3 aut etiamfapitis relapji fimt , ut mifera veteris adatni caro efi Jiepis-
fimeque etiam in piis a peccato (jefle Paulo) captivatur. Perfe igiturfuaque natU'
ra falfijfima efl haec dod?ina Majoris. '
Cceterum quodfca?tdali etia??r pie?tijfima fit , 0* doBrina defperationis , hinc
faciUime cernitur. Nam ?niferi peccatores in majoribiis ^five in ultima hora^five a-
lias 3 cii?n cogitabu?Jt adeo verum efle neminem falvari pojfe fine bonis operibus yUtfi
Angelus de c<elo diverfutn doceat aut fentiat 3 anathemate devoveitdiu fit , femper co-
gentur refpicere ad bona opera , qu£ {£ quanta habeant. Nec priiis aliquam confo-
'lanmem ex promiffionihus falutis in corfuutn admittem , ac ne potenmt qutdem ad-
mittei-e, quam tantumje bonorutn operu?n habere ^ quantum necefle efl, certo depre-
henderint.
Quod fi vel revera nulla benefa6ia habuerint 3 vel etiam ea ipfa , qu^e habent,
eis ex oculis amota , vel quod in tentatioite fere fit , in peccatum commutata fuerint ,
ficnt o??tnes noflra juflitice , hoc efl , omnia bona opera fimt, ut panmis menftruat£ ,
ij fterquilinimn., tefte Efaia fj Paulo, Timc certa defperatiofie mifcr^ iU^ affliBx-
que confcie?tti£ ohrueritur. Cogetur etia?n Major certo conflituere , idque ex Dei
verbo^ quantum operum erit neceffarium adfalutetn. Nam aliiis alio pltts ?mntisque
Woru??i habet, Alitis porro tatnparutn , utferme nihil habeat, quod haud dubie non
Jujfictet.
Summa, non potefl ea do&rina tradi in Ecclefia Dei, quin ^ San&uU opera-
riide fuis bcnis operihus confidemicres fiant , i^ defperabundi peccatores in certisfi-
mam defperatiotiem immergantur penitus. Efl ernm profetio certa , qua?tquam ad-
mo-
J
21$ Bcfatitnrig&crEitdbett jti^ambiiirg.
imdum fukilis confufio Isgis ^ Evangelii. Erudite admodum difputat D. D. Mart.
Euth. de cG7ifu(ione legk ij Evangelti^ in Galatis » quod ea facik etiam do&ij[/iniis ^
pientifimis i prafertim in praxi , obrepat : Dkit Papiftas quoque legem i^ grati'-
amprimum dicernere , fed pofflea, cum dicunt : Verum eft , fide falvaris , fed for-
mata charitate, hoc efl, habente bona opera, rurfm ccnfundere. Quid qudsjumiu
nos per iimmrtalem Deum dicit Major aliud ^ nifi id ipfum^ fola inquit /fide falva-
ris verum, fed habente bona opera, vel fi bona opera habueds.
Denique Majoris errorvelidemefl, vel certe fimiUlmiis iflius Exulorum * Lau-
rentii Moerfken deliriis , qui ifiic in Ecclefia Luhecenfi miferam Dei Ecclepam, muU
tasque confcientias horninliter perturhavit. Nifi quod aliquantulum verbts, non ita
tamenmultumy dijcrepant. Na?n ifle quanquam indo&ior , paulo tamen modeflim
vel etiam timidim fuum errorem incuicavit. Solitus enirn eft (^quantumjiohis refer-
tur) dicere, fidem falvantem debere habere bona opera feu teftinionium bonorum
operum , alioqui in judieio Dei eam fubfiftere non poffe» Nec etiam penitus nega-
vitfalutcm miferis peccatoxihm m extrema hora converfis , fed dixit , Je eam eiscer-
to promittere non pojje. _ _ ^
Nunqitam cerie {cjuod quidem nos audierimtis) tafu plenis buceis clamavit, ut
Major nofler. ImpofTibile eife quemquam fme bonis operibus falvarl, nec quen-
quam unquamfine bonis operibus falvatum effe. Non nimis tamen eum dijjenjijje a
Majore inde apparet , quod ^ aliquando folitm efl eisdein verhis docere , bona opera
eff® necedaria ad falutem , ^ quod Majorem ejmque fcripta etiam in puhlicis cenci-
omhm crebro citaverit, tanquam patroniwi ^ defenforem fui dogm.atis. _ .
Vertim, non efl nohts animm iflius permrbatoris errcres, ^ Adiaphorismum
extenuare^ quodifla omnia fint vohis longe mtiora, i£ experientia ipfa tejietur^eum
non vulgare damnum ecclejut Dei intulllJe , dum ^ concordiam pubitcam piorum di-
fcidit, ^ ynultas confcientias intricavit,Jeduxit ^ evertit. H£C dicere voluimmbre'
viter de Jalfitate incommodisque do&rin.^ Majoris.^ Najn illud nunc non lihuit com-
rnemorare, aut atnplificare , quantum in eo folum peccatifit , quod h£C propojitio in
gratia?n Vaplftarum iS Interim fit in ecclefias nojlras revocari ccepta. Atque ideo
^ impios confirmet , ut non tacite triumphent, ^ pios languefaciat , contriftet , at-
que in duhitationem inducat. Qucm palmariumjruclum , ipfimet Magiftri concilia' ,|
tionum fuis ijiis prneclaris ccnjormationibiis , in quodam Juo triumphali fcripto,
tribuerunt.
Scripta porro, quihm perfpicue ex verbo Dei , ^ plane fine Gmni Sophiftica
nos duocum R. Patre D. Amsdorffio, eum errorem refutaverimits , vohis dudum vifa
fj'lecia ejje non duhitamus.
Nec vero Majorpiis iUis refutationihtis (^ admonitioytihm motm eft , ut defijte>'
ret ab errore , fed infuper etiam edidit nunc valde ^prolixum centonem, In quo non
noflrailla fcripta refutaty quod vere nunquam ejficere poterit , fedvariis gfoftulis .
Juum errorem pingtt. Citat quoque multorum piorum dodorum feyitenttas ex eorum
fcriptis , nihil revcra ad flahHimdum erroremfuimi jacientes. 'Jam facit bona ope-
ra
^ eiffjj ^rn. etciccreH ?6&ecfifd;c ^ir(l;fn<.^igoriV.p.io3 ^q*
rV. CONTRA MAIOREM. %iy
ra catifam effictentem falutis , jam rmterialem , jam formalem, jam etiam effe^
ilum.
Nvn omnia aute?n ejus di&a in eolibro reprehendimiis , qtutdam enim (^more
deceptorum') (atis bene dicit: fediUud querimur , quodper illas ipfm glojjulas id agit^
utftias erroneaa propofitiones feu hypotbefes de necejjitate honorum operum adfalu-
tem, defendat^ficut plurimos pfeudo-prvphetas hoctrtflijfimo tempore fecijfe vidimus,
.qui glojjiilis manifefie ctim textu pugnantihus , canonem , mijjam, Interiin, aliaque
portenta , ^ monflra pingere , ^ ecclefiis Dei obtrudere funt conati.
Adhiffc fi jam tres illte hypothefes , Bona operafunt necefTaria ad falutem, Im-
poflibile eft quenquam (ine bonis operibus falvari , Nemo unquam fine bonis operi-
bus falvatus eft, receptts fuerint , ac in ufum docendi concioncsque (ut fane p/aufihi-
les (^ commod^ ejje videntur) venerim , cui tandem vacabit ejus longos glojjarum
centones perlegere , aut populo in concionibus inculcare, aut denique tentatis, dejpe^
rabundis, mortbundisque peccatorihus perfuadere.
Alicubi etiam ad illud fophisma recurrit , fuam do&rinam de necejfitate ope-
rum ejje veram , quiafides i£ regeneratio fint etiam hona opera , fine quihtts reve-
ra nemo falvetur. Nos vero contra primum negamus, regenerationem ^ fidem ejfe
bo7ia opera^ tunc , ctwi primum in reconctliatione feu adoptione advitam nobis do^
nantur. Sunt enim mera ^ pura dona Dei erga nos , ^ non noflra opera erga De-
um, ficut i£ ipfa S. S. donatio. Sed fi nos pofl juflificationem i£ adeptatn falutem
ea Dei dona , fidemfcilicet {£ bona opera retinemtis, ^ pie exercemtis, tum demum
noftra quoque bona opera fiunt.
Deinde videte, qu£fumtts,per Deum , fophismatis itnpudcntiam. Is ipfefco-
pttsfuit noflra dijputationis : Sola ne ftde falvemur, an vero prseter eam etiam bo-
na opera ad falutem fint nececeftaria £5*^. Ac Major aferuit, fola quidem fide nos
falvari, fed tamen prdSter fidem hona opera adhuc efie necejjaria adfalutem. Qua
ergo jam fronte atidet dicere , fe per hona opera intellexifje fidem , quae tam diferte
antea dtflinxerat , ac contenderat prxter ^ ultrafidem, etiam hona opera ejje necef
faria. ^c. Denique exponat fane fic fuam fententiam , cum dicit opera effe necejja-
ria adjaltitem, fe imelligere quodomnis falvandiis , at minimum fidem hahere dehe-
at , qucc fi modo adfit , tum eum haud dubie falvari pojje etiamji reliqua opera non
habeat, tunc protinus eafententia contenti erimtis.
Sed inconflens plane efl infuis gloffis , utpote qui in mala caufa non id agat,
ut fimplicem ledorem de aliqua certa re erudiat , fedtantum, ut eum ambigtiitate
ij prolixitate involvat , ^ quoquo modo ei aures magis quam mentem explcat , fic-
que eumfuo garritu pr^fligiisque dementatum ad fe pertrahat. Sub finem fui Jcri-
pti tragice prorfm nos accufat , i£ omnes homines monet, orat , ij obteflatur, utftt-
giant i£ execrentur noflram non folum falfam, fedfj pltis.quam harbaricam i£ tur-
cicam doitrinam , impudentijfime mentiens^ nos negare , folafide per CHriflumju^"
flificatis t£ falvatis bona opera ita ejje necejjaria, ut nifiea habuerint, falutem reti-
nere non pofitnt.
^e Nm
;^i f 75ttantn^P bet !i^ird)ett $u ^amburg.
Nojvero^ Deus novit , mhtl cupimm novumy multo minmfalfum aut harba-
■ ricum invehere in ecclefiam CHrifli. Semper enim docuimm^ quod iisy quifolafide
iuflitiam t falutem -, Spiritum S. ^ adoptionem adepti funt> ad ea hona retinenda,
opera bona feu bonu?n propofitum ita necejjarium , Non quod honis operibm ea vel
acquirantur vel retineantur , fed quod fides feu illa precatiofidei , Remitte , Remit-
te, qua i^ paratur i§ retinetur falm y fine bono propofito feujru&ibm posnitentite ef
fe ac permanere non pojjit. ....
Ha^enm vobis totam controverfiam in negotio Majoris ejusque ex adiaphoris-
mo originem, (^ noflram fententiam , certaminaque contra habita, deniqueflatum,
in quo nunc res fiita ejje videatur , expofuimm. Reliqvum nunc efl, ut vos oremm,
titnobif veflram fententiam cum de toto Adiaphororismo ^ tum vero inprimis de ifla
Majoris do&rina (quod bona opera fint neccflaria ad falutem , quod nemo unquam
fine bonis operibusfalvatus fit , Quodque plane impoffibilefit, fine bonis operibws
quenquam falvari) vicijjim exponatis , putetisne ei refiflendum efle , an vero afjen*
tiendum , vel ipfum errorem in ecclefia dijfimulandum^
Nihil profeBo minm cupimm , quam de rebm nullim momenti, aut etiam veris
€um quoquam reBe fentiente , fime maxima ^ neceffaria caufa , rtxari. Cwterum in
caufa Majoris pracipue rejpicere oportet ad illm hypothefes in priore fcripto , ternio-
ne C pofitas. Nam pofterim fcriptum tantum id agit, ut vanis glojfis, pr^fligiis, ac
fophismatibm eas ipfashypothefes defendat ac confirmet,
Sunt porro quidem hoc tempore , qui quanquam graviter Ecclefiam Dei atur-
hatimihm concuti , veritatem ac puritatem religionis in difcrmen adduci clare cer-
nofit , tamen malo refifiere non volunt , Jperantes fcilicet rem vel fuapte fponte me-
limhabituram , velfatim efje eamfic indifcufjam indcjudicatamque relinquere , ip
iiuorum numero vos minime connumerandos efje , veflra contra Interim confefjio in
fummis periculis a vobis edita clare teflatur.
Et fam quantum mali ejusmodi praepoflera fapientia Ecclefia Dei afferat, fa-
tis vej unica Ofiandri harefis teflatur , quce initio Vitebergenfium dijfimulatione ac
Wgiverfatione crevit , nunc vero aliorum quorundam vacillatione ac neutraltte
mgere,i^ vcram religionetn inVruJfia i£ apud alios quosdam evertere pergit, Qua-
re non duhitamus vos , uti vobis veflraque priori conflantia dignum efl, clare verita-
ti teflimonium daturos ejje.
yehementijfime iLud veritatis catifte , piorumque confcientiis nunc ohefl , quod
alimaii, alim negat , aliiis taeet , ficqtie multi etiam cufidi veritatis , incerti qiiid
fugiendum fequendumve fit , duhii anxiique animi redduntut. Qupd profeBo mn
accideret tantopere , fi onmes reBe fentientes do&ores , remota omni Ts-^oa-uTroAfj^/ix
^ritati ptihlice teflimonium prteberent. jRapiunt pleruwque adfefalfi do&ores te-
jtimonium confenfus piorum doBorum, ficut Ofiander fecit , ij jam Major facit , qui
{^quiS eft hominisaudacia) ad flahilicndmn ftmn errorem non folum mortucrum , fed
l£ viveYitium teflimoniis abutitur , citat intcr alios (j R. D. D. jEpini noflri Doniini
(^ Pr^ceptoris teflimonium, profuo dogh^ate. Quo circa tanto magis rei indigniui-
tc
"i
IV. rONTRA MAIOREM, irf
te, fludiqque tuende periclitantif veritatts , ^ explicandi miferas confcientias , ad
dandum veritati etiam publice teflimoniurn moveri debettf.
Scimm quidem plurimos nbique ejfe , qui cum modefli fapientesque viderive-
linty fihi perfuadcant hafce contentiones noftras privatas ejje, nihilac Ecclefiam Dei,
nihiique adfe pertinere , quin i£ clamitare multos novimm , nos ksvo^o^m tantum
f^ ambitione, quod fcilicet Luthero fimiles videri velimm , fic cum Paptftis^ Inter-
imiftk , adiaphoriftis , Epicureis , ^ Ofiandriftis rixari. Verum apud bonosomnes,
nos hifce calumniis , tum rerum ipfarum manifefta veritas, tum i£ fumma pericula,
in quihm quotidie adhuc ob ifta certamina verfamur, haud dubie liberant. Verijfime
enim nos quoque ajflidisfimi CHrifti confeflores. Davidis iUud dicere pojfumm : Vi-
vit Dominus, fl eft palfus unus inter nos 6c mortem, fea tamen in manu Domini
omnia funt.
Caterum calumniatorihus noflris nihil alitid optaro ac imperari pofjtimmi
quam ut ipfiper hafce cruces f£ mortes , in quibm nas fingulis horis ferme verfa"
mur , eam gloriam, quamnos amhire calumniantur, qudsrere experirentur. 'Nteil-
li mox , fi quid adhuc humani habent , fuam noftramque fortem lugubiliter mife-
rarentur.
H£c jam ad vos patres in Domino plurimum venerandi ^ amandi , fcribere
voluimm^ petentes , ut mnfolum de pr<efentibus qu£ftionibm nobfs rejpondeatis , fed
^ alios CHrifti pufiUos vejlra voce erudiatis, ac veluti digito veftro veritatem CHri-
JH monjlrantes , exiftis errorum dubitationumque laborynthis , quibus eos fedu6fo^
res invo/verunt , evolvere , ac in latam jucunaamque veritatis lucem educere veli'
tisyficque in hac faltem Jpiritualium miferiarum parte Ecclefia Dei fuccur^
ratis.
Pr£clare etiam non tantum de Ecclefia Dei , fed ^ mifera Germania , qudt
jam peccatisfuis iraque Dei miferabiliter urgetur ^ confumitur , mereremini, Jtbo-
nam aliquafn pcenitentite pradicationem publicaretis , atque ei qmmodo a ventura
ira effugere po/fit 3 commonflraretis. Nam nos, quicquid ejmmodi facimm , maledi'
cendi fttidio plerisque facere videmur.
Multi fapientes jam deliberant , quomodo hoftem finihus arcere , f^ imminen^
tes calamitates ejfugere pojfint. Sed quis omnino mortalium credit expeditijjimam
viam iram Deif poena^que effugiendi efle agnofcere peccata , ac fetere fuppliciter eo^
rum veniam a Deo.
Quam gravitcr vel horribiliter potius ex facris literis, fepe Vir Dei Luthe^
rus Germani^ ob ingratitudinem erga Evangelium CHrifti , mtnatits fit, novimiis
omnes. Atqui non vidit Elias ille iftas horrihiles ahominationis defolationes, qute
totam jam Germaniam contaminant , multiplices fcilicet inftauratd: per eurn doUri-
n£ ^ Ecclefia corruptelas , ac tam varia Interim , nec turpem abnegationem ^
defe^ionem, non denique execrandam iftam falforura fratrum CHrifti perfecutio-
nem. Qtue ingentiapeccata netno jam (^quippe cum ea etiam fummi Tbeo/o^i (^ pru-
aao ' ^tUm^^ Uv Ikitdbtn tn ^:,mhm^.
dentijjimt ac fotentijjimt quique defendant i£ excufent^ agnofcere vult , uiulto 7nu
fius ferio eorundem condonationem petere^ quin nec reprhendi ea. am^Um homi-
nes ferunt.
Qmd ergQ dicet eis aliud CHriJltis, niji iUud^ quod Vharifteis rejpondeiat ?
Quia dicitis, videmus, rede fecimus, ideo peceatum veftrum manet vobis.
Manet fcilicet i^ ira Dei , individua peccati comes. Manent denique (^ pocna pr£-
fentes ^ aeternde , In omnihus enim hifce gravijjimis poenis i£ incendiis Germani^e,
dum peccatum non agnoverit , nec veniam pro eo petierit 3 fe?nper iUud propheti-
cum, Spiritm Domini mundum arguens , ei occinet. Et in hifee omnibus nondum
furor Dei averfus eft, & manus ejus adhuc eft extenta.
Quod reliqvum ejl ^ toto pe&ore optamus i^ precamur ^ idem, quod Domi-
fim ^Efus paulo ante mortein inenarrabilibiis gemitihm , a patre ccelejh bonorum
emniumfonte petiit y ut nos vohifcum , h^c ecclefia cum vejiriis, omnihusque re6le
fententientihm , unum in Domino JEfu ejusque falvifca veritate Jimm (^ perma-
fieamm. VeriJJituum enim effe vetm iUud poema Jiatuimus , » Ai^uo"«? ayhcnl^ .
Dminus JEfus vos regat i£ confervet adfui nominis gloriam, 0* fu^
mifer^ EccleJiiS utilitatem. Amen. Magdeb. i'). Martii»
AnmDomini if fj.
Sen^-
IV. CONTRA MAIOREM. 221
Sententia Docentiiimin Ecclefia Lubecenfi 5 Ham-
burgenli , Luncburgenfi , Magdeburgenli , de dodrina
neceflitatjs bonorum operum ad ralutem.
Unumeft neceiTarium ad falutem , Luc. lo. SoIaiidein^Chriftum exgratiaabsque
operibuslegisiiominesjuftiHcantur(5cralvi fiunt,Rom. 5. Gal« 2. Eph. 2.
Quidocenthominem (bte fide juflificari, 6c tamen contendunt, quod
operabonaneceflariafintadralutem, contradidoria ponunt, qux fimul non
polTuntcfTe vera.
Juffitian-KScfalutem tribuere folifidei, efleanvadimercoperibus, «Scnegareo-
peraadralutemefTenecefTaria, contra pofterius afKrmare, eft negare hominem fbla
fide juflificari.
Siverumefl, hominemralvarifolatide, falfam efl hominem falvari non pofTe
abfque operibus boiiis. Sihoc verum efl , illud talfum efTe neceffe efl. Chriflus do-
cet, unum necefTarium ad falutem. Contradicit ergo Chrifto , quifquis affirmat
©pera ad falutem necefTaria effe. Nam fi opera neceffariafunt, iamnonunumefl
necefTariumi fed muita, &Chriflusin(imulaturmendacii, quiunumeffe necefTarium
pronuntiat.
Audire <Sc credere Evangelio Chrifli, hoc illud unum eft neceft^arium, de quo
loquifeurChriftus: Unumopponit multis ac quidem omnibus operibus. Auditum Sc
fidem Evangelii ponit contra opera. Fert enim fentcntiam de Maria audiente verbum,
6c de Martha operante 6c fatagente circa plurima*
Aut igitur Chriftus mentitur , qui dicit unum effe necefTarium , aut me ntiuntUF,
quicontenduntmulta, hoceft, operaefTenecefrariaadfalutem. EftautemDeus ve-
rax, omnis homomendax. *
Unitas excluditmultitudinem, Auditus&Fidesverbioperaqaaecunque, quan-
tum ad falutis pertinent necelTi at^m.
Unum neceftTarium , etfi non excludit Fidem & Sacramenta , tamen cxcludit
opera.
Voce Sola m doftrina juftificationis non excludi opera , ut Fides 6c Verbum per
eamremoveantur, falfum eft.
Nam ad illud unum neceftTarium requiruntur Verhum^ Fides & Sacramenta»
Heec omnia unum quodammodo funt in juftificatione. Opcra addere , eft Lc-
gcm5c Evangeliummifcere, <5c Evangeliidotfirinam pervertere.
Paulus a juftificatione & falute excludit legem & opera his particulis utens , ubf-
fue tperibus per fidem , gratis & fimilibus.
Paulus ergo fubfcribit Chrifto dicenti, IJnum efl neceffarium , Si opera docenda
fiint neeefTaria ad falutem , non confiftunt cxclufivse. His ftantibus ruit inclufiva quae
ftatuitoperumneceflitatem adfaluCem hominis. A«lKom«4. difputat, Abrabamum
221 23efa?ifnug bcr Bircfcctt $u ^itmburg.
non cfle juflificatum ex openbus > quanquam ornatus eflTet obedientia <5c bonorum ope-
rumlaude, contradicitiRiturafTerentibusoperumneceflitatcm.
Quod enim neceilarium eft ad falutem , abfque eo non juflificatur 6c falvatur
quifquam, Et fine quohomofic jufiius, & falutem confequitur, idnon potdfl necef^
fario ad falutem requiri» Clare 6c diferte fcribit Paulus Eph. 2. Salvati ejiis ex gratia 3
nonexoperibus. ApertePaulo hoc loco reciamant, qui necefHtati operum falutem
alligant.
Quipugnant pro operibus ad falutem necefTarHs, aut fentiunt partim fidem,
partim operajuflificare, & aliudtaciteoccultantquam fi^tisverbisprofitenturautve-
re fentiunt »" & fincere ex animo docent , fola fide hominemjuflificari. Si ex parte fa-
lutemfideiafcribunt, ex parte operibus, omnes pii juflam habent caufam contradi-
cendi , & pro Anathemate damftandi facrilegi erroris autores ; Si in hac funt fententia,
folamjuflificare<5cfalvare fidem, opera tanquamfru6l:usfequi, rixanturdeverbisam-
bi^uis, <Sc periculofa logomachia Ecclefiam perturbant, <Sc non levibus fcandalis fe-
neflram aperiunt. .
Quicquid fentiant , certe hsec doiStrina , quodfene operihus honis nemo poteftfal-
vari, fimilimaefl Pfeudoapoflolorum do£lrinae, fi non efl ipfiffima Pfeudoapoftolo-
rumdodrina: NamPfeudoapofloli docuerunt, prdsterfideminChriftumy operalegis
divin£ necffjaria ejje adfalute?n , praedicabant Evangelium <Sc fidem ChriftL, ^oA adde-
bant, operaetiameftenecefaria. , . ,.. ^ n ,
Haec erat propria nota , hoc artificium , hsec moderatio Pleudoapoltolorum »
praedicantibusverisApoftoIis, folamfidei juftitiam, addereoperafidei, eaque necef-
fhriafaccreadfalutem. Dicebant, non pofTecredentes falvari, nifi clrcumcideren-
tur, hoceft, nifioperaIegisobfcrvarent,Aa. if.
Etquidaliudeftdicere: Nemopoteftfahariabfque operihus honis y quam quod
Pfeudoapoftolidixerunt, nifi cirawicidamini , nonpoteftisfalvifieri, Non enim cir-
cumcifionis nominetantum intelligebantceremoniarum, fed etiam moralis legis ob-
lervationem. » 1 1- r 1
VcritasEvangeliieft, quodjuftitiaeftexfolafide fineoperibuslegis. Ergo fal-
fitasfeudepravatioEvangeliieft, quodfide juftificemur, fed non fine boniscperibus
legis. Hac conditione annexa pi^dicaverunt Evangelion Pfeudcapoftoli. Sophiftac
idemdocent, quod fides fundamentum quidem fit lalutis, fed tamen non juftificet,
nifi accedant bona opera. Hxc non veritas {q^\ 1'ucus <S<: fimulatio eft Evangelii.
Proxime accedit ad dodlrinam Sophiftarum de fide formata , eique pricparat
viam , fi non eft eadem omnino docere , ad falutem opera necefi^uria efiTe.
Sophiftae fomniant fidem non juftificare , nifi f iciat opera charitatis. Hoc mo-
dofides quaecreditinChriftum, fit ociofacSc irrita. Quia ei detrahitur facultas jufti-
ficandi , nifi formata fit charitate. Nos vero cum verfamur in dodrina juftificationis ,
feponimus legem <Sc charitatem in alium locum <Sc tempus. Hic ignoramus legem <5c
charitatem, qux poflTt falvare: SedunumChriftum agnofcimusSalvatorem, quitol-
lit legem <Sc peccatum , <Sc dat jufUciam <5.' falutem. In hunc Salvatorem credere , ea
IV. CONTKA MAJOREM, 211
cft vere formata fides. Charitas vel opera fcquentia non informant fidem, nec ornant,
fed vera fidesinforrnat3c ornat charitatem.
Locum Propheiie , 'Jtijfusjidefua vivit, depruvant Sophlftx hac fua cavillatio-
ne. ^uftus vivit 3 fcilicet, exfide ejficaci operantevel jormata charltatc , fi vero efl
informis nonjuflifcat,
Hac confidta glofTa corrumpitur dodlrina fidei juftificantisfineoperibui.
Cum docetur neceffitas operum ad falutem , mifcentur \ ex &: Evangelium , fi-
des5copera* Papifl«(Sc Anabaptiflse &omnesc]uijuflitiam Chrifliignorant, nutnon
re»5te tenent , aut iniiedtunt ad hominum placitum , nnn poffunt non facere ex Cbrifto
Mofen & Legem , & ex Lege Chriftum ^ docent enim fidem quidem in Chriftum jufti-
ficare , fed fimul obfervari oportere prsecepta Dei , quia fcriptum eft : Si vis in vitam
ingredij ferva mandata „ ibi ftatim Chriftus negatus , <5c fides abolita eft , quia manda-
tisDei, livelegiDeitribuitur, quod eftfoliusChrifti.
Fanatici verbis tantum difcernuntLegemagratla, noneffedu^cufu. Quan-
tum ad verba attinet, fatentur illa duo effe diftin^a, reipfa commifcent, quia non
conceduntfidcm fine operibusjuftificare. Sihocverumeft, iamChriftus nihil nobis
prodefl. Utmaxime enimveram fidemhabeamus, tamen juxta ipforum opinionerfi
nonjuftificat fides, fi-fit fine charitate. Sivero opera cSccharitas adfunt, fidesjufti-
ficat <Sc falvat. HacdoQ;rinaiterumhodieobfcurant Fanaticibeneficium Chrifti, de-
trahunt ei honorem juftificationis , & conftituunt eum miniftrum peccati. Videri qui-
.dem volunt , fe Evangelium & fidem Chrifti pure docere , fed quando venitur-ad ufumt
funtDoftoreslegisperomnia fimilesPfeudoapoftolis. Nam quemadmodum illi ultra
fidem in Chriflum , urgebant per omnes Ecclefias circumcifionem <5c obfervationem le-
gis, finequadetrahebantfideijuftificationem, «Scnegabant credentes falvari poffefi-
ne obfervatione legis; Itahodiefedarii prseter juftitiam fidei requirunt etiam obfer-
vationem mandatorumDei, juxtaillud: H&cfac (^ vives. Glorianturprcecaeterisde
nomine Chrifti , 6c jaftant fe fincerifllmi Evangelii prcedicatores , fed quia legem cum
Evangeliomifcent, nonpofTuntnoneffefubverfores Evangelit.
AutChriftusftabitiScLexperibit, autLex ftabit<ScperibitChriftus. Nullomo-
do Chriftus <Sc Lex fimul convenire , 6c dominari in confcientia poffunt. Ubi domina-
tur juftitia legi^ , ibi non poteft dominarijuftitia gratiee , oportet alterum alteri cedere.
Do£trina legis efl , quod ad fa'utem neceflaria funt bcna opera , & quod fine his nemo
poflit falvari , ficut illa eft fententia legis , Si vis advitam ingredi, ferva mandata.
Ikcfac^vives.
Prolegisdoftrinatolerariqueat fi fano inrtelie£tu proponatur in conclone legis
feu poenitentiae , &: cum Evangelio <Sc fide nonmifceaturincaufa falutis.
In loco juftificationis quando mifcetur cum Evangelii do^trina , Anathe-
ma fit.
Evangeliumpraedicat in folius Chrifti nominefalutem, credentibas in eumfo-
lam fidem Chrifti , urget effe ad falutem neceftai iam. NecefHtas operum requifita ad
faiijtem , conditionem addit doctrinie fidei , falutcm iiK:crtam facit, <Sc judicat con-
fc.eMtiis indubftationcm, Sibona operancceffaiiafunt ad falutevn, incertaett pro-
miflio
224 ]5€?a«emtg&crBir*ert jii^awburg.
mifliodubiafalus, conlcientise necefle habent hslitare 6c angi de falute. Semperdi-
fputabttnt &qu£Erent, quot, quanta&qualiaoperafint neceffaria, 6can habeant o-
pera quas neceffaria fint: ad falutem. Quod fi unum aut aliqua bona opera ad falutem
llatuuntur effeneccfiaria, omjiianeceffaria funt. Quia debitor efl totius legis , (jui
in una parte debitor eft» Si. lex in una parte eft neceffaria, tota ad faiutem eft ne-
ceffaria. ^ -,
SiimpofTibileeflquemquam falvari fineoperibus bonis, impcflibile fuit juflifi-
caripublicanum, 6c latron-emincrucefalvari, quiaillinonhabebant ullabonaopera,
fed mala & peccata , cum folafidejuflificati&falutisparticipesfadlifunt.
Nonpublicani&meretrices inregnun;icoelorum prsecederent Pharifgeos abun-
dantes operibus bonis , cum onufli peccatis fola gratia juflificentur ac faiventur.
Deus juftificat impium, Rom.4» Chriftus falvbs facit peccatares, Matth, 1 1.
i.Timoth. r^ SedimpiicScpeccatorescarentbonisoperibus: Dicemusneergoimpof-
fibileeffeutjuflificeturimpius, &:peccatoresfaIvifiant?
Opera bona fequuntur poft juflificationem & falutem , non ante eam prxcur-
runt, nequeenimoperafaciunt faJvosdrjuflos, fed iamantejufl:i<ScfaIvifaciuntbona
opera. Falfo ergo adferitur DCceflTtas ad operum falutem. Ut hpmines faciant opera
bonai naceffeefl ut fint jufli <ScIalvi. Non ut juflificentur <5c falvi fiant, neceffaria
funtoperabona.
Frivolaefl (nedicamimpia) cavillatio, operabonancn requiriquidemnecef-
fario ad juflificationem , kd tamen requiri ad falutem , homines quidem juflificari , fed ,
non falvari fine operibus bonis.
Scriptura non feparat fed conjungit juflificationem Sc falutem , juflus vivit 6c fa!-
viis efl fua fidc. Etfi julli fide nondum in hac vita fruuntur gloria 6c beatitudine lEternae
vitse', tamen vere faivi funt , unde dicit Chrillus : Qui credit in me , hahetvitam
mernam.
Sicutinjuflitla&peccata habentconjun£tam damnationem & mortem , itaju-
ftitia habetconjundtam falutem & vitam.
PaulusdicitdejuflificatisRom. 8. Spefahifadifumits, Ephef. 2. Gratisfalva-
tiefiis, Tit* 5. Deusfectindumrnifricordiamfiiamfalvos nosfecitper lavacrumrege-
nerationis, (^c. Ut igitur ex Scriptura docemus , hominem juflificari abfque operibus,
ita quoque abfque iliis rede docetur falvari.
Pfeudoapoftolidocent, nifivixeris legi, non vixeris Deo 3 hoceft, fi non vi-
xeris fecundum legem , nifi feeeris bona opcra, coram Deo eris mortuus. Paulus ad
Galatas2. contrariumdocet, imonififuerismortuuslegi, nonvivesDeo.
Etfi rede docet Ecclefia quod poenitentia fit necefiaria , <Sc in renatis fit neceffaria
juftitia bonse confcientice , tamenindenonfequitur, re£fe doceri ad falutem neceffa-
riaeffebonaopera, neque ufitatafuithiec verborum forma fincerisDodoribusqui (e-
cueruntverbumDei&diffindetradiderunt dodrinamde Lege ^ Evangelio, de fide
dcoperibus.
Multumintereftinterhas orationes, necidempollent cum Hicitur: Opera ho-
nafuntneceffaria, vel, juftitia borKe confciemi^ velpwnitentia eft necejjaria 3 <5i: cum
ad-
/r. CONTRA MAIOREM, ^if
additur ifta efle necejjarta adfalutem. Differunt plurimum & hujusmodi oratione»
cu m q uis dicit , jujHjicatts ^jide confecutisfalutem ejje necejjaria bona opera. Et cum
quisaddit. Adfalutem ejjenecejjaria. Nam hxc appendix indicat caufam <Sc meri-
tum. De merito fulutis defenfores juftiti^ operum intelligunt <Sc intelligi volunt cum
clamitant , opera bona elTe neceffaria ad falutem, In hac oratione omnino aliq«id fub*
intelligere & llipplere oportet , quod fenfum abfolvat. Omnia enim fubintelligendum
eft, neceftliria elfe operaad parandam, aut ad agendam, autad perficiendam aut ad
confervandam falutem. Sed aullum ex his fenfibus tolerare poteft fincera dodrina H-
dei. Omnia illa cSc fingula caufam & meritum exprimunt.
Juftitiarii Papiftae juftitiam <5c falutem hominis parari , augeri <3c confummari do-
ccnt per bona opera. Cum Papiftis ergo facit , qui fentit opera neceftaria efle ad pa.
randam , augendam 3c perficiendam falutem. Si quifquam fentit ea cfte necefTaria ^i\
falutem confervandam , ne hic quidem abludit ab iftorum dodtrina q^\ tribuunt fidei ini-
tium juftih*cationis , operibus confummationem , <Sc qui dicunt principaliter fidem , mi-
nus principaliter opera falvare. Veritati Evangelii repugnat , five dicas opera effe ne-
ceftariaad falutem ut eam promereantur five ut adjuvent, five ut perficiant, five ut
confervent eam. Nam in his omnibus quod folius eft fidei , transfertur ad bona opera.
SoIafidesjuftificat<ScfaIvatinitio,medio<5cfine. Fidesincipit, perficit&; eadem con-
fervatfalutem.^ Homoperfolam fidem abfque operibus fit, eft<Sc manetjuftus^Scfal-
vus. Semper juftus fide fua vivit , hac amifi^a amittitur falus <Sc vita.
Fides fi debet efi^e Hrma <Sc falus certa , folius Chrifti operibus ,* paflionibus <Sc mc-
ritis nitatur oportet. Tantum abeft ut lex <Sc opera adjuvent <Sc conferant aliquid ad
falutem, ut Paulus appellet ea egena <Sc inf irma elementa mundi. Legis proprium opus
eftdamnave, tam longeabeftutaliquid faciatadjuftitiam^Scfalutem.
Mifferum efFugium eft dilabi ad confidam diftindtionem de adultis & infantibus,
& neceffitatem bonorum operum ad falutem illis imponere , hos illa neceffitate levare.
Etfi non pofllint infantes edere confeffionem <Sc figna poenitentise ut adulti , tamcn fal*
fum eft aliter illos, aliter hos juftif icari. Una eft ratio juftificationis <Sc falutis per fidera
in JEfum Chriftum , per illius obedientix <& paffionis merita.
Unus promittitur <5c datur denarius tam i,is , qui ultimi , tam qui primi in vineam
veniunt, fine refpedu ullo operum, five mulfum, five parum laboraverint, <Sc five
multa, fivepauca, five nullabonaoperafecerint, modoinveniantur infide conven-
tionis <Sc promiflionis grati^. Quod infantes juiftificantur <Sc falvantur qui nulla adhuc
fecerunt bona opera , potenter gratiam Dei <Sc fid.ei juftitiam contra opera commendat.
Vnde <Sc Paulus propotiit in exemplum eleaionis lacobum eleaum cum nondum quic..
quam boni vel mali feciflTet. Chriftus vult adultos pueris fimiiis fieri , non pueros adul-
tis, utintrentinregnum coelorum.
Quanquamautemfolam fidem ad falutem ncceflariam ex fcriptura pronuncia-
mus, 3cneceflitatemoperumcontrajuftitiamfidei ex oppofito introduaam non ad-,
mittimus, nontamenideorejicimusbonaopera,
Fatemur opera bona fidem fequi debere , imo non debere , fed fponte fequi , fi-,
cut arbor bona fponte bonos frudus facit. Etfi abfque operibus legis juftificamur per
S f fidem^,
^j.^ ^eUmnn^ tev T^itdhm $u ^4mbuvg.
fidem tamenfidesnon eftfine operibus bonis qui fuo tempore pro opportunitate &
facultate data fefe exerunt. Quia eredens habens Spiritum Sanctum ubi is eft , non fi,
nit hominem efie ociofum , fed incitat eum ad omnia exercitia pietatis &; diieftionem
Dei (Sc proximi. Fides fola perpetuo juftificat , vivificat , (alvat , 6c tamen non manet
fola, ideft, ociofafmecharitate.
Diftin£be tradenda eft dodrina fidei 6c bonorum operum. In loco juftif icationis
non difputamus, anbonaoperafmtiacienda, aut anLex fitfervanda, nam is plane
aliuslocuseft: Sed cum quaeftio eft , anpropteroperaconfequamur faiutem, non pa-
timur h£EC commifceri , cum diverfi ioci lint. Suo tempore dicendum eft de loco ifto ,
quod lex & bona opera fint faeienda. Cum veriamur in loco juftiiicationis , rejicimus
©pera , qulbus adverfarii adicribunt juftificationem. Etiam infirmi qui non funt maii-
tiofi 6c calumniatores , fed boni offenduntur cum audiunt legem 6c bona opera non effe
facienda ad juftificationem. lllis eft fuccurrendum , & exponendum quomodo opera
bona non juftificent , quomodo non facienda , &c facienda funt ut frudius.
Videtur periculofum 6c abfurdum docere, quod opera bona non fint neceffaria
adjuflificationem&falutem.
Sed vere periculofum & abfurdura eft docere, quod ad falutem fint nelceftana.
Haec enim eft abfurditas contra fidem , conjundla cum periculo animarum , illam abflir-
ditatemfirigitrationisjudicium. u- ^ n ^. r
Ouod fi retinenda 6c interpretatione declaranda ac mollienda eit altera lermonis
formulaT multo fatius eft hanc retinere&mollire, addita declaratione, quod opera
bona non fint neceftaria ad falutem , quam alteram illam qua affirmat , opera ad eam
neceffaria effe. Propter remiffos in ftudio pietatis aut propter homines profanos non
funturgenda autextollenda bona opera cum injuria fidei, periculo confcientiarum ,
ipminutione gratias Chrifti.
Scripturaurget&extolht fidem ante & fupra omnu bona opera, 6c hsec com-
mendat propter fidem. Nam fons vita & gloria bonorum operum eft fides in Chri-
flum. Obftrudoautperturbato fonte nqutiquam vere bona opera profluent; utle-
eem*, itabonaopera, nonabolemus, ledftabilimusprKdicationefidei,Rom. f. Non
poteftefficaciusurgeriftudium beneoperandi quamdoQ^rina fidei& eommendatione
sratiae. Cum arbor excolitur ut bona fit , fimul etiam id agitur ut proferat bonos fru-
dus. Nifiarborbonafuerit, nunquamferetfirudusbonos. Fides facit arborem bo-
nam* , facit populum fpontaneum. & ^mulatorem bonorum operum.
SicogendifunthominesutexternamdifciplinamprKftent, <Sc fimulachra potius
virtutis quam veram pietatemexprimant, eft magiflratus cuftos externx difcipJinJt,
funtleges, funtpoenje, funtvincula, quil)us eoerceantur & utcunque contineantur
SiVecuriScprsefaftiterrendi, eftlexDei, funt comminationes, funt exempla
irsE Dei quce proponantur ad excutiendam fecuritatem. Non propterea oportct vel
corruptelas ullas purioris doarinae fingere , excufare 2c defendere , vel kqucos ponere
co'afcientiis , velcertam Gonfolationem & fpem falutis adimere, vel imminuere gra-
Uam
7V, CONTRA MAIOREM. iVf
tiam Chrifti vel illius gloris detrahere. Erant temporibus Apoftolorum qui abuterea-
turlibertateEvangeliiad licentiam. carnis, & commendationem gratise eo raperent,
ut dicerenc, peccemm , .utahmidet ^ gratia. Nonproptereos tamen Apoftoli defti-
teruntpraEdicarc Chriftianam libertatem, aut commendare juftitiam fidei <Sc gratiani
Chriftii nequeoperumneceftitatemadfalutem impofuerunt.
Facilis eft commixtio juftitise cEcleftis <Sc politicJE. In juftitia politica fpediandaB
funt leges & opera, led in fpirituali, divina 5c ccelefti prorlus ex oculis remoyendsc
funt omnes leges & opera , 5c fola promiftlo eft infpicienda.
Ideo quafi duosmundosconftituimus, unumcoeleftem, alterum terrenum , <5c
in illos collocamus duas juftitias &c inter fe maxime diftantes. Juftitia fidei coeleftis eft,
quamdecoeloaccipimus, non facimus, fedfide apprehendimus, per quam afcendi-
musfupra omnesleges^copera. Nemofanus repugnat, docendumeffe deoperibus
bonis & c^ritate, fedidfaciendumeftfuotemporedcloco, quando fcilicet de operi-
bus quceftio eft extra artieulum juftificationis.
Cum autem qujeritur , qua re juftificemur (Sc vitam seternam confequamur : Hic
refpondemus cumPauIo, folafidem Chrtftum nos pronunciari juftos 6c falvari, non
opei ibus iegis aut caritate : Non quod opera <Sc caritatem rejiciamus fed quod ex ftatu
caufx nolumus divelli , quod Satan quserit. Cum ergo verfamur in loco communi de
juftificatione , relegamus opera» Is enim locus nequaquam admittit difputationem de
operibus. De juftificatione autem agitur quando opera ponuntur neceflaria ad fii-
lutem.
Quod fi aliquiintelligi velint hanc orationem de juftificatione feu declaratione
veraefideiperbona opera, ut fit fenfus, bona opera effe neceffaria ad teftificandam
faiutem 6c declarandam veram fidem , tamen vitanda eft periculofa ambieuitas prae-
fcriptiinfcripturafacra quibusutamur finepericulo 6c ofFenfione <Sc abfque^confirma-
tione hypocritarum qui dimicant obftinare pro juftitia operum.
Breviter, lexnon folum noneftneceftariaadjuftificationem, fed planeinutilis
5: impoflibilis. Non eft datalex ut juftificet ac vivificet aut falutem pr^eftet, fed ut
peccatum oftendat<Sciram. Quantumcoelumaterradiftat, tantumdebetlex a j jfti-
ficationefeparari, nectamen lexideoabolenda, auteconcionibustollendaeft. Quin
eo magis necefl:"e eft eam doceri & urgeri , quod non eft neceflaria fed impoflibilis ad iu-
ftificationem.
Poft juftificationem fponte fcquuntur bona opera flne lege cogente <& extorquen-
|. te. Lex autem non eft utilis <Sc neceflkria, neque ad juftificationem, neque ad ulla
opera bona , multo minus ad falutem , fed econtra juftjficatio , bona opera 5c falus funt
ncceflTaria ad implendam legem.
5f2
Re-
Refponiio Concionatorum Ecclefi^ Hamburgen-
^ fis ad Epiftolam ILLYRICl & NICOLAI GALLI.
Reverendijlimis viris, pietate & docftrina prascellentibus D. Magiftris
Matthi^ Flaccio lllirico & Nicolao Gallo » in Ecclefia Magdeburgen-
fi bonam militiam pro veritate & Ecclefia Dei militantibus , fratribus
fuis m Chrifto cariflimis.
Gratiam & pacem a Deo patre noftro pcr JEfum Chriftum
redemptorem noftrum.
Ex animo dolemus , viri re verendi , pietate & dofliina prjeftantes , & fratres in Chri-
fto chariflimi , motam contentionem de necefHtate operum denuo agitari , 6c pub-
lica mala plus fatis gravia magis inde augeri. Magnas in Pruflia turbas dedit novum do-
gmaOfiandri de Juftificatione, necleviter bonos multos exercuit. Vix dum divina
potentiaautore fublato, aliquomodofupprefTumeft, adhuc ardent reliqua? fcintilix
nonparuse, undeatrociusexorieturincendium, nifi extinguantur lachrimisadDeum
fufts 6c adhibitis aliis folidis fandis 6c Deo gratis mediis»
Et ecce certamen novum excitatum ante biennium iterum atrocius erumpit,
quodquantumpericuli& damni fit aliaturum , indefaciledaturJEftimari, quod tantas
turbastantaque damnadeditconcertatio ablnterimiftis introduda de rebus rxiediis fea
Adiaphoyis, quKinitioutparvaecontemnebantur, ventumeft abillisminutis (utfal-
fonegligenterhabitafunt) ad magna, a ceremoniis ad fummum articulum dodrinae
falutis noftrae , ut folet ex parvis fcintillis negleais magnum faepe oriri inccndium.
Prudenter igitur & pie facitis, fratres chariflimi , qui non folum folicite perpenditis
incommoda fecutura ex controverfia mota in pra^cipua parte noftroe do£lrinx , neque
putatis malis qujE inde redundent prce veniendum & obfiftendum , fed etiam mature de-
liberataomniafaciendaeffe , • j r
Miffa ad nos Epiftola exponitis nobis, editoproto prolixo fcripto a Majore defen-
^i has hypothefes in aliis libris iam ante fparfas & a vobis refutatas , Opera bona efjene-
cejjaria adfalutem\ ImpoJJMe ejje quemquam falvari , nec ullum unquam falutem
confecutum ejje absqueoperihm. Requiritis noftrum confilium ^ judicium quid nos de
hisYentiamus, &quidexiftimemusvobiseffe faciendum contraquos in ifta arena pu-
Perfpeaa eft nobis veftra pietas, virtus, prudentia , & fides difHcili tempore
in graviffimis periculis, infidiis, & non minus dotofis, quamviolentis oppugaationi-
bus Ecciefise Dei. Enitefcit enim virtus in adverfis , & lucet in aerumnis decus. San-
aefollicitiproincolumitate religionis, miris artibus undiquaque tentatiE , fidelem
p^TiKftitis operam. Machinationeshoftium animadvertiftis prudenter, repuliftisfor-
titer , difficilia certamina & labores fuftinuiftis patienter. Cooperante Dommo mul-
IV. CONTRA MAIOREM, ii^
tum effeciftisboni, quantumvis relu£lantibus portis inferorum, Erudiiftisperplexos
«Scdubios , erexidis vacillantes <Sc pufillanimes , fublevaftis piis folatiis tiillcs, cir-
cumventos d' areda viaadverfos, prxclarequedeniqueilludprEeftitiftis, quodDomi-
nus prKcepitdicens Petro, contirma fratrcs tuos. Hxc tanta beneficia niii agnofce-
remus& pra^dicaremus adDeigloriam, ingratitudinisnotam haud effugeremus, co-
ram Deo & Ecclclia ejus fan6^a.
Quod vobis damus teflimonium de veflra integritate <5c meritis erga univer-
fam ecclcliam, idem vobis ubique perhibere fcimus omnes bonos: Tametfi repe-
riantur non pauci , quifuisferunturjadiciis&afPeiSiibus, impulfialiialiisdecaufis,qui
vobis iniquioresi ingratos fe nimium, Deo potius> quam vobis Dei organis decla-
rant.
Cum igitur tam de nobis, quam de tota Ecclefia optime fitis meriti, «5c ano-
bis pietatis conlilium & fententiam noftram , ftudio confervandi integra 6c inviola-
ta, qUcE ex immenfa Dei mifericordia accepimus , magnisque periculis (5c labori-
bus alii vobiscum defenderunt , non poflbmus fine reprehenfione confciencias no-
flr«E, 6c bonorum in publica caufa non folum vobis , fed etiam veritati deeffe no-
flro teflimonio, neque noftram fententiam celare.
Quid autem nos judicemus ex facrse fcripturK canone, qu^eve noftra fit fen-
tentia de doQ:rina juflificationis j unde etiam conftet noftri judicii ratio & fenten-
tiar fumma de necelTitate operum, qu:e ad falutem ftatuitur , exiftimamus manife-
ftum effe cuilibet, qui paulo attentius legerit noftrarn refutationem fcriptam fuper
libro Auguftano, quem Interim vocarunt , & ex recentiori fcripto, j'n quo fuperi-
ore anno refpondimus ad dogma Ofiandri, Nam hic conatLis , hac cura noftrafu-
it, diftinde, proprie fimpliciter , & fincere exnlicare dodruiam. juftitite <Sc faiutis
noftriE, idque cavere, ne uilo modo lux illa, ex ingenti Dei gratiajam aliquotan-
nos inftar folis fplendore fuo fulgens obfcuraretur, objedis tenebris aut nebulishu-
inanas fapientise. Nec ulla ex parte eommifcerententur fides 6c opera, fivefidei&
operum juftitia, Neque animi hoininum iterum implicati labyrinthisrelaberenturad
opera, & circa fidem facerent naufragium, fuceque falutis jaduram.
Teftamur autem coram Deo (Sc Ecclefia, nos ita fentire 6c judicare de veftris
fcriptis, in quibus tradatis juftificationis fidei articulum <Sc doftrinam falutis , quie
contingltfideperCHriftum ac prcecipue in iis, quibus pr£e aliis multum adjumenti
attuliftis EcclefiiE adverfus Ofiandri infaniam, retrnere ac tueri vosconfenfum pro-
batum teftimoniis prophetarum <3c Apoftalorum, ac ilkftratum «5c defenfum inEc-
clefis inftauratis noftra aetate, Idque vos agere in controverfia , ut do6trina reftit«-
ta de articulo juftificationis retineatur integra <Sc incorrupta, <5c infmuantes fe quo-
cunque prjEtextu , nomine cSc fpecie corruptelas removeatis. Quo certe ftudio at-
que diligentia in primis opus eft hoc tempore , quando diabolus omnia experitur
aperto marte per tyrannidem , Et occulte conatur per inftdias, fraudes, technas
aftutifllmas, omnia ita pervertere ac evertere , ne quid usquam fincerum , fanum,
aut i^iitegrum relinquatur.
5 f 5 Jam
a^o BcMrttttul^ t>er lM'?^en jw ^Amburg,
jam amplius annos triginta in Domino conjundi unorpiritu (S^fidedodrinam
juflificationis ialutari concordia, pacifice plantatam & audam, non finemagnisia-
boribus, quibus Dominus dedit benedidionis fuJE -felicia incrementa, propagave-
runt, <5c accurate diftinxerunt inter fidem& opera, inter fidei 6c operum juftitiam,
Suo loco modo urferunt CHrifti merita, gratiam, fidem, fuo item loco & conve-
nienti modo acuerunt fludium pise inculpat^que vita^, utrique parti fua data gloria,
fua prEcconia atque ornamenta attributa funt , amploir tam.en gratix CHrifli &: fi-
deijuftificanti, non infententiis folum , fed etiam in elocutione atque verborum
forma congrua c^^ apta rebus accurate, obfervata, 6c utriusque dodrinae , fidei <Sc
operum diftintlio 6cle£lio illa , qua verbum Dei rede fecatur. Nunquam in difpu-
tationem venit inter noftros necefntas operum ad falutcm , nulla fuit contentio,
opera efte necelTaria ad falutem , Impoftibile effe quenquam falvari absque operibus
bonis, 6c ipfam fidem inter opera numerari, quatenus confequitur, juftitiam 6c fa-
lutem. Non illa audita in concionibus , non pervulgata aut ufitata fijerant in (cri-
ptis, imo potius acriter 6c vigilanter refutata, repulfa 6c reje£ta funt, cum. iftapa-
piftx pertonarent, fuisque clamoribus , igne, gladio, ccedibus perftiaderent <S: de-
fenderent, foplusmatibus, impofturis, ^c mendaciis pailiata ac fucata obtruderent;
Noftvi quidem ad inquirendam 6c corroborandam veritatem, difcufleruntifta pro-
nunciata, feu nunquara adm.iferunt pro veris.
Si in difputatione propter veritatis inquifitionem proponerentur amice, pof-
fent ibi tolerari. Verum nemo rede inftitutus in pr«cipua parte dodrina Chri-
ftianse id conceftit aut tulit, ut pro dogmatis in Ecclefia provulgata reciperentur
ac haberentur pari loco, autoritate, 6c tide, qua illud Apoftolicum 'A^ic^ixct, Arbi-
tramur hGmincm jtijliflcari fl,bsqui; Oj)(;rihus. Si quK aUucl Evangelium docuerit ^ a-
nathemafit, Ignota fuit ii^c torma verborum ,' Ofera fimt neccfjaria ad fiahitt^m
Ne7?io unquam cft fialvatus, Ncc quisquam ovininiv foteft ahsquc operibus bonis adi-
fifii falutem. Ne in confefl^ione quidem publice Sxhibita coram imperio, nec ia-
Apoiogia, nec in locis Communibus talia funt recepta, aut usquam obvia.
Quid quod in iilis ipfis fententiis, quas ftudiofe hinc inde conquifitas ccnges-
fit Major, non nifi femel aut iterum hanc locutionem reperias? Opera fiunt neces-
fiaria ad [ahitem^ Sa-pius quidem legitur pcxnitentiam item obedientiam efte ne-
ceffariam, fed non additur appendix iita , ad fiahitcm neccjjaria effc, Quod longe
aliud fonat, aliumque fijggerit fendjm, quam priora iila cnunciata exhibent, &quriHi
fuftinet ratio docendi , fa"na verborum. lorma. Etilli ipfi , qui aliquando ufi funt ifta
locutione, addiderunt corredionem feu cautionem, animis atque auribus ipforurn
abfbna <k infolita refugientibus, cum intelligerent nericulum effe crroris in taii fcr-
mone. Authori 6c pa"trono fuo non fatis explanata fronte arridet, pIacet,_cS: fatis-
facit iftud paradoxon prolixis commentariis id propugnanti. f atetur Major hanc
propofitionem effe obfcuram, 6c periculolam, Qucd opera afferuntur efte ad falu-
tem neceft^aria. Conceditauditorem pofTe in eum erroremincidere, ut cogitet ho-
■ minem juftificari non fide , vel non fola fide, fed partim fide, partim operibus.
Ambisuitas facesfit illi taiitum negotii, ut pro ea declaranda, 6c amolicnda accufa-
tione
IV. CONTRA MAIOREM. a^t
tione de falfa dcclrina , fcribat volnmcn, quod vel attentum, ociofumque lcctorem
fatif^et, addat incerprcUtionctn prolixam, 6c nlienasconcionesdepoenitGntia admi-
fcent, fumatque fibi partes doccndi , qui defenfionis inftituit.
Periculum autcm & ruinam ftruit oblcura ^ ambigua novitas maxlme imbe-
cillioribus in tide, tum etiam in gcnere omnibus redte imbutis facrce fidei conltitu-
tione. Nam tlicillimehomines prolabuntur ad opera. In certaminibus&ludiscon-
icientiarum nimis rcfpiciunt ad opera , <k duriter exercenturhac quazftione , utrum
no(h-a opera (int necefTaria ad falutem , an fibi promittant indubitatam falutem ex
foiiusCHriih operibus <Sc morte, per fidem absque uliis fuis opcribus* Alii jam in-
dudi falla doftrina, vel propriiE rationis fallaci judicio, ac confh-icli laqueis erroris,
ut vehementer plaufibilis, ita pervulgati, detinentur in errore. Nonnulli altius im-
merguntur, cum audiunt ab Evangelicis dodtoribus allegari falutem ad neccsfitatem
operum. Cur ergo amamusf cur tantopere defendimus tam periculofa? cur non
potius paremus Apoflolico confiHo ? cur nonretincmus & haftenusufitatamdodhi-
nam, <Sc formam verborum congruentem , dilucidam &c tutam?
In minimis rebus,in cibis <S<: potu ac hujusmodi habenda efl aliorum ratio,
cavendum periculum, confulendum faluti fratris : Quid noftra facere interefl: in
fummo periculo, in quod ruina preceps efi, in doftrinajufliticationis ac falutis,ni-
fi prudenter 6t religiofe ab orani parte ill-^fa retineatur^
Quod fi periculum timetur etiam in altera fententia, qux negat, Bona opera
efTe necelfaria ad falutem, fi id cavetur, ne aperiantur fores ad licentiam , ad abu-
fum libertatis, ad ignaviam in bonis operibus faciendis, tum poterit illa quoque 0«
mitti, 6c quae prteforma^ta efl ab Apoflolis retineri, videlicet hcec: ^uflificamurfi-
de gratis ahsque operihus. Gratis falvati efiis ^ Donum Dei efl. 6cc.
Si altera oratio ob periculum efl rejicienda, certe tanto citius meretur illare-
jici, quac confhtuit operum necesfitatem operum necesfitatem ad falutem , & negat
ulli unquam contigiffe , aut etiam contingere poffe falutem absque operibus bonis,
quam illa, quse poflerius negat ac aflruit, Quotquot unquam falvatifunt, confecu-
tos effe faK.Ttem absque ullis fuis operibus, licethabuerint bona opera, quanto plus
periculi efl ab operum quam fidei dadrina, non exacte fatis ac pure tradita. Ad
opera bona homines trigent, atmulto magisfrigentadfidem, ideoque in operibus bo-
nis ceffant, quia in fide frigent, Invenias multos prsecones 6c encomiafl:as operum,
paucos fidsi, calumniatores, vituperatores, <Si depravatores infinitos. Rede fcri-
bit Major, doftrinam juflitis fidei 6c bonorum operum feparandam effei quam la-
te coclum 6c terra inter fe diflant.
Separentur ergo longo intervallo rebus ipfis &: verbis , non commifceantur.
Certe docere , quod absque operibus bonis imposfibile fit obtinerefalutem, non
fcimus, anidfitdiflinguere, &c non verius arSisfimis vinculis conftringerejuflitiam
&falutem, qusaccipiturgratis tide, &: quse paratur operibus.
Dicet Major fortaflis fe non literis & fyllabis, verum interpretaticne Sc fcnfu
diftinguere? Atqui nec ea res vacat periculo. Merito fufpede habcntur, inter-
pretationes 3c glofTae, quas; obfcuris 6c periculofis adduntur, quse repugnanteontra
cla-
252 23€Prtrtfftilg Ocr 'Skird^m ju iJnmbHrg,
clarum textum, & contra veritatem manifefte videntur ftare pro errore , 6c facerc
pro adverfariis.
ConHngunt nuuc fophiftas fpeciofifiimas quidem , fed fallaciflTmas gloflas.
Nihil eft tam impium, tam falfam , tam alienum ab omni veritate, quod non ho-
mines verfuti, coloribus, fucis, <Sc prseftigiis miris exornatum infinuent auribus d:
animis. Adhibent mitigationes 6c conciliationes fraudulentas, quibus circumveni-
ant etiam prudentes (Sc viderites. His multo gravius nocuerunt proximis annis , quam
uila violentia&f^vitiapotuiflent» Aliqui noftrum magna fua moleftia ^ doloreex-
perti funt, quantum noceant verfatilescothurni , involucra, ambigue 6c confufe di-
fta coram populo, quam cito auditores novitate abducantur a vera dodlrina , per
aliquot annos fumma diligentia inculcata.
Difceftit quidemauthor *perniciofiE diftenfionis mota in vicina Ecclefia, fed
fatis turbarum reliquit. Sparfit fua Zizania mixta cum bono femine dod:nnx jufti-
ficationis, qux nimis alte egerunt radices, 6c ita animos infectos occuparunt, utvix
extirpari , dc adhibitis falutaribus remediis aegre fanari poftint.
Ad nos alios pervenit fermone hominumnonlevisfidei uumor, quantum ma«
loruminvexeritilleobfcuris, flexiloquis, 6c confufiftimis fuis clamoribus , quamfu^
fpedas, invifas, 6c exofas reddiderit perfbnas docentium, quantum autoritas mini-
fterii fit imminuta, quam diftradi fint animi adeo, ut conjungere <Sc revocare eos ad
confenfum dodrinee difficillimum fit.
Addi^ti partibus turbatoris pro Magiftri fui defenfione teftes 6c patronos alle-
gant Arbitros, quos prudentiftimusSenatusadvocaveratadcomponendumdiftidium,
contendunt eos pro ipfo tulifte fententiam , fcripta ab eis exhibita Senatui ftare ab
illius parte: cum tamen arbitri in (ija dijudicatione fatis clare fcripferint,nonfemel,
novatorem iftum confufe nimium 6c periculole locutum in concionibus de operibus
bonis neceftariis ad falutem in judicio Dei, 6c expofuerint, qus mala effent indefe-
cutura, fi ita, ut ille fecerat, commifcerenturoperacumdodtrina falutis Sc confola-
tionis peccatoribus perturbatis neceftarix.
Vel hoc exemplum 6c illud remotius in Boruftia fatis fuperque docet, quan-
tum habeat periculi novitas & Apoijinisoraculisfimilis perplexa ambiguitas. Utrum-
quemonet, utaliainfinitataceamus, abftinereanovis, ambiguis, <Sc perplexis , ac de
myfteriisfidei, ufitatisverbis, proprie, fimpliciter<5cperfpicueloqui.
Nonigiturfinecaufapii, veldecepti, vel aliorumexemplis edo6li & cautiores
fadi diffidunt, 6c fufpeaa habent ambigua, plena periculis, quse aperte confenfio-
nem 6c conformitatem cum hoftibus veritatis prae fe fcrunt*
Multo notior res eft, quam ut poftit negari, contentionemdeneeeftitateope-
rum bonorum ortam efte ex Interimifticis conformationibus. Nondum venit in ob-
livionem , quid tum concefi^um fit iftis conciliationibus. Indignis modis depravataeft
dodrina ftdei in Interim , nihil tetrius & nocentius habet totus liber Infcrim , quam eft
depravatiodoarincedejuftitiafidei, cum qua mifcet juftitiam inhccrentem: Et ta-
men tunc confilium datum eft in fcripto , quod ubique circumferebatur, cumlnte^
nra
* vid, c.H. e^accfcn £u(>ccrifd;c^irdjw^i(lori>.p.ioj.fqq.
IV. CONTRA MAIOREM. ajj
rim recens natura. in publicum prodiifTet , non cffQ de articulo juftificationis pu^
gnandum»
Non ex memoiia omnium illa exciderunt, non efle pugnandum de partieuli
SOLA, Item fidem prscipue juftificare. NarratMajorinfuo^Iibroaltercationemde
operibus neceftUriis ad falutem extitiffe ex Lipfico Interim. Hasc cum inter fe confa-
runtur, profedolnon de n-ihilo eft , nec vanus aut metus aut fufpicio , latere an-
guem in herba, cumtam claris verbis pronunciatur, magnoqueetiamconatu 5c cla-
more def enditur , Nemiuem unquam falutis participem fa6tum absque bonis ope-
ribus.
Defenfores juftitiae operum pro ea ftatuenda ufi funt argumentis ex his didtis
fcripturse : Si vis ad vnam ingredi ferva mandata, Operamini veftram falutem
cum tirtwre ^ tremore , Orefit coy^feljio adfalutem , Non remittuntur peccma nifi
illis^ quiremittmit fratrihtisfuis deli^a.
£x eodem fonte hauftas affert fuas probationes Major. Unde illi probant
opera efte neceffaria ad falutem , inde idem ille adftruere molitur, Qux pontificii
ufurpant , utconvincant homines parare ac mereri operibus falutem, eadem ufur-
•pantur a Majore, «ut obtineat, Opera effe neceffaria ad falutem confervandam. Su-
perat etiam illos inventione, addit pleraque (ne adverfariis tela cantra nos defici-
ant) multo magis acuta & fpeciofa, quam ipfi poffent excogitare.
Multi praeftantes viri id fibiftudio habuerunt, ut defenderentnos falutemfide
,5cconfequi(5cretinere, fibiquefumpferuntlaboresnonparvos, ut diftblverent fophi-
fmata (Sc vitiofa argumenta, quibus adverfarii molirentur ftabilire fuas iilas ruinas o-
perum, quibus docent parari, augeri, & confervari juftitiam ^ falutem. Nunccon-
tra exoriuntur inter nos , qui fibi ftudio habent & laudi ducunt pie sedificata deftruerc,
deftrudla vero resedificare.
Nihil habent tam plaufibile papiftse, nihilputantfe pofTe tam grave in nos di-
cere, nihil objicere tam odiofum , quo nos deforment <Sc exofos reddant, quam
quod clamant nos invehere barbariem quandam cyclopicam , tollere omnem obedi-
entiam, virtutem, & mores bonos, quiadocemus hominem absque operibus boni«
juftificari: Subeodem ramo fe occultabat Sthruthiocamelus inBorusfia,traducebaf
noftras Ecclefias , quod nihil aliud docerent quam reraiftionem peccatorum, de re-
novatione & bonis operibus filentium agerent , abfurdum erat illi docere nos jufti^
ficarifola fide per imputationem juftiti^, hoc addi volebat, nos de fafto juftosfieri.
Quorfum tandem alio tendet accufatio injufta Majoris clamantis, invehi bar-
barien, Omnem erga Deum 6c homines tolli obedientiam dodrina hac, Quodfalvi
fiant homines absque operibus bonis?
Sciunt papiftx, fi modo fcire veIint,-noftros diligentiftlme commendare, or-
nare, 5c urgere vere bona opera. Non ignorabat Ofiander , quam fedulo in no-
ftris Ecclefiis CHriftum profefti doceantur, <Sc commonefiant de omni generevirtu-
tis. Neque Major nefcit Magdeburgenfis ecclefije concionatores non minus quam
noftros, quam aliarum fideles miniftros , docendo , monendo , hortando deducere ad
pietatis (5c obedientia ofiicia.
^ 0 Pro
a^4 25c55rttftiig bct ^ivcfccn ju ^4mburg.
Pro certo vero afErmamus omnes ubique prasdicatores bonos ddium 6c invi-
diam mundi fuftinere, primum propter dodlrinam fidei, deinde propter pr^dica-
tionem ^pcenitentix, &: bonorum cperum, 6c propter reprehenfionem impietatis,
fceleruni , ac impoenitentisE. '
Non igitur apud ullos fanJE mentis controvertitur, An bona opera fint faci-
enda, An poenitentia fit necefTaria, An prsftanda obedientia, Convenit intcr o-
mnes ita neceffariam elfe poenitentiam , ut eam prsecedere remiflionem peccato-
rum (non tamen ut caufam 6c meritum ejus) oporteat, Bona opera 6c obedienti-
am ita neceflariam effe juftificatis , (Sc falutem fide confecutis , quod veram fidem
bona opera feqvuntur, Nam natura veras fidei indicatur, cum dicitur, Bona opera
effe necefTaria vel neceffario fequi fidem <Sc juflitiam , qnia fides operatur per cha-
ritatem , &c parit bona opera , ideoque perhibentur, Bona opera effe notje , argu-
menta feu teftimonia verce fidei ac falutis per fidem acceptas.
Indicat priEterea neceflitas debitam gratitudinempro beneficiis gratuitis, quas
obligant filios Dei, ut grata faciantPatri coelefli optime merito.
NuHam habet item controverfiam, eos, qui violant mandata Dei ruentes in
peccata contra confcientiam amittere falutem , Nam fidem amittunt 6c Spiritum
Sanftum* Ut fides fons eft bonorum operum , ita incredulitas malorum operum
origo efl, Ut fide confervatur falus & retineretur fludium bene operandi, ita inere-
dulitate falus amittitur. Et abjefto pietatis fludio, mala opera inde redundant.
Huc pertinent exempla citata de iis, quiamiferunt falutem propter inobedi-
entiam abjeda fide.
Ad hcEC convenit de prjemiis bonorum operum, de quibus fuis locis promis-
fiones Dei proponit fcriptura , ut aliis agit de natura, de fruftibus, fignis, ¬is
fidei non fidse.
Diflinde intelligendae funt fententia: fcripturce, 5c obfervandum ubiagaturde
c^ufa, forma, d: fine juftificationis, ubi de effedibus , ubi de fide apprehendente
CHriftum, & hxrente in illius meritis , accipiente illius bona , ubi de fide agente
cum proximo , 6c Deo prseftante fuos cultus. Item ubi loqnatur de frudtibus fidei
de notis filiorum Dei, qui fide jufti 6c falvi funt.
Cum de his conveniat, facefcant accufationes & criminationes digntc calu-
mniatoribus 6c obtreiStatoribus de fadtione Antichrifti, indignje difcipulis CHrifti.
Aliquoties Major repetit fuam confeflionem de juftificatione fidei, tdllit o-
mne meritum operum, aftirmat fola fide in CHriftum, hominem gratis absque ope-
ribus juftificari 6c CQaTequi falutem. Neque vos aliud defenditis, eamque doftri-
nam defenfam , inviolatam 6c integram effe cupitis.
Quod fi igitur confenfus eft de rebus, fit etiam in verbis , qui idem fenti-
mus , idem etiam loquamur Quorfum attinet , cum conveniat de dodrina fidei 6c
operum, contendere verbis? Cur non malimus , quod redle fentimus, (fi tamen
ex animo fentimus) re^ie proferre ad ccdificationem cum bona pace 6c concordia,
quam ambigue & periculofe diais , (etiamfi in his nihii ineffet , quod difcreparet
ab
IV. CONTRA MAIOREM, 15 ^
ab amusfi (cripturse <Sc fidei regula ) prsebere occafionem diflldiis, contentionibus,
fcandalis, aliisque maiis, quce inde feqvuntur?
Ha:c in genere reipondimus de tota controverfia, docjue toto libro Majoris,
Nam fingula difcutere non vacavit nobis, quanquam argumenta ejusmodi finr, qui-
bus ille fuas hypothefes intendit fulcire, ut operae pretium e0et , exadius difcute-
re , 6c pleraque fic faCis confufa 6c falia difiblvere. Sed id rclinquimus aliis* Ve-
Hrx. peritioni fperamus hxc fijfficere , 6c ex his exifl:imamus vos perfpicere , quac
fit nollra fententia, quid probetur aut improbetnr nobis.
Quod tamen ut plenius cognofceretis, complexi fumus breviter, dilucide,dc
dillinfte totius difputationis materiam indicatis caufis, cur Majoris affertiones , ut
leguntur in fcripto contra Reverendum virum & conftantem, CHrifi:i confefforem
D, Nicolaum Amsdorffium, non poflint probari, <Sc recipi in Eccefia»
Nihil horum facimus ambitiofe, non quserimus nofl:ram vel gloriam , vel ulla
commoda. Utinam vero multi vellent nobifcum venire in partem <Sc focietatem
hujus gloriiB & commodorum, ac con averfarentur potius ea priemia, qualia rede-
unt ex laborc ferviente veritati , glorise Dei , 6c Ecclefiae faluti : Tum inveniren-
tur facramentarii, anabaptifl:ae , Antichrifl:i fadtiones , totumque diaboli regnum,
contra quod dimicaretur, multoque melius haberet tot modis mifera Ecclefia, fuas
serumnas ferret levius fijblevata eorum folatiis, qui eam in cruce pendentem difcru-
ciant felle &: myrrha , ejusque calamitates cumulant^ CHriftus eam confoIeturSpi-
ritu fuo paracleto, ut ficutabundantafflidionesejus, ita etiam confolationes abun-
dent, eoque fruatur gaudio , quod nemo ab ea tollere potefl:, Hamburgi die 2g.
Martii Anno Domini ifn*
D. JOANNES ^PINUS Ecclefis Ham-
burgenfis Supperattendens.
Boni paftoris eft non folum in Ecclefia docere fanam dodrinam , fed etiam veri-
tatis Propheticse <Sc Apoftolicie laudem 6c teftimonium perpetuo confervare dc
retinere.
Nunc quia mea do£lrina de juftificatione hominis, fcripto a D. Majore edito,
fufpeda redita eft, ita quidem, ut multi coeperint dubitare de puritate mece dodri-
na?. Ideo officii mei conditio requirit , ut breviter in Ecclefia CHrifti deponam te-
ftimonium, e quo judicium fieri poflit, de mea fententia.
Teftor itaque fubfcripto antographo, me retinereeam ipfam dodrinam deju-
ftificatione hominis, quam noftra Ecclefia femper confefla eft.
Qnx docet hominem gratis fine operibus <Sc juftitiis noftris, pura Dei miferi-
cordia <5c meritis JEfu CHrifti liberatoris noftri , tanquam efEcientibus caufis , Et
fola fidei in CHriftum , tanquam caufa gratis oblatam juftitiam ^ falutem fufcipien-
te, juftificari. Bona opera autem efl!e neceffarios <Sc inviduos verse fidei effeftus<Sc
frudus. Non eflfe in juftificatione caufam , fine qua Non , ficut iili judicare viden-
©3 2, tur,
tur, qui docent, Bona cpera efTe necefTaria ad falutem, Qamformulam fermonis»
ut periculofam , ambiguam , & variorum errorum f omentum in Ecclefia vitandum
cfle judico.
^oachimm Weftphalus, manu fua fubfcrpifit,
fohannes Hcegelke, manu fua fubfcripfit.
Theodoricus Vhrifim, manu propria fubfcripfit.
^ohannes Boetkerp propria manu fubfcripftt.
JPaulm von Eitzen, propria manu fubfcripfit.
Henricm Hartivich^ propria manu fubfcripfit,
Matthim Krcegertis , manu propria fubfcripfit. •
y^^^^^w^ /'7^W7W^ ^ manu propria fubfcriplit.
Servatius Eggerdes^ manu propria fubfcripfit.
Sehaftianm Friedach, manu propria fubfcripfit,
Gforgim Tappim , manu propria fubfcripfit. •
y^^^c^/Vw/j Z)^^^w^rj manu propriafubfcrjpfit*
ISlicolam Barftmanny manupropriafubfcripfit.
Conradm Gerlaci , mznw propria fubferipfit.
Meynhardm Krceger^ manu propria fubfcripfit.
Alexander Moppenfts ) m2irm\>ro\m?iiuhiQu^^\t,
Hubertm Bylant, manu propria fubfcripfit.
^oannes Vordis y manu propria fubfcripfit.
Hermannm Suavim, manu propria fubfcripfit.
Joachimm Magdehurgim , manu propria fubfcripfit,
Rerponfio Minillroram Ecclefife Lubecenfis ad
literas M. Matthise Illyrici, &Nicolai Galli qua praeccdenti
libello & Epiftolx fubfcribitur.
Gratiam 6c pacem per CHriflum unicum Ecclefi^ fu^ liberatorem vobis
fratres charisfimi ex animo precamur.
QuantO»in periculo communis Ecclefias falus, jam dudum multis antea injuriis de-
bilitata, quotidie adhuc verfetur , fi non ejc^piftola; veffrse tam evidenti tefli-
monio, & communi omnium querela, nobis conftaret, certe ex unico fakem recens
edito adverfariorum noflrorum fcripto perfpicue coghofceremus. Nam inhoc (ut
efl infatiabilis Satanx furor, inexftinguibile odium & ardor) omnia fuavenenata te-
la denuo in nos direxit, atqueadiaphoricisfraudibus non folum fundamenta purioris
do6lrinse labefadare , fed ipfam etiam ecclefiam fanguine puriflimK vidtimce filii Dei
inundatam, 3c cx omni tyrannide in priftinam libertatein vindicatam > rurfus difH-
paie , ^ ornamentjs fuis ipoiiate Conatur*
Quarc
IV, CONTRA MAIOREM, i^y
Quarenon leviter conftcrnati, cum per injuriam tariti hoftis minime gentium
atque loeorum tuti effe poflimus , nequc pacifci c!c induciis valcamus , quin femper ad-
verlarium infcftum ^ inimicum nobis obfervari experiamur. Non immerito inge-
niifcere , 6c maximo cum moerore ardenter FuJidere lachry mas , confugere ad f idem (5c
patrocinium capitis noihi Chrifti debcmtis , orantes atque fumma cum pictate vota fa-
cientes, ut illeaiiquando viros, profuogvegeardentesveritatisd:pietatiszeio, exfu-
fcitet, quialHidohraeliintrepideanimolequefuccurrere difcant, &fortiterdimican-
tes , ut murum ceneum [eCe cacodcemonis conatibus opponere 6c objicere fciant.
Porro cumanobisquoqueitapetitum fit, ut cumviribusimpares adtantasinju-
rias vindicandasi longeque inferiores limus: Tamen ferreteitimoniumveritati cScpa-
trocinari quomodocunque communi faluti , non recufamus : Pertinere ad ofiicii noflri
rationes adprime videtur , ne aut omnino nos elingues atque mutos in negotio tam pio
quamarduo, autinofiiciofos ac ingratos Chrifto prseflemus, fed palam animi noftri
voluntatem &fentcntiamdeclaremus. Vndeeluceat, utri parti iubfcribere, utram
ut peftem (Sc venenum deteftari ac fugere audafter velimus. Qiiare cum periculo £c-
clefia- 6c communi omnium dolore addufti , quod etiam gregis noftri vulnera paulatini
recrudefcere.videmus, tuminprimisChriftigIoria& honore compulfi, pro quo non
folum veritatis prarfidia proferre , fed etiam vitam ipfam dc omnes facultates neceftario
profunderedebejmrs, pie 6c candide animi noftri fenfa vobis aperiemus. Ampledi
DOsitaqueconfenfumverEe Catholicse do^trinse palam ingenue atteftamur, eam do-
ftrinam ex profeffo in Ecclefia noftra per manus Prophetarum 6c Apcftolorum acce-
ptam&fincere bcneficio Spiritus Sani3:i propagatam, publice profitemur 6c explica-
mus, adnormamareverendiffimo in Chriflo patre D. Dodore Luthero prsefcriptam*
Cujus exemplar Auguftse Carolo V, Imperatori exhibitum cuilibetconfeflio effe poteft,
AutquiejuspIeniorem<5cuberioremaliquam petere formam volent, illi confulcre li-
bellum a nobis fuperioribus annis communibus vicinarum Ecclefiarum fuffragiis contra
Interim in lucem emiffum poffunt. Vnde verbofius & dodrinse fummam &: ritus quo-
que quosdecenter<5cordinecontra cyclopicam barbariem 6c fycophantarum calum-
nias in Ecclefia noftra fervamus > pernofcent. Non enim latum unguem ab hac con-
feflionenoftradifcedimus, neque verborumperplexitate nebulas veritati (utquidem
faciunt) inducimus, aut dubium fauciis & tenellis confcientiis aliquibus ambagibus
autamphibologiamovemus, fedperfpicue, candidecScfincere verbum Dei fecamus
A qua tanorum verborum forma docendi innovatores 6c reforraatores illi adhorrentes,
non folum Evangeliiverum dogmafufpedtum reddunt, fed etiam vetus illud Papifti-
cumcommentum defideformatainPapiftarum gratiam iterum inEccIefiam Dei indu«
cunt cum periculo confcientiarum 6c gloriae Chrifti diminutione. j
Neque has formas dicendi quibus Major novus Ecclefia Chrifti contriftator abu^
titur ad confcientias rudis plebeculse captiofe irretiendas , approb^.mus , videlicet quod
bona opera ad falutem fint necefTaria. Quod nemo unquam abfque operibus-falvatLTS
fit; Quodqueplaneimpoflibilefitfine bonisoperibus quemquam falvari. Hasutinu-
tiles& vanas, ut perplexas <Sc ambiguas voces , quae funt confcientiarum pernicies,..
Imminuentes meritum Salvatoris , 6i Papiftis viam mumeutes ad commentum de fide
^D } for-
2;8 BePrtrtCrtug b€V ;Eir4)c« ju ^nmbtirg.
formata , neutiquam piis auribus recipiendas affirmamus. Et quoniam (atis luculenta
<Scelaboratairtarurafraudum in veftro fcripto exftatconfutatio, quam fatis pk, erudi-
te & fufficientibus rationibus firmatam nobis prcEfcripfiftis,. nos fupervacaneum effe
arbitramur, inpraefentiarumpiuradehac reverbafacere, ne tam gravi veftro judicio
detrahere videamur. Acquiefcimus quoque libenter fuprapofitis hominum erudrto-
rum, noftrorumque fratrum judiciis, eifque communibus fententiis applaudimus <5c
fufFragamur.
Hoc ergo faltem adjicimus , quodiamfere triennii fpacio, multo ufu Sc expe-
rientia fatis fuperque edodi fumus, nihil pernitiofius, nihil deteftabilius, nihilden:-
quecontumeliofiusadgloriamChrifti deformandam eflTe, quam hujufmodi abfona 6c
obfcuraimo blafphema docentium dida, Opera adfilutem ejjenecejjaria , Nemmem
miudicio Deifuhfijierefolafidejme operum adjumento pojje , 6<. fimilia orationum ful-
mina , quibus doftrina fidei de gratuita juftificat-ione per mifericordiam Dei in Chrifto
mediatore, quamfidesapprehendit, labefadatur&indubiumvocatur, ^fauciacon-
fcientia peccatorum fuorum mole confpefta in a-gone , cum videt fe bonorum operura
teflimonio aut prEcfldio deftitutam , in defperationem conjicitur.
Quare nihilmagis compertum , nihil exploratius habemus, prcefeftim aperta
quotidie documenta in multorum per,iculis cernentes eorum,qui migrare ex hac vita ali-
quomorbo coguntur.
Ibihorribiliscummortedifputatio, cumpeccatis, cumjudicio Dei, coIIu£la-
tio confcientiarumdecertantium, videripoceft. Tali vetus Papifticum quoque do-
ma nofterille Adiaphorifta turbatorLaurentiusMorizken quafi ex uberibus prsecepto-
risfui Majoris fuxilfet (quod etiam palam gloriari non dubitavit) ut nocentiflimum
venenum «Sczizania in Ecclefiam noftram diffeminavit, cum fummo miferarum co.n-
fcientiarum periculo , qu^e concepto veneno difiicilime liberantur. Atque iam eo dif-
ficilius , (quod non fineveraanimi commiferationereferimus) quia nunc multo ma-
gis per Majoris libros inlucemeditosin fuo errore confrmantur, (Scquafi dulci nutri-
mento novo illo dogmate de operum neceflitate indies aluntur.
Hincalii (idefthypocritse) Pharifaico fupercilio tument , putantes folam fi-
dem in Chriflum in judicio Dei confiftere non poffe , nifi caritate quoque & aliis virtu-
tibusfuerit ornata. Quod eft, ex Chrifto medium falvatorem, vel initium gratix,
opera & juftitias noftras perfedionem conftituere. Alii vero qui in extremis conver-
tuntur&: quibustempus 6c facultas bene operandi ademptaeft, dubii tanquam inter
facrum^ faxumconfiflentes, cumfidemnonflifficerearbitrantur nili adfint vitse me-
lioristeftimonia, chirographofuK confcientise conviQ:i de faiute 6c bonitate Dei dc
fperantes jcternum fibi fupplicium depofcunt. Hsec certamina quia illi nugatores nec-
d-umexpertifuntnequeinaliisreprehendere voluerunt, vetera paradoxa & h^c pe-
flnfera Papiftarum ulcera nobis affl-icare malunt , & ita animarum difpendio & jaauram
facere potius propofita confcientiarum carnificina, quara cum Abacuc per fidem.in
Chriftum pr-o morte vitam , pro metu pacem 6c animi tranquillitatem , pro inferno ad
coeleftem confuetudinem aditum indagare.
^ Et
IK CONTRA MATOnEM, 259
Et quiaid dodrinJEgenusfpeciorumd' plaulibileeft, mirifice omnisgeneris fe-
ftarios Anabaptiftas Papiftas <5c Intcrimiftas folet conciliare , adeo ut veluti palladium
ambabus manibus unoque ore <S: geftu omnes hoc folum amplexentur : puritatem vero
Evangelii utfufpe£tam <Sc profanum velis remisque refugiantcSc averfentur.
A quo Pharafaico fermento tam noxi^^quam alieno a gloria (Sc honore Chrifti , <Sc
inprimis confcientiis peftifero 1 ut filius Dei unigenitus Ecclelice fua? propitius prote(JiJ:or
nosliberet, <5cdifperfasovesinfideiunitatem,qucE mifericordiaDei tantum nititur in
Chriftomediatore, congreget, quo unum omnesinChriftofimus, piis(5c ardentibus
votis precamur , Amen. Feliciter in Chrifto , Vaiete. Datas Lubec^ 7. Aprilis , Anno
Domini iffj.
Veftri obfervatijffimi Fratres.
Andreas Guielmm y Paftor Cathedralis Ecclefiae Lubecenfis fubfcripflt.
VetriisFrymersheim 3 adS.JacobumPaftor fubfcripfit.
F^?/m/;;//^ Co??:, ad S.PetrumPaftorfubfcripfit»
Themas Kufel, ad D. Virginem Paftor fubfcripfit.
Gerhardus Noerthorn , ad S. Egidium Paftor fubfcripfit.
Reyrnarus Cocm 3 a-dS. Petrum fubfcripfit.
Petrm AioHtor , ad S. Jacobum , fubfcripfit.
Reinerus Averenok , adS. Petrum,fub{cripfit.
Heiytricm Hafendunck , in fummo templo , fubfcripfit.
jfoannes Fine , adS. Egidium, fubfcripfit.
Heinricm Rokk 3 adDivam virginem , fubfcripfit»
Heinricm Albers , ad Di vam virginem , fubfcripfit.
Georgim Eaert 3 adDivamvirginem,fubfcripfit.
Brucim Nordanm 3 ad S. i£gidium , fubfcripfit. '
DionyfmSchuemanm, adS. Jacobum,fubfcripfit.
JoannesFede^ infummotemplo, fubfcripfit.
Bartholdm Bade 3 ad S. Jacobum , fubfcripfit.
^oannes Kilbergim , Sufatenfis , ad* Di vam virginem , fubfcripfit.
Joannes Coche 3 ad S. Jacobum , fubfcripfit»
Refponfio iMinillroriim Ecclefi^^ Luneburgenfis,
ad Literas M. Matthiae Illyrici, & Nicolai Galli, qiia fupra
pofito libello & Epiftolae Hamb fublcribunt.
Gratiam &. pacem a Chrifto Domino noflro A^obis chariflimi
fratres opramus.
ifTam ad nos atque acceptam Epiftolam veftram Reverendi viri atque in Chrifto
fratres chariffimi , iumma diligentia perlegimus , atqueinde intellexiimis, <juod
acris
acris inter vos & D. Doftorem Geor. Majorem exarferit controverfia , eo quod tum vo-
ce tumfcriptishafceipfius dejuftificationc cditas hypothefes, Quod bona opera fint
necefTariaadfalutem, 6c quod nemoiinebonis operibusunquum fit falutemadeptus,
Et quod impoffibiie lit, quemquam fine bonis operibusfalvari pofTe, judicaveritis 6c
perlefalfas, &fcandaliplenillimaseffe, 5rquodeasfirmifIimisargumentis, <Sceviden-
tiffimis ex facree fcripturx fontibus defumtis tefiiimoniis refutaveritis.
Etquiarefutationi vefi:r£e<S:quorundam etiam aliorum do6i:orum gtque piorum
• virorum D. D. Georg. Major acquiefcere noluerit, fed acriter atque pertinaciteretiam
adhuc didashypothefes defendit, petitis a nobis, ne noftrum judiciumatque fenten-
. tiam dehoccertaraine, noftrKqueEcclefi£edo6hinam, candidoanimoatque dilucidis
verbisexponere, &vobisimperUregravemur, Primumautem, optimifratres,rummo
dolore afficimur, cum atidiamus in his noftris bene atque recle conftitutis ecclefiis ma-
nifeftiflimos ^pertisque facrte fcripturoi nitentcs teflimoniis , atque infuper a Reveren-
do viro D. Martino Luthere aliisque piurimis cruditis atque gravibus noftri temporibus
Theologis, fummafeduIitatecScfinceritate expHcatos fidei noftrs articulos in contro-
verfiam vocari , ac perniciofifl[ima certamina fine ullo modo ac fine excitari. Atque
eo magis dolemus, quodhujusmodi difceptationesab illis proficifcantur, quiverita-
temEvangelicam, profubrumdonorumamplitudineac authoritate, omnium maxi-
me tueri , <Sc fi qua contentiones in Ecclefias fuppullulafcerent , omni ftudio (opire de-
bebant.
Confideratio quoque infinitorum atque maximorum malorum , qux ortam con-
"teiTtionemcomitantur, nonparumnobisconceptumdoloremadaugent, qua^ (utalia
brevitatis gratiaprsetereamus) hscfunt, quodhacdifceptatibneipfaEcciefia Dei non
parurnturbetur. Et,quod ea adverfariisnoftris, acerrimisEvangelicjE puritatis ho-
ftibus, nonfolum doftnnamdejuftiticatione, haclenusin EcclefiaDeiinefr-agabiliter
traditam, cakimniandi, verum etiam atrociflime eam criminandi <5<: furiofiflime da-
mnandi, occafio nova prcebebitur. Timendumetiamerit, ne (Scaliieruditione^Scin-
genio pollentes iisque abutentes , in aliis fidei noftrcC articulis ludendi anfam atque ex-
emplum hinc fibi fumant. Diabolo quoque authori 6c amatori inimicitiarum 6c con-
tentionum non parvafeneftra, ad furiofius atque crudeiius oppugnandam Chrifti Ec-
clefiam , quamhadenus nequepotentiilimorumtyrannide, neque, ullis aliorumcru-
deliflimorum adverfariorumfuroribus (quodinterfeconftanti&: concordianimo, de
totadoclrina coeleftidodores confentirent, eamque tuerentur) expugnare potuit,
aperitur.
Neque dubium eft , quin raille artifex diabolus hac ratione homines a reda veri-
tatis via, pedetentim abducere , 6c in priores tenebras conjicere moiiatur. Atque
prol^edotimendumeft, nehocaftutifllmo artificio tantum eliiciat, ut aliquando ma-
gnamruinam & irrecuperabile damnum Ecclefiafentiat, nifimodus 6c finis huic digla-
diationi atque fimilibusimpofitus flierit.
Hanc callidiflimam Diaboli tcchnam & deteftanda mala , vertt. religionis veri cul-
toresdiligenterconfiderare, atquehQCunumeaitimaxime debebant, ut omiflis cer-
tami-
IV. CONTRA MAIOREM. 141
— — ^— — ^— -^— ^— — 1 — ,
taminibus fanam doiftrinam in Ecclefiis noftrisfonantem, conftanter adverfus omnes
inferorum portasdefenderent, eamqueinviolatamretinerent. PremiturcerteEccle-
fiaiatisduriter multiplicibusatquecrudelibus perfecutionibus , exagitur falfis dogma-
tisaliisquemultis calamitatibus obruitur, adeo etiam ut videatur illud tempus adeft^c
quo (utinquitChriftusipfe) etiamelefti, fifieripoftet, indubitationeminducereri-
tur» Atque ob id nunc omnium maxime in Ecclefia docentium concordia opus efi^et »
cum experiamur non in una regione , civitate vel loco folum , fed proh dolor , in mul-
tislocis; EtnonpaucosetiamaDiaboloexcitatoselleacfubindeexcitari, qui fjbfpe-
cieveritatis pietatisque, contumeliofiflimis fcriptis , difputationibus, atque concio-
nibus, Evangelicam doftrinam, iScquidem fundamentum chriftiansereligionis, arti-
culum fcilicet juftificationis , audaciftime oppugnarunt, & adhuc ftiis arietibus op-
pugnant.
Hac itaque de caufa , ne fatis mifere afflifta Chrifti ecclefia gravius etiam a vo-
bistnet ipfis exagitaretur , omnium maxime hoc tempore ab omni contentionum gene-
reabhorrere omnes debebant, atque potius conjundis viribus quoscunque adverfus
puram Evangelii doftrinam fcaturientes tetros errores reprimere.
Hceceocopiofiusfcripfimus chariflimifratres, ut immenfum animi noftri dolo-
rem teftaremur, acut fimuletiam fignificationem cderemus, nobis iftius moti certa-
minis authorem atque fimilium quoquc valde difplicerc, Neque dubitami.is etiam ,
quin omniumpiorummentes, hanc rem&infelicitatem prcefentisfeculi, levitertan-
tumperpendentes, fimili moerore afticiantur, &:ab omnibusde dodrinxEvangelicae
manif eftis articulis , orientibus difceptationibus abhorreant , easque pio zelo execren-
tur. Nuncadreliquapergemus.
Petitis optimi viri , ut vobis non gravemur , exponere doftrinam , quse ha£lenus
in Ecclefia noftra de juftificatione hominis tradita eft , & adhuc docetur , & ut judicium
fententiamque noftramdepropofitisD.D. Georgii Majoris hypothefibus vobis aperia-
mus. Quantum autem ad hanc rem attinet, judicamus veftram petitionem 6c piam 6c
honeftamefi^e. Intelligimus enim atque clare id etiam ex fcriptis a vobis de eadem
haccontroverfiaeditis perfpicimus, vos nihil aliud quserere , quamutgloria Dei,Ec-
clefise tranquillitas ac falus , <5c fincerae Evangelic^E do£trin£e verus atque geminus intel-
leftus , planis & incorruptus fervetur , atque ut is quoque omni labyrinthorum perple-
xitate careat. Quo quidem unius cujusque myfteriorum Dei fidelis difpenfatoris ani-
mus» voluntas, adeoque omnes vires diredse efTe debent.
Quantum vero ad nos attinet, hsec vobis fignificanda efl"e duximus. Ingenue
fatemurchariftimifratres, nos plane quaelibet contentionum genera averfari, nequc
etiam iis temere immifcere, qucehonefteanobisprseteriri, atquevitariqueant, quse-
que inimicitias parere poffent. Prceterea quoque hoc fatemur , quod in nobis minus
eruditionis atque authoritatis effe fciamus, quam ut in tanta re tamque perplexa judi-
cium f erre valeamus. Atque hx quidem caufas tales videntur efi^e , quibus merito ex-
cufari pofljsmus, fi ab hac palseftra nos fubduceremus. Contra vero nobis altius nego-
tiumperpendentibus, veraque trutina librantibus , occurrerunt multo graviores ra-
tiones , adeo etiam nos impellentes , ut arbitraremur nos neque jufte, neque falva con-
^ ^ fcien*
a42 25clf5rttHHg Uv ^ir^en ju ^amburg*
fcientia ea , quse petitis , vobis denegare poiTe, Sunt autem prteter alias h£e pctifliinje,
prima, QuodChriftus ipfe fevere prxcipiat atque requirat Evangelii confelTioneni ,
adeaetiam ut eam ceternis prxmiis ornare velit , inquit enim , Qui me ccnfijjt'^ fuerit ,
fjc. Secunda , ut teftimonium ederemus , quod non pudeat nos Evangelii. E(i enim>
ut Paulus ait , potentia Dei ad juftificationem omni credenti. Tertia , quod hiuc con-
troverfia pertinet ad totam Ecclefiam , quam quisque pro virili fua juvare debet» Quod
& nos officii ratione eo magis facere oportet. Poftrema , ne etiam muti canes atque
'ss-fioiruTrokiJTrTcu dicamur. PofTent 6c aIis:E multx caufse recitari , quibus moveremur ,
ad fatisfaciendum veflrae petitioni. Sed eas confulto pra-terimus. Has autem ideo ex-
preflimus, utquilibethinccognofcat, nosnontemerarioaufumotos, fed fummane-
ceflitate id exigente , & gravi deliberatione prsemifTa , inhancatenamdefcendere.
Et fi qui f ortaffe erunt , qui hac noflra confeffione 6c judicio offendentur , eaque
improbabunt , qu£e inhac gravi caufa pro facultate ingenii 6c eruditwnis , niliil ominus
tamenexmanifeftisfacr^fcriptur^ iocisedodifcripfiraus, Ilii fciant nosnoniiomini-
feus, fedDeo placere ftuduiffe. Neqiie hoc etiam iidem ignorabunt hanc ipfam re-
fponfionem noftramnon raalitiofo , non invido, neque dolofo , fed profedo pio,
candido , atque gemebundo animo a nobis fcriptam atque emifTam effe.
His ita prsemiftis , jam Deo fortunante rem ipfam aggrediemur. Et primum qui-
dem quantafieri poteft brevitate doOrrinam de juflificatione recitabimus. Hidc judi-
cium noftrum de D. D* Majoris hypothefibus fubjiciemus.
Unanimiter in noftra Ecclefiahadlenus docuimus, atque adhuc conftanter ex
verboDeidocemus, omnipotentem Deum,propria mifericordiamotum, promififfe,,
atquetandemetiammififfefuuraunigenitunifilium in mundum,utis totum genus hu-
Hianum ab omnibus peccatis redimeret. Docemus etiam quod JEfus Chriftus verus fi-
lius Deiulto obtemperaverit fuo ccelefti patri, eumque aftumpta humana natura in;
mundum venifte , ut peccatores falvos faceret, eundemque etiam fua paffione ac mor-
teredemifTegenushumanum, atquefua gloriofarefurre61:ionej£ternam retuliffejufti-
tiam , omnibus in ipfum credituris donandam»
Prceterewaquoque docemus , quod homo peccator agnofcens flia peccata , atque
€X animo propter eorum admifllonem vere dolens, confugiens ad JEflim Chriftum ,
& certa fiducia ftatuens illum folum effe mediatorem , redeinptorem atque Salvato-
rem totius generis humani , atque condonationem petens', certiflime etiam remiflio-
jsem peccatorum;, juftitiam in hocvitainchoatam, 6cpofthanc vitara seternam falu-
tera , propter folius J£fu Chrifti fola meritaconfequatur. Et ut faciiius hsec abrudio-
ribusretineripoftint, hancbrevem, veram & cathegoricam propofitionem diligen-
ter inculeamus. Homo confequitur remillionem peceatorum , juftitiam , & ceternam
falutem fola fide in mifericordiara Dei propter JEfum Chriftum , fine ullis operibus bo-
nis. Inquit enim Divus Paulus , Arbitramur fide jujiijicnri hominem fine operibiis
legis.
Exciudimus itaque in caufa juftificationis oranes , quantumvis bonos , tum men-
tis,turavoluntatis, tumetiamcordismotusfivebonaopera. Atque nonadmittimus,
wtullabona operacam raerito Chrif i> tiunl lokra fulHcit; ^quivaleasque eft pre-
' tium,
I
IK CONTRA MAIOREM. 245
-■ - --- — ■ —
tium , qiio integre atque cujusque peccatoris poenitentiam agentis peccata perfolvun-
tur, concurrant commifceanturve. Ita enim docentes verum ac debitum honorem
detrahunt, &erticaciammeritorumChrifti extenuant, atque in Deum ejusque uni-
cum filium multis modis funt blafphemi.
His diligenter inculcatis , fimili etiam conftantia 5c unaaimitate docemus , quod
veramfidem inChriftumbona operanecefrariofequantur. Quodque ea fint «Sc rede
vocentur efFe^tus five frudus verae (Sc non fimulatJE fidei. Et adhortamur etiam , ut pii
homines, hoceft, foIamifencordiaDei in Chrifto exhibita, (Scfolafideexclufis ope-
ribus apprehenfa , confecuti remiftionem peccatorum 5«: juftificationem , fefe in omnis
generis , bonis operibus exerceant, eaquediligentiftimeprcsftent^&c.
Hanc fimplicem de juftificatione hominis & bonis operibus dodrinam breviflime
comprehenfam , in noftra Ecclefia hadenus fideliter <Sc pia cura traditam efte , 6c ad-
huc doceri fatemur* Atque fcimvis etiam, quod ea fii-miftimis facrjE fcripturje tefti-
moniis nitatur. De hoc etiam chriftianifmi noftri prxcipua parte , vicini ac fratres
noftri dilediftimi , Concionatores Hamburgen-fes piam atque eruditam fententiam
(qujE hifceliteris adjunda eft) confcripferunt, cui, ut teftimoniumextaretinnoftra
Ecclefiaeandemdoftrinamproponi, fponteatque gravideconfiliofubfcripfimus. At-
que hifce quoqueliteris eandem fententiam veram & ecclefice falutarem effe, intre-
pide affirmamus. Nunc quid de D. Geor. Majoris hypothefibus fentiamus , fimili can-
dore <Sc fine ulla arrogantia & malevolentia breviter exponemus. Diligenter charifH-
mi fratres <Sc pia mente didas hypothefes excuflimus , easque cum verbi Dei perfpicuis
teftimoniis conferentes, inquirereatquecognofcereftuduimus, An illjE cumfacriset-
iam literis convenirent, an velexdiametro , cum illis pugnarent, vel certe an line
fcandalo etiam , &c tetri alicujus erroris confirmatione tolerari quirent, atque in Eccle-
fiam Dei recipiends effent
Nobis itaque fingula verba harum hypothefium ad normam fidei examinantibus,
^ deinquifitioneveritatis illarumfollicitis, inmentem veniebat do6:rinade juftifica-
tione hominis, quam acerriminoftrihoftespapiftse, nimirum, multosannospertina-
ciffime atque violentiflime defenderunt , atque hoc tempore adhuc acriter defendunt»
clamitantes , homlnem non confeqtu remijjionem peccamum , juflitiam 3 ^falutemfo'
lafide in Chriflum , fedoportere etiam noflra opera bona^ dummodo vera ^ perfe&a
faltis ejje deheat , concurrere,
H^c adverfariorum noftrorum hypothefis 5c error a Rcverendo pise memorisc
quantivis pretii viro D. D. Mart» Lutheri patre noflro , aliisque plurimis excellentibus
Tiieologis refutata , damnata, atquee DeiEccIefia explofaeft. Neque unquam et-
iam inveram Ecclefiam Dei recipiendam efte, atque fine inxftimabili jadura multa-
rum anim»arum recipipofl^e, arbitramur.
Propfitxautem hypothefes nihil aliud nobis fignificare videntur, neque aliter
etiam a nobis intelligi , aut ab alio quoquam fana mente prasdito poftunt, quam quod
innuant hominem non confequi falutem fola mifericordia Dei per Chriftum , fed requi-
ranturetiam ad confequendam falutemnoftrabona opera, & quod fine bonis operi-
^\) 2, bus
busnonpoflitfaluscomparan. Quamobrem illae etiam non multum a papiftico erro-
redifcrepant, autcertenonparumeum confirmant.
Quantumautempeccatumfitexitiofos ^cjamdudumexplofoserrores, vel con.
iirmare, veletiamaliquomodo revocare, manifeflius eftexverboDei, quam utuUa
probatione indigeat.
PriEterea etiam fatendum efl: nobis , quod didlse hypothefes adftruentes , hona
opera ejje necejjaria adfahtem , ^c. Qupdhnpojjihtle fit qtiemquam fine honis operi-
hmfalvaripofje^ obfcurantatque pervertant dodrinamdejuftificatione, quam Pau-
luseledumDeiorganumexquifitiflime ^ exprofefTo inEpiftoIisad Rom. & Gal. fcri-
tis , prsecipue traOtat. Atque in iis hoc unum agit , ut inculcet , quod fola fide in Chri-
ftum fine bonis operibus juftificemur. Quare inquit, omnes fub peccato conclufos
pefte, &carere gloria Dei. Docet item , quod lex requirat integram obedientiam,
quam nemohominum prseftare poteft , nec ex lege vel legis operibus expedanda fit
falus noftra. Docet etiam , quod lex oftendat nobis peccata noftra , & nos a fe ad Chri-
ftumremittat, utin ipfo folo quaeramus <Sc inveniamus falutem. Et faiute parta do-
cet, quse&qualiaoperatunc fint prjeftanda. Contra autem hx hypothefes docent,
ut cum fentimus peccatorum molem , cSc magnitudinem iras Dei adverfus peccata , non
foIumconfugiamnsadChriftum, fed ut fimul etiamleginosfubjiciamus, quaznonni-
fi integre & perf ede obedientibus falutem donat. Et quod non folum a Chrifto uijico
lesis confummatore , fed fimul etiamex lege vel legis operibus juftitiam & falutem,
partim a Chrifto imputatam , «Sc partim propriis operibus meritam confequamur.
Heec profedo doftrina cum Paulo collata plane alia atque diverfa eft , qua etiam
non fi^Ium dodrina de juftificatione , fed & multce aliae partes doftrinas coeleftis corrum-
puntur atque obfcuriores redduntur* Nam fi conceditur, quod non tantum Chrifti me-
ritis, fed (Scconcurrentibus noftrisbonis operibusjuftificemur feu falvemur, necefTa.
rio fequitur, quodChriftus noneft folus mediator, fed 6c opera fimul. Item quod
Chriftus non eft folus redemptor , fed <5c opera noftra fimul. Et quod Chriftus non eft
folusSalvator, fed <5coperanoftrabonafimul. Quodquidemcumfacrisliterisexdia-
metro pugnat , <5c in filium Dei eft contumeliofijm.
Adhcecetiamfatemur, quod propofitas hypothefes perterrefa6tas atque irre-
quietas reddant peccatorum confcientias , quarum follicita ratio a fido verbi Dei mini-
ftro omnium maxime habenda eft. Miferi namque peccatores agnofcentes tandem ex
lege Dei multitudinem<Scmagnitudinem fuorumpeccatorum atque iram Dei adverfus
peccata, pavidique liberationem defiderantes, cum audiunt peccatorum remisfio-
nem, juftitiam, atque falutisamififs recuperationem, non folumin mifericordiaDei
in Chrifto nobisexhibita, <5cfblafide apprehendenda, verum etiamin bonis operibus
confiftere, quidquxfbaliudeis accidere poteft, quamutnonfolum nihilconfolationis
hinc, fedpotiusplusacplustrepidationisatquehorrorum experiantur&fentiant. Ad
Deumenim confugere timent, utpotequcm malisfuis operibusgraviter oflTenderint.
Neque aChrifto, (quitamenamneslaborantesaconeratosadfevocat, iisqucrefocil-
lationemultro pollicetur, ac folus prceftarepoteft ) fe falutem confecuturos effefpe-
rare poffunt, cum inteiligunt ejus meritis non folis, fed adjunftis etiam bonis operibus,
quorum
IV. CONTRA MAIOREM 24^
quorum nulla habent , falutem efTe comparandam. Neque ad legem confugere
audent, quod eam fuis multiplicibus tadis horribiliter vioiaverint. Nullibi itaque
hi miferi peccatores liberationem , nullibi etiam confolationem invenire polTunt.
Et quid aliud etiam tandem , cum diabolus eos accufet, lex damnet, <Sc Deum ira-
tum atque implacatum (entiant, quam delperatio «Scceternusinteritus illis expedtan-
dum eft?
Multorum etiam aliorum hominum confcientiEe audientium non fola fide in
CHriftum falvari hominem , (ed quod eciam bona opera fint ad falutem necefTaria,
6c etiam tunc cum prxilant atque habenc piurima bona opera, tamen reddunturin-
quietce 6c pcrturbata-. Semper enim adhuc dubitant, an fatis etiam bonorum ope-
rum habeant nec ne. An etiam ca , qucE fecerunt bona opera, poflint ira divinx
epponi, atque ea illis placari polHt. Atque his cogitationibus occupata confcien-
tia, nunquam quieta eiTe poteft.
Cum autem contra doceatur, quodCHriftuseft Impletio legis, ad juftificatio-
nem omni credcnci, hoc elt, quod Chnftus integre impleverit legem .(Scc. 5cquod
quicunque in ipfum certa fiducia crediderit , conlequatur remiftionem peccatorum,
eique imputetur juftitia CHrifti , 6c quod noftra bona opera ad falutem confequen-
dam fkciant. "Ibi peccatorum confcientiae in hoc unico Mediatore , redemtore, &
Salvatore CHrifto, vidore mortis, Diaboli, atque inferni, acquiefcunt, Nequede
falute , quam fola fide in CHriftum confequi f^ certo credunt , ulterius quicquam ambi-
gunt. Atque hoc modo confcientice in CHrifti meritis acquiefcentes , redduntur
certJE de remiftione peccatorum & falute ajterna. Atque liuc referenda eft D.Pau-
li fententia, ubi inquit: Quapropter ex fide dcttur hieredita» , ut fecundlim gratiam
firma fit promisfio, Si itaque firma eft promiftio, quando fecundum gratia ex fide,
id eft, fola mifericordia Dei, quas in CHiifto JEfu fide apprehenditur, datur ha^re-
ditas, neceffario fequitur, quod, cum fecundum meritum propriorum operum da-
tur falus, infirma & incerta fit promiflio.
Ex his igitur prsediftis colligitur , quod qui ex fide &: fimul ex operibus falu-
temexfpeftant, certam & incertam, hoccft, dubiam habeantpromiftionem, &:du-
biam falutem confequantur. Quare etiam dubias atque inquietas eorum femper
eife conlcientias neceffe eft. Prxterimus etiam nunc, quod interdum haec dodtrina
hypocritica fuperbia tumidas confcientias reddat atque (ecuras.
Hoc etiam minime prsetereundum effe duximus, quod ecedem hypothefes non
parnm fcandali in Ecclefia Dei pariant. Nam id docent atque innuunt, quod ad ve-
rillima CHrifti atque Apoftolorum do6trina , ac a fcriptis reverendi viri pias memo-
riae D. Martini Lutheri, muitorumque aliorum do6tifiimorum Theologorum difcre-
pat rtque differ.t >♦
Atque hujus rei plurima teftimonia tum ex facris literis, tum ex Lutheri, 5c
aliorum fcriptiscolligiatqueinmediumproduci poffent. Sedhoc, quia manifcftifli-
ma res eft, ftudiofe omifimus. Propter di6t.is atque commemoratas hadtenus ve-
riflimas atque graviflimas rationes , nos quoque has hypothefes , Bona opera funt
neceffaria ad falutem , Et nemo nunquam fine bonis operibus eft falvatus, Et im-
^ \) 5 pofli-
poffibile eft, quenquam fine bonis operibus falvari, in ecclefiam noftram neque re-
cipere pia atque falva confcientia potuimus, neque voluimus. Eas etiamnunquam
utveras(ScEccIefi^faIutare3, admittemus. Neque fuademus quoque,utul]aecclefia
bene & refte confiituta eas ullatenus recipiat, fed omnibusmodis fugiat ac vitet.
Sedpotiuseasi utafacraScnpturaalienas-, atque nihii prorfus ad aedificationem ec-
clefise conferentes, vobiscumrejicimus.
Hsec vobis chariffimi firatres nunc fcribere voluimus, iit juflisfimas veflrae pe-
titioni fatisfaceremus , & ut confesfionem doftrin^ noflrae in Ecclefia nollra fonantisc,
omnibus notam faceremus* Atque hsec etiam eo libentius fcripfimus, quod fpera-
mus erroribus adverfus fanftisfimam Ecclefiam Dei orientibus , eo fortius conjun-
£tis ecclefiarum fententiisrefifti pofie. Maxime vero in eumfinem htec fcripta funt
utprcefenshcEccontentio, magnam ruinam Ecclefia; Deiminitans , pie pacificeque
tranfigi & componi posfit»
Quod, ut quam primum fiat, asfiduis precibus Deum patrem ejusque filium
unigenitum Dominum noftrum JEfum CHriltum, 6c SpiritumS. rogabimus. Atque
nunc etiam rogamus, ut omnipotens 6c clemens pater, quieflDeuspacis, tueatur
fuam ecclefiam atque defendat eam adverfus omncs diaboli quantumviscrudeles <Sc
fpeciofos infultus. 'Donet etiam clementifHme , ut dodrina , qux hadenus in no-
ilris ecclefiis fyncere tradita eft, & adhuc docetur, incorrupta maneat, nec ullis fu-
cofis ac perplexis novis impoflorum dogmatibus eorumque interpretationibns puri-
tas atque lux Evangelic^ dodrinJE obruatur extinguatur, ut denique etiampia con-
eordia conciiietur 6c maneat firma inter Ecclefix dodores atque miniftros.
Vos etiam optimi in CHrifto fratres Eeternus atque benignus Deus ad fui no-
minis gloriam illuftrandam, 6c ad utilitatera ecclefiae, incolumes diu fervet. O-
mnes deniqne obnixe rogamus, ut hanc noftram refponfionem ob feftinationem fa-
tis inconcinne fcriptam , eequi bonique coniulatis.
APPENDIX.
oftquamDeus per Reverendum virum D.D. Mart.Luther.veram Evangelicse do-
_. (5trinie lucem noftris temporibus Ecclefice CHrifti reftituit , 6c anticliriftum ro-
manum mundo patefecit, femper in Ecclefia noftra in hoc dedimus operam,utquas
re£ta & fcripturse confentanea llint, 6c ad aedificationem faciunt, fummo fi:udio am-
pledteremur, retineremus tenaciter , ecclefi'^ noiivx inculcaremus fideliter. Atque
ita femper articulum de juftificatione hominis tradavimus, hodieque docemus,
quemadmodum illam dodrinam a D. Paulo organo Dei deIe(3:o per reverendum
D.D. Martinum Lutherum accepimus , videlicet hominem fola fide apprehendente
mifericordiam Dei in JEfu CHrifto nobis promifl^am 6c exhibitam absque ullis noftris
operibus jufi:ificari & falvari.
Injuftificatis vero fide, Spirltu Sandto inftigante , opera bona Sc charitatem
erga proximum non pofi"e non relucere. Atque hypothefes illas, Opera necefTaria
effe ad falutem , Impolljbile effe quenquam faivari absque operibus bonis, in Eccle-
fia
p
IV. CONTRA MAIOMM. 247
fia noftra docendo vitamus, quod Papifticam do6lrinam confinTient, obrcurnntEv-
angelii Lucem, & confcientias perplexas faciant.
Libenter vero cum Divo Paulo docemus, Bona opera achoneftam vitxcon-
verfationem maxime dccere hominem Chriflianum, Quare in Ecclefia noflra mo-
nemus fedulo, ut remisfionem peccatorum, gratuita mifcricordia, quje per Evan-
gelium annunciatut, confccuti, fuam fidem per obedientiam, <Scomnis generischa-
ritatis opera teflatam faciant in aliorum cedificationem.
Cum itaque in hac do6:rina confentiamus cum Ecclefia Hamburgenfi, liben-
ter ejus Ecclelix^ miniflrorum, noflrorumque diledlisfimoiumfratrumfententi^ fub-
fcribimus.
Friderkm Hennhiges 3 EccIefiiE Luneburgenfis Superintendens manu fuafub-
fcripfit.
Cafparus Rumenshagen ^ manu propria fubfcripfit.
^ohannes Lampe , manu propria fubfcripfit. •
Gerhardm Herberdinck, manu propiiafubfcripfit,
Hartvkns Elkenhergy manu propriafubfcripfit.
Ilerwannns Holtingens ^ manu propria fubfcripflt,
Evaldus Ttiroro , manu propria fubfcripfit.
Guilhelmus Santphurdius , manu propria fubfcripfit.
Matthens Rudolphus, manu propria fubfcripfit.
Antonm Wippermannm, manu propria fubfcripfit.
Sifuon BrUno^ Uratislavienfis manu propria fubfcripfit.
Conradus Lindemannm, Neolladianus manu propria fubfcrlpfit,
Miniftri Ecclefias Chriili, qii^ eft Magdeburgi,
Chriftianis fratribus in agnita vci;4tate ejusque confes-
fione coiiftantiam.
Jronl^ne gravi dolore tegimus , fratres in CHriflo charisfimi, i-n commentario
^ D. Georg. Majoris de neceflitate operum ad falutem nuper edito, horribilem
etiam quandam ejus obteflationem ^ obfecrationem , qua ©mnes pios monet, hor-
tatur, jubet, ut fibi fedul-o eaveant ab ilia plus quamTurcica impietate & barbarie,
quam Magdeburgenfes fcriptores in Ecclefiam CHrifli invehere conentur,
Ouo crimine atrocifHmo juxta & fcsdifTimo etfi nos^qui finguli feparatim publice
nihil fcripferimus videatur forfan eximere', fingulos taraen vel vitam ducentes in
hac noflra urbe, nosque in primis, qui minifterio fungimur , ^ qui poteflate pree-
diti funt, honefiiff. nof^rum Senatum pariter accufari, nemo eft, qui non intelli-
gat, dum patienter ferre, fi non juvare ac promovere tales fcriptores, «Sc editiones
plusquam turcicam bHrbaricminvehentes> tradueitur coram toto orbe Chriftiano*
Neque
/
•48 23e^4fttttugbcr2^ir4)eit ju^amburg.
Neque hac folum noftra (Sf noftrorum infamia movemur merito, fed ampliu
angit animos folieitudo fcandaii ac boni iliius defraudatio, quod cum multi pii no-
ftram lianc aliquot jam annis afflidisfime Betliuliam in oculis & cordibus iiabcntes,
multis pro ea gemitibus intercefTerint apud patrem mifericordiarum, clamoribus
Majoris perturbati , languefient jam in ea invocatione, vel etiam contra nos ora-
bunt.
Sed nos haud parum levat adverfus tanti criminis tanti atrocem infimulatio-
nem , teftimonium confciencise, in fpiritu 6c noftro & multorum aliorumvere pio-
rum , atque ipfius fadi evidentia. Tantum enim abeft, ut nos ullam conati fueri-
mus inducere barbariem, vel quenquam hic pasfi, qui palam id egerit, quod ea
ipfa nobis caufa fuit ferendas multiplicis & gravisfimse crucis cum tota hac noftraec-
clefia, 5c pro reliqua qui(iem tota Ecclefia , ne fciJicet illa plus quam Turcica An-
tichrifti barbaries 6c impietas per adverfarios noflros papiftas, Interimiftas & adia-
phoriftas (equorum numero fruftra fe eximere Major tludet) nobis aliisque, culpa
aliqua noftra vel ignavia, reftitueretur. Eft igitur jam quoque, quod gaudeamus
adverfus criminationes Majoris, dum reverendi ac dilediftimi noftri in CHriftoMa-
jores & fratres , Lubecenfis , Hamburgcnfis , ac Luneburgenfis EccIefijE antiftites,
nos tanto crimine per Majorem intentato liberant , veritatique <Sc illis teftimonium
prJEbent , qui magno fuo labore & periculo hic quafi in ftatione quinquennio hoc
fuerunt, pro tuenda religionis noftrse integritate , adverfus ipfius Majoris coeterG.
rumque varias corruptelas &: impofturas.
Ac nos primum hic tcflamur denuo coram Deo totaque ejus Ecclefia, unum
hoc in votis, & ftudi® nobis fedulo fuifte toto cribratrionis hujus ac poteftatis te-
nebrarum tempore, quo alius aliter Antichriftum ejusque miniftros placare fate^it,
ut doftrina CHrifti & Ecclefia fervaretur ab iilis incontaminata <Sc pura.
Secundo teftamur, nos ut alias proximorum annorum fraudes, ita nuper na-
tashas Majorisquoque prteftigiasimprobare, damnare, <Sc abjicere, quibus ille vere
depravat doQ:rinam juftificationis adferendo has hypothefes:
Bona opera ej]'e necejfaria adfalutem:
Nemine?n unquam ejje falvatum fine bonls operibtis :
Imposfibile effe quenquam fine bonis operibm falvaripoffe: .
Caufas porro, quamobrem judicemus has propofitiones damnandas & rejici-
endas efle, cum alia noftrorum 6c aliorum fcripta continent, tum ex parte libellus
epiftolis hilce interpofituscomprehLndit , cui libello, ut ex a;quo omnes dodores
celeberrimarum ecclefiarum Lubecenfis , Hamburgenfis & Luneburgenfis miniftri
fubfcripferunt, ita nos quoque hac brevi Epiftola fubfeiibimus , unoque ore aften:
tiraur omnes. . .
Denique ut moti necefi^ariis caufis verbi &: mandati Dei, neceflario difienti.
mus ab iis, qui ipfi prius diverfa fentiunt, docent 3c faciunt a vera religione Chri-
fti cnm Anrichrifto, vel pro Antichrifto, ita teftem facimusDeum, nos unum efl^e,
ac cupere femper liabere fententiarum, animorum , voluntatum & ofliciorum fum-
mara
/K. CONTRA MAIOREM.
^45
mam CQnjunaionem, eommunicationemque cum omnibus rede fentlentibus nm
o^S-o7ro^8(ri feu redo pede incedentibus fecundum veritatem EvangelH CHrifti.
Quod reliqvum nunc eft, oramus toto pedlore Deum p<iirem Domini noftri
JEfu CHrifti, ut licut nobis tradldit dodrinam & formam Ecclefije, per poftremi
hujus temporis Heliam Dodorem Mart* Lutherum ab Antichrifti impietatibus &
idolomaniis repurgatam, ita eandem nobis ab ejusdem contagio Sc tyrannide,&nos
in vera ejus fide ac confeftione clementer tueatur 6c fervet : Reddat etiam piatn
concordiam docentibus ac difcentibus in Ecclefia, eos, qui in veritate perftiterunt
canfirmet, errantes reducat iu viam, lapfos erigat, fulciat labentes : Denique com-
monftret omnibus nobis & largiatur ipfe , ut vera delidorum agnitione ac depreca-
tione, in Chrifto mediatore efFugiamus venturam fuper filios inobedienti^ irara ia
hiac 6c in futura vita* Amen»
Nicolaiis Gallus, ad Divum Huldricum.
Sebaftianus Wernerm.
Alhertus Chriftianm.
Lucas Rofenthaly ad Divum Johannem*
Chilianus Fridericus.
jfoachimus Bohn,
foannes Meier.
^oachimm Wolterflorpim, ad Divum Jacobum*
Ottho Ohmes,
Henningm Freden , ad Divam Catharinam.
foannes Conon.
Anibrofim Hitfeldius y ad S. Petrum.
Martinm Lefiherm.
foannes Baumgarten, ad S. Spirtum,
Bartholomcem Holtzhaufen.
Joannes Rex, ad Divum Sebaftianum*
5facobm Pratorius, in Ecdefla Neapolitana. Singuli paftores 6c Miniflri
propriis manibus fubfcripferunt.
Ex Epiftola A. V. concionat: Luneburgenf
ad Illyricum,
Quicquid autem hujus facio , id eo fit , ut etiam hac mea manu teftatum relin^
quam, quid de Majoris dogmate fentiam, lieet de fententia noflra ex com-
mumbus Iiteris fubfcriptionibusque T. H. certior fa^a fit. Divinitus enim nos ad-
moven fenfi eo ipfo die, quo communi ecclefiarum libello fubfcripfimus , ut cavea-
mus nobis ab iftis, qui hodie funt adeo bilingues in dodrina pietatis (Sccaufis religi-
onis. Nam cum vocatus in templum efiem , ut baptizarem pwerum, oblatus eft
mihi infans valde monftrofo ore, quo confpedo maximopere periiorrefcebam, Ex-
3 i tabae
jj^oj 23e^rtttett5g ber 2Ltr*ett $« ijdmburg.
tabat enim ferme longitudinc digiti ex infantis tetro. ore duplex lingua , fiye quafi
efrent duse linguse inter fe conjunCtse & compaftae pari magnitudine. Idem 6c ante
quadriennium accidit, cum primum mota eft controverfia de adiaphoris.
Quibus ominofis portentis haud dubie Deus iftam ( ut ita dicam ) bilinguita-
tem, vacillationem, ambiguitatem 6c neutralitatem quorundam depingit, quifano-;
rum verborum forma contempta ftudio id agere videntur, ut auditorem magis du-
bium incertumque dimittant, quam acceperrnt. Qua lubricitate 3c bilinguitate plus
Ecclefise Dei fimpliciumque confcientiis damni inferunt, quam fi diferte , manilefte
6c conftanter aliquam impiam fententiam defenderent, aut etiam ad hoftesEccleficc
Dei veritatisque transfugerent. Dominus JEfus fuam veritatem confervet. Amen.
6(i(^te unbe re(^te ^efenteniffe/ mn tem^oc&fDeiti''
aen ©acranunfe &c6 £t)»eg unfc SMoteS unfeS ktten
SUlif ciiici;
Zvumn fSomaningc unbe SBavnln^e an fce Sil^np
life ©ettKne.
V V ^\
2. Corintb» 4.
®at ftcif flefct)veuett :
3(f geloue, batiimmc rebe icf ocf. @OQdbmxoyod, batum^^
tne rebe voy ocf.
M. a LVII.
jbt t)$ (et)i)er ftl5emaniie funbt Dnbe mid, Mh be (^mmtut^^^mmtx, inw
(en £ant)en Dnb (^u\^tn , ^vofcn Q3nf)ef( anvlc()fen , bavmit t)af5 fc ^^«^i^a^ ^re
(Stvevmcvfd>e ^ocPe unb to, bei)t)e ^eimlicf miDe apenbav, tjele ptjmpcln e^vi^
fen 'om bcv ^av^clt ©aDc^ , ff)0 evcn S>u^e{ffen ^cffcvi)cn m\) Co^en af(ei)t)cn, miDal^
fb vi{cf)t aflenc tele avme ©oien ff)0 t)ev ett^vsen Q}ovt)6meniffe Derfoven , JonDev ocf gvofe
Ovfacfct>nt>.5lnvei;^un5en0eucni)nD,(li(ften/ t6o9vufamcvUmmicf;cit, .tn?ct)vad^, cnt)
V. XCi^cv bit @4cr4metitirer.
^ft
Q}proev bcDt)e im @ei|I(ifcn t)ni) iDcrtlicfcn Ovc^inicfifc, t)nb feucn^e. $Dc|Tu(t)en Q3n5cj?(^
t>e(c (gxempc( jlann Dn^ bacl^licf t)or ben O^cn, t^e(cfc me mmmn , bat tor) alfc trume
Jpevbcn Der ©emcne Dnfed (euen ^pcrcn 3€fu C^Jrijii , fli;tic& t)nl) anc Q3nbcr(abt bet)cn,
t)at t)e (euc 6emmelfc|)e QSaDcr m^ alk ^re&i^cr t)nt) (55cmcne Dor a((er(ci;lci) (yrt»om^ biUe
bc()6t)en , tjnt) in Sinicfjcit fpne^ 223ort)c^ t)nD ^ar^eit* 9^6mlicf, in cinem (55e(ouen t)nt)
eint)red;tigcr ^erc, tt)i((e bctf) an t)nfe (5ni)c er^o(ben. ^artf^o oef t)at tt>\} borcf; tjorleninge
(5)ot)t(i;fei- (J^nabc, in unfem 2(mptc flDtid), wiDfo t)c(c md(jc(icf i)g , tjpfent f^ebben, t)at
Dc^ X)uue{t5 £i|] i)nt) £(>gcn entbecfet , t)enfuluen , borcj (55at)c^ ©ei(l t)nbe ^ort tvet)i)cf
gcfpracf cn , tjnt) a((c framc ^brij^cn m t)en €rt)omcn t)nt) aHcn Q}n5ei)f , fo t)tf) (grbomen
an i'ct)e t)nb @c(c crfo(oen , tv>erbcn getioarnct. @o(cfe ^riitve , t)nbQ5pfent, i)d me ^re^
bii)ern befaicn, bi) Q}or(uft t)nfer ©dcn @a(ic()ett, t)nb bc^ cn)i(jcn i!cucnbc^. Q}nb n)ce
ben /ennen, ben t)nfe J£)cre 3g@U^ C-S^riflucJ an lennen S^a^e, in biilfen (gtiicfcn t)or
einen t)ntrihven S^encr tvcrbt fci)e(bcn t)nbc rid^tcn.
3^t t)^ ocf anc aKern '^tDi)ue( tvar, M be UiliQtn 5(nf(ecic bc^^^^iiuef^ Dnb crcrfaf^
fc^cn ^ropf)ctcn , be mit eren ^ocfercn t)nb ^dcjcn t)mme ^cr f(Dcfcn , batf) fc fi)mpe(n fra^
me (lf)xi\\m moiien mfoxtn , nid)t ricf)tigcr Umn gcf)inbcrt tverben, a(fe t)Cit bencuen bcm
©rifllicfen &tbt\)t t)nb fli;ti(jer truwer £cre t)nb ®arnmgc , ocf einc gcmcinc einbrec{)ti3e
apenbarc fcb(icf)tc t)nb xtd)tt Confeflion t)nb ^cfenteni(Tc, affcr^rebicjcr, i;^(icfe6 Orbc^,
bar Q3aer(icf;cit t)orbanben i;^, mn bcn (lrpbi()cn 5frtife(n mb ^13uncfen, m /cbermennic&^
fi)ten m bcn '^^aQ 0C()euen merbcn, barut^ cin peber Cferiffe fdnc i)orfian, n)at bcr ^rebi?
^cr erc einbrect)tigc @e(ouc, t)nb Scrcfi;, t)an fo(cfett 2(rticf c(n, tt)e(cf erc fc, a(fc bc^Barfeeit
Q^att^ anc /cni^e ^n)Due(5afftic()eit , befcnnen t)nb (ercn, mit o(fent(i)cf er Condemnation
aller ^njerracreicn t)nb Opinioncn , be mit f(^(cfcr f(aren t)nb tvarbafftigen ?^efentcni(fen
nid)t aucr einflemmen, benn m nid)t fofefe f(arc.t)nb biit(i;fe Confeffion t)nbe ^cfcnte^
nilTe, t)anben^rebi(jern, anbcn S)ac^ n)erbegegcucn, fo f an (ic^tiicf 0efd;cn , batbtJvcf)
Qlxd)mm, ebbertmpucif^afftige^icbc, bem ^iiuel t)nb fi)nen @tt)crmercn, ^orcntjnl)
ginfier geope.nt ttjcrben, mit crcn ^etterfcben ^rbomcn berfi)mpcfcn^crtenint5oncmen,t)nt)
groten 'Snrabt tjnb Q3orbarff ant^oricbtenbe.
5)c(fc t)nb anberc mc^r Orfacfe be^be m ^rcbi^cr bcr ^ercfen t^o ^amborc^, fn
bcn Sriicbten (^at)te bt\)ad)t t)nb ern)a(jcn. 9}nt) nacj) bcm m) be f)oge 9?obt, t)nb Q}acr^
lid)eit t)an t)e(en (5n)ermercn , be ficf iiunbcr crro^en , t)nbe iiifoifbcrbcit t)an bcn (gacra?
menterer^ , mit bcbrcJucnbcn Jt)crtcn m Om fcn, ^cbbcn tt)p tf)0 ^ormaringc m{tx Con-
(cientie t>or t)nfcm (cucn ^ercn 3€@U C^riflo, t)nb tf)0 ^ormpbin^e bcr ^iiucifcjen
Sdcjcn t)nbc ^ettcricn , t)p bat al(er nobi^cfle t)nbe niittcfle gcacjtct, t)at m bencucnf! mf
fcn trutDcn (35ebeben t)nbc ^rebipcn, ocf bord; cincfoi'tc , f(are, fd)(icf)tc t)nbe red;te Con-
feflion ebbeySefentcniffe mft einbrccbti^c te t)nbe ^eioue t)an bcm ^ifli^em ©acramcn^
te bc^ 5fueiiiP!ale^ t)nfe^ lcuen S^txtn 3S@U €«S)riffi , borcb ()pentlicfen ^rucf an ben
5Dad) Qtmn, i)p bat t)nfc ^cre t)nbe ©cloue t)or ;ebermcnni^ficf befanbt fi) , mht ein t)t)ci'
tvetc , bat tDi; t)am f)inicten ^fucnbtmalc bc^ ^ercn nicbt anber^ Qtlomn t)nbe lcrcn, alfc be
QSorbe unfe^ leuen ?0?ei(lerg 3S(SU C^rifli luben, t)nbe folcfe ^erc t)nbe ©cfoue t)anal^
len ©ottfrud)ti0en £ercr^ ber mxtn (Sbri(l(ifen ^ercfen, t)an bcr 5lpo|]cl "li^^tn f)tx, t)nbe
nu ocf t^o t)nfen ^pben, toan bem ©obtfalisen ^rop^eten mht ^mt ^({^i^ , Doao-
3 i * re
j3ty2 23e5rtrtettiP btt 7^k<^m jm ^^mbtirg»
re Martino Luthero, i)nb fimn Umtn ^\taxbn)\)mu m ber Slufpuniefcf^enConfefHon,
Apologia, @ma(ca(t)e(Tc(;en5irtifeIen, €atccl)Jfmo, t^nbanberen ^rcbigen i)nb <Scf)Viff^
tm P^ erf (eret , t)nt)e Mt n>t? «an ^erten mh mit guber Conrcientie t)ori)(Jmen Dnbe »o,r#
ttie/pew a(fe ©tvermer^^e »n& ^rbome atter (gacramenterer, bc^ Berengarii , Carlftades»
Zwingels, Oecolampadii, Calvini, Lafco, Bullingers, Ochini, Mierons, i)Hbe crc^
gan^cu ©n)crraerj<Den 2(n^ange^ , tve^cfcr be 2Borbe €^\'ifii in fDnem Sluenbtmaci m^^
M m^i^n t)nbc bubcn , a(j« befuluen rn Dorgebac()ter 5lu^purgefc6er Confefllon , i)nb
imbcren (fed&riflTtcn, i)an bcm fa(i^en Doftore Luthero, t)nbe fi)nen trumen 9}?itarbei)bc<j
m bovd; ©nabe be^ ^(((tgen ©etfle^ fpn i)tf)gc(ed)t. Unb barummc ()eblve mi) \>ti) md^tii
mn Orfacfen nene eigene ebber m;e ConfefHon , cbbcr ^ef enteniffe roiffen (?e((en , fonbeu
»nfe f(arc t)nbe martafftlgc Confeilion t)tf) Dorjjebac^ten (5cf;ri(ften , Mn"^orbe tf;«>
«njorbc genamen , mU mit ^erten lonb ^mkn ctnbrec{)ticf)();f cn t^nberfcfjreum / m
fo^get;
©e Zmt)t Midtl U\) bn SfufptiVijcfi^ett
Confeflion.
^an bem 2lucnbtmafc bc^ ^ereit tuert alfo 0e(eret, M M \mt 2t)ffmb QMobt(5:.&rt^
J ftt \uar5afftid;(icf ftnber ber ©eflalt be^ ^^robe^ Dnb ^pned tn bem 5(uenbtma(e
grgentt?arbtd) ft; , mh bart)t§ ^iMtt i)nb genamen tverbc , berf;atum tvcvbt ocf bc ©escm
Ccrc t)orn50rpctt*
Sc SBofi?! i^tl; t^er Apologia t)ev 5(ufpuvciefc^e«
ConfefEon. ^
^^en tetjnben 5(rticf ef fccf)ten bc 2Bebberfacf er nic^t an , barfnne m ^ef ennen , tat m
^^ fe^ feeren (S^^rtflt a)flFi)nbe ^(obt, tvarl)afltiglicf tm Sluenbtmale (S^^riflicjecjeuen,
unb mtt m (lc^tbaren i^ingen , ^robe mh ^Dne , bar gerefet mh jjenamcn iDcrbe, alfe
mm bctt att()er in ber ^crcfen cjef^olben MU m Cyrillus fpricft, bat m^ (l^viiiii^ (i)flf«
Kcfcn nerecf et t>nbc se^eucn tvcrbt im Sluenbtmalc, benn fo jtcbt f)e, m mlMm ntd;t, m
m borcf) \)m recbtcn ^e(ouen, »nbe reine ^eue C^'iflo 0tifllii:f i)oreitit()et tverben*
^At m ouerfl na bem S(efd)e gar nene CDorentsincjc mit eme hi^bm fd)o(bcn, bat
feaaen tvt) nen tf)0 , ^nbc \)at \)e tuebbev be (^cf^rtfft, tiuMite tiool t*oi( tm)\\tkn, Mi) (Z^pri^
fiu^ ocf affo be 2[Bt)nflocf fi) , m be D?emn , bat m) (gap t)nb ^euenbt Dan em l)ebben,
Ldre , tvo ^aulu^ fccf)t t W\) ftnbt alle m 2t)^ in C^viflo , mml intfer t?ele finb , fo
finb m) in cme boc^ eind, betm tvi; gencten aOe eine^ Q3robte^ , menefUih Ml) m) be
kvaf^t be^ ©obtlicfen (gecjen^ im 5luenbtma(e nicf;t mtm, mt]tt tvenner t»|jj)ut, foma^
fet be, batbiSvd; be^uttinge be^ S(efci.)e^ t)iib £t;ued C^Orifli, €^ri|]ud oWPicf \nm$
mmt 3tem, barumme ify batf) rf)0 mercfen , batf) dS^infiu-S nicbt aflenc borc& mmt
eimd)eit, bord) be £eue , fonber ocf bdrd) nanivlicf (53etnenfcf;ep in m^ t)d. Q5nb \x>\^
nben t)an Q5ecjentvavbid;eit bed leucnbtcien &;i)e^, ti?ente tvi; tveten^ m ^mln^ mtf, m
l)c SDobt \)ot:ba« olcfjt mef^r awer ene f;trfd)cn tuevbt^ _^ .
V. XOiUv bie Q^ammim* iri
©malcalbifcfec 5lrticfc( / m\ bm ©acramcnte
latt i>tm ©acvamcnfc M Wm^ 5o(bc tv^, M Q^votif t)n!r Q[Bi)n fm ^lucnbmafe
ft), t)at tvar5a|ftf()c £»;jf «nbe Q>(obt C^prlflf» Q3nt) tvcvDe nicf;t allene scvefet DnD
entfan(3cn , t)an framcn , font»cv ocf v>on bofen (l\)\i\lt\h
Q}ni) M mcn ntcfrt fc[)a(l eincv(ci; ©cfla(t a((cnc c^eucn, mU mp bcbavucnbcr f^o^ctt
^iinftc n(cl;t/ i)at i)nt>cv eincv (5.K(ia{t fo t^ilc fi), a(fe i)nt)cv bci;t)cn, tvo t)n6 t)c Sophiftcn,
t)nt) bat ConciliLim t[;o Co|]ni(5 (cvcn , vocnte tvcn t;t)t vcDe tvav tvcve , M t)nt)ev einer fi>
Dc^c tucve, a(fc t?nt>cv bci;t)cn, fo i>i5 Docb bc cini(je ©c(la(t nicf;t , De ^jan^e Ovbentnije tjnt)
:^nfcttin(3C t)ovd; C^prillum c)clli|ftct t)nt) bcfaien.
Q3nt) fotit)cr(icf t>cvt)6mcn t)nt) tjovflofc tvt), Itt ©abe^ 97amctt, l)e /enf^cn, fonlcT^t
(tncne bci)t)c 4)cfla(t (atcn an(lan , fonbcv ocP gav f)cvv(icf bavbcv Dovbcben, vorl)(Jmen, (a#
flcvn, aij^c ^cttevi)c, tjnbe fettci] (tcf tamit tvcDDcv J)nt)e bauen &5)vijlum tjnfen J&even »nl)
^O^^ :c.
Q3an bCV Transfubftantion , (i(i)tt tvt) bc fpi6!()e (^opf;t(]cvpe ^av nicbte^ , baf ft
lcvn, bat ^vol)t t)nt) 3Bi)n voviatcn ebbcv t)Ov(efen cvc natiivdcf ^efcn, t)nbe blpt^eatl ef^
ne @c(ia(t t)nb gavivc bc^ ^Svobfc^, vnbe nicf;t vccbt Q5vobt, ^cnte t;bt vi;met ftcf mft
t)ct @cf)rifft t)pt bc(|e, bat Q5vobt \)a\: fp t)nb b(j;t)e, aife i;bt (St.^aul» fu(ue(t wtoct/bat
525vobt t)(^t m) bvecfcn, t)nb, aifo ct^e l)e t)an bcm ?^vobe ic^
^tl) t)cm ffa(c4)ifmo Doaoris Lutheri m\ t>m Bc^
^uKlfe tt)t) tjan htv (){fligctt SDopc ^cf)6vet f)tbbti\, affe tnote tvi) i^att beiti anbevn (Saa-a'^
S(rS^ mcntc oct vebctr, nonilii^, h bve (gtuciC , tt»af t;bt fi), trat iM huffc, Dnb tDO(i;bt
cntfan(|cnfd;a(, t)nbefo(fc^ aiTef^ Dtf; bcn ^orbcn ge^jvunbct , barborcl) i;bt t>an ^^xiilo
i)£ in(3efcttet , tve(fcve ocf cin vebcr tiDcfcn fcl;al , be cin €f)viffe tt>i( tvefeir , t)nb tvil t^otri
<e:)acvament QCil^n, '2Gcnfe tvi) fs)n nicl;t Qtfimtt, bavtl;o t^o latenbe tjnb t^o geucnbcben,
bcnfc&t tveteir, tajatfebav fofen, ebbcv njoviimitie fe famen* S)e SBovbe ducvilfl^J^
^cffc»
Vnfe ^€re ^^flt^ C^^rijlu^ tn bcv X^ad>t , bo ^e vonaben voattf
mm bat ^robt, vnb htat fbt^ vnb ^aWyb f>nen '^imQctm vnb fptadf
VXcmctl;mf ^tetfbatysmj^n^yf^f bat vot Invo^c^mcnwett, fbltce
boti}ti:>o mynct (Sebec^tcntfje*
Deffulitett gelffetr tram I?e oc! bcn l^cicl , na bcm ^tttetttmale , bam
t^cbe vnbc ^affcn bcn vnbc fptad, Vicmct ^cn, vnb btincht allc batvti:^,
bcffc Belc! yQ bat VXfc vTellametite itt tiij^ne-tn 15iobt , bat vot iitro Dor^'
^aten xoett , tiyot X>orge«f ttge ber Siiitbett , Q6l^^ boti) (o vaUn \f
t)ritiifeti, tI?o m)>trer ^ebec^tnifie.
3 i J S^\)^
J^^r tvide jvt; toniJ ccf nici;t in t)c >^ar (e^^en, nocT) fectten tint Den Sefler^ t>nt)
©c^cnDer^ bejTe^ ^acramente^ , fonber tl)om er|ien Icren , bar be nmcbt annc lic^t , ( alft
ocf i)an Der ^ope) 576m(r;cf, t)att)ati)crnome(^@tucfe ft)©at)e^^orl), mib Orbenin^t
et)Der ^euel , tvente t)5t i;d i)an nenem ^}7?infcl)en erbac^t et)t)cr t)p3ebrac()t , @ont)er ant
/emanbe^ dia^t i)nt)e ^ebencfen mw ^Jprijlo in^efettet, t)erf;a(ucn a(fe bc tepn®ebat)e,<^a«
Der Q}nfe, i)nl) ©e(oue blt)uen in erem '2Befent)e t)nD ^ercPcn, tvenn t)u fe nummermejt
feD(t)e|l, 5et)eft, noc^ gefouej], 5l(fo blt}fft ocf t)i)t J^oc()n)ert)i^e ^acramente »nuorrucfet,
M eme ntc()te^ affgebracfen , noii) jjenamen tT)ert)c , eftc tvt? pbt rcDc t)ntvcrt)ic^ brufen
et)t!cv 5ant)e(em
223at meneflu, fat ©obt na Dnfem S)oent)c ebbcr ^e(6ucnbc fra^ct, M f)t bmw
mc fcf)0(be ft)ne Crbeninge Doranbcrn (atcn^ ^(t;(ft boc^ in aUen tDcr(t(ifen S)ingen aae^
a(fe i;bt @obt gefct>apen t)nbc (jeorbent befft, @obt (jeue tt?o tt)t; i;bt gebrucf en t)nbc ^anbe^
lcn» @6Icf e^ ttiotf) men a((e ^i)bt bri;uen , bcnn barmebe Un man fcl;t)r a((er ©mermeiv
©eiiler ere ©efa^e^c tf)o rii^cjc ftdten,.tvente fc fen be @acramentc an, buten ©abc^ SlBorbt,
a[fc cin S)incf , bat m bocm
233at i)^ nu \:icit (5acramentc bc^ 5((tar^ ^ 5(nttvort: ^t)t t;^ bat tt)are£t)(f tjnbc
^(obt, be^ Jg)eren 3^fu €^;)rt(]i, in i)nbe mit bem Q5robc Dnbe ^m bdrcf; (I^rijlu^
SBorbt, m$ €()ri(len befa(en tf)0 ctf)en t)nbe tf)0 brincfcn. QSnbe^Ife t^an^ter ^dpe ge^
fec()t t;6, bat t;bt nic()t f(icbt 9H5ater i)^, fo fe^^c tvp 5!)^-' «^cf, batf) (£:)acramente,t)6*^robt
S)nbc ^t;n, du(Vil, nicl;t fc^(icf)t ^robt t)nbe ^Gpn , alfe men tf)o:^ifc|)e braget, @om
ber Q5robt t)nb ^t)n tm ©abe^ "^Borbe gefatet t)nb baran gebunben* ^at 2[Borbt fe^ge
tcf, D^ M t;enne bat bi)t @acramente mafet t)nbc t)nberfcf;ebet, batf)i)bt nicf;t futerQ3robt
t)nbc2Bi)n, fonber (l^xiftu^ £t;(f t)nbc Q5(obt p t>nbe l^etf)»
^ente l)bt ^^t^alfo: Accedat verbum ad elementum & fit: Sacramentum.
^cnner bat 235orbt tf)Obem t)tf)t))enbt;qen S)in^e fumpt, fon^ert t;bt ein ©acrauienr.
!^e(fc @pr6cf e @t. 2lt4j)ullini t)^ fo ciocntlicf \>uh ml gerebct , bat i)t f umc eincn betcrn
©prdfe (jcrebet be(ft : !4i)at '^Oorbt motb ^ €(cment tf)om ©acramente macfen , tioo
nicbt, fo bfiffit t)bt ein (uter €(cmcnt. 07u i)5 t)bt nic()t eine^gdr(ien ebber Jteifev^, fonber
ber f)0(3en 93?a/e(]et ^ort t)nb Ovbenittge, bart)dr alfen ^reaturen fcf)d(en tf)oQ3ofc faffen,
t)nb ;a fprecfen , bat \)U (1; alfe fee f«cl)t, t)nb mit affcn crcn, fiucbtcn, t)nbc S)emobt aw^
nemen. , ^
Q3tf) bem 20Sorbc, fanfl ^n bi)n ©ct\)eten (icrfen, t)nbe fprcfcn, tvenncr feunbert
bufent '^mi, (^mt aden ©tijermcrn berfa^ren, m fan ^robt t)nb ^pn (2!^ri(]ug ^pff
t)nbe ^(obt fi)n^ :c. @o ti^ct5 icf M ai(e ©ei|lc t?nb (55e(erbe t)p einem ipupen nic&t fo
f(of f nb, a(fe be ©dbt(icfe 5}?aie|]et im f(eine(icn gingcrfen. 07u jlcit f)i;r ^^nfiu^ fpn
Sajorbt , 97emet, et^ct, M t)d mi)n 2\)f(, brincfet adc barutfe , M \)6 t^at ^ve'^e(lamcn^
tc iti mpnem ^fobc, ic. Sar b(i)ue n?i; bt) , t)nbe tvi((en fe anfen bc cnc trerbcn meifieren,
t)nbc t)bt anbcr^ maf en , a(fe ()e t;bt (jerebet f)efft.
^at t)g tv»o( mar , n^enner bu M *2BorDt bimian bciff, cbber am '2Borbt anfufl,
fo 5e(f|]u nid;te^ alfe (utter ^:^robt Dnb 9>Bi;n , njcnncr be 9SBorbe duerd b -vbi) blDucn, aU ,
fe fe fc{)dlen t)nb md^tcn , fo t;^ t;bt na (uDe berfu(uen 2^v>rbe n^av^affticb €^ri(tu^ 2\)tf
t)nbc
V. VOibev bic QacvAmtmivtv. i^s
«n^c ^(o^t, wente al^t ^«?)rj(]u(3 '^mU rct)et, \>\\^ fpricft, a(fo i;d pDt, a(fc De nicl;tfaii
le^en c'oDer bet)reaen»
:Dar5er pi^ nu (icf;t(icF tf)0 antmcrben t?p affevfei^ gracje , Darmtt mcn ficf if^un^er be^
fiimmert, a(fe bcjTe i)j5. (g|fte ocf ein lH>fe ^'PrcHer fonne ba^ ©acramentc 5anbc(n t>nD
neucrt. Q5ni)e mat me5r bcrtie(t)fen fmt, mcnte, t)ar befcl?(ute m »n&c fe.^gcn, tDcnn rei)c
ein Q5oue Dat vSacramcnte nimpt ei)i)cr aifft , fo nimpt f)c \icit rec^te (^acramcnte, ^ckt \)$
C^t^rillud ^i;ff \)nDe ^iobt , eucn fo m\, alfe &c s;i)t upt a((cr werbi^ejh f)anDe(t, mcntei)L't
p^ nict)t gcariinDct t)p ?r)?infc()cn ^i(licl;cit, fonDcr t^p (^aDe^ 2i3orDt. ^^nDe a(fe nen^i(?
li()e '«)p iSrDcn, /a ncn (^ticjcf im .^ienimci , Dat ^M-oDt tJtibc QQBpn t^o (£J^ri(lug l?t)ft onDe
f^foDt mafen fan , a(fo fan t;i)t ocf ncmanDt i)or anDcren cDDer tDanDc(cn , cffte i;Dt reDc
niisjtiebrucfct tverDe. 233entc i>nnne Dcr ^crfonen cDbcr Q3n()e(ouen^ 2Bif(en, tverDt t)at
SSSovDt nicf;t falfc(^ DarDorcf; i;Dt tin ^acramente (letvorDen DnD an^efettet i;ii. '^cntcf^c
fprtit nicf;t , tvcnner c)i) gefouen cDber tt-erDicf) fi;n , fo f)ebbe ()d mpn 5)ff unbe Q3(ot)t,
foni)er , nemct, ctbet tjnDc Drincfct, Dat i;jJ mt)n i'i)ff t)nbc QMobt. 3tcm, fd(cfe^ t)ot^
(576m(icf Dat icf /c^unDer Do, tnfette, \m geue i>nD nemen 5etc ) Dat i;gfo i)e(e ()efecf)t:
©oDt (3cue Du ft;|l 5)nn)crDicf) cDDertverDicf;, fo f)effllu f;i)r fi)n £i;fft)nD 5^(oDt, i)t5 ^traft
Deijer 225orDe fo tf)o Dem 5^roDte tJuDc ^mt famcn. ©oicfe^ mercfe t)nDe be(;o(Dc men
it)0(, tvente t)p Den ^IGorDen jleit aOe t)nfe (5)runDr, Q5efc()uttin(}e t)nD tt>ef;rc ge(]en af(c(jr^
Dof;me t)nDe^-5lnfecf;tin()e, fo petverfc .gefamen fDn, cDDer uocf; famen m()gcin
5l(fo f)ebbc xo\) fortficf \iat cr(?c (gtucfc , fo Dat ^efent DeffeiJ (gacramente^ befan*
gct» 5^u fii tDt;Der ocf De 5?rafft »nD 97utticf;eit , Dariimme Dat (gacramentc in^cfettet i;^,
n)e(cf ocf Dat n6Di(}e|ic Darinne p^ , Dat iticn tvete mt m) \>ixx focfen DnD balen fci)d(cn.
'^^i \)t nu f(ar t)nD (icf;t cucn t)tf) Den geDad)ten '-Il^orDcn, Datpg mt;n £t>ff"miDe QMoDt
m \m (jccjeuen DnD uorciatcn t^or QJor^jcuiucje Der (cSiinDc, Dat i;^ fdrtlicf fo t)e(e (]efecf>t,
Danimme ^o^h^ mt) t^om @acramente, Dat tvi; Dar entfan^en fdfcfcn (gcf^at , Ddrcf) DnDe
in Deme tvp QJorgeuin^c Der (SiitiDen aucrfamen, tvoriimmc Dat ? !t)arummc Dat Dc
SGKorDc Dar j]an, t)nDe i)n^ fofcfe^^euen, n^cnte Dariimme f;etet 5cmi; ctf;en t)nDe Drincfcn,
Dat 5e mt;n fp t)nD mt; niittc, aife m .geii^iffe ^atiDt tJtiD^efen, ;a euen Dat fiiiuigc auDt,
Dat t)or mp (jefettct i;^ gegcn mi;nc <5unDe, J^^oDt i)nDc a((e ^ngedicfc.
5:)arummc f;ctet t)Dt tvof enc (Spi;fc Der (Sefcn , DeDenm;cn ^infcfccn neret ^nD (leiv
cfet , tDcnte Dorcf; De S^dpc tt>erDc tt)i; er(](icf nt)e ()cbarcn , duerfl Darneuen , a(fe gefecf)t t;^ -
b(ifft ge(i)fett)0(Dco(De^uDtimSfefcf)et)nD^(oDe, m Den9}?infd)cn, Dari;^fo t)efe f)inDer^
ni§et)nDanfed)tin()CDanDemS)iiue(i)nD Der ^cr(t, Datn)i) i)afen moDe t)nD matt twrDen,
wiDi)nDertt>i;(enocf(lrucfe(cti, Darummct;^pDt0e()euen tf)ocitTer Da()efi;fcn ^ei;De t)nD 'Mi
tHnge, DatftcfDe©efouecrf;a(ci)nDe(]ercfe, Dat f)c in foffcnjl^ampcnicf^tt^orugcjefafie, fon^
Der Diimmer (lcrcf er t)nDe (lercf cr tDcrDc , tvente Dat ni)e fcucnt fc()af affo j)eDan ff)n , Dat t;Dt (le^
Dc^ tboncme DnDe t)ortfire» 3Dt,mof f) ouer (1 Dari)e(3en t)efe ft;Den, ttentc fofcf ein torn tcf) <^ient
t;^De!^uue(, tt)or befiitf;Datmenficft)e(]cnenfec()t, t)nDeDen o(Den ?0?infcf;cn anaript, Dat
i)m\^ nicf)t mef;r mit ^acbt auerpoftcrcn fan , fo flcit t)nD (Iricft f)c i)p af(cn (gr^Den^^bmnie ber,
t)ovfod)tar(ej?un(ie, t)nDe{etf;nid)taft, bct5Dathet)n^tf;om(effenmdDemQfe, Datmenent*
weDerDen^e^oucnfct^faffen, cDDev.^anDet)nDQ3dtesan/ t)nDc tverDt t)n(uj]id; eDDcr t)nDu(^
ti^, ^artf)0\)^ t)e(Ie ^ro|l (jesenen, i\)enner Dat Jpeite folfe^ t)6Ie(, tat i;Meme tvia f&^
ftvav n?evt)en , Dnt t)i)t f)t;v ni;e jvvafft t^ntie l?auinge i)C\lt
J&pv i)ovt)ve!;en ficf ouevj] Dnfe flocfe &tHUx mit erev groten ^unjl unt) ^focff;eit, be
fcl;ri;cn i)nb ba(t)eren , wo fan ^^vobt \)nt)e ^pn De (^ihibe Dor^jeuen , et)t)ev t)en ©elouen fler^
fcn^ (5ofet)oc&f;tat)nt)meten, ^ativ);fofenic|)ti)an^vot)emit)2[Ct;nefe(}gen, alfean
ltcffulue|l^vot)tt)nt)c^i;ni;^, fonbevuan folcfem ^vobe DnD 233i;ne, M €f;vi(lu^M
tnb ^(ot)t i)d , t)nt) t)e ^ovb^ bi; jtcf l)e(ft* !5)atfului(}e fec)(]e tvi; p^J i;o t)e ^f)at , tont) neiri
flnt)ev, t)avt")ovc^fo(feQ}ov5euin<)eevmovueni;^, 9^ui\)evDti;bti)n^r)0 nicf)t ant)ev^ alfe in beit .;
!^6vDcn ( t)Ov ;ui\) gCijeuen Dn&e i)ov(]afen ) c^ebvod^t DnDe tf;o(]eei()ent» SBente Davinne f;efp
pubei;bed, t)ati;t)t&;vijlu^ ^t)pnD^Iot)ti;d, Dnbbat i)Dtb);n ^g, alfe ein ©cf)atj Dn^e
©efcl;encfe* 97u f an po €l^vi(lu^ 2\)f\ nicf)t m onfvucl)tbav Dov(]e(fIicf S^incf fnn , M nic|)te^
fcl;a(fe nocb niitte , i)oc{) m gvotf) t)e <Scf;at5 dov ficf fulue(l i;^ , fo motb C>e in t)at ^ovt)t gefa^
tet , Dnt) DUi^ ^evef et tvevDen , fii(j miivDe it)i) i)t)t nid)t f dnnen tveten nocf; fofen» ^aviim i;^
i;t)t ocf nid;te(^ gevet)et, t)atfefe(},gen, €l;vi}]u^^);!fDnbe^Moi)tp^nicf)tint)em5(uentmaIeDOi:
jjng^ecjeuen, Dnt)DovJ)aten, Danimme fonne men in Dem ©acvamente nid;t Dorgeuinge t)ei'
(Siinben ht^bm , mente e(fte ret)e t)at ^evcf am Cviifje ^efd)en , DnDe be ^Sor^euin^e ber ©lin^
t)cn erworuen t;^ , fo f an fe t)od; nid;t ant)cr^ , alfe bord; t^at 333orl)t tbo in\e f amen , ^cnte
iv>at VDU(letvi;fiiE^Daruan, DatfoIfed(}efd;ent\)ere, et)Dcr Dn^gefcbencfetfpn fd;oIt)e, tvennet:
men t)i3t nic{)tt)ord;De ^ntiigt eDDev tnunDti))fe '^CovDt D()rt)vege ^ 2Bovf)ev mtmft t;bt , ebDcv
ivo f onnen fc t)e Q3ovc)eutn()e Dev e^iinbcn ei;oi*i;pe" / ^^^^^ tf)o ftcf bvlngcn , tvo fe (tcf nid;t bol^
l)en, Dni)(}cIouenant)evSd;vifft, DnDbati^uancieliony 9^ui;^^ot)atgan^e(Suan()cfionDni>
t)e 2lvtif el be^ ©elouen^ , ^ct geldue eine f;ini^e €I;vi}]It;f e <ftevfe , Dov^cuin()e Dev ® linben 2C»
Dord; i)at '^(Jorbt inb5)t©acramente (]c|iccfen, tonbe Dn^ D6r^eled;t, tvoriimme fd;oIbe \x>t}
&enn folfen @cbatj Dt^ i)cm (gacramente laten ri;tcn , fo fe bod) befenncn moten , t)at euen be
^ori)e fint), t)eaIIentf;aIuenint)cm€oan(jcIiof)6rcn, Dnbe Dofo-tvet^nid^feiicjcnfonneni^cffe
SlGorbt im ©acramente (iiit) nicbt niitte , fo tvcinid; fe bdrucn fpref en , M Dat ganiae ^wangei^
lion , ebber 2Bort)t ®M butm bcm ©acvamente nid;t niitte ft;.
^ilfo f)tbbt m) nu M Qa^t ^acmmntt, bet;be tvat );t)t c^n fid' fiilue(l i;^* Q3nt)
ivat i;Dt bvin^et Dnt) niittet , 97u motl) mcn ocf fccn, tvelfern De ^evfone fi; De folcfe 5tvafft
t)nt) ^i\tticl)tit entfancje. ^at t;^ Dpt f ovtefte , alfe Davbauen m] Dev :^6pe Dnb fii(] t)a#
len 0efed;t t;^, ivolfolcfei! jielduet, alfeDe ^OovDe luDen, miD mit ftcf bvin^en, tvcntefefinD
nid;t flenen eDDev ^olte gefcd;t eDDev DOif unDiget , fonDev Den De fe ^dven , tI;o tvelcfeven f;e
fpvicft , ^timt mb etf;et il sBnD Det\H;Ie l;e De Q}ovgeuin.(3e Dev (gunDcn anbiitf; t)nD
tf;ofed;f, fan i)Dt nic{)t anDev^ alfe Dovcf; Den ©elouen entfangeri tvevDcn , fold^cn (^elouen
SJorDert 5e fiiluefi in Dem ^orDe alfe f)t fpricft: ^cx /utt> gegeucn t)nD Dor jutio DorcjiJ^
ten, alfe fc^oIDe fte it^^tn , Dariimme Qtm icf ^Dt, onD f)ete jww tti)tn DnDe Drincfen,^ Dat
gi; t)Dt im fc^dlcn annemcn DnDe geneten, tvon nu (tcf folcfed lef^ ^efcd)t f);n DnDe (^elouet,
\)c\t ))Dt tDar ft; , De f;efft i;Dt , tvoll duev|] nid)t «fjelduet, De f)efft );Dt nid;t, alfe De j;Dt ftcP
letl) Dorgeuej^ D6vDva(3en, DnD nicfct tx^il fdlcf^ ^eilfamen ©uDe^ (jenetem
S)e ©d)at );dtvolDp3cDan,DnDe eineiti );eDeven oor De !^6re,/a Dp Dcn J^ifcf^elecft,
SDt()cf)6vet duev(] Davt!)0 , Dat Du fi)ner anncmejl t)nD Qctviflicf DavDdv{)OlDc}] , alfe Di) De
SlCdvDe seuen»
V. X!Cibiv bie Qacramcrttirer. if^
^at i)^ nu i)e Qant^z €l)i'Wih ^Sembincje , Dot ©acramcnte roerbicjen tf)0 cnfait^
<)en, 20U,ente bemi;(e fold (gct^att ^ar in ben ^orDen i)or(jeIec(;t ti^erbt, fan men yDtnic^t
anber^ er(]ri)pen , unDc t^o flcf ncmen , alfe mit Dem ^erten, ttjcnte mit DerQ3u(l mxt
men f6lcfe'©efd;encfe unD cmi^en ^iWt nic^t fatcn.
^atlen t)nDe bcDen 2C. mac(? ml cine t^tbmenDi^e ^ercDin^c t)nD ^inDer ^uinjjcfDtt,
tat ftcf Dat 2i)ff tuii)ti^ mh cerbcDic() i^e^en Dcme ^i)t)e DnDc ^^IoDc C-S^rijli l)oiDet t)nDge?
berDet, ducr|l/ Dat Darin t?nD Darmit (jegcuen tt)crt, fan niclH Dat iW^aten, nocf;tf)oOcP
bringcn. .T)e(^eIoueduertlDc^^ertenDeit5i;Dtfo Dar folfcn ^cf)attcrfent DuD bcgeret. ^at
fr)3cnod;fot)e(et6or(3emcincnQ}nDerricbtin(jem5Did;t;^, m\ De|Ten ^acramentc, tvente tvat
tvpDcr Daruan t(;o fec)(jenDe p^, ge(;ort tjp eine auDer ^i;Dt.
Sfrtifcl t>an bem 2(iicn&tmale t)e$ J^Sren ff J^nfti/ t>t^ ber ^er^
fen=0i*Den(u3c, gcftclict mn ^emt ^ljtlipp 9}IeImK&tf;one
Anno \SS2, ^
at tvcrt im ^lucntmafe De^! J&fen S^rifli i)t(3eDeWet t)nD cnffan^cjen ^ Sfnttvort, W
tvarc £i;(f i)nDe ^:S(oDt t)nfe£^ Jg)ercn 3(^fu €jg)n|]i, De (;c(ft Deffe netinse ingefcttct,
Dat ht t>efugc , Datfje tt)arf)a|ft!d)(icf t)nDmefcnt(icf b»; t)n^ t)nD in t)n^ fi?n tT?i(, t>nD ttil in
Den QMfcrDen tvancn, cn 0>ne ©uDcr mcDeDefen/ i)nDc in en fre^ftigfpn, a(fc ^e fpricftjoii.
I f ♦ ^li)uet in mi) DnDe icf in /utv.
gtcm, t)nD t5o einem Qtxoi^m ^ucf;cni|fe DcjTe^ fi;ne0 i)ntioanDe(baren QBiffen^, ()e|fe
De .©(Src CJpriftu^ DcjTc OrDcnin^e inQtfttttt, Dat ht t)neJ mit Dcffen t)t()tDenDi9cn fiG()tba#
ren ^ingen, gcaMfiicf fi)n-ti)ar5affti(}e ^t;ff i)nD Q5(oDt ^ifft, t)nDe befteDigct bi)r mit fbne
^f)ofa()c, Dflt mi De <SunDc (jcrDiffiff i)mme fpned £i;Den^ tt^iffcn i)orpeuen n?erDen, tJuDDat
be n)arba|ffid;(icf bei; Dn^ fi;n , t)nDe in m$ mxUn tviH , a(fe \)t fpricfr : ^cf bin m en,
t)nDe icf (jeue en Dat en?i.()e ^euent.
^e(!ufl>
[•'t i;d wi^t aflene t)nfe, fonDer Der €5riflcnf;ett einfofDi^e t)nD tt)arf;affti()e ©efoue, ^ere
' t)nD Q3efenteni|fc , t^an Dcm binigen ^acramente Dc^^i)t>e^ i^nD Q5(oDeg 3€*(^ll
C^cPnl^i/ ^tJmiicf Dat in Dem ©ebrucfe De^ (Sacramentg, a(fe i;Dt t)am JE)^ren €.g)rifl*
i)^ gcorDent i)nDe incjcfcttct, ^liat n)arf)afffige, tvcfentlpfc, ^pff i)nDe ^(oDt ^f;ri|]i, mitcDDcr
i)nDcr Dem ^^r£>De t)nD ^i/he t)tb()eDefct t>nDe enfamjcn werDe, nid;t alfeinc gcilMcf mitDcm
©ifouen, fonDer ocf (i;ftlicf mtt Deme 9])?unDe, Dod; t)nftd;t(i)Per t)nD t)nbe0ri)p(icfer ^pfe,
DeDe adene ®aDe btfmt d^, n)e(fere ©eloue, ^ere t)nD Q^efcnteniffe t)^ (icbumet t)p Den w
llen i)nben)e(3(ifen ©runDt Der \mxm -^orDc t)nfe^ (eucn .£)^fen 3(Sv^U ^-^riili : 07e#
mct ben t)nDe et^et, Dat j;d mi;n £i;(f Dat t)or /utv (je^jcucn mxt !5)rincfet alfe Darutb Dat
9^ mi;n *^(oDt De^ 97pcn ^cflamentcg, Dat i)or i)e(e t)orgatcn mxt, tbor Q3or()euinge Der
@unDen. 3tem De^ hi^\\<i^^ 2(pof^e(d @t. Q3atve(^, Dc Ddrcb Den S^iWi^^ii^ alfo reDet
m\ Dem Q3roDc i)nDe ^e(fe De^ ^2luentma(^, Dc (jcfccicnDe ^e(f,Den \\>\) fegncn, i;^ Datnid;t
De @emcinfd;op De^ ^(oDe^ S^rifli , W $SroDt Dat tvp brecfen , i;^ Dat m^t De ©e^
^f meiti?
- — • ■
meinfcf)op m 2m^ €^xiftu 3fem mi mmt)i§m m} Dcffenm Q5rol)e efr, ebber \>m
i)em j?e(fe ^te ^'^m WmM , ^e i;^ fc|)u(bfcr> an t)em ^i;»e »nt) ^lobe De^ .?)<Sren, t)e
SJItnfcOe pxom fid duevft fulueji , »nt) alfo efe $e Dom bejfem 5^voi)e, t)nt) brincfe Dan t)cfis
fem 5^elfe / tvente tt)o( DntvevtJi^eti ett i)nb bvincfet , De et( t)nt) t)vincfet jM fiiiucfl Dat ©e^
ri^te/ bmmbt bat be nic^t i)nt)erfd;et)et t)at 2\}ff[)i6 J^igvem
^elfe '20ovt)e, fint> afle fo f(av Dnt) t)ut(icf , ^at fe mit cvev .^larf)eit aHev (Sacva^»
mcntcrev eve t)ovfdvifd?c ©iojfen (i'd;r(if tfjo fc^anben mb tf)0 nicf;te mafen , mld^ in ^m
^d;viflFtert Lutheri, Pomerani, Philippi, Rhegii, iEpini, Brentzii, <Sic. genod^fanr
mit^avf^eit iJnDe (55vunDe bempfet i;^, tont) n)p mi^ ocf tf}0 i;t)ev ^t^^^t , tf)ov ^Senjpftn^e
fvbeDen»
S^avumme betii^ett mib befennen ivi) m ©at)e i)n&e affen (S5viRcn, /a, j)ovbev^am
|en gemenen Q03ev(t, t)at n)t> i)an Dejfem $ocbtvevt)igen (gacvaimnte , offo t>nbe nid;t m
t)ev^ ()e(6ueni)n& (even, t)nb t)at ivi; f6(cfen @e(oueiPjnt)e to , mit Qxihtt Confcientie
cid;ten, f)o(Den unbe njeten , m t)e ^nman^e^bmtn QQSavfjeit beif 2lflmtc!)ti^en ©at)ed M
mgm ^at)er^, t)nt)e fi;ne(5 (euen ©in^ 3<S^U ^^vijli mft^ p^vn, ^nD t)e^ njevDisen
Jg)ifli(jen ©eijle^.
!4^emnac^, t>ovmane t)nt) bibbe wt) Dpt flptfgeflf t)nbe tviin)fi)fcfle, a(fe t))i) fi5nncrt
tt ^f)vi|i(i>fe ©eitiene a(5i)v t^o Jpambovd;, t)nt) ocf fu§ afle fvame ^f^riflen, t)at ein r)t)eriii^
DelTen ^eflen fov^(t)fen ^i;t)en , fi;ne^ ©eiouen^ t)n&e ^a(ld;cit tvifl ad^t bebben , i)nt)e (tcf
tjovfcn , t)nt)e boDcn t)at be fid my t)en ^et)i)ev^!^6pev^ m\)t ©acvamcntevev^, t)nt)eeveti'
i)0vgiffti9en^d;vifftcn, nid;t lcitt mfbxtn t)ttt)e bct)vegcm ;
^t (^xbmn ^ofltDDfen 9vet)te , Dcv (6|!t.)fen ^cnbefcb^ni^tebe , t)nfe ©vofc^un*
pige (eue ^^ven, bebben affe €I)vi|t(i;f e , @ot)tfali<3e OucvicbeiDe cn cvem €f)vif[(i;fcn ^&i^
itti even 3ucv m t)c ^ci*t t)nb ^arf)eit ©aDc^ , iie^cn be t>erf6vipcn iMit) @at)e^ (cfieviffe
@irevmevbett)t)fct, t)nt) bett>i;fcn Denfiilucn mit triitDcn Dplebenbe nod? alfe ^age, Dem Jp^
rcn iS«§)vijlo tf)on iScrcn , t)nb t)er €bri|l(icfen ©emcine thom Q3e|]cn.
^t) ^ret)igev f^ebbtn ocf in mftm 2fmpte aflc ^nt) init (erent)e, t)Ovmaneni)C/ tvar^
nenDe, bt;DDcitt)e DnD t)pfebenDe geDaf^n, fo j)c(e m^ Dovd; be(5)nat)e Q^abcd, mojjeficf ge^
rocfen, ttjifleu ocf mit Qlovienin^c (^6Dt(pfcv Jpiilpe t^ovDan grvne Dat t)nfe Doen*
Ouerf], De ;^uue( i;^ feve bcfecnDe , t)nD focl;t (i;rtr,qc m\) f)emcit)fe 2(nfd;fege, m f)C
f})ne (5it)cvmerv)e t)nD £6gcn in ^infein unD bemeiifcn CvDen,m63c t)tf)bveDm. Q}nD t;^
^Dt DO Dn^ avmen CO?infcf;en Dnmogcficf , M m) t;Dt in allen SSinfefcn f6nen it)aven tjnDe
:^ev6a(uen bdve ein t)Detr t)nfe '?3^*cDipen , fefe Delfe t)nfc ^efenfenifle, fampf anDeren
i)crne(t)!en (8d;vifften , De^ falicjen Lutheri , t)nDe fpnev tvtimen 0}h'tavbci;Deven , DnD fo l)t
loan Deti <Stt)evmevcn t\)evt anc}efocf)ten, tmDc tt)i;Devcn ^md)t beaevet , f ame f;e t^o tjn^, tiop
fijiflen gevne na Den ®aucn, De t)n^ gejjcucn fpn , cinem t)Dfren mit ©aDe^ 2[BovDe i)nDer^
n)t)fcn, t)nDcvvid;ten , mt> in Dcr SlBavf)<it befefli^en , a(fe C^vijlu^ befefet : Confirma
fratrestuos» / , ^ .
3)e ouevf? (lcfDO tvirfcnan tjnfe tvutvc t)tTDe flptt^e S}ormainng~e , SEavnmcre enDe
«BeDc nid;t fcvcn, Dcfulucn itJcvDen even 0{icf;tev tt?o(pnDen, mi; tviffm an tvev ^orDomc*'
i»i|e neiK iSd;u(t f;cbbenr
!oe
5il
2)e S(flmecl)!(]c , (jiieMqc Dul) DailKri3i3e (Boot mt> 53aocv t^nfc^ Icucit
j^ijreu 3i^©a il^rtrtt/ tvilie DorcO ^en JP)iHiflcn ®cift, ft^ne
^idiiK C^Dnftlifc ©euienc/ mtt)c \)n^ (iHe , tn Dcnttncn 2Bar-
fceitft)nc^Q23ovt>c^ gncDic^ltcf ctbolDcn, mt> Dor allcnDorfon^
fi^cn iJrDomcn miD Q3nf)cilctt, fombDcnrutucitcrtvajfcn, gne^
Dtcljltcf bc^oDen : amcn.
Pault/s von Eitzen, Doftor Ecclefise Hamburgenfis Superintcndens,
Joachmus Weftphalus y Paftor Ecclefise Hamburgenfis , in paroehia divx
Catharinar.
^hannes Hoegelke, Paflor EcclefiK Hamburg. in parochia divi Petri*
Theodoricus Fhri/tm, Paftor ad divum Nicolaum.
yohannes Bcetker , Paftor Ecclefiae Hamburgenfis ad S. Jacobum.
^oachimtis Degenertis , Secundarius Theologix Lcftor in Ecclefia Ham-
burgenfi.
Henrictis Hartmch , Minifler ad D. Petrum in Hamborch»
^ohannis Flaimne , Minifter Ecclefise S. Jacobi.
Servatius Eggerdes, verbi Dei Minifter, ad D. Jacobum*
- Matthias Krcegerm , Dei verbi Minifler ad S. Spiritum,
^ohitnnes Zaritis^ Minifter verbi Dei, ad D. Johannem.
Meynhardtis Kro^ger, Minifter verbi Dei ad S. Georgium.
Sebaftiatttis Frigdach, verbi Dei Minifter, ad S. Catharinam,
Georgius Tappius , Lunenfis, Minifter verbi Dei, in sede Div£e Catharinse.
Conradus Gerlacm, in sede divse Catharice Minifter.
Alexander Meppenfts , verbi Dei Minifter ad D. Nicolaum.
Heritmnnus Suavius, Minifter Evangelii m xde Divi Jacobi.
Joachimtis Magdehurgitts , Ecclefi» CHrifti apud Hamburgenfes Miniftex
in ade Divi Petri.
Joannes Liibeck, Snegenfis , Minifter verbi Dei in sede Divi Nicolai.
lliimoldus Walter, Minifter verbi Dei ad D. Magdalenam.
©ebruef t t[;o S^oxwW^ hx) 3of)an ^tcfraDt t)em Sun^eren,
3m3areM. D. lvil
V *** ***
IStl^tc^cr gc^et ^48 BcFantnug unfcr Sir<^cn. SBann nun t)f jfdhcn jwcifc^ ©tuc! toon JOacht.
MO WESTPHALO tng Dcutfc^c ubcrfc^ct/ ttnb ao. 1549. ncbji &cr ^ifloria vom ^lX^tmm
B4lbc fluf bic &ama^lt9c3citcn ocDcutct/ Dcraus gcgebcn njor&cn / ttjoliur^ blc ©efd)id)tcn
ticfct; ilir^en nid)t racntg (frkutcranij cmpfangcn / fo I)a6c xC) ntcbt uni^in ocfont / Jjicfc rav»
flcmorbcnc ec|)rifft ptcr cinjurucfcn / nic^t wcniger bct: ^crrcn 5Q3tttcnbcrs?r 2int»ort (luf m
fcrcr Thcoiogorum fln |t( abgcgcbcnf n SSricf anbci iu fugciu
in Pnef
rttt W Theologen p %ittmkw in ft?e((l)cm gc&rttt''
bclt Wtrt> i£>on SKittfl&in3cn / p fcicfci: Scit fcl;i: nii^*
lic^ SU lcfcn.
IfefTiy ^
3?om flfll6ettcn Idlk HarDnig ,
rtu^ l>em XXXII. Srtpitcl te^ anbcrn Bud;^ S^i?|i^/
ouf t)ic jc^igc 3cit gcbcutct/
M. JOACHIMUM WESTPHALUM
Dei-DeutfcOt*
Galat, L
gent^ol^t/ ber fe)> rerfliid;t*
2. Corinth. VL
XX><;5 ^<tt baij >g;tc^t fiir (Semetnfc^aflt mtt bcm^tnperntp? lX>te
Pimmt Ci§rt(!ii6 mtt 23elmr?
M. D. XLIX.
S)cnn CP(irn)urM'gftt, ©ctfefarchffflMn, unb Jjcd^qelnbrfai .F)crrn,D Jo-
haimi Bugenhagen, D. Phihppo Melanthoni , D. Georgio Majori,
famt auDcrn Dir Jpc Itacn ea)ri|ft i^e()rci'n, in Dcr bo&cn *5cDulc §u
®trtcnbcrg, unfcri] ^crrn unt> Pr^ceptom in cSJ^ritto auf^ t)oa>
ftc}u«^ren. . ...
Jpeu
25rief ber pnbi^tv itt <:^amhmQ* 26 r
•f)cil unt) ©nab in 3Sfu S^viPc> unferm J^Smn»
Sl^rmurbige J^cvrn Prasccptores.
SS)^iett>o5I tttv befor(}cn , t)ad imj^ jur Unbcfiteiben^eif unb (53robf)ei( mag auj?^e(e*
!^\)M (let n?crL)en, ba^ ivir in ^icfcr /dmmciflid^en 3eit f ^oll CDUibe uni) 'i^cfd)»ver^
)^?^ nid./ aud) nod> mcf)r ?^cfd)»vcrniO unb 21rbcit auf?c(jen, aucf) euere J^crecn ,
n?eI4)c \)>)rf)tn cine lanije 3cit ^cr mit '^rauri.ohit unt) ©cfahr umfangcn , unb bcfd)\\)eret
fini)/ nocb mcbr bcmubcn, Die n?tr bod) aud) billioer troilcn, unt) empor f)cbcn folten.
^od) boffcn \m, \f)x \m\)it aiid) Dicfc unfcre 5?unbcit jum bejicn fcbren, t)nt) McfeIbL()e
ber unrubfamcnbofcn^cif, unD(}cmcincr©cfaf)rberJvird|}en, mebr, benn unc^ ju reci;ncn,
benn Durd) Dtefelbtge pnD mir (jeDrungen Diefe (^d^rtffr an euc^ 5U fcbreibcn.
Unfcre ^mhtit f<\n me aud; Darumb ju Qi\t Qthalttn ircrDcn , Dafj Dad Jpci;I Der gan^en
^ird;en , in Diefcr (^d)rifft , Damit roir eud; anlangen , forDert, Dafi i^r eure ^Oiet^nung , flar,
unterfd;icDIic& , unD gm^ anjei^et» 2Cie man ffcf) I;alten foll in Der gtvietrad^t , Dic i^unDt
erregt ift tjon ?}?itteIDingen.
Unter mld)n' (Scbcin man t^t aflentbalben v>kl ^lenDcrungcn in Die \vobIangerid)ten
il^ircf^cn etnfiibrt , auf Daf^ jcrriittet unD umbaef ebret mcrDe , Der ivebrte ©tanDt unferer reinen
9veIi,aion. !^enn etlid;e tiicfifd^e , bemifcbe^^^cut, Die na(i) Si'#r ^erren (^un|l , unt^ei^e*
nem ^u^ tracbten , Damit fte Defto Ieid;ter Da^ ^aplltbum liftijilid) linD oorbor()cn allgcmdb^
Itd) , Durcb ibrc ^iicf e roieDer einfubren , bcfcbonen jle ibre erDtcbtc 03?ittc(Dina , riiit curem 2lm
fef)en , ^Siflen unD Q}oIImort, unD mit Dicfcr ^^e|idnDij)feit , Durd}Drin(]en'fte auf^ f;ffftia(le/
unD brin^cn ju gall Dic @ott^furd)ti(]en .^erfien , t)eri-Dirren Die 5lird)cn , vvenDen Die ^eut^jum
Sibfall, fd>n)ed}en jjclcbrte gott^furd^tige 9}?enner , Da^ fiemeni^er Dcnnjuoor t)ermabmen
jur ^elldnDic)! eit unD Q5ef dntnig ^t6 ^Dan^jelii ^^rijli , unD mad;en fo(d;e Q3ormaf;nungen
bei;i)ieIen0art)er()eblid)unDjunid;te
• ^oId;e Adiaphoriften tt>crDen tttel fd)dDIid)er fei)n Dcr 5?ird)cn Cbrifii / Denn Die faf^
fd)en ^pofleln unD fa(fd;cn ^ropbeten /e gcmefen ftiiD , unD mcrDcn fiirnjabr cinen grojfcn greu?
lidnn ^cbaDen in Der ^ird)en tbun , \vo fold)cm fd)dDIid)em bofcm QSorncbmcn t)on eud; ntd)f
ftorf ommen wirD. Q5on cucb fa(ien njtr, Dtc ibr Da^ 5Infc5en unD ^unfi iDor aOen a nDern f)abt,
n)eId)er^reuunt)D\cD(id;feit bei)icDcrmannan}eift)ieIge()oItenf)at, Dicif)r ( nad) D. Marti-
no^utber, Dembeiliaem, tt)arbafftiacm ^Mnn , DemtreuenDnDbePdnDi0en2fnrid)tcr unD
03 rfed)ter Dcrreincn Jebr unDnjabrcn^CttcPDicnffcf?) Die ^ird)e ^elebrt babt , mitprcDioen
unD fd)rcibcn , bie tbr unfcre tt>obI(ieorDf ntc jtird)en im ^anD ju @ad)fen Durd; euren Diabt unD
glei§ aIfof)abtati^er{d)tet, Dagin Dcnfelbcn bifberallcjeit groffe(ytntrdd;tti]feit Der ^cbre cr*
balten, unDDte ^Kircbcn^OrDnungcn orDcntlicbunDjicrltd^allentbalbcnincjuterDvnbejlnDge*
baIteni\)orDen^ Diefcn euren beiliocn ^-d)a^ baben n)irf)t|bcr auf^flctligjie eern)af)ret, tt?oI^
(cn if)n aucb .nern bcrnad)mab(d mit (30ttte J^;)u!ffc oertt>abren.
!^a§aberfoId)e^De|]o beffer unD()(ucflid)er o!efd;cf)en m()ae, fo muiTct tbr Durd) eucre
Jpulfje unD i!lrbcit Dcn ^ircben , ( tt^eld)e ibr erHIid) erbauct , unD Durd; \)oraefd)riebene ^ird)en«
OiDnun^, t?onDe0^ab(l^UnorDnun3, ^^ienjlbarfeitunD^otflofenSGBanDci, frei)unD(og
^ f 5 ^v
a62 m t)se C^eologen $u Wittmhct^,
gemacf)tf)at) ju ^;)i]!ff fommen, un&cueve 5??cvnung i?on 5:)?im("t)ingen ten JTivc&en ainei?
gen , auf t)a§ ficf) Dat^urd? fromme ^cr^en , ivelcl;e in fo mand)txkr) ^ei;nuii()en nicJX njilJen,
tvie fk bvan fjnl) , jufrieben |]eflen , rot) mit ()utem ©etuijjen njibev t)ad interimiftifcl;e ^oxmly^
men lifliciev £'eut, ftcf; fc^u^en fdnnen.
^^f)Ut if)v Da^ nid^t , fo n?iri) marfid) nid)t 5ei) ivenijjen t>ie ^mtxddjtiQhit , fo biCf)ev itt
iDof)l(}eovDneten5?ivcl)eni3en3efcn!|l, jufcf)nitfert, ein ;eciiicf)e ^ivcf;e iJOliDiottenunbfonDevli*
©ecten , unt) bev 9}?uff)n?ine bev ^einbe (lf)xi\ii , mb t)urd) t)iefe S^ei^un^ ju unfern SeinDen
geme^vet unt) (jeffdvcfet mcr&en , roo nid;t in bcv S^it eine §eti?i|Te £ef)ve Don ?r)?fttelDi*i0en , un&
cin Qmify 3iel , m mit jlcl) bie '2!cnt)erun0€n in ^ivd)cn evjlvecfen foKcn , ^efrecft mxb.
^txljalbm bittenn?ivt)urd).(3VOite£5 ^^^avm^cvfjiijfeit unt)^avf)eit (Dabuvcf) ev t)ajJ
Oieic{)(2:f)vi|liauf(jerid)t, unbbc^^atan^^t^vanncp^eftuvr^tbat, feine 5?ivd;en abtx fd)u^t
unt) erf)d(t ) baf? i^v eud) beval)trcf;la(3et, unt) ^eife fud)t, bat)uvc[) bev^ivd^en i;)e^f unt) ^of)(^
fart md^e erf)a(ten mcrbcn. ^tiat aud) an mu (>mi§: ^etjnun^ \)on O^^ittelDin^en , ml(i)tt
;eDevman , in biefem ^ancf unD &tfaf)x , mitjjufcm ©eiDiffen fo((|en f onne.
^ie5^ivd)ef)atnod;a(]entf)a(beni[3ctt5furd;ti^e, (}e(e5rte unt) bef)er^te?D?dnnev, tvefi'
d)e, fofie t^onbiefcmgancf reci;tenQ3ei;id;tfrie0en, Q^ctldnbigfeit, Dievcine^ebvjuev^affen,
mk <55Ctteg ^iiiffe , bemeifen tt>crDen , <bie mcvben and) euvem ^af;t au^ Dem SCovt ©Dttej?,
gu (Sr(;a(tim(3 Dev 5vivcl;en nu^(ic^ nnt) nkl)ig , folQm-
'2lGcrt)et3f)v I)ie nid;t gkiii) alH^i einem oemeinem ^cucv (auffen, unt) ive^ven , fo ti?irb
tie ^ixd) eincn <Sd;abcn empfaf)cn , ben fic nimmcvmc^r ivivb DcvVDinben»
^ivnjifTcn, 35^"f^P'^i^tint)ev93?e!)nun{}, Daf?3f)v(iebcvn?o[t, (S(enb, ^(unbevung
cuevev©utcv, ©cfdn^nif^, unba((e?Q?avtev(ei)bcu, Dcnninbev^c()v, ite(ci;e bi^f)ev rein gc:f
fef)vt ift , am\) ha^ (jcvincijle dn^ixn , obev Q3trfdlfd)un(} ber leinen ^ef)r annel)men , f)ierin faf?
(en (^ud) af(e <53ott^furd;ti(]c ^cr^en ju, e^ fonncn aucbnic^t anber^ mei)nen, biefo€l;vi*
jlum befcjmen , unb \)k ^offnnng iljxt^ S;)t\)[6 in Cbrijlo i)crf)eifcf)en, bcbaitcn tvo((en. ■
^on bev^ebv, mt fie i^ov itlid)m 3af)rcn aufbcm Dieici^dj^a(]e ju 2(u()fpur3 l>efanbt
i|! tvorbcn , i|i feinc 3tin'etrac()t uKfer bcn Unfern , aud) fein 3iveife{. ^a^ man abtx hk ^itf
tc(bin(je fo(te annefimen, bai)onl)d(tcinevbi^, bcvanbcvba^.
^ie(met)nen, 3f)v balreJmitbcnen, bie Da mci)nen, e^ fct) bc|Tcv , l^ienjlbavfeit iti
?!}2itte(bingcn (et;ben , benn bk Sxixchm fo(d)cii ^evingen ^imjt^ halbm , ( irie jid;^ (dft anfeben)
i)ev(ajTcn, miiil)X Sud; buncfen (afTet , Daf? buvd; bicfe .^ienfrbarfeit, t)on Surjien:' J£)ifen
aufQtkQt, \)k tvof)(an^erid;teten ^'ird;enerf)a(tcnf6nnena^crben, tvcnnfi'eabereintnaf)( m^
laffen voiirben , fo f dmen |l'e in bk &tmit be^ -13apfl^ , imb tviirben ganf^ t)errDUliet»
^ 5)icfer Diatf) f)at feine Urjad) , \)a^ yer}]el)en tviv , uttb tt?i(( [)a ijinaue , \)afi burcf; ©unfl
unb ^ei)t]anb Dcr 5iir(]en ? S^oft , \)a^ f (eine libriije Jpduflcin bev 5v ircf)en bcfc()Uiit unD btmfy^
xtt njcrbe» 3f)v foltet abtx \)k m\)[ unb fleigig bef rac()ten , iDie unfic\)tx e^ ijl , ftd; auf fo(d;e
9vof)v(ef)ncn, unbftc^aufbieguiflen^J^ofe ol)ne ©Ottei^iJBorttjerlaiTen.
^a^ er5ef)(tt\>irb t)on J)ien|]barfeit in 9)?itte(bi!ic|en ju (c!;ben , i|i affjut^citfduftti^ unD
9efdl)v(id; Qtxt\)t. ^evl)a!bcn ifi^ n6tf)ia , ^a^ \)k h[)Xi Don ?))?itte(bin()cn untcrfd)ieb(id; au^^
<\i[to,t, un^Uutiii) Qt[t\)xt njcvbe, n)aln)a()veobev evbicf)teAdiapliora ober?<)?itte(bing f)eifif
[cn/ unb tvie tveif ftd; Dic W\ttt[VmQ erjlvccfen feKcn- "kmw V\t ©etvifTen fonnen in ber ©e#
faf)v
75tiefbtt prcbigcr in ^mhut^ 26^
fa\)\: unD 6Tamp(f nlcl?t (t«n^5ciffiti(3 Qmml)t mM, t)urcf; ^eifelf;affti()e tt^eftevtvent)ifcf;e
^er(£ureQ)Off^fiird;ti(]feitunb€i'baifcttfenHet, berleof (twebjflicj) €urenDiai)t
m\ S^ienllbarfeif in 9??itte(bi!;5en ju (e|?Dcn, jum beficn a\,\$ , unt) ^ure ???er)nun(] nimmt if)re
SDeutun0au^^urcn^iicf;ern, au£^ Der2(u(}fpur(]ifd;cn Confeflion, au^Dcn ©cI)ma{fa(Di*
fcf;en 9va()tfd;((iaen , m6 Dem *:i>riefe l)iert>on an Die ^farr f JEDcrren ju 57urnbcrg (]cfd)rie(>en ^
mid€urc'5vird;en^OrDnun(3, unD anDcrn 2lnjei(]un()en , tve(d)e S'uer^ @emu()tg uuD 9??ei)j^
nimo Seugcn ftnD. 21 nDcre aber baben einen 5lr(in>of;n auf (Sud; , Da^ €uer Dorige sD^^ti^nuncj
i)on tvcgen Der gecjcntvdrtigen ©efa()r gcdnDert p), unDDa6 36r if^t m ?>??itfe(Din(ien me()V
Din()en (c);Den fofl. 2)arsu mi^brauc&en fie iguer 5infef;en , ^ur ^^epdtisuns «H ¥^^ ^ricijerei)
WiD@i56^nDicnff. /
5iuf Dag 3f;r aber aflein au^ ^idfeben^ fa(fif)en 0\eDen fo(d)e^ fptiren mogt ^ tvcflcn tvfr
«n^ nicbt befd)tverenf;ief)er, ^ufd;reibcn, tva^ aui^ einemfeiner ^M-icfe f)ic a((entf;a(bcn aueQi^^
bxtittt tvirb , Damit er €ure ^mxm!^ von Dcr !Dicnflbarf eif in 9)?itte(Din(}en ju (ei;Den , au^^
legt. 2)er ^ube fd;reibt, Dic c^dd;jifcf)en unD ^ittenbcrgifd^en '$f;eo(ogen f;aben gan^ ge^
tvifli()et in Da^ Interim , aud^ in Den Canon , Der fo jicm(id> ( tvie er mcpnt ) gereinigt n?erDciT
fofl. !4>arnad; fd;rcibf cr in feinem ^rief aud; Diefe 2i?orf . ^iJicr tyon Dcn vorncf;mflcn ^beo?
l4>(]enju SiBiftenberg, bafanfeinergreunDeeinenaifo gefcfcrieben: Sd; ivc^jcr mid) m'd;t Die
S)ien|lbavfeit in O^^iftelbingcn ju (epDen , tvenn nur Dic 5ef;r unwrrticrt blnbt. UnD auf Da^-
er )a mo(){ aud(ecje, tva^ er unD if;£?0?ittc(Din(3 (;ciffet , fo fef^t er jum Seutjnij] aud Dev Bulla De^
grieDen^ , tve(d;er inDie(i(}ion^ ^ad;cn ju 3ilfterbocf gemad;t i(i, Diefe ^ort. Un& in
tYlittdbin^cn foll manaUee ^altcn, mae bie ^UmV^cv ge^alten ^abm, un^
j€nc0 C|Kil ini^ev ^titand) nocfe ^alt.
J&tc beDencff Dod? 2i<i)tbavc ^cvun Pr^ceptores , mt Die (iOi(|e ^cuf, tvefcf>c b\t
^apif^ifcf;en Srrtbumer tvicDer Dcncfcn aufiuric&ten , €ure ^orte, von S)icnflbarfeif in
5??itfe(Dtngen ju (ci;Den , auj?(e(]eii. Item , tva^ Die ^i(fd;en interimi(lifd)e 3rieD^9??ad;er im
^inn b^bm, tvic fte Suer 2lnfef)en fd)U>dcf;e«, unD t\>ie {)t^i\\(^ fte €ud; befd;meiffen in aflen ^cm'^
Den , bet) aflen ©off^fiircOtisen. Item , m^ fiir @d;aDen , Dic jtveifei^afftige unD tvetfer^
tvcnDifd;e 9ZBorf von !t)ienftbarfeif ixi 03?']fte(Din,oen ju (ei)Den, in Der 5tirc{)en anrid;ten , be^^
Dcnen , Den ^uere £ef)r unD ©etinitf; vmi Diefem ganc! nicf;t gcnugfam befanDt ifl.
Item , tva^ fie m ein^utl) mcrcl^cn unfcrn fcaliSllarrigen ^iDerfac^ern , Df c nic^f ein^-
J^aro bxdt von i^rem \0?i§bvaud; unD c)ott(ofetn^anDc( geDcnd^en ju tveid)cn , unD ftd) aflein^
Daraufbeflci§i(]en, Da§fi'eun^mif£i|le, oDcr ©en)a(t, in i5ret)crfef;rfe©cfinfcf)fl(ft t^itbmr
tt)e(c&e Dod) @otf gfiird[)f ige i'eufe ^ajlen uuD i)ermeiDen muffen , t)on tve^en De^ gotftofen SJS^e^
fen^ , Da^ Darinnen tveitunD breif fic^ au^breitef.
^a^oltibr nu btt) ^urcr ^^r , unD Der ^ix^m €5ri)lt rcd;f ^anDefn , fo ijl^ndf f fg, Daf
tftrauf^neu €uere£e5r von ^ifte(Din()cn Durc^ tin nm ?(u^fd)reibcn publicirt m'^ m ^acjr
gebet^ DaiHnmnDerQ}<vfdffc{)^v£u()e4i verlest,. «nDDieS?ird;enred;tunt'ert\)eifettt)erDcn, vottr
gancC
1^4 ^" ^**« C^coiog«rt 5» XOitttnheYQ.
gan€ t)er ?>}?!tte( unt^ ju^elafienen X)in(). ^^f font iijunD mitfeinem '^inQ Dev ^ircten€t)vi^
|]imel;i't)tcnen, t)enn mit einev folcI)cn @cr)ri(ft.
^iv befennen , t)a^ 3f)v unfevn itivd)en buvc^ ^ueve ^Ml)t ()e[)D((fen habt , ba^ ftc V\t
f)!mm(ifc()e , veinc, tva^ve £c5v an^e^ommen f)aben , n?e(c^eif)v aull; buvcl; cine nu6<unD no*
t\)i%i Refbrm<ition^csievcthabt. ^intemaf)( Denn nun l)ev fyi^t ©eiftun^ ju Siuffe^ern
^inein cjefe^tf^at, fof)fibenn)ivundanejeit aufi^ f)Oc|)|le beffilfen , taf' njiv ^uren (^cf;a^ bep
un^ niei?ev()e(e()t \)evn?af)veten , Dad ift , DaJ miv t>ie veine £ef)v unD n?af;ven (^otte^bienfl in Den
5l:ivd)en , bie und i)evtvauet fint) , bef)ieitcn.
9lun abev , \Dci( ancntf)a(l>en fd;dt)(id)c 5(ent)evun()en ^ovfaf(en , unb bic , nad; bev 51po!'
(lo(ifd;en njcife , ^an^ n)of)( gcovbncte 5^ivd)en , Duvd; Da^^ Interim aifc ftevmanbeft , obev v^ief*
mef)v Devjlait mevben , bag bavau^ gef(i()v(icf;e , ev()ev(id;e ©ejcincf e untev ben vecbten ^4:f)vevn unD
^favv-Jpervcn entjlef^en, babuvcb t)ev 5?ivd;en , btceinanbevM-njanbt, eintvdd;ti()e Ovbnung ,
m'^ 0c(ef)rtcr ?eut (^inigf eit , gdn^^(id) m\ einanbev gefiet , mi) bcn Q3anb bev Cji*' W^cf;en ^ii
XWQliit ^evrijTen VDerbe.
(^o b(tbcn roir , auf baj^ in biefem ©tucf im'c(cv ^cute ©ett)i|Tcn nid)t 5drtev t)cvnnmbet
tvurben , wn^ ^m\t miv nid;t anbev^ ()iTnbe(n.m6d)ten , benn xii)t, fiiv ^ut an^)efcf)en , (^ni)
t)on biefcm Un()lucf \\x cvmaf)men , unb (Surcn 'Jvaf)t f (ar unb untevfd;ieb(id? ^on iO?itteiDingen,
m^ an^une()men obev ju ttevmerffen fei) , ju erfra^en.
^a^r ijl^ , man [)<x{ti bierin (gure i)or augge,()an0encn ©d^rifften , ju ?Kaf)t ncf^men
fonnen, baraud(3enu()famerfaiint n>ir^, n?ag bci> ^*ucl)red)te 9?^itte(binge finb, t)ii in bev
5tird)en ju erf)a(ten , item bie ju ici)bcn finb , obcr au^gcfioffcn n^erbcn fo((cn. 3^t abcr n?irb
bie@ad;ea(ro\)ern)irvt, burd;':^cfe()(bcr@civa(ti,9cn, buvd) an(ic,()cnbe @efa()v, buvd)man
mand)ev(ei)^eutungunbgavbenbev(i)li()en, Item, baj? einevbi^ um((, ba* anbevDaJ^, ^(xi
Wi ©ottc^fiircbtitje nid)t milTcn , Vdd^ m\ 9}?itrcibin(]cn c)e\^if? ju f)a(ten fep.
Uber "^i^ Un()(ucf fommt nod) ein anbcrL^,. baf^ ©otti^furd)ti(ie ^dnner, tvefd)e W
t\>a()re^ie(iaion(icbbaben, unbin n?o5(an()crid)tcten .5\ird;en feine ^eidnberun^) annef)men
tvoHen, ( lieif fte fc{)en , ba^bie^apiiicnDen,()an(5cn ^]>dp|]ifd)cn 3rrt()um tvieberum einfuf)^
ren mWm, unb(ld)(ie[>crinDicl)Od)ile(s53cfa()rferjcn, Dcnn ^^'Infdnoer fcmibcr^^^erdnbevung
m ibvcn 5\ivc^en , obev \)(\i aort(ofc Q}ornef)men Der ^ot t(ofcn f)c((fen ftdrcfen ) auf Da^ iM^\)^
Iid))ie()efcbmdbet, unbiibcr Da^ fciriDiid; befcbtvcret a^eiDen, bci; Dencn, Die mit Dem'30Sovt
?9?ittelDtn()(^((e^3cvingmad)eu, befcl)6nen, unb yenvirren , unbbaneben anDcre, fo i()rem
tvcttev)\)enbi|^d;cnQ}er)wnbnid)tsufa((cn) fur()robe, barre, im()cboriame, nMberfpcn|ti()e
Q3er(a|Tcr bcr 5l"ird;en 5a(ten , n?e(d;en \io.t gegcnmdrti^e €(cnb unb ©efa(;r ber 5vivd;en , nicf)t
^" "^^^WHmmfrieaufber^ben^eiten, tn*^nnef)mutraber 'D??itteibin(ie, unb in Q5ev(af*
cn (3e(icn
mit ()utem
(^evoiffen()efd)c5cnfanunDfo[(. rrr-m-i,
5iufDa§n)ivnun in Diefev @ad)cn un(lva|licf) fet;n , be()cf)ven tvtv ^wxm ^bvt(}(tcf)en
9iaf)t, unD bitfen aufdf)'5d))le , ibv \t^o[(et un.^-Dcut(id; anjeigen, tva^^ *^!J" ^'^"'i ^^i^^"'. J"]
bapwirun|lrd(flict)roauD£iuinDiefenmitf£(DinBifcf;cn ea4)cn, auf ba^J ^Otte? Q:f)r WMm
Bnef ^er pre^tger in ^amburg 4^r
entjogcn , Da^^ep(t)er5^ird;enn(c&tt>er^int)cit, unfercruntJan&erer^ott^furc&ti^en^eroif»
fennic^t t)cni)unDetu>ert)cn»
^ir njiffen , ba§ Dicl (jreu(ic()cr i|!, tvi&er ben ^^rrn fiinbi()Crt , t)cnn in bcr ^cnfcf)cti
^dnt)c faHen. !i)cr()a(ben ruollcn n)ir un^ bcflci|?igcn , in a(Icr i)orfa(Icnt)cr ©cfaf)r , M mt
in unfcrm 5Impt t)i§ giel baltcn , baf' tvir fiir ©Ott trcu crfunt)cn n?ert)cn , unt) cin Qut @cti?ip
fenbcbaltcn, i)en2lu(^gan3aberbcr@aci;c, tvoUenwir^ottc, mc^cber ade^ in fcincr J^anD
f;at, befe()Icn.
^ir tvoHcn un^ aucf) t>or adcn binc^m htflti&Qm , Da^ unfcrc ^crfjcn burcl) i\)x Unfc()u(l)
0c(ldrcf ct tt>ert)cn , im£cbcnunD'^oi)t, unt) n)o(len DurcbMc 5^rafft(530ttc^, t»ic cr und tJcr*
lci()cn roiiL) burd) fcincn i;)ei(i0en ®eift , (icbcr bcm ^Ocncfcr bcn Jpa(i^ barflrccfcn , ^(enb unt)
alle ^artcr (cpt)cn , bcnn Da^ njir in unfcrm 5lnipt cttvad tDiber unfcr ©emiflcn (;anDc(ii
tr>o(tcn.
UnfcrcrObri(}fcitDva5tfcI)(ag fccf)tcn wtrjiic^f an, ba§ bicfc(bi(3cn €5n'(l(icf) unl) rcd)t
gut fct; fiir @Ott , ba t)crma()ncn mx ju , unt) bittcn t)arum , bePcigi^en un^ aud; i)brncm(ic&,
b.ij n?ir €l)vift(id} unt) xt^t unfcvm 2lmpt t)orftcf)cn , bap mir t)a^ ^ort ©Otte^ red;t t^ci^
lcn , €5vi|ilid) allcntf^albcn anjiel)en , unt) m^ ®Oitt^ ijt , Q50ttc , tvad abcr be^ ^apfcr^ ijl,
bcm ^apftv (^ebcn , unt) unferm 5lmptc t)or|lcf)en , \m c^ rccbt i)l. 2lu|f t)aC un^ abcr (S. 21»
tl)ren 9{a()t rtc^ti(} f onnc mitt^cKcn , t)on i2rf)a(tun() Dc^ rccf)tcn (55ottc6t)icn(]c^ , unt) t)on ?[)?it*
eclbingcn anjuncbmen , ober nicbt cinjulaiTcn , ^o tvoHen njir (gud) unferc ?0?c);nun() t)ct:
(Sct)ri(ft gemdl^ cr^ifncn. '2Bir [)altcn ^Oti a((cin fur cin (gttffter aflc^ rcttten ® ottcdbicn^
fle^, unt)Da5era(Icin rcc^tunb ^c^ffam mit t)cm !^icn(i gccf)rct n)ert)c, t)en cr fclb(] gcbcuf,
l)ag ^fduben wir t>or gctDig , fcincn !i)icn|l meffcn tvir nad) bcr 9vC(}c( ©6tt(icf)c^ 2Gort^ a((ci?
ne, unDfcf)It.(fenif)n, al^in fcincncigcncn to'§, inDie(35ebot bci)t)cr^afe(n CO?o(l^, unD
fcBenDenwa()ren^Ottc^Dien(l, im@(aubcn, Q^cfen , 5lnru(fcn , ^rcifcn , ^reDiijcn , 2iu^«s
lc.(junj) ©Otfc^ 'IBortii , unD im Oveic()un(3 Dcr (Sacramentc nad) Dcm ^:^cfef)( €f)ri(ii , in QJe^
bct, Sob'^0efang, ^fa(men, gei(liicbc SieDcr, S^iancf fa^unc) , ©ottcgfurd)t , Slcig, un*
fct)u Di nic^ unD crbar ju (eben , 0ef)orfam (jc(jcn Dcm ^ort ©Ottc^. QOBir I)a(tcn Dag Dcr rcd)»
te(5)Ottc5Dicn|lju jicrcn unD ju bc()cf)cn fci) mitCf)ri(llid5cn ©ebrducf)cn, imD Dag einegute
5tird)cn^0rDnun^ju crl)a(ten, unD gortfci^un(j Dcr Ovc^tgionunD ©ottcdDienllce^ t)omiotf)cn
fcp, tDirlaffcnundaucl^gefattcn, Da^ Dic ^incjc , tt)e(d)c jur 3tcr, OrDnung, (grbavfcif,
3uct)tunD0vuf)c in Dcr5tird;en (jcWrcn, in Oicgicruno De^ ^ottc^Dienilcd crbaltcn n)crDcn,
unDn>ofoId)c(gtucfcctn)a(jcfaIIcnn)drcn, Dag man Dicfclbt'(jc bcqucmlicb of)nc €r(jcrni§ n)ie<
Dcraufvic&tc, juSrbauun(jDcr^ird)cn, ju^u^brcitun^Obtfcg^lBcrt^, unDju^r^altunji
jjcmcmcr(2tntracf)tunD9vuf)e, Dod;alfo, Dag Dcr t)ortvorffcnen ^papijlifcjcn (2)0)tte^(df!c*
run^ unD ^prannci) , Dic ^f)ur nid)t n)crDc DaDurd; auf(jctf)att,
Burgicr, OrDnim(j, (yrbarfcif, Dvu^c unD 3ucbt rcd)ncn tvtr Dic 9}?ittc(Dtn(j , Dad t(!,
fo(d)c(55cbrdud)c, Dic (550tt tt)cDcr (jcbofcn , nod)t)erbotcnf)af. ®onDernf)at(tcDEr^irc()en
frei) (jclaffen , ju i\)Xix fclbjl (^rbauun^ , nacfe ^cquemlid;f eit unD ©clcacn^cit Dcr Oerter , 'i^iit,
unD ^crfoncn.
giir fo(cDc &a(tcn n)ir Dicfc unD Dcr^(ctc6cn , Dag Die ^ird)cn'^:^tcner Durjc^ ^ctDiflc OrD*
itunguntcrfcincDcnmerDcn, Dagman(Tcnid)tjulaffc, ficfei)nDDcnn, wicftd;^ (jcbiif)rct, cr^
n)dl>lct, unD rccttfci^affcn t^cv^orcf, Da^ Dic ^dnncr mit bfoffcn, Die ^cibcr mit scDccPtch
S f ^«upt
2^6 MbUZ^t^l^^m ^n WitunUtQ,
^M^t bm m\) weiffa^cn , bag in t>er ^ivcj^en ^ic ^dmtv , unb mcl)t tk 2iGei5ev lc^ven , wtU
^et)on&er£e5re^auIi, fot)ic(toflt5«t, al^einWe^, t)a§ mau an ^emijlen Qragen unt>
^funDen/ bctc, (e^ve, ^falmen ftn^e , t)uvit baiJ ©(ocfen?@et^6n bie €()ii|liic&e ©cmeinc
lufammcn bmQt , t)ic $vet)i(}t iu f)oren , unt) tia^ <Sacvamcnt ju empfa[)en. S)a§ man €5vf^
lict)eSei;evtaget)erovt)nc, t)avan man nuef;tern fet? , unb ©Otte^ ^ort ^drc , 5lucl; cl)r(icf;e
^kitiix im 5vircf;en?2lmpt gcbraucfec , gen^ifle £c|)re au^ t)cm 51 Iten ober 97cuen ^epamcnt mci^*
hcf) au^trnjdt)(e , biefelbigc nacf; QSerflant) Dc^ QDoIcf^ im ^rebioien unt) £efen toriegc, unt)
I5cile, an gcvcrta^qcn t)ic gcn)dhn(icf;en ^t^angelia m\h €pi|]eln bef;a(tc , Me I!e5r, fo ftd; auf t)i«
gcpevtaDc vcimt , ()ant)c(n , unfevc gett)i)5n(icf;c unt) lateinifc|)e (^pvacb nact) geroijtev Ovt^nung
in^ird;cnjugcbraucf)en, bafi man Or^einfjabc, ?SiIDer unt) @emdf;Ibe, ba^ ©et)dd;tni|j
nu^Iic()ev !$in(jc ju ev^alten , in ^ivc|)en buIDc. Sf^iemunt) jur bciligen ^ommunion laffe , cj:
fei)t)cnnsuDorter(;drct, examiHiret, unt) unferrict)fct, t)on!^ienern Darju i)erort)nct, t)a§
j)ieAbrolution t)om ^vicjlcr begef;ret n)crt)c, Dajj-im 2ibcnt>maf;( bed ^§rrn anc^gc^altcn
njcrbe , tva^ €f;riff licf; unt) c^rlicl; iff , unb ju guttx Crbnun^c gef^dret , t)ag man gruf;^ unt)
S(bent)*©cbet, aucf; Leaionesau^ Der f;eiligen @cf;rifft genommen, ju ^en^iffen (StunDcn
ftngc, DicaIten€f;ri(lIic&en£icDerunD(jcbrduI(cSe UbungDerLedtionauoDcr (fecbrifft, t)on
flncm ^l^i^glauben unD ^rrtbum gcreini()t erf)a(tc , Durcb (jcbuf)r(ic^e ordination , Die (txmhU
itn unDl^eruffencn ju gcifKictcn 5fcmptern ju (affen , Die ^oDfen tl^xiid) mit €f;rifflid;cn ^efdn^
genunD jiemiicf)cn®eldutbe()raben, Dcr J£)eili5en ^eDdd;tnig, obnc ^lbgdtterei; unD gottlo^
fen^al^n, €5ri|lli(t crf^afte , Den€atecf)i^mumuben, mdfjigeQDerbdrungDcr^ircfensu^
jffdnDig, ju^rbaltun0j3UtcunDn6ff)i()c3ucbt, tvelcf)ct)onftd;felbft0efaflen, tvieDeraufvic5!f
le, ^^rduti^am unD Q3raut mit e(;r(i$cm €f;Vi!l(id)cm ^ebraud; in Der ^ircben sufammen
gebe, Canonest>oncf)rIid;cm^ebcnunD20anDef, Dcrevfoimgeilllic&cfnSlmpt ftnD, mac()e
nnDi)ovfd)veibc , mdfjigc Saffen of)ne ^ii^glaubcn , orDcnen , unD Dcrgleid[)en mel^r,
(§0 Durd; Diefe oDer Dcrgleid;en ?i}?itteIDing , Dic tin 6ffentlid;en ^u^ babcn in Der ^ir^
4;en, unDiiurSicr, OrDnun^, gucf;t unD €rbarfeit Dienen , befldnDigc gintrad;t, OJu^e
wnD @feid;f Jrmigfeit in ^ircf;en , tveld;c in Dcr rcincn £el)v itbevcinflimmen , ^emac|)t Pdnte tver?
i)en, acbtenttMv, e^foItcnDie^ird;en, tveldjcDurd; UnorDnun^ t)erffaItji'uD, Durd;Sinfe:f
^un() Diefev «X^ittelDincj glcicbfdrmijj scmad;t tDcrDcn Dtn j?ird)cn , Dic beffer geovDnet (InD , unD
t)agftc^mitgutcm(5>etviffenfciner bie t\^iDer fe^en fdntc, tveil t)on n)cgcn Der red;ten s3}?ittef^
t)in5DicSintrdd;ti0fcit Der^irc^cn nid^tauf^uldfcn, aud;Die5^ircf;cni^oni(;ren^farr^J&crrn
iii^tjut)crlaffm, oDcr gaiKf, Der\J}?ttrdDingf;aIbcn, jucrre(jen,unDsumIe|tenfeine4rcn^
aun^inDenen j?ir([;cn, Dicincinerlcp^ebre^bripiuberelnfommen, ju bebalten (tnD.
^rr()aItendaud;t)orfcinc^icn)lbarfcit, tvenn foIcf)c ^inac mit frei^cm^ctviffcrt,
S)C);^ottefurd;tigen^euten, (Sf)rijlIid;ergini0feitunD (grbauuncj 5al()en , flel;alren tt)crDen,
SBena Der5?ar)fer Duvd;fold;cn ^^ebraucf) Der 0}?ittcIDingc , of)nc 07acf)tf)eil Dcr ^ef;re, in afl
ttnfern ^ird^en , of)nc ?01id^(auben unD gurd;t, Da^ jottlofe ^apfftf)um tDicDcr cinfe^en,
€intvdd)ti0feitmad;entw(tc, jtveife(ntt)irnid;t, Die^irc^^cn fdntenmit()uten ©en)iffcni3e^
l)orfamfei;,
4)ie^itfe(Din^eabcr, Dictt)arf)a(ftij)fo^cnannf tt)erDcn, (tnD ein^cfd;(offcn tn ein^c^
tt)i§3ie(, tt)cnn(t'eDaffctbi5ciibertrctcn, (tnDc^nid;tmcf;r^ittelDin^c, fonDern Q}evfdlfd;un?
fie/s^cvunrciniflunae, Ux^t M ^l^mbm^ , ©tricfe Der iSJewffcn , gr^ierniffc Dcr
(Sd;tt)a^
23rtef ber prebtger in ^mhnt^, iCf
©c&mad)cn , (Sc{)wdcf;iin(j t)cr mhnn Olelfcjton , unt) cin bequcmci* ^nfm<i a\kx altm ^ot*
pi(tifd;cn?D?(d()rciucl;c, unDgomofcn^^iBantidaMebcvcinjuic^en, DarumiO not^i^, txn^ntf
benDcn9??iffcIi)in(3cn frei;fcv, recf)t unt) €()ri|]licl? 511 (c^ren, unb bicfclbicjcn ^itfeibincje ju
regicrcn na^ Der £e()rc €f)ri|]i , Dcr 5lpoflc(n unD ^ropf;cfen. UnD Dag fie nicl^e Idn^cr Dor
59^ffc(DingC()cf;a(tenn)erDcn, Den foiancjflcnu^efinD, unD jur^rbauung Diencn»
3n DajJ Dvegiller Der ?(}?if teiDinge , f onnen Die '^mt mit ^arf;eit nicf;t gefc^t tverDen,
ft)e(*cjum@(auben, ©otf^furcf;ti(}reit, jur (^rbauunc) Der 5?irc{)cn , jur 3icrDe, OrDnuncj,
^rbarfcitunDgudjt, nid)tDicnen, fonDern Dic ^5ri(l(icf;e grci;f)iit i)erDnicfen , Die©eivtf^
feni>ermicfe(nunDmiDunDen, ?Q?i^3(auben crf)a(tcn , mit(5)0ttc(J '^ort flrcifen, bkOitf
^eimniffe Der (gacramcnteunD ivaf)ren ©OttedDicnlle^ i>erDuncf c(n , UnorDnung unD QJer^
^inDernig Dc^ tva^ren ©offc^Dicnfles' mit flc^ bringcn, Die ^ix^t »erunel)ren, Dcn tDaf)rctt
©ottegDicnl^ in ^tm^tunQ unD QJertdbnuni) brin^en , Die n?ef)rtc ^err(id;fcit unD976tbiglfcil
Ut Sbrijlf ic^en Diclicjion cnfmcDcr t)crnid;ten , oDcr in M 5Intid;ri|l^ ?>}?i^{)fauben uerf c^rcn,
imDcine Q^cfrdlfriguni} jinD Dc^ ^5>apt|]i}cf;en ©rcue{(J unD ?0?i^braud;l <^o(d;c erDid)tefe
^MitMiQtf finDDicndrrifd)en©ebdf;rDcnDcr^fa(feninif)rcn Opffcrn, offentlic^e Speaa-
culn, J£)e?;Dnifcf)e Speaaculn , Dieme()raufDen5)?arcft3ef)dren, Denn in Dcr ^ircjcn Cf;ritf
(!i, unD Die man mel)r m 5epDnifcf;c Slffenfpici, unD e^rgei^icje (iSeprdncjc f!eifd)fid;cr £cute
5a(fenfoil, Dcnnfur^ircben-Ceremonien, nid^fi^e Ceremonien unD ©cprdn^e , ^aubtvif
fd;eQ5efc|)mrunc), ^epfcun^Dcd Oei^, Der^auffe, Deg@a(^c^, Ded 2Bei)f)^^a(fcr^,
^a(mcn; 3euer, unD anDcrcr fe&r me( !^incje mcf)r , tvelc&e cinc t)cr|lucf;te jauberifd^e ^e|M
Oaben, unD Dcnman geilKicf^e unD^dttiic^e W-ixdmiQ unD ^uscnD jufc&reibf. Item, Da*
ldd;erlid^e , t5or(id;e Umgcf^en um Dcn ^ird)f)Off , mld)t6 affein Darju Diencf , Dag man in fd)d#
ncn^fciDcrfcbc, unDc)efc()cntt)erDc, Umrrac)un()De(J^:SroDt^, ^i(Der5iuffe6unc), unDUm^
trapnc) Dcr^$:oDten^@ebeinc, Dicc)(eidncrifd;e®afd)unc)Der3u|Te, Da^ @eprdinc)c Dc(5 (gin^
juo^iSWiam^^afm^^^aijc, Dic (Sin(cc)ung Dc^ €reu^;edini5 e%ab, Die 2Bac{:c, fomatt
nid;tof)neUnjud)t()d(tumDa^©rab/ fammfanDern eifcfn@rab^Speaaculn, Dad prdd;ti#
Qt Sped^acul Dcr anc)ejunDef cn ^ic^fcr , m ^aQt Dcr Dvcini^ung 93?arid , Dic •^Sanfa^rtcn \>oU
lcr93?idbraud;dunD£a|ierd, Dad@pie(an^tri(li J^immcifa^rf^^^age, unD ivie Die^aube
5eruntcr|Teud;f am^l^fingil^^age, mld)t @aucftfei)f(d;be(ferrcimtanOerter, Damangad?
nac!)t^^(Spic( freibt , Denn in Die j?ircf;en &Ottt$.
:7)iefc unD Derc)(eid)en (inD nur (cfc , cife(c,(af)me, muSic)c2lrbeitin^ird)en, DerC!??if;
tclDinc) (Sebraud) unD ^u^ ^abcn fte nii^f, fonDcrn mad;en, Daf tnan unfere dltligion fiir
©aucfe(ei) unD (5)efpdtt f)dit. (gie t)erf (eincrn Der j^ird;en^S)icner <^laubtn unD5infef)en , ma.
macf;cnDa§manDer$farr^^errcn(ad;f, brin^en ein ^lrgnjo^naufibrcMrc, unD nwcbcn
(tuj^Dcm gan^em 2lmptDcd(£oanc]e(ii cin ©cfpdff, bringen auc& bk ^dcbfle ^m(i)tmQ Dcr
£tf)r unD ©acramenf Cbrijli , mad;cn unjdf^Iic^e €rc)erni|Te , c)crcicf;cn jur Q3cr|ldf)run() , nicfet
jur ^rbauunc). 5)enn Dcr gemeine ^Tlann rid;f ef Die nu^(ic|)en ©ebrdud)e unD OrDnuncjen Dcc
5virc()ennac5Dicfen?!}?itteIDingen, unD mei)nf e^ fer;n af(e Ceremonien gfeic^ einetDic bk an^
Dere, Daraud nmg nof)fti)cnDic) aaejeif enffpringcn, cinc graufamc , fd;dD(ic6c Q}cr<td;fun(t
DerOveiigion, cintviille^, ruc6(ofc^;^cfen, cinef;e(ilid;eUnorDmm0«nDConfu(ionin Der
i^irc^en.
^ ^%x\)0\hm wia fic()^ nictt ^ejietiKn , bag man burch ^rcjernif^ inii) fd)dt){tc5e Q^ertvir*
rung, t)iett)Dl)I^eorl)neten^irc6en mit folc()'cm ^arrenmercf befcl)mere, unD toerlMe. !^en
iie Ceremonien , fo |te ben vecf;fen ©ebraucb ber 9}?itte(bin(|e t)erlief)ren , f jjnnen jie feine ^^\ii
telbin^ie me^r fej)n , aud; mit ^<Xi\)i\i nid)t alfo genanntnjerben , unb ftnt) nic^t^ anberi^ , t)cn
^erfd(fd)un() , ©amen^ unt) ©tdrcfung bei^ ^api(lifd;cn ^lJ^i^glauben^y unb l^eimlic^e ©dn^
ge , burd) tvelcbe Die 2^iDerfad;er ftd; unter|leben n)ieDer in unfere ^ird)en \x\ fdj(eid)en , biefel*
bigen \)on ©runb um^uf e^ren , t)a!? (^an^e ^>ab|]tl)um n^ieDer \\x brin^gen , unt) ein^ufe6en , unD
foid)e^ alle^ ju t^un t)urclb und felb)l, unt) Dnrd[) bie erbid;tete 2lnnc5mun(} ber ^ittelDinge,
S^enn fte noilTen rooW , Daji Mg ber leicl^tejle unD ric{)tic)|}e ^lGe^ fei) , Dag ^ottlofe ^apijlif^e
^efen t\)ieDer in Die ^irc&e €l)ri(ii ein jufe6en.
QBeil nun folc5e ndrrifd)e erbid)tete ^^^ittelbin^e, Durcj) ben®|(aubcn, ber allein auf
©Otte^^^Cortillge^riinbet, nid)teinciefe6t, befd)u6t, obererf)a(fenf6nnenn^erben, item,
tveil (te ber(^runbfinbbcra(ten2(b3Dtierei;, aud; '^<i% ganljc ^'}3abflt()um mit ftc^ iieben, fo
t)ern)al)ren birl3fanvJE)errnil)r@ei\Miyen n)o5l, noeld^e if)rc i?ird)en lieber t)eiiaf[en , unb in^
glcnb iieben wollcn , bcnnin \i\^ lofe fd;dnblicbe 5^arrcn''@piel i)ertvilligen , unb burd; biefe
gdnta?ei; ben njabren ©ottei^bicnjl beflecfen , '^k Q3ef?dnbi,9f eit unb gejligfeit be^ ©laubend
fd)ivdd)en , "^^i 5l'ird;e drgcrn unb tt)ancfcnb mad;en , bie^apifti fc^en '^i^rannei; \i'\i V^\x\ auf*
t^iin/ unbbem jufiinpgcmf^ircuclein^^Bccibcrciten.
3n bicfcmtjall t\)erben mancberlep Q^ebcncfen unb sjJ^et^nun^en ^ctdret , etlicbe fagen ,
man fofle fi)Id)c ©aucf erei) ww^ ^^arrent^cDbun^ liebcr annctmen unb ^altcn , benn ^iii 5vird)en
mlaiTcn etlid)e balten '^<x'^ 2BiberfpicI , \io.% '^^i €infe6ung folcber ©aucf eret; ein 2lnfan() fei; ,
t)a^ nottlofc 'i>ab|}tl)um tx)icbcr ein jufu^ren , '^W bicfer ^:^ebencf en unb 5>??ei)nuna flimmt eln
arolTer ibeil ber^^beologen itbcrcin, nemlicl), \iQ<% bin*d) ber erbic|)ten £0?itteIbinge ^infei^ung
li)li(1Iicl)5)efud;ttt)crbc, '^o.^ unfcre £c{)rc bet) bem gemeinen ^?ann t)erbac|)t, unb bcr grobjle
2i3eq ut ben t)ori()en 9}?ieibrdud;en burd; un^ fclbfl , tioieber cben geraacbt tioerbe. SBcil \\m
|)ierinba^^:Bebcncfenber©cle5rten fo mand;erlep , iinb biefe (^ac^en fo n)ic5tigftnb, \>^^ fte
bieSuftdbrung bertT)of)(georbneten5tird;cn, mitftd) brin^en, unbalIe^t?oU 3tvietrad)t unb
%tibum, in ber ^ird;enunbim t\)elt(id;en Diegiment mad)en tverben, berl)a(bcn \>\XXix\ tvir
€ 51 ^ auf^f)d(ifl/ umbafjgemeinei;)ct)(ber^ird)en, unb bie (Sbve iMu €f)ri)li unfer^
eildfer^/ ba§i5rt)onbcn^inc)cn, bicbcr9??itte(biti(Ten0iienfd)afrtunb(^cbraud[) nic^tl^a*
bctt unt>banibcrber:^irc5enaucl)fd)abcn, Suer?D?epnuna am^a^^ebt, barau^ man in
(ie(tentvdrtigcr@efabr, bertdnbi(^(ic{)fc()(ieiyen, tvc(d)e^bieg}?itte(bin5cfinb, biemit^Otte^
£a3ortunb^2Binenubercinfommen, unbbcv5^ird;en nufeeftnb.
ge5 fommt un^ oor, '^^ii ihr t>icl finb , t\)e(d)e ficl) biincfen laffen , fte fet)en ^e^en
^Q^iX \>m\X aenu9 entfd)ulbi(]et , ^io!^ ftc in bcr 5^obt , au^ smct)en Q3i)fen l(xi 5vleinef(t
tnDchlen, unb, "^0.% '?:i;vannei) unb ^ienflbarfeit (eiben, nid)t @iinbe fci). Cb aber fol*
d)e 0}i''ittuitg fiiv ©Otte^ @erid;t cjelten tfcvbe, '^<x mdflcn fte sufebcn ; ^t iil nccl) n!d)t
m-iinblid; betviefcn , n)eld)ef> beffcr fei) , bie ^irc()en MlafTen , ober ba^ fd)dblid)e ©tbid;t ber
CO>ttte(binc) amiel^mcn, unb '^iii abcjctbane 2Ier(}evniu tt)iebcr aufvid)tcn unbbalten.
^ai^ t)on ber ^^ienlibarfcit \\\ (eiben (jcfa^t tvirb , bagmod^te tt?ar fei)n , fo man^
l»cltlid; oerilunbe. .'^aj uian aber :^ien(lbarf cit in gottlofen ead;en unb evbic!)ten sD?it^
23ncf bcr prcbigerjtt 4<tmburg 369
telMnvien tn t)er ^ircbcn ^v^rijli foltc 511 (ajlen unD leiDen , ijl t)er tlGarbeir ntcht acmd^ ,
tvcil |te jur 3«i*l^i^fn*un() nid)t jur ^rbauunq i)er 5vircl)cn bicnct. 5lc5 , wa^ mil mun t)fe(
fagen^ ?^cn)ei(i bocl) Die i]an(5e @d)ri|ft, aud) Me (5;:empcl ber .S)eili(]en , bag in berSln**
d)en, Jn (9?ittelt)ingcn, Peinc9?ii^braud) , fcinc ^lertjcrnif?, fcin 3n3an(3 DerivircbcnC-^Ori?
\}i, feine :|)ien|]barfcit De^ ©etviflcn ju leiDcn fcp. 2)ic .S)cili.gcn ^aben nie leiDcn milm,
Da|>' \)\t ^m\hn^S;ioft nad; ihrem (^urDiincfen Dcr 5tird)en I^ienrtbarfeit aufli(}tcn.
^ic gurjlcn^^ofe follen Don Dcr 5\ird}cit Durd) (^Otted ^ort rc(}ifret ruciDen, Dic
^ixd)} abcr foll man Durcb QSei&bcit Dcr j^urfttn f ^ofc in feincn '^c^) rejjicrcn, fonDern
niit i^Ottt^ ^orte. (g^ follen aud) Die gurjlcn f Jg)6fc ^J£)ri|lo unD feiner 5Cird)en f ein
^Ottcj^'!^icn)i \)orfd)reibcn, ol)ne ©Ottc^ ^ort, Dicc5abcrt5un, Dic tbun mc^r, al^i^n
bcfoblcn ij] , unD nehmen Dc^ 2lntid)ri|]^ ^|>crfoI)n unD -^crcf an fid). 2Gcltl!d)c Obrig^^
fcit foll Die ivoI)ii)eorDcnten 5?ird)cn forDcrn l)clffen , unDnid)t mit ^^;}?ifjbrdud;en , '^crfdl?
fcl}ungcn , unD d(}crljd)cn ©cbrdud)en »cr|lellcn, ju fd;anDcn macbcn , unD in fd;dnDiid)e
gottlofc !^ienftbQifeit bringen. Cipriflu^ foll Die :Kircl?e regiercn , unD nid;t Die gurpen»
JE)6fc.
SDa^ abcr c(Ii4)c f;ie fliipeln, Dic ^cbrc t)on drgcrlid;cn Ceremonien follc frcp fei;n,
unD man foac Dicfclben ()ffrnt(ic^ jlraffen, \)q6 ifi ^i)7arrcntvcrcf. ^enn, tvicfan fingort^?
fiird;tigcr Q3farrbcrr Da^ tbun, Dariim ifjn fein ©enjijjen befd)uIDioict ^ UnD roic fan cr llct^
bultcn , Da^ cr t)or Der gan^cn ©cmcinc td^lid) fclbj] unrcd)t l)ei)Jcit^ ^cr njirD Derer jjlau?
ben fonncn , x^tld)t Dic "^iuQt , fo ftc juDor fclb)] ()cfd;oItcn , DcrDamtnt unD Dcrtvorfcn
f)aben, mieDcraufricbten, unD alfo tdgltd) tviDer-|t'd;, al^ ti?iDcr Die Uubugfcrri^en , prcDi*
^cn muifcn , tvic fan ^intracf;t unD Diubc ein ^cjlanD baben an Dcn Ocrtern, Da Dic
^farrbcrrn in 5lird:)cn fiir Dcr ©emcinc fd^clrcn unD )lraffcn , Die '^iuQt, mld)t Die ^m
(len^^pofe cf;ne alle QJerlc^ung njollen gcf)alten hc^btn.
SLBenn man alle^ bci;m 2id)t bcfc^en n)ill , fo btmifi fi<p^ au^ Dcr ^f)at , Da§ Die
5?trcJ)e hmd) Diefe ?0?ittc(Dingifd)e ^inDcrun^(] geblcnDct tt)irD , Dic ^farr^crren n?crDcn betro^
fcn, unDwirD Dcr mhxtn E^cligion lifliolid; nad^gcllellct , aud; tDcrDcn Praaiqucn gefudyt
Dcn ^^>db|]ifd)cn ©rcucl ttjicDer eitjjuful)rcn , rocld^cn Dic ^api)lcn ,qan^ n?oIlcn angenonv
mcn b«ben, mil Dcnn nun Die ©ad;cn alfo fltf)tn, \\U unfcr^ Sracl;ten0 Den ^farr^erren
bfltcr unD ftd;erer, Dafj jic m\ \l)nm 2lmt tveicbcn , m\) i()rc 5lird;en t)erla||en, Dcnn \)a^
(ic ficl) bcflecfcn fcltcn nnt Den ^apijfifc^cn ^crfdlfc()ungen , ml(i>t Der ^ircben @ci)aDcn,
unD ju *3lu|fricbtun(3 De^ ^ab)]bum^, unter Dem falfd>en 97abmen Der ^ittcIDin(]e , (wifQtf
k^t tt?orDcn, t)on Dcn "iOeifcn Dicfer '^Bclt , Dic fld) bcfieijjen auf foktc ^ctje, t^ncnfelbfl
utiD i^rcm 07u$c unD nicht Dcr ^irdnn 3€fu €^prif] ju Diencn. ^e foH cincr Itcber f\t\f
btn , oDcr im (^IcnD lebcn , mit (Hitcnt ©ct))i|fcn , Dcmi mir unruf)igem ©emii^tc im i^ir^
d)cn''2lmt, mit fcincm cijcnem @ett)i|fen fdmpjfcn , unDftcl) fdbj] t)ci*Dammcn , inDcm Dag
er tf)ut. Item foIct)c ^icn)]barfeit leiDen, tt)eIcbcDic3vci)5citDe^@ctt>i|Ten^ t)crbcut. (8oI(
mcin Dcm ©civiffcn rccbt rabfcn, fomugmancinc(}ett>i(jebcfldnDi^e^e5ret)on9??itteIDtn.qcn,
i\-)eld)c o^nc QScrantnDunj} Dc^ @ett)ijfcn(? fijnncn ^chaltei] tt)crDcn , laffcn aue^gebcn. Sie
SHJunDcn Der ©cnjiffcn finD ^cfdrlid;, auf Daf? roir nun bicrin unfcrc (55ett)if|cn ni(i)t iHXf
tt)unDcn, oDer, fo un^ 97otb cm^icn^, eta^a^ tbun, Da^ un^ f)crnac^mal)Id gercuen, unDDa*
hjrct unfeve ©ctviffcn, (ivdlflid; tt)cvDen mcJci)ten,fo bcgcf)ven tt>ir g«n§ fitifnQ, Dagt)oneudi)
^i 3 mxf
^70 <»tt tie C^c^logert ju XOitunhcx^,
ft)uri)iuen ^Dcrrn Praeceptoren , t>er3ancr iJCti^O^ittelbuic^en, Uwtli^, un& unferfc()iet)[ic&
on ^a& gSm tverbc , unt) t)ag ibr anjei(}t au^ ©Otte^ SlBort, m^ man fod nac^gebcn,
tva^manfoIl(eit)en, n^ad nwn fo(i mrn?erffen. ». v ^ s r
q5ic^f)er5abenn>irunfere?i:)?einungan3ejei(]t, \)on bcn!^mgen, fcaburd; t)cr tval)re
(550tte^^:^ien|T mxf)affuQ oejieret , unti au^gf t>vejtet mirt), Iteni, n)e(d;e \)or red;tc 5:)|if te(^
Dinqc qchaiten tverbcn, un& Dagcc^cn , m6 unter t)icfem ^a^men fa(fc5(ic^ crie&fct tvirt). 5^un
t\)o((en tviv wciter t)ont)en3)ingcnf)ant)e(n, t)ici)onet(id)enuntert)le?a?itfc(t)(n^0escWf, unt)
mit manc^er(ci) Sarben unt) S^cutun^eti 9cmaf;Jt unt) scjicrt njcr^en, auf t)ag fte ein ®c&ein f;a^
^^"' '^^l^SlcabcrVftnt)/ bagftetur* t)ie£e6re€W/ bcv «prop^efcn unb ^pof^efn,
offenf (id) Dert)ammt tvcvt)cn, xmhmit gigcnfd;afff Dc^ ©(atiben^ijlreiten, auc^ offent(ic&
gott(og unt) t)ert)amm(icf) ftnt), f)a(tcn tvir, Dap |te tvetier t\)et)evt)Ovsut su^a(fen nod; anju^
nc^men^n ^. ^^ 9ivf pnt) a((e 9??ifibrdud;e unb crt)id)fe (5)Offc0bienlle Daraif, tvibcr ©Of*
fe^ ©ebot , t)em (^uangeiio i;nt) Sinfe^sunc) (S^rifli cfmad ju^ctban , obev gcnommcn tvn-t).
^tfem, a((e fc(bft^ertt)c()ife @Ottei5^3)ienfte , tDc(d;c a((cseif t)on2(nfan() bev S5>c(f bev, mi
Q^dtern, 03ropf)etcn (^rijlo, unt) t)^n ^poflefn, a(d fur unntt^ , nid;ft0^er^cbiic^ , unS)
imqottiid; ^ert)amiitf ftnb. ^ir c)((iuben aud), t)a6 f ein ®ebrauc& unb jSBerrf t>on ^:0?cn.
fdcnert)ad;f , Q^Ott t)amit ju 0)rcn unt) ju t)crf6()nen, Dic (2)nat)e ©Otfe^ baburd) ju er*
tSrb n , unt) ()cnu(j ^u ff)un tor tie ^inbc , in ^irc^en , o^ne Q}er(uff \)t6 msm £e.
be t^ firqutac()a(tcn, anaenommcn, oDeran()ev:d)tunt)(]c(ittenfonnen to^erDcn. J^tm
mi mttil^^lmfi ifi 2fb(3(|Otteret;, tDe(d?e t)on @0f f «Hejeif Mm mbotett,unb ^rau^
(id) ^^f^^f^^ C0)6nd;cvei)en, mitif)ren©e(ubtcn, unb anbevn (jofffofcn 5inf)dn*
nm bic ^IGincfeimcffc, mit t)em Canon , m cf)c(ofe ^cbcn t?cr ©eifdid^en, 2{nruff"un3 bev
S^imn , unt) beifiqen :^ienfftv ©acramente t)on ^cnfd)en ein^cfe^t , t^c(d)en man gciff^
lichc 4l3i cfungen hat ju 9:fd;ricbcn, f)ei(ig |u macf)cn , ^eufcf ju t)crfreiben , ms^pl m
Stmb®ec(e jubnAven, Die?^eid;f, inmk\)ix crforbcrt twb , bie Q^etofmp aHev
Sunt^e, a(^ uiv <;Scv(}ebuit(j n6f)ti(t, t)ic gaff^^a^K, intDe(d;encinUitt^|d)eib berepcifen
mbo»tei mb. 3fcnj, ti>e(d)e ^uv ©cnuqtf)uunq, <;>}cr0ebunq , unt) e^cdi^rcit ju i^evDie.
H irSotcn tt)Or£en, t)ic Vigilicn unt) ^ccfmeffcn t)or t)ie v^o^tcn , bcv ecefen ^cgang.
n g lcnuqtbuunc) dov bic ©unt)c, %'a((fa()rtcn, Ocr ^lb(ag .3al)vmarcff , tmbane an^
berc ©ebrducbc , bic man ben ^eutcn t^orgibt, ©Oft bamit ju \)cvfo(;ncn, unt) t)ie ^crec&^
tiafeit t)ov @Otf t)at)urd) ju t)ert)ienetn ^r n--.. ^.xir r ^ s
ngteitm ^ ffvcifcit a((c tvMt)cr bad (Ei)attgc(ium, bie 6qcnfd;aff^r bc^ ©faubcn^, unt)
^ret)beit t)ie im^ (^^pviffu^ envorbcn f)at. !^arum fan niemant) m Dieje , obcv ber(i(ctd)en
uitt) <ber(uff feinev @ee(cn @/?J[Sf^if J.^'^fJj3«"*
!^iefe Dvei ' - • - ^^..r..,..
fiffen COcreiniqer
>5riefbcrprebigerift ^rtmbur^ *7i
DL>n ©runDc umfebveii , M<^tQtn aber bci^ ^ablltfjum^ ^ibgdtfcrei) tt)ieber aufrid)fen , uni)
auf ba^' fie folcI;ej5 liftijjliclKn jutt»c()c brincjcn , blcnt)cn fie DurcbDad@cDicf)tDcrO])?itteI^inge
t)inac Die einfditicjcn (5)ctvi|Tcn, unD liberrcDcn Den pcmeincn 9}?ann, nian fi5nne nicI)taUeinc
bulDcn, fonDern aucl; ivieDcr aufrid;ten allc ©ebrciud;e , Die im ^abjlt[;um Qtm\} / unD
HOd; finD.
UnD cb()[cid; untcr Dcnfclbcn m6d;fe fepn, M offenffid; njiDer ©jDtted ©cbof^ tv6
re, fo fontc man Docl; Darin ju Dicfer ^tit dKpenliren , \m Denn Der Interimift, roeId;cr
Durd; feine Antinomey n>of)I befanDt \\\, mQtbtn foll, Da^ 9}?ofe in Der '28u|^en , Durd;
fcine Dirpcnfation aufge^obcn f)abc \)tn ^^dtftlyl t)on Der $^efd)neiDun^, unD ^abc ju^elaf^
fenDcn ^d^eiDc^-^ricf, Durd; tvcld;c^ ©Offe^ fd|]erifd; ©eDic!)te er fldrlid; mmtt , Dag
feine &mt)t |ei) , roa^ man Dcm (jctDaltigcn ^heil nad) Idji. 3^a^ 5eij^ <5)otfC{^furcl)f,unD
©cf)orfam ,(]e(jcn Q30ff (ef)ren. 3d; meincja, fofcf>e@d;mcict)Ier, follen und 0\)iII^Q3Otf)
feine 5vircben beftcllcn, unD Dicfelbigcn mit n?af;rem (^Ott^gefddi^em C^^Offc^ # S)ien(i jie^
ren. ^ebiite lieber &Ott, mld)t ginjlernijj fonnen in \)erf(f;vte ^per^en fommcn?
^Tlan fa()t, Der 5lbfd;icD ju Quttevbocf foll Die ?^}?iffeIDin(ic mit Diefcn ^orfcn au^j'
(ecjen. jfn t\iitu\t>inQm fi>\\ tnan aWte ^a\ten , wic C6 Oic ^eillgen altcn X)atcr
ge^rtlccn ^abtn, unb jcme C^etl ii^iQcv aud) nocfe> ^rtlt. 223a^ i\\ Dad anDcr^, Dcnn
unterDem©d;einDer OTJitfelDin^e ftd; unfcrileben , Da^ (}an^e ^abjitf^um roieDcrum in un?
fcre 5?irc^cn ju fuf)ren, unD Die g^farr^crrn Derfelbi(}en betrugen , mit Dem SGBorfe MtttU
Din^ , auf Da^ nad) Dem jie betrogen |i'nD, fie aud; unmilTenflicf) (njcil t)a^ ^^jangelium ^f)ri#
Oi, unD n>af)rcr ©Otfe^^^ienfl au(^^cfd;Iojten ifl, ) Dcn ^ottfofen ^apiftifcf;en Mibxm
ii)tn Dcn^cc) mad^en, ju unfern rec^t unD ©dftlic{) georDenfen 5Virc()enf
^enn Die ^^>reDi()er Den (jemeinen 5)?ann libcrrcDen, Da^ man in Diefen neuen 0}?it^
teIDin()cn, Dad i% in allen ^api(]ifc|)en ?)^?i§brdud;en/ (tt)eld;e i^t ?0?itteIDin,9e miijlen beifi^
fen,) !^icn|lbarfeif leiDen f6nne , unD Die ^ifd;6(fc Die ©enjalt ibrcr Jurisdiaion votcDcr
liberfommen, fo ifie if)n afled an^^egangen, m fit nur fclber n)OfIen,Da mrDen balD ^off^
lofe ?f}?i|brdud;c auf|[)crici)f , Dic reine ^ef;rc t)erIofd;en, Der n?af)ree @Otfe^^,T)ienft besra?
ben unD unfcr(]eDrucf f , unD Dic freuen red;tfcl)affcnen ^el^rer Der ^ird;en t)cr|lojTen tverDem
5luf Da§ man foId;e^ ^un^egc briiiije, fd)ieft man m^ crDid)te ?D?itfeIDin()e auf Den S^tal^,
mnn Die angencmmen (inD , fo tt)irD man Darnacf) tin Concilium werfammfen , m\d)t$
Dic^ebrc unferer ^irc&m »erDammen, unD nad; feincm ©ufDiincfcn allerlci) ©efe^^e , m^
if)m nur .qefdflt, Der 5lire^en njirD mfiajtn, €^ bcweif^ fid;aud; i|unD mitDer^^baf, Dag
fid) Die ^ifd;dfjFe flracf e? unter(ief;en , Dap Da^ gan^c ^abfttbum, mit aflc feinen ^Mibxduf
ct)en unD ^i)rannep n)ieDcraufgciJc&t , unD Die rcinc £cf)rc Dcrtilflcf tt)erDc» ©olcbe^ crfld^
ren fie aiid) noeitcr mif i^ren ^anD^'4a(}en, n^elc^e fic anentf)alben dffentli^ au^breifen , unt)
tarinne ^efef)! f^un, Da§ man Dic ^apiflifd;c ^i;r«nnci; cinfii5ren/ unD t)erPud;fc 5Ibgct^
terei) Ded ^abjld n)ieDer^in[c^en folf,
5^ie m^) fe^fe ^tMt Dcr ^api(!ifd;en ©ebrducjc, mkpt jum ^Jeif bad gief Dtc
C9?itfeIDinoe liberfdircitcn , unD Dcn ©eDraud) unD ^u.^ Der OJJitfelDingc Dcrliebren , auc^
^um ^{)ti{ *oerbotcn, unD t)crt)ammfc fclbfl^ertt^e^lfc '^tnU (inD, Dic fonncn cbne ^crfe^
^uni) Der gurd;f unD &m ©Ofte^, unfer^ Srad;fen, fc Dic 2BiDerfacf)er Drauf Drin^cn,
«Id^tan^enommcn mxUn, & fa» md) Dic ^icn|lbmfcit in t)enfelbiucn / cf;nc ^cfeiDi*
flun0
guna ^^prij^i, cf^ne offentlic^c COcvfdifd^ung unt) Q3ei'til(}unn ber wa^rcn Dicligion un^
€t)angelifd;en ^ef)re, i)er ^ird;en md)t aufee(ei)tn)erDen. '2Bir j^alten auc^ e^ fep beffer^cnt?
wet^er jierben , ober md) Q3er(ajTuncj t)er ^irc^en im (glent) Ie[)en , unD alle^ Untjlucf kihm,
l)enna>iDerDai5 (55en?iffen mit anDern ^]3api|kn bk felb)l;ern)e^lte slOcrcfe, unb crlociene 9}ht*
telDincje anne[;men , ooer forberm 33enn t)ie feibicje ert)id?tetc ^eittelbingc bicncn jur ^cv^
)]6run(3 , mad)en M ^irc^en^^impt i)erdcbtlic{?» 3tem, |te mad)en unferc £et)rc t)crt)dd)t#
lid) unb unbe)]dnt)i0, bcr ^2Bit)erfad;er fa[fd)e ^e^rc aber unb ?0^i§brauc& bc^ldtigcn ftc, c)c^
bd^ven grdulicbc Siergerni^, macf)en t)en (^lauben t)ev vgcbmacben ivancfcl^afftig, fcbrecren
Qb alle (jele^rte gutfcer^ige ^cute Don ^ird)en^2lemptern , unb bxmgm jun^c^c^ t)ag man Die
5?ird)en^2iemptev in fur^er gcit Den uncielerteflen ^ftln unt) Q5au(|^ 5?nec|)ten , tveld;en bie
ml)u Oicligion gav nm ^u ^er^en ge^t, unD Die if;rc eiscne ^veligion aflcin bcj} ©enieffe^
^alben ad)ten, befeblcn mug,
QlBcil i)enn t)ie er^irf)tefen ?D?ftfeIbfn(|c , m man fTe cfnmabl ciHnfmmf , j)eh3f^ffc&
Q3er|16run(3e Der 5lfrcf)en brinaen n^evDen, fo iDffl norbi.g fepn, t)af )1d)t)ie(5)0tt^furcbti^aen
^farrherren , Den gefdrbfen Sinfe^ungen Der {D^irtelDinge miDcrfe^en, unD in fbrcm (^emif*
fen befd)ite)Ten, Dag c^ be)Ter fei); t)om2fmt mid)m, Denn ftd;mitDev fcbdDIicl^en €infe^un(j
Dev cinjufu^ven»
^IBeil aucl^ unfeucjbav f)l, Dafi man affein Darauf umbgef^ef , Damff Dad ^abfltbum
tvfeDer aufgerid^tet, unD Dic reine £ebre Dc(J igoan^elii unD Oieligion €^ri)]i , t)ertiI(jetunD
tiergraben n^evDDen, fofebentioir fiirgut an , Da§ man (ki) ijd^iQ f;ute , anfba^ qqx feiner
^erdnDerun^i O^aum (je()eben tverDe , DaDurd) Die r^BiDcrfacber einen ^lnfarut friegen md>
(jen, ibre falfi)e Sebre tvicDcr aufrid)ten. ^cim a>o Die .£)er|en , einmabl anfahen ju tvan^
cfen unD iroeilfeln, fo twD^ au(5)*es;n, unD n)irD unefeine adiaphorifd;e QSerdnDerung, auc|?
nicbt im gerincjfteti bellfen. "^mn Die -^BiDerfad^er n^oflen Dai^ (janlje ^abjftf)um n?iDcr
eingcfetjt baben. ^avum ttJcrDen fte f]'cf) Durcb feine ^illi^feit oDer finDerung ju un^ jie#
ben laffen , fonDern f^e njoflen, DafjtDiraf^Jte^er unD Diotten , n?icDer ^u if)nen, d^ ju Dcv
Cbri)liicf)en 5vird)en unD recbfen >]cf)rern gefubref njerben. '^^a^ifi if)rQ3ornc5men aflejeit
gen?cfcn. unD Dabet; bleibeti f]e nocf;» !^erf)alben t\)iiD t)ergebeni^ (Jintrdd^tigfcit bei) unfern
^tDerfad)ern ()efad)t, Durd; Diefe adiapliorifd)eQ}erdnDerun(). ;4)ie ^;)ofifcbe 2lnfd)Id0et)on
5lnnef)muu0 Dcr ?D?itteiDingc t^un nid)t$ anDev^, Denn Daj^ (t'c Den ^ieDerfad)ern ju ij^rcm
^ovnc^men cin ^tg mad;en.
^isleben beflagf ftd) in ttUd)m ^riefen an feine 5' eunbc , c^ fci) Dcv un()cfef)rfcn
^farr^errn @d)uID, Da§ feine ^Oh^ftcIDinge fcf)njerlicb augenomnien, unD t)or feine ^itttU
bmge erfaimt toerDen , tveil er DocD fclbft n?eig , Datj er fte erDicI^tet unD ertrdumt. ^lod)
Dennod) n);II er fie gebaften i)abm , obgleid) Die f)i3d)|le 2lcr^erni0 unD ()eti>iffe QSerfforun^
Der ^ircbcn Darau^ fofgct. 5iber er mag feine ^lugbeit bei; fid) felb)] bthaitm , unD Ia)Te
un^ Dic kinfait\0)h\t unferev Unfd)ufD , Da§ mx Der f)ei(i0en @d)rifft unD rcd^tcn 5vird)cn
C)}?einung folaen mot^en, Die Da fagt, DagDie 9}?itfclDin(^efre}))]nD, unDt-oin, Daf] Die ^iv
cl)c Duvdl) Diefeibi^eu ttbamt , unD ni(^t jujTort fofl n?erDcn -, Dag man ^ier^crniffen fofl abf
tf)un,
25ruf ber prebfger itt i^mhwQ %y%
t^uii, nicl;taufi'h^fcn, ba^ man Dic abcr^fdubifcf^e ^cJk, ^crfdffcOun^ unl) 2ll)56mi'C9 aul
t)er 5?irc(;en au!^fc(;lic|Tcn , nid;t f;incin fut)r<n foll. (?^ macbtfJ nic|/t au^ , t)a£J bie £eute
fplclen mit fa(fcf)ein ©cL)iGt)tc, un^ un^efcl^icflid?c ^aucfclcp , ^mi) (jcfdrbtc ^^eutun^ }^m
\kly unD (ijlij3(icl) aufgiitc ^ac(;cn jicf;cn, unbeinneu Agentcn^^uc^ t)cr ()ci(iscn OrbnuniJ
ol^ne ®Ottc^ ifiort au^ipintiiiren.
S)ic Jvird;c bebarff fcine ncue (SdDatten imi!) gicjuren ^ufiinfTtigcr ^inge. QJo»
Denfe(bi3en i(] jic Durcf? CJprillum gcfrcict , unt) f;at if^ren ©OttceJ ? :4)icn|l im ^tiangcfia
(SJptijli befd;rieben unt) cfn^^efe^t , bemfefben fo((mcnfd[)(ichc^unf)eif nicf;t^5u t5unnod!)ab*
nc()mcn, bic O^Xttc(tinc)e, fo n)irerfl(id; c)efef|t^aben,n)0(tcntvirDiu5c unD ^intiad;f f;a(ben
gern mitantKrn^ircbcn, tve(d)c bic ^cf)r inbm, ^aftcn. ^oltcn aud) cjcrnc, t)a^ cine Qu
meinc 9(eid;fi5rmi,c]fcit t)er ^ird;cn, mit fK\\\)t, of)nc Slerncrnig, fontc 0cmad;t tKrbcn, af«»
fo, t)a§ bic ^cbrc aHcntf^afbcn unan^e^riffcn bfiebc. ^cnn njir ^aitcn, t)atj gfcic^formigc
^eife in bcr 5l)ird;en , (^.m^hit ju erf;a(tcit, fef)r nu^(icb iDdre.
3Benn Dic ©etijaiticjen f)ierin fo fleipi^ tvdrcn, a(^ barin, ba^ bie ^ircf)cn, fo miteiit^
anbev cin^ ftnb, burd;Dicerbid;tcn^3}}ittc(bin5e t)on einanber gcjo^en unb (jctrennct tverbcn,
t^dtcn \\t cine beJTcrc 5lrbeit. 3Bcif abcr ba^ J^cil unb €*ini^fcit bcr ^ircf;eh nid;t gcfui^t,
fonbern a((ein m ^Becj jucjcrid^tet n>irb, <\M aufjurid;ten unb cinjufe^en/ m^ tic^^ Coo^
cillum fd)(iefl"en tvirb, fo tvcrbcn bicfe ein^eic QJcrdnbcrungcn , fo m ct(id;cn Oertcrn ge;
fd;cbeny nid;t ^e(ffem Unb tt>ie man aud t?ic( 5f njei^uitcjcn mercf cn f an , tvirb gott^fiircf^tt^crt
5}5farr()errcn nid;t^ be|Teri^ ober (Id^er^ fei)n fur <^Ott, bcnn ^(\^ fic mit, n)cit, tt>cit j]nb t)on
fold)en gefdrbtcn , bctric9(id)en 9vaf)tfd;(d^cn , tt^e(c6c t)on Slnnc^muncj bcr 0}?iftc(bin(|e un&
fa(fd)cn ^iJcrdnberungen ^c()a(ten tvcrbcn, barura, ^a^ W adiaphonfcf;e Dia^tfa)fd0c baf)itt
gcrid)tct jlnb , \iat be^ cjan^en ^abjlt^umd Sib^dttcrei; -, unb ^prannci) n^icber eln^cfc^t
tverbe, unbbagfcinercc{)tfc^a(fenc^rortcrun5bcrM)re, aud)feine rcd)tc Reformation ber
^ird)cn ju getvarten i|i Item, tuir baftcn, ^a^ \itn f irc|)en nid)td ftcf;crcr(5 ober ntj^cr^
fiir @Ottfei)n trirb, \>inx\ Qax fcine Slenbcrung mad;cn, cl)e ntan getvig ti?eifj, t)(\^ e^ m
^cjlanb f;abcn fdnne , ttja^ burd; hii ncuc Slcnberun^ in rcd;tcn #>ittc(bin(|cn tvirb $age^
laifen, m^^ t)iefe q[}erf[d)erung , foa man Oc& nicl)t^ burd) 5lcttbcrungcn untcrflc^cn, tt)c(^
c^e im gci|^lid|)en unb tt)e(t(id)cm 0?C()imcnt febr ,^efdf)r(id; (tnb»
©0 aber bic ^farrf)crren , bie fofcbe fct)db(icf;c 2fcnbcrunc)cn |]raffcn,au^ bcr ^ird)cri
mMm tDiirbcn , i}l^ bejTcr , jic (aflcn (i'cl? auiJftojTcn , bcnn ^<x^ (k bem interimi(lifd;en
Q^ornef)men (^c^ffen, ft'c& mit frcmbben (Siinbcn beficcfen, unb \iii Religion bcm SBiber^
fac{>ern €^?)rifli i>errabteti.
S)ietT)ci( tvir auc() ttjijTcn , \)(n^ unfcrc 2Bibcrfad)er tne ^apt(len , t)icf troi^^icjcr l[)efftiV
gcr uttb f)a(^|larri()er (tnb , bcnn \ia^ ftc fur frdffticj f;a(tcn fo(tcn , fo am^ nti^^ficf)^ bt^
fd)(o(Ten tDiirbe in unfern 5l:ird)en, fo m^tn Yoix \xm nid;t tt)C(jern, gemcincr ^ini()feitf;af#
ben mif \iin J^ircben, bie un^ tertuanb ftnb, anjuncbmcn \sit s))?ifte(bin(ie fo rcd;t finb, un&
^u rccf)tem 9^u| unb Snbe ^eveict^cn, bcrer 3(eid;cn njirerfKic^ erjef)(ei- {)o£tn. 5)ie "iCibcrfa*
d;er mogcn if;rc ^lb^dttcrc^) anrtd;ten ol^neun^- Cl}?ugman bariiberQ}erfofgun(}unb^icn(I^
barfeit ki^^tn, fo f()u mand obne 57acf)t5cil unb Q^erffcinerung ^t^^^^oanQtl^i^^xl^ii^tiCi^
bic i^otf^fiirc{)fi()en nid;tgedrgcrt, W ^ird^e C»S)riili nid;t 0cfd;mdbet, \iit ^ef)rc diprifli
nid;t i)erfd(fctct/ bcr ^po(lcln wnb ^ropf;efen reincr ©otfcg^:^jcnft 4iic!?t bi\\Mi trcvbe*
^ m Sti
ii74 ^^ ^^^ C^cdl^Seii ju XCitttnhttj^.
3n me ®tfaf)x W ^M)t, unl) M mttlid)t d\tQimtm if^t flef^en, tvilTcn mmf)lf
«nt) tvDlten unfei: ^5«n ^crne arfo ricjfen/ ba§ tw t)er 5?frd[;cn €^;)viTti bienefen, unferunD
«nDerer ^cute C^Jfwiffcn , recf)t tveifeten , unD unfere -S^er^en ju allen (gac&en bereit mac^^
tcm Ji)erf)a(ben f)Cibtn m fiir nd^ti^ j)eacf)f , cucb unfern jjiinRicjcn ^crrn, unfcrc 9)?et#
nung t^orjulc^cn, unt) l)a^e0en euerc, V)on ben adiaphorifd[)en Sienbcrungen ju f;dren , auf
t)a§ roir unferc .5er^en , tn aller ©efafer , nacf) eurein Dva^t bcjlo (^etrofler madben, ivicber
atlcrlei; @cl.)recfni§, S,itttvn unD @efdf)rlicl;feit. Unb it)ei( man allent()alben fagt , euere
9]?e!;nunj} fei;, baO man t)ie ^ienfibarfeit in ?Q?itteIt)inflen (eiben foK , aucf) in bencn, bie
&tbtnf unb anberc, n?e(cf;e i)on ©ebancfen t)cr 5ur(]en?.^dfe ft-elicf; untxi)oU fint), ?0?it^
tc(t)inc)e nenncn, unD n)c(cf;en cine ©cjfalt t)urc& cinc fon&cr(icf;e ^eutunc) Un angefchniicret
n)ert)cn, a\6 fdnnc man |Ie in t)er 5?ircf;en ettva ju ()ef)raucf;en. 2f uf tt)e(c(;e QBeife alle^lar^
rcntf)eit)un()e »or 93?ittclbinge f dnten eit?^efuf)ret rocrbcn , fl'ntemaf)( biefe \vettertvent)ifcf;e
«);)7cinun(j , bag man in ?D?itte(i)in(|en !ii)ienf(barfe!t (ciben folf, t)ic( bdferQ3uben ^ebraui
^cn. ."t^erl^a^bcn bitttn m eud; ^l^rnjiirbigc PrKceptores , burdb t>it €6rc €.&rijii 3S^
fu, unb J^eii ber ^ircben, ^a^ il)v eucb in bicfem Scmcf toon 9}?itte(bingen , beutlicb, burcp
tine d(fcnt(id;e (^^xifft erfidbret, fonft tvirb bic SQ?einun0, nem(id) ^a6 man ^icnjibarfeit
tn9??ittelbin()en (ciben foK, unje5li(]c ^rcnnung tmtcftn, m\) tvirbmef;r j?ircf;eni)ern)ii|]ett,
bennunferegeinbe, ^it ^iberfad;er felbf!,
^eberman fie(;et mit 2(u()en m:t) J^er^en auf cud;, c\n euretn diaht f)dn^tt tin gutet:
^^ei(ber€briflenf)eit, benn fte fllauben eud) me^r benn anbcrn ^euten* ^crbalbcn foltiI)t
bic @ott^fiird;ti^()^tt '" StDcifefun^ imb mancf)erlei; ^yitmung nicf)t flecfen (ajTen. :^ic f)dc^^
jle ^^^obt, bit €f)rc &Ottte, ber 5tirc{)en^S)cif, erforbert eine foId;e ^rfldrun^ t)on cucf;.
^ie @efedf)r(id;feit, roe(cf;e bei; unferer ReliglGn unb ^efenntni^ ber 2[Baf;rf)eitif?,
Fan tDcber mit (StiIIfcf)mei()en mctifcblicbcr J&iiiffe, tviebiefelbi3cimmcrl;ci|]enma0, t)crmic*
t)tn t\)evben. (S^ tf;ut nic|)t^, baf] il^r ber ©tfal^x ju entta)eic|)en, cuer 5fmpt, t)a^ if)x bcn
5vircl)en fd;ulbi() fet;b , lieoen fafTet» 2Gir |Vi)n)eij)en ober rebcn , fo ifl c^ ben SBibcrfad)ern
gleicl; eitt^. ^o m bic reine Sef)re €.5rffli nicf)t Derfdugncn, unb \)a^ gan|e ^abflt^uttt
und nid;t oefallen laffen , mb tnan un^ a^ber £^aff nocf; d\ul)t laffcn.
^tx ^eufel if^ ein txoigtx geinb ^S^vifli unb fciner 5\ircf)en, er gcbet o^ne Sfblaffen
umf)er, aufbagerbie^irc^c mberbe, uitbitreQ5i}rc)erert^ur()e. S^ ifl in (5umma nid;t^,
i)a^ man \>m if)m utrb feinem 51nbangc cttva^ (25utej? getDarten Yoiil
€^ i|l uxQtbiid), ^a^ m anbere ii^of^er, benn t)oa (550^^, 3n*ebe unb ^c^u^^of''
fen. ^emftlbi()cn unfcrm Q)Ott, milfTcn x\^iv, Mxd) 3(^fum Cpriflum , unferj ^ircl;en,
und fclbff, unb alle^ m^ m hi^btn, befc()Icn. Unb unabld|?lid; ibn in biefer b6d;|len unD
Ief|ten 97o5t, Q5efd;werni5 unb (glenb anrujfcn, aud; au<5 bninjliiiemJpcr^en bitttn, bagber
|)immlifd)e ^ater, bit ^o()}faf)rt feincr 5vircben, \)\t tx if)m mi 2infanc) ber "^tlt unttv
mand;erIct;93erfoI(tun() allejeit gefammlct, befdjii^et unberf^alten f)at, auc^i^unb in bicfci:
Slmett»
©tntc^
"^vkfbetpnbi^tv^ui^mhmQ 4« buC^eolOffeHjuVJOittcMbcrg. 27 f
(gintemaH if)v abcr i^f init me&r ©cfc{)dfften t^icKeicJt befaben fct;l), t)a§ if)t balbcii
ne i5ffent(id;e ©cbvifft font lalTen aueQtljm, mil bicfelbi^c ettva me^v 3cit ivifl (yabcn, fo
bittcn n)iv (janls flciBta, il;v iDOlIct uniJ njicberfd^vcibcnunb fiivrjlid) anjetgen, nja^ il>v m\
unfcve mim\u(i baltct, (^Ott fpal)ve (g. 2L m fvifcb unb ^efunb, in S^fu CJ^vipo,
bcm eini(3cn Q3efcl)u^cv unb Srlofev bev 5livd)en, bev ba ba jlrjt unb vccjicvet juv D{cd)tcnbei:
9}?a/e|ldt ©Ottcj^, bev fiiv fcine 5?ivcl)e alU^tit fovgct , unb fov^en mb bi^ an bev SBcIt
€nbe o(;ne Untcvlap» ©eben ju ^ambuvcj.
e % ^.
(gupevtntenbenten, ^fafv^cvven unb anbcre
S)iencv bcv 5^ivcbcn ju ^pambuvg.
gSom gfilbenen &(()e MamW
S(ug t)em xxxil. Sapttcl m anbtxn ^n(^$ 9)?ofc^/
auf unfcr 3e(t unD ^rtuDcl gcbcutcf,
©uvd;
M. JOACHIMUM WESTPHALUM.
q^fatr^ciT 5u Jp)amburg.
|cv 5(po|]c( ^^aitlui? bcufct bic ©efcf)icbte ^om ^iilbcncn ^albe 5(avonii? auf W Wtit
► geitcn, bcnn i Cor. lo. facjt cv, |t'e fep j)cfd;viebcn, un^ juv ^avnung, auf tt?cid;t
\>a^ (gnbe bev ^elt iPommcn id, auf bag njiv nid;t absi)ttifcb mcvbcn , wit ctlid;c au^ bem
giibifc^em Q}oIcfe abQottifd) njovben (inb* ^ev^alben itivb biefclbicie @cfd;id)te vccbt auf
unfeve Sett (jebeutct.
3)a(j Q3oItf , mkl)t$ buxd) eincn^ufvubv t)on ^avon fovbcvtc, ^a^ cv eincn neuc»
©Ottc^^:i^icn|l anvid;fct, btbtnttt ju unfev gcit tit ^otflofe Obvi^feit unb Untevtf;ancn,
\vcIc()cbicReligioii ntd;f ad)fcn.
S)ie Cbvtgfcif unb t>ae Q3o(cf , ba^ vec&t untcvmcifct ift , unb bit ^bvijllicte M)ve
unb veinen @ottc^?^ien|] Don J£)cv^cn (icb f)at, mitt ni^te liebcv, bcnn ba(TcIbi(je immer
bcbaltcn.
(^ii bt^ifytn aud) feine 5lenbevun^, fonbevn tvevbcn n?ibcv if)ven ^illcn mit ©e^
tvalt , t)on bcm icinen ©otfe^? :4Mcn|] gevificn , unb jjejn.ntn(}cn , t)a$ gulbene ^alb an ju
betcn.
3^ie ®ottIofcn unb ©leiprtev iii bcv Cbvi()feit, unb^emcin, n)eld;e afletn auf i^vcit
^f^u^en febcn, unb ibven ©litevn i)ov|!cf;cn , babcn ben 5(b^off bed ^api(iifc()cn ©vducl^ tif
nc^ ^^f)ciB if)ncn gcfallcn (affcn, eine^ "^ljtile fvt\)miliQ an()cnommcin
^ic ^pduptev abevunb t>ovncf;m(lcn 9??ei|]ev bc^ (jeso(fencn2ib^otti^ (tnb t)it obcvflcri
2yG JOACHIM WESTPHALI
Svcsentcti , unt) Surflm , tvelcftc aufru^rifd) tvitJcr &ie ^ircf;c ^^rifli ta^ ©d^njerbt jil^
cfcn, mittejj, unt) unrc4>tmdgi.fjer Slc^t gemaltiglid) jmingen i^ren ^bgott anjubctem
^k anbern an l)iefem 9vei;5en jtnD t)ic(e, welcf^e t)en ©emaltigen 5u>@efa(Ien , t)ie
Religion nac^ Dcrfglbigcn un& i5rem ct()enem ^utffnjinen md^igcn, ctlicjc au^ teuflifctcr
^crme(fcn5eit, etlicftc ^f)v unt) ©ci^c^ &albcn , ctlicjc m^ flcif4^lic|er gurcfct unD aeci^
teit.
S)ie ?SeiJen untcr bm alten tn btefcm ^pkl, finb bem 2(aron ju Dercilcicfen.
S^cr ©rduel Der QSermuftunc), mli)tx ju &icfcr geit im ^empcl ©Otte^ gefc^fmirt),
ifl fiirmaf)r nid)t^ ant)cr^, t)enn cin sult)cn 5^all>, ^mn fef^e feincn CfTJeijler, ot)cr Dic ©c*
{la(t,ot)ert)en 97uf|en an.
Unglaubcn (^tm ©C^^, Q3erjn>eiffe(un(j an ©Otte^jrpu(jfc,lln0uft&e^Q3c[cf^,
flottiofe gurd)t, menfd)lic!)er ^cid^citOvc^icrung, v3erme(fenf)ett, unt)gott(ofe3uvcrftd;t,
lahm 5iaroni^ ^alb gemacl^t»
S^cnn al^ *D?ofc mt fieine ^tit axMtib, unt) foba(b nid)t miet)er fam , ivart) M
Q)o(cP ubcrfo[d)em 2iu^b(eiben unmilli^, unt) t)cutet ciJ jum dr^eflett , tvart) fcf^njad) im
fScrtrauen ju (550^^, Sn?eiffe(t an Ci}?ofe '^BieDcrf unfft , an ©Otfc^ vScr^eijtung , unt>
meintc, ed itiu|le fid) um ant)ere ^uiffe umfef)en, unt) ©Otfe mit ncucm ©Oftc^ ( S)ien(l
jumgre«nt)c mad)en.
<So(d)e^ jei^en ^oft$ ^oxt f(dr(ic^en an, ba er fo fc()rcibt, t)aaUt Da^Q5o(cf fa^
^c, bag ^ofe t)crsooJC, Unt> ^ic ^orfe t>t$ Q[)o(cfe^, a(^ e^ fagt , auf unt) mad)t iin^
©t5tter, \)\t fur un^ gefjen, t)enn tvir mijfen ntc&t , m^ t)icfem ^c^nn OJilofe tvicDerfal^rcn
ifl, t)er unjJ au^ (5gi)^tcn[attD gefu()ret f)at»
Wit ml aber t)ic 'O^eiiler \>t^ 5l()(jott^, tveicfcr fn t)ie ^irc&c (S^rfHt (jcfc^t t(!, t>a^
a(fert>eflefiirmenDen, unt) ftd) ()dren (aifen , fte fei)n imfd)ult)i5 , tvoffen aud) i()re(5 g(ei|Te^
lKt(btn^(je(obet fe))n; (^o ubertoeifet ftet)od)t>te dflFetif^icbc ^bat, 3fcm itre ^anMmQtn,
S^af>ffcf)[d3e, *2Bortc unt) ^ercfe uberieu^en flc, t)af] biefen ^ib^ott cin()efe|t f)aben , tn^
fic^ t)er Unolaube gecjen @Ott , t>arnac^ QJerjmeiffeiung an ©Offe^ ^iilffe, unt) ^rret»
tuti^e mx ©eoenmdrfi^er @cfal)r,Un(}et)u(t t)e^ ^uiTcnbleiben^ , t)at)urd) ©Oft feinc^ie*
l)erfunfff iti?t) ^ulffe mim^t, nottlofe gurd)t, unt) f!eifd)(id}er SOJei^^cit ^fnfc^Idgc, tTjef^
(f)e txn ^eufen Dorbleuet , tvenn Uttglucf allent^afbcn t>cr&ant)en, unt) f)eran gcOct, fofolle
man ettva einen @cbu(5 fud)en»
!^a(5 3iit)ifd;eQ)o[cf f)aftefetnefbnber(tc5e Q5erfamm(itn(jen, fudiet f)in unb l^et
Dvaf)tfci)[d0e, mhi)t fte fiir fo fcl»6tt, frd|fri(], unt) gemij? f)ie(fen, unt) fo barauf baueten, Dag
pet»iefe(ben p^ ©efe^ unt) untiDcnDelbabre OvOnungcn, t)em ^laron »oybrad)fen , unt) mit
€rnj]'btfo[)[eit, er fi>ffe mtn 0?.'benH53Otte^^!l>ien|]anrid;ten*
Sllfo twir ^affefbiae ^iilben , nid)t adetn t>on ©o(t)e , barau^ c^ gtmad)t n>ar , fom
to auc^ t)on ttjcrsn t)er fd)6nen Slnfd^ld^e, unt) foni>er(td)en ^et^encfen t)c^ ^olcf^.
:5|t fdmm^f man cm^ o(ff jufammen , unb Ult ^an^^^^aiie, Doct) me^r Der giirflcn,
t)enn ber ^eitieiHC, t)a t^ert)en ()in unD ()er ,%ibtfd)(d(je gefitijf, unt) oon DcrReligion ncut
^cfeAe <itm<id)t, liber ml:^t ftd^ t)it s)}j«j]a-<^ fo t>ert)>uni)evn , t)iefelbigcn fo erl^cben unt)
DavauftJvtngen, t)al5 t)er ^ibgott , fo it^^tim ^empel Q)Otte^ gefeilt iji, na* ^:S??enfcJ)eri
"dlo^t ttnt) ^utt)uncf en , m^l flwl^^n ifi Wt>ttt»
Cere-
^i(idti4 \^m ftul5cHefi :Biit\bi* 277
Ceremonien ciiipen , DiefelbHicii Duvcf) ©ebot , unb ancief)dn0tcr ©fraflFe bcn Unter*
tf)atienauflc(3en, item, fclc()e(5>ebofefur9utad)ten, unt)au^9}?enfd;((cl;cm^cfef)l flottlo*
fc9?^i^brdud;eannef)men, foni)crlid)t)ont)enen, biefo(d;eeinfc(2cn, unDau^cigenemSrei^ef;
o5nc©0ttc^©cbot, /aauc()n?iDev ©Ottc(5^ort, t?or ©otte^Dien(t befef;len ansuncf;men
unDsuf;altcn, ifi 2lb(idtterci>.
^^ijlaucl;2ib(3dttcrei), ciijencn (25eDancf cn fofcjen , aufei5ene5lnfcf;fa(ictrauen, biircf;
t)crbottcnc 9)?ittcl, Dcr Dvefiijion , Dem gricbe, Der '^oI;(faf;rt De^ ^eibe^ unD Der ©utcr,
f;elffen wollen.
2laronf;ataudeigertcmgrci)ef, f?cifc[;(td;crSuvd;t, ct^encr 2[Bet|5ei^ iiirf;t aflein of)^
ne ©Ottc^ 2:6ort , fonDern n?iDer Den ()ffent(id)en ^:^^cfef)f © Otte^, neuen (^3ottc^Dien(l eincje^
fc^^t , utiD Da$5 QJolcf f)Cit foId;ed \)on if)m «efovDert, Derf;a(()cn f)at 5(aron |ld; mit Dcm <^o(c^
Durc() 5inbetun(3 Ded ^a\b6 , mit vSDiinDe Der ^bgotterci) bcfuDeit.
5(ifo tverDen iiit of)m ©Ottc^ ^ort , Durcf; s)}?enfd;(id)en,^efef;f tioiDer ^ottc^ ©c*
bot, DicoerDammtc, tertDorffcne, ^>api|]ifd;e@cbrducf;e,furgut.acl)altcn, Den ^cuten cin^
^ebilDct, aufgcvid^tet , unD in Die5vircl)e€f)rifli ctngelaffen. S^icnjol ahtx unfere 5(aroneg
Die £cute liberreDcn \DOlIcn , Da§ fie Die Ceremonienof)nc aUcn s:0?i^c](auben annef)men unD f)ab
ten, foijlDodboffcnbar, Da6fofd;eCeremonienanfi'c&fefbflabgottifd;jtttD, unDim?Sap(t^
t^um Dem 5??ifelauben Dicnen , Denfelbicjcn auc^ tuicDer cinfu^ven,
UbcrDa^fan ntd;t(jc(du()nct njcvDen, Da§ Die ^iDevfacl)cr nic{)fanetn Dfc Ceremo-
nien , fonDern aucl) Dcn ?07idgfauben Derfcfbi^cn njoflcn ge^alten ^abcn , unDtt>oIfcn untcr Dem
(^d;ctn Ded ©otteeDicnfle^ Dic a(>getf;atien <5>cbrdud;e , tvicDcr in unfevc ^ivc!)cn fubven,
'ibit 0}?enfcr;cn mef)r furcfttcn Den ®Ott/ unD jf;vctn ©c(>ot msf;r gcf;orfam fepn , Denn
^Ottcs^ebct, i)12Ibi3(5ttcre^.
^mn i^ au0 gurcfct cinc(5 ^ufruf^r^ , unD t>on noecjen Dcr ® efal^r Dem Q}ofcfc senjt d[)en,
unD Dem gottlofcn Mandat gef;orfam flcn^efen.
Unfere ^(arone^ t>ermi(Ii^en in cjcttlofenSrforDerwnc^en, unD ©ef;orfam Der Jurflcn Q5e^
fcM ; fl"^ Swvc^t Ded ^viec}^ unD Q3ertiDU|]un(j, (So(ci)e^ bejeu^cti gtmg .if;re Oiaf;tfd)Id(ic ,
^lag^^Sc^riftcn, UberreDun^cn, in t\5c(c^en fte Dic /eti^e @cfaf)r mef)r Dcn imtl, nad; Det
;^un|] , au^|lrcid;en , auf Dag ftc Dic anDcrn mit (l'd) in gf cid;e '^m^t unD ^ienllbavf eit fuf)ven.
511^ 5(aron nac^ '2Bi(Icn De^ ^ofcf^ , Den neuen ©ttc^Dienfic^ De^ Mb^ mgtfuit f;at^
te, n)0(tcertrauntnfeinen^2Ce9Dat)or^ef)altenfe^n, al^iDertt^idi^jtecr inSfb^dttevei), cDer
mad;te tin ^lbgott , unD tvdrc cin ^ci|lev unD ^rbauer Der Slb^otteret^
2lIfon)oIIcn auc^ unfcre ?D?attimcIucfen , ©oficnDiener unD 2tbtriinni^e nic&t f)6ren,
fonDer fd)(a,genfon)eitftd;, afdftcimmerfdnncn, Dcn^a^menDcr WQ^ttiW), unDwoflen^
gar md)t ^tGort f)aben , Da§ (le abf runnig (inD*
^aron fi^clfe(tc()fef)r uberfcinen neuen ^otfe^Dfenfl, fiefl {Id) Duncfcn, af^ f^dtc cr
©Oft einen 'i^iinit, unD bnittt Den ®otte^Dicn|l au^, Denn cr bauefc Dem ip^rrn cin %U
tox, unD\)evfun(3etein5efiDc^.S)€rrn, traumncin, nic^fDe^^afb^, oDer Dcd ^cufcl^»
5)]ofc evf (df)vct ^favon^ '2Baf)n fein , Denn cv n-^df)It , Da^ er Dc^ ^&n Jefi ^abc mie^
gcruffcn, unD5abe Dai!Q5ofcfl)ubfci)Dar4ugeru(lef, oDcrjuijevid;tet, m'^ (foiuvcd;nen)sa
^em ©o«e^Dienlii)«f*J^^fi^«^«^f«
^m ; Sad
278 ^OACfUM WESTPHALL
^a^Q}c{cff}ie(t(tcf;auc5, (n?ic(tcDf5Iieganfel)en3 fe^f jjeifi^icf? , «nD ani)dc{)tig(fc& ,
tm(gvolTem©epvcin(|e, in biefem neuem ©oftcsbienfJ.
(^ie f amen De^ 9}?crgen^ friij^ jufammen unb opfferten , fpie(eten m\> tan^ttm , g(eic&
({{$ f;dtten fte e^ \vof)l au^geric{;fet , unD af^ jurncte <330rt nun gar nicf;t mtf)x\
5lbert)on©OttimDcnfteDic(anberdgeric^tct, 2laronunD Da^^oicf, (te njcrben be^
fc6u(bic)t, a(^bje5(btrunni3enunb2{b06ttifcl)en, betmOOttfa^et ju ?D?ofc, ba^Q3o(cf ij]
fcf;nc((9Ctreten i>on bem ^iBc^e , \)m icl;if;nDebotenf;abe, pcl^aben if;n ein ^ecjoffcn ^a(b gt^
niacl)t, imbf)abin6at](^tktit, unbibmgcoffert»
€rra(}t, ba(jQ}o(cf5abeif)mfeine©otte^bicnflccin5cfc^ct, ifjn nicf^tan^ebefet, if;n
«ic[>t (jcopffert , fonDcrn c^ fei; a((c^ bem 5tb^ott()cfd;e^cn.
^eue ©ottedbicnfie unb Ceremonien einfe^cn au^ gottfofer3ut)crfict)t, ®mb imb
J&u(|fi)on®Ottbaburcb ju crfancjcn, unbflcf; (cbig ^u macf;en »on mmmxtiQtmllnQiM ^
unb fo(cbc^ afle^ tf)un of)n^©Ottc^ Q3efef){ unb Qjcrf^eifltuncj/ ifl 51 b^otterct?.
©otiiofcSni^srflcIjt bcdQ} o{cfg i)i\tc{\vS bcttt j3u{bcnem Jva{bcein5(b^tt gemacf;t, fte
I)Offtcn , ®Ott foit if;n biefe^ SBercfd f)a(bcn gndbi^ (ei;n , unb fte bcfd)u^cn , unb gcbacf;ten ,
ftc \vo(ten ^Ott cincn groffcn S)icnft tf;un , \)k gaf)r abivenben , .t)u(ff «nb Dicttuuij t)on @Ott
cvfangen.
^agba^Q5ofcfeinc(|ott(ofe3umf7cf)tbabe5ef;abt, betvcifct flc^ barau^, bajiftefa*
gcn : ^llad)t un^ ©ottcr , btc fur un^ f^erjjeben.
^a{f^ci;er 2S5af;n unb (]orffofe 3u't)eiftcf;tmacf;en au^ htn bcn abgctf^ancn ^apijlifd^ctt
Ceremonien, bic;e^tn)icberauf()crtd;tetn>erbcn/ aucf; einen ^iifbenen i^ibuott.
!4^ic9??ci(]crbcj52(b.gott^i)erf;eiffen giilbenc ^tit, ubtvaue fc[)onc (gini^fett, ^rtebc,
gud)t, ^i'haltunc\ unb 2f u^brcitum] ber ;ei3incn l'ebre , bic Ceremonien ( fa^en ft'e)_vverbert
bie gii^etradif aufbeben , afle (^efaf;r abrjcnben / uni? andbigc J&errcn mad;en , fiir ^Trieg btf
f)uun , unDbie 8ie(igion crhalten. %\t$^ thut Diefe (jCttfofe §ui>crfid;t , unb cste{c Jpofnunci)
n)e(d;c ftd; auf ^?enfd;en SiinDlcin , unb falftcn ';>Baf;n Derldll , anbenl , bcnn baf^ fte fjcl) cfn
gulbcnen Sibcjott ^t^ Jper^en^ mad;t ^ (^ofcbe ©(ucf fecficjfeit if)m feibft unD anDcrn ^cutcn Dcv*
ncuen ^^tin an}]rcid;en , Die sebictcn nicbt^ aiiDer^ , Dcitn Dap man foU ©ottcr , \ia^ ijl , (53(5^
tjcn mad)en.
iBicmobf abcr V\t Obtxttit unD Untcrtl:^ancn ,. njcfd^c Da^ (]u(Denc 5va(b menfc()(id)cr ®c#
fcf5CunD@ottc^Dicnfies5(3iejJcn unDanbcten, fid; fcibti fif^e(cn i!nD(oben, cseDcncfcn aucf; n[d)t
cii']ma(;(, Dagficunrcd;tt{;un, unDrooKcnungcftraffc fe|m, fo fiinbi^^en fte Dcnnod; aiifba^
0rcu(id;fic.
'^ai S^Difcbc Q}o(cf Dacbt auf fcine ©iinDc , afi^ c^ W% ©otter mad;cn , ^ai jvafb
mtbctcfcn, utiDfogrofTe^unbebegicfi^, aud;©0ttc^3orn fof;artiiber fic crbittcrte, ^a^
erDa^ gan^c^ofcf n^o{tc Dcrtiigcn.
5laron Dacf;tc auci; nid;t , Dad cr funDtatc , unD funDi(]tc Docf) nid;td Dcfton^cniger auf^
^efftigflc, unDyic(me{)rbcnnbaJ5^^o(cf. 5laron funDi(ite mitfcf;n>ei(}cn, item \}mit, Dag
er
^iffon*<t )om ^xilbmn l^albe. 279
er tmi)t wcljrete , nki)t (Ivciffte , fon^ern m^mbt, iint) mit feiner ?0?el|]erfct)a(ft DewOfev*
^en fii^vfe.
Svi)erii?ini(|tenlcf;tnl(einm bic5lb(3dtferet?t)ef?Q}ofcfiJ, f«>nbcrnf>afffaiicl)t)arsu, un&
(lunt) ber 5lnric^tuncj t>e^ ncuen (^ktedbienfled i^or , afi^ tin 9)?eijhr unD Q^au S^itw , ^r f)ief] ju
ftd) brincjen t)ie ouf^cnc Ohv^diingt, unD enfiimrf( t)ie ©cftaft tn^ neuen ^^ibnofts niit cinem
Q}i'iffd, barumfa^tDcr^^ext/ i)a{j er bao\nc()c|fenc 5taf(>semad)tf>abe, unD er bcfennt fcfbjt
m CO^ofc , er habc Die Of)rcnf9iin(}e in^ Jeucr ^eivorffen , unb hi^ ^Qlb fet) ^arauc ivovt^cn.
2Hfoaud)i^^unDfuni)i(3cni)ie^:)}?ei(lcr unb '^bau^^S^^mcn be^ guibencn^afb^, ba^ i)l,
bic^lngcber, Oidtf)e unb^infraijerDerneucnCeremonien, t)ie( fd;imer , l")cnnDiesott(o|^Ln
gurllcnjinb Unfcrt^ancn.
^iefuni)i(icnmitfd;ivci(]en, inbem, Daf fiei)ie(Sacf;efafrcn5in(|ef)en, a(^ttdieif)nen
nfd)f(^barum, i)a|]fie fein ^SBibcrfranbt ff)un, fonbcrn gtbm nacl), raff)cn, (]reicl)en biefc
(Sad)canmit^rif()erei;, unb fd;mucfen, ferben, entmerften Den gur({en unL)Untert5anen,
t)ie ^eliaft Ocv ncucn 9Ccfi(}ion mb gucl^t.
Slaron fiinbiote , t)a§ ev Dad Q3o(cf bmd) (gfifftun^ Der neucn Ceremonien frci; macf)*
te , benn fo fief)ct in Dcr i;)i|]oria , Da^ er ba^ QJofcf babt frei) ober log (jemacl;t.
SD^ofercbct \)onL)er f^eifd;fid;cn 5ret)f)cit, obcr ?)}?uff)n?iffen, wefcl;e^ (id) l>a6 \^oUf
unt) 2laron unfcrfhinDcn , t)urd) (ginfe^iun^} De^ sulDencn JvdfberDienjle^.
S:)cnn 5iaron gab De^ <;Sofcf^ ^^lBiffen nad) , cjfeid; , af^ trdre e^ frei) unD ^ucicfalTen , o5*
ne©Otte^^:aSort, |aaud;n)ieDer®Offe^^efebf, neueCpffcrjullifitenunDjubaffen, unD
Ijfeid), afi5tt)drcDa{5 \^ofcf nid;tDerp(]id}tan@Ctte(^^ortjuf)anqcn, unDfeinen®cbofcn
jieborfam ju fepn. Wae ifl Da^ anDerd , ttnn Da^ QSofcf t)om ^3ef)orfam fo|i;u mad;cn ^
ipieruber tvarD Da^ QJofcf aud; ml, unD gericbt in uberfiu§i(]e ©d;5\^cf(icrei;. :^cnn Da^
qSofcf farstefid^nieDcrsuelfenunDsutrincfen, unD (lunDaufjufpicfen, /auc{)^eten unD hieffen
©'in(jefan^ in Dem ^t^ ihvt^ Slbgoff^.
^beninDiefem(^fucf fiinDi^cn auc^unfere^larone^, Dadq3o(cfmac[)en(]efrei), febta,
unDfog. ^enn (te mad)en Da^ Q}ofcf log Dom ©e^orfam Q3Ctfed, tvfld;cr verbeut, Da^
man(t'cl)aufei(3nen9iatf)m'd)ft)crlaffen, unDDurd;eicicne^et|]l)eit, tviDcr fei)n ^ort, Die
Dcvn)or(fene unD DcrDammfe Ceremonien , nicl)t voieDer aufrid;tcn fofl. ^r terbeut aud;,
man fod Die ©d)it>ad;en nid)t drsern , noci)feinen57atmcnt)erad;ten, unDaebeut Daraeaen,
man fofl Da^ €t»an(}elium bcfennen*
l^a^QSofcfttjirDaitfDen^^Batnciebracf)^, af^n%manin Dev5?ircJ;en ffjun, anf^
ricf;fen, banDefn unDivanDefn, ane^nu'teinanDer,item, Den ^'^^enfd^enjuc^cfaffenncueCe-
remonien annef;men , Die Ovefigion nac{) (^unfl Der ^enfc|)cn unD (Si^en^^^ui^ f rummen , mt
man tvifl.
S^ad <^ofcf met)nt , tvenn man Die «)3api(Iif*en Ceremonien tvicDer annimmf , fo f;a^
be tnan (tcl) f einer (55efa5rme5v jubeforgen, fonDern fei; leDicj von Der ^efdnnfnifi, QJcvfol?
^nn^i , unD l!ei)Den itn €reu^,
€^ Dcncft, ein /cDer mo^e nun leNn, ivie tvmil , t\)m m^ Dem^cibe tvoblacfdat ,
fpielen,2c. '"' '
UnD folc^e^ 1(1 Die ©cjei.fd^afft menfcf;(id;er efl^uncjen, unb abodttifc^er Ccrema.
nien ,
3,go ,fOACmM WESTPHALL
nien, tJdgfte&adQjolcf i)om©e[)Oifam ^Om (ogmacI;en, unt)»ott 0eiftlic()cv gvevfxit m
fieifcl)(ic&er gvei?heit brincjen , weictje ifteine !^ienni)arf eit tied^euffel^.
S)urcl> m'enfcf;(id;c (Sa^un^en unt) Ceremonien xfi Da^ ^M m Q3ap|ltf>um famnU
t)en Ovejjenten cjan^ rucbiof^ unD mi(t)e tDorben.
(^ie mepnten , (te ^dtten ftcj; fe^r m^ unt) (Sf)rijl(i^ ge[)a(ten , unb mocf)tcn nun (f)un^
m^ \\i tvoiten , tvami (te nur l)ie tnenfd;(i(t)en ©alun^en unD abg6tiifc()en Ceremonien
*^ienunt)ie?0?ei(ltrbertnenfc[/(id)en@a^un5en, ^effticierfunbigen, «nbmttif)rem
e);empe(unb5infeM9i*oiTern@c[)aDent5unbannanbeve, a(fofinb(teauc& einev t)dvtcrn unb
fcI)dv|fevn©tra(fetK[)vt, bcnnanbeve- ^ - ^ ^ ^.. ,/
3n fo(d;ev n?id>ti(jcn ^^^n , in fo gvoffen ©linben , in fo ^qvoffev SviDccfun^ ®ott(t*
*en3ovn^, unb(e^t(ic()info0voffemUns(itcr, fo((manfein2inf6f)enbev3)evfon^abeit. ^
?9]ofe uevfd;onet aud; feineg (eib(id;en ^viibcv^ nid;t , fonbevn (^vajft \\)\\ cvfl , unb ^aiv
ferbennba^'-Ijo(cf* ^ ^ ., ,., r« rc -^ vfv -
(gd wo(t bci) ^ofe nic[)tge(tenbe^ ^rubcrd (5:ntfcf)u(bi^un^ , t)on ^ofj^eit unb '^Sret^
benbc^^oIcf^,t)on©efa^vbc^3lufvu[)vd, bagev(iebcv5dttett)eic&enmo((cn, benn bem auf^
rui^vifci^em^^o^cfen^ibevllvcbcn, tt)ci(cr|l'd^(ief)bebuncren, t)<^^<^\xt> jnjeyen S)m()cn gcrin^ey
\y>m , bem Q3o(cr Hm^ nac&(ajTen , iw €infc|uns bcv Cp(fer , benn bev 5iufvu()v.em Sovfoang
^ ?0)ofc fe[)vt (Id) aucf) nicbt^ an 2f aron^ €ntf*u(bic|U!t^ , ba|5 cv fac|t , \ik cjegentijdvticjcn
Ceremonien, bc^neuen@oftesbicn|lcg, n?dve/a eingevinges^^m^/ utib man foit um ein
foid) f (eine^ 2)in0 \\k\)t fo befftia jancfcn , \\r\^ \)\i 'aad)c m bieboc()|lc ©cfabrWctt fc^cn.
Slffo cntfd;u(bicjct unfcve ^iavoncd aucl) nic[)t if)re gute CO?ei)nun(! unb gictg, su jt![(en
\>i\\ 3ovn unb ^m bcvjeniaen , fo tvibcv (S^i^vijhmi miitcn , auc|) mad;t (te fo(d;e^ t?on ©linben
unbi)cv(Stva|fenid;t fvei;. , _ ^^ ^ -r v ..r r. -rt ^ r
^eJ (eibet aui^nict^tinbiefev^lcraitbcvunc}/ tt)c(d)el^o[( ^vcjernig unb Ubcf^ t(t, uajj
man^te(dirputireiimil(, n?ieniant)onneincn^in(3cnnicl)tfo((iat]cfcn>
^avon [)ie(tb!e@tva|fc |eincd ^:^rubev^ nid)t fuvunbi((id;, cv (leg ffcf? auc& nicpt butt^^
cfett/ ba§0}?ofesubavtunt)gvobti)dvemit|ka(fcit. r^ ^.- n .
!^evba(bcn fo(ten unfere 21avoned aud) nici)t |ovni(3 tticvbcn , ttenn ® ott^furd^ti^e ^cute
ftet)evma[)nen obcvftvaffcn, (te foitcni[)ve Q3cvma()ncv nid;tvid;tcn unD DcvmeiDen, a(d un^
*"^" i)icDayviien,*baNan(te'^onit>e^en i5rei597ad;(3cbei]^, gurcbt, tvibetfnnifcfee^lm
fcf)[d(3e, unbt)ie(fd(tise Ubcvtvctungcn, t)cvmabnet obcv (Ivaffct, bie |lnb bem Slavonm m^
bavfcifu!ib9\eb(id)feitn^eit, tt)cit, nid)t^uM*.aici4)cn.
^}^ofc ()attctvar(id)Da^^2-infc[)cn, al^tDdveevcivob, unmenfc[)fio)unbgvaufam, t\)cnn
manfeine^orteunD^^^bc^tennacbDcmduffevfici^en^cbcin tviU a!tfc()cn , unbntd;t nad; Dcm
©cf)orfamae(ten@Ott, unb£tebe, barau^ ftc f)erc?cfommen.
€d (dft ftd; anfehen , m xom er tt)iitcnb iniD vafenb , \>a^ cr bie 'tmw , i^^e^cbe er t)om
^ergcmitftcb brad)tc , t)onfict) antftutib jubrtd;t t^or sroffer Umviaicifett, aldcr fa[;e \)i\$
^''^^'"\fnfbS]k&k be(loit)cni^cr \m ti Wm 3om , cii] Nfli.acr ^^)mm\ , cin mm^^
^ifi^xia ^0m Qnlbmtn IRalbe. ag i
l4($^ unb gbttM)tx 0}?utf) unt) 9!Bibern)iiIc mibcr be n ^cuftel , unt) ^ubcnniicf bcr 5lb(|dtfevcp,
n?clc^cr3ornunt) QI3ii)craM(lcf;crfam, au^^:Setracf;tun()De^3orn^©£)ttccJ/ mt) Scrt)crb^
tiipDe^Q}o(ca
^dftef)etunnKnfc(;(!cr;uni)graufam, ba§cr_uberfeincn^5rut)cr, tt)c(cf)cr burcf; una&^
laT5(icf)e5tn()a(tungt)c^^:^o(cf^()cDrun()cnrDar.jur ^ tifftu n() i)c^ ncucn ©ottesDicnfle^, a(f(>
5crfa>rt unt) fcl)i(t* S^aj] er t)ic £ct)iten mit bem @cf)tt>crt)t (dll njiitcn mibcr t)a(5 ^old , (d(l
aui t)cr nd^ejlcn grcunbc ntc()t i)crfc()onen , item , bag er aucf; barju ^^c(of)nun(} Don ^}Ott i\X'^
fagt, t)encn, t)iei5rean()cbo5rncgreunt)e, Q5rut)cr unt) 07dc()|]cn tdbtcn , tt>e(cf;cr Stoicus
ijt /e fo ()rot)unt) unfrcunb(icl;9ctve(l, a(^5}?ofe^/ tvennman fcine^(;atcnivi((unrectt au^^
lcgen.
5i(fof)d(fmani^tct(icf;ci)orf)art, rauf;, unfreunbfic^unboraufam, fo (te bocf) in fci^
nemttjegcfolinb, n)C((fie ben 0}?ci|lcrn \itt ^'^tmn^i^ib^ ttibcrpef^cn , unb ba(fe(bi()e nid;t
tvoHenanbcten, fonbcrnfcine3uvict)tcr, sumt>orauj« bie cinen grojjcn 57af;men f^abcn, mit
bcr 2Barf}eit an^irctfrcn , obcr nur a((ein freunb(ic(; ermaftnen unb antaflcm 5(((e0 toirb auftJ
drgcjle an^enommen , a(^fdmeci5au^9iafcn()cit, 9?et;b, unmdfJi(]cr Unfreunb(ic(;feit, unl)
Q5raufamfcit, tvcil boc^ fo(cf;e^ affe^ f)crf tJmmt mi (536tt(icf)cm ^*i)fer, geitcl^tcm (Scl;mer#
fecn, unb^ummernijje, au^©eborfam, unb^runbfofcr ^icbe, au(j(;bauorgc(;a(tenfo((tver^
ben, unbnic(;tanbcr^(3c(;a(fen fanmcrben, tvennman e^recf)turtbci(entvi(l,
^ic Unleib(icl;fcif , gorn unbDvafenbeit, Unfrcunb(icf;feif , unb ©raufamfeff, bie
man an 9}^ofe jal;c , tvav ein ©cborfdm 9C()cn Qc>Oti , cin fyiiiQtx ^pfcr , ein ()crec|)ter (gcf mer^/
^armf;ev^t(}f cif , unb \i\t f;oc()jte tiibt cinc^ ^un|li()cn unb gan^ frcunb(icf;cn Jpcv^cn^*
^iebennfo(c5ci5fei;n^cbefbcjeu^ef, barin er ©Ottc^ gorn abbittet, unbaba^cnbcf,
unb \i\i ^cifuc^unc) fein felb|l , ba|j er ivi(( aue^c}c(dfcf;ct fcDU au^ bem j^ucI; bc^ ^ebcnd , ttnnu
ber J^€vr bcm Q}c(cfe nicf;f rooite i)crgcben»
S^ic Dicbc bever , rDe(d;e t>on gan^cn ^er.^cn 'oit ^rrenbcn , unb Vm i)om rcd;f cm ^i^t
abgefrctcn, t)erma5ncn, unb tvicbcr umruffcn , ftnbcine vonfommene^fnseipAmg, cincrfon*
bcrlic5cn<?3unflunb©nabc, freunbdci^en ©emiibt^, tve(c()e^t)orbie€f)re (530ttc5unb4)ci;l
bcr ^ircl)enbifummcrf ift, if)v^c0e()renunbn)unfc()en, bag, (te^ern fcibfi mit i^rcr ci^cnert
©efabvunb(Scf)aben, tvo[(eninbcr3rreum()cf)cn, tvenn mir bie 5farone^ ber ^ircl)en t)om
3rrtl)um unb (5d;u(b ber Ubcrtrctung mod^tcn frcr) fei;n , unb ber ^iri^cn ju fonbcr(td|)cm 9?u^
m6d)tcnaufrecttem ^e^cNciben, bejeu<)efncbenanbern o^M aud;t?o((cnfomm(id[)()cnn0/
tvieficsefinnctftnb.
€^fo((cnabcr a((e ®otf^furc5fi5e, tin /e0(t*er nac^ feinem 5lmpf, ^crrt nad)fo(()ctt
bcm &empc( be^ ^eiiigcn 5??annc^ 0?iofe^ , mb fo((en \iii SfbgtJfferct) jlraffcn , m"^ umfc^rcn /
aud;ai(c Inftrumentaunb^lnfdn^cbcr Slbj^otfcrci) auf^eben, bar()c()en abcr ben rcincn unt)
unbepccftcn (55otte^bienjl crf)a(tett.
0^ofc^f;atba^gu(bene j?a(b um^efef;rcf, unb jumafmef, auf bap 5evtiac{)ma5(^ Sar
f ein ^lnfanc) bcr Slbgdtfcrep unb 2lcr()crnig mcf;r mxt.
2l(fo aud) W ©ott^furd;ti()cn foacne bat)or 6a(fcn , \ic^^ t^ (55Ctf ruf;m(ic& , ber ^tr^
d)en 5ct)(fam , unb i5nen fc(b(l c5r(id; fe^ , fo fic W ^lbg^^ffcrcr) unb aHc Urfac5en bcd m^lm
bcn^t)ie((icbcrumfc5vcn, bcnnaufric5fctt, obcrD\aumgcbentt)o((cn, benen, bie ba^ sofff 0^5
fc 28efen , unb ^wtterei) be^ ^ap(lt5um^ tt>icber ttjoffcn einfe|en>
^n ©ie
agi WITTEBERGENSIUM RESPONSIO
©i'e foaen auc& OJ^ofe nacl^folsen , mit ftcfftigev evnfler D?ebe , mtt Jpefltt^f eit unt) Q5e^
ffdnDicjfeit, unbfollen ftd; mitt5rem@ebet, al^ eine mmtv, tDtDei* ben unme^Itc[)en 3ovn
eotted , mld)tv burc^ unjd5(tcl)e 2lbgottevei; , unb anbcve ©unbe me^r ben .^u t^iel cehdufet
imDerbittevtijI, fe^en, aufDag|i'et)ien?o6ft)Ovbicnfen^tva|feabmenben, obevaufDtveniajic
(inbevn, buvc()t)en @IaubenL)erQ}er()eiiTun^^Om<?, tt)elc^e aefd^er^eniftinunfermfiOJittUr
3(gfu€f)villo,5lmen
CSeOrucp c jii magocburg bcy Cl)rijliaii 3^PWrigcr/
Anno MDXLIX.
RESPONSIO THEOLOGORUM WITTE-
BERGENSIUM , SIC IMPRESSA , UT EST HAM-
BURGUM MiSSA.
S. D.
Reverendi Viri Sc amici chariflTmi , non segre ferimus nos amanter a vobis vel mo-
neri vel reprehendi. Sunt enim <Sc hjec officia in amicitia , praEfertim in Eccle-
fia, nece/laria. Sed tamenoramus nos, utinjudicando, pro veftra pruden-
tia, gravitate <5c erga nos bene volentia, candorem adhibeatis, nec veteres ami-
cos, quiamplius 20. annis magnos labores <5c varia certamina fuftinuimus, 6c adhue
fuftinemus, damnetis, ficut alii quidam, qui falfis criminationibus rabiofe nos infe-
dantur, quibusideonondumrefpondemus, netamtriftitempore, odia & difl^idia ma-
gisinflammentur.
Primumautem vobisfignificamus, Deibeneficiovocem dodrinse eandem, in
EeclefiisnoftriscScAcademiis fonare, quam tot annorum confenfu vobifcumprofite-
mur, 6c quamnuncin veftra confieflione propugnatis, cumque fciamushancdodri-
namceternumDei decretumefte 6c perpetuam verse Ecclefiae (ententiam, nihil in ea
iimmutaturi fumus. Ac ne quid mutaretur in dodrina 6c liturgia , acerrims contentio-
nes nobis hoc ipfoanno, cum aliquibus fuerunt, qui ingeniis, eruditione & autori-
tateinhis, regionibusexcellunt. Quod cum itafit, exftant non obfcura teftimonia
noftrx confeflionisac aliquando majora odia 6c pericula fubimus in tali confefliione,
quamiili, quiinter applaufores fuos, in toto nobis convfciantur, quos optamus in-
tereflreiisdifputationibus, inquibusargumenta aftutifllme excogitata, magno labo-
rerefutamus,
Edunturapudnos&libriiidemqui ante bellumediti funt. Necritusaliifuntin
Ecclefiis noftris, quam vos vidiftis. Et quanquam non magna difllmilitudo eft, ta-
menalibi plures, alibi pauciores funt, dequadifllmilitudine, necantea rixati fumus
nec nunc tixamur. Nam <Sc elle publicos congrelfus honeftos , <Sc ritus non Barbaricos
in
AD EPISTOLAM HAMBURGENSIUM. 2%%
inilliscongrefibus, immo <Sc quEEdamdifciplinae figna necefTe eft, in quibus, fi nihil
contra mandata Dei inftitutum eft , de geftibus ipfis non effe pugnandum , nos ipfi fci-
tis. Sed metuitls in generali verbo infidias , cum dicimus nos de Adiaplioris non pu-
gnvimus. Veniunt eademnobisin mentem, quJE nos prudenter profpicitis : Et vo-
luntatesmultorum eo fpeftant, utinclinationem adomnesabufusPontificiosfaciant.
Sed tamen cum occupati majoribus certaminibus de rebus neceftariis , omittimus rixas
de adiaphoris, decet bonos viros, qui talia legunt. adhibere dexteritatem in udi-
cando. Vocamus adiaphora non magicas confecrationes, non ftatuarum adorationes,
non circumgeftationem panis aut fimilia , quas aperte damnantur voce noftra 6c fi:riptis-,
irao ne ineptias quidem ut excubias ad fepulchrum. Talia qui vel odiofe coacervant ,
ut nos exagitent, vel aftute colligunt, ut paftoribus duriora onera imponant, inju-
riam nobisfaclunt, (ScfuisafFedibus morem gerunt. Aliamultafuntadiaphora, quas
<Sc antiquiflima Ecclefia inftituit & ad concinnum ordinem, <5c ad docendos feu com-
monefaciendos rudiores conducunt , utordofeftorum, le6tionum, publici congref-
fus , examina <Sc abfolutio ante fumptionem facramenti , ritus aliquis publicae peniten-
tice, examen inconfirmatione, publicaordinatioadminifteriumEvangelicum, pub-
licajdefponfationes <Sc precationesin nuptiis, honefticomitatus aut etiam conciones
in funeribus. Haeccum pleraqueinfuoufufintapudnos<Sc bonoconfilio retenta fint,
qua fronte nos dicere poteramus , nos nulla adiaphora , nihil ufitatum admifturos effe ?
Anut fitin fadionibus <Sc ftudiis partium, odio adverfariorum , etiam iftos vetuftos
mores, congruentes cum Ecclefia Dei inde ufque a primis parentibus abjiceremus?
SicutCynefiasquidam Athenis feftos diescontrarios populiconfuetudinecelebrabat:
Et Afiatici fuesmadarunt, (Sc contrarium anni initium conftifuerunt, ut oftenderent
fe prorfus alienos effe ab Ifraelitis. Scimus , ne nos quidem talem novitatem probare,
<Sc reverenter tueri vetuftse Ecclefise ordinem , qui bono confilio inftitutus eft» Ac prsE-
cipui ritus in veftris ac noftris Ecclefiis congruunt ad yeterem formam, quse ex-
ftat in Scriptortbus, qui ante Gregorium fuerunt. Difciplin^ feveritas aliquan-
domajorfuit, <Sc exercitia temperanticE majora fuerunt, quas duas res nunc quoque
optamus cura effe gubernatoribus , qui ceremonias <Sc umbras difciplinae in fpeciein
reftituere conantur , non res ipfas* Sed reprehenfio veftra , non de hac honefta con-
fuetudine Ecclefiarum noftrarum loquitur , fed de quorundam ineptorum rituum inftau-
ratione, quasfieriapotentibus videtur, utpaulatimreftituanturomnesfuperftitiones»
Hic mollities noftra accufatur, quod non vehementius adverfamur, quod alicubi con-
filium damus Paftoribus , ne Ecclefiam deferant, propter hanc novam fervitutem.
In ditione Marchionis Alberti aula primum petivit ;, ut Paftores totum librum Augufta-
num ampleaerentur <Sc fequerentur. Pioconfenfu Nobilitatis, civium <Sc Paftorum
modefte facta eft recufatio. Decurrit ergo aula ad aliud confilium , proponit articu-
los, quidodrinam&Iiturgiamnonmutant, <Scplusrituumimponunt, quiutcunque
tolerari poffunt. Additurcomminatio, ut, quihancnormam fequi nolint,difcedant.
Etfi multi Paftores difcedere malebant , tamen Ecclefiae petebant ne-defererentur. Ta-
li tempore quid confilii dandum fuit ? Refpondent aliqui vehementiores , atroci fcripto
perterrefaciendam fuiffe aulam metu feditionis , ^ hac Gorgone reprimendam , ne
57 H a quid
a§4 mTTEBERGENSIUM RESPONSTO
quid iri Ecclefiis mutaret. Id fi faceremus magis irritaren tur inimici , qui nolunt libi le-
gesanobisferri, dicerent etiam talia fcriptaeffeclaflica, quibusexercitus CeEfarisat»
trahatur. Neceditio talium fcriptorumconcederetur Damus igitur confilium mi-
nusvehemens, fedEccIefiisneceffarium, nedifcedant Paftores, utinSuevis accidit
ubiinmultistemplisjamprorfusfolitudo eft, autlupijam pra^funt, quidodrinamim-
piam &falfas invocationes reftituunt. Si tali tempore hoc noftrum confilium repre-
hendit id ignofci nobis petimus , nec propterea rios damnari » qui vocem Evangelii ean-
demvobifcum fonamus, &aliquandopropiorcspericuIo fumus, quam vos qui habe-
tisauditores scquiores: Etcoramplures graves caufas dicere polfemus , curhocmo-
deratius confilium utilius efl^e judicemur. Qux res adverfarios armaverit ccntra nos,
& audaciamacpotentiamcorum confirmaverit, longumeftdicere, <!knou eftE;!-t5*a-
^iKov ut Arift. dicere folebat. Et tamen Helveticse diflenfiones 6c diftimilitudo Eccle-
fiarum videntur «t(po^|tfca<fuiftegubernatoribus, ut novamformam proponorent. Ut
igitur clare cerni poflit , nos non cupiditate libertatis , non ftudio novitatis , non odio
difHdere ab adverfariis , de magnis rebus pugnamus in quibus evidentia veritatis con-
Vincit faniores etiam mter inimicos, Id judicamus utilius effe , quara de veftitu 6c re-
fimilirixari, ubifapientesclamitant, nostantumfliultamorofitate autcontumaciaad-
verfari gubernatoribus , alere difiidia , attrahere peregrinasgentes, Taiiq,multacum
audiamus, opponinonleves caufas neceffeeft, vobis in auditorio veftro omnia f aci-
liorafunt, 6c veftramlibertatem vobis gratulamur. Semper autem aliquaeft Eccle-
fiafervitus, alibimitior, alibidurior, ac leniri aerumnas fervitutis veftra confolatione
decet, nonaugerecondemnatione, cum quidem prorfus eandemEvangeliivocemfo-
nemus, ftudiadodrinEeomniumartium, qujeEccIefiae utiiesfunt, adjuvemus & fcri-
ptautilia edamus.
Coucordiam igitur inter nos 6c mutuam benevolentiam tueamur , ne in vocatib
in nobis aut in populo turbetur, neve triftes &pernieiof£e dubitationes oriantur ex
quseftionibus non neceflariis, utolim de pafchateaccidit. lHiquibuspoteftas minus
expedita eft, agant Deo gratias, Sc pie utanturea ad illuftrandam do£trinam, nec
difciplinsefrenos magislaxent. Alii in fervituteagnofcant noscaftigaridivinitus, Sc
veram Dei inV-ocationem corrumpi non finant , ficut fcriptum eft. fec omnia vene-
runt fupra nos nec obliti.fumus te. Nos non fumus fuaforcs ut Ecclefise turbentur, nec
m minore dalore &: periculo fumus quam nos. Sed ubi nova onera imponuntur , pru-
denterjudicandumeffefentimus, anrelinquendas fintEccIefi^ lupis, aut facienda fo-
lituda, an vero fervitus tolerandafit. Nam neque nos impias ca'remoniasrecipi vo-
lumus , neque fine graviflimis caufis deferi Ecclefias, ficut fcriptum eft: Non defe-
rentes congreg itionem noftram.
Hanc refponfionem vobis fatisfafliuram efTe fperamus , Sc optamus ut aeterna in-
ter nos fit corcordia 6c animorum conjundio in Deo , ficut Filius Dei in agone fuo pre-
catur, utpatermentesomniuminEccleiiacopulet, utunumlintinDeo. Bene vale-
te. i6.Aprilis Anno .iy49»
AD EPISTOLAM HAMBURGENSIUM, it^
Quid fit Ecclefiam deferere aut non deferere per Matth.
Flacium Illyricum.
Dcferere Ecclefiam non efl ad tempus propter aliquasjuflas caufas aUcund^ cede-
re. Sed eft, vel impiam doftrinam pertinaciter ampledli, quarationc quivi^
Chriflianus Eccleriam deferere poteft, vel vero, cum Doaores fiuntmuticancs, fuo-
que debito Patrocinio Ecclefias de(tituunt, aut, cum pacis a lupis confequentias gra-
tia aliquid eis largiuntur , adeorumque rapinas cormivent. Chriftus cx Nazareth
*vel ahquo loco alio ob impiorum crudelitatem difcedens (5c cogitans quam primum
per occalionem reverti, non deferit eam Ecclefiam fua conftanti confefTione dcexi-
lio cam xdificat , & inaudita veritatis alTertiane fuperftitionumque Pharifaicarum
damnatione confirmat. . .
Quod fi quo poffet liberius tranquilliusque fuos coetus congregare , voIuifTet
doftrinam de juftificatione timidifttme & frigidinimc, vel, (ut jamloquimur) mode-
ftiftime docere, Pharifa^osvero molliter tantum attingere , eorum traditiones fer-
vare , ac ita manifeftorum veritatis hoftium ^ratiam ambire , tum vcro <Sc Eccfefi-
am 6c veritatem deferuiffet. Sic Elias toties Jam huc, jam illuc fugitans, non de-
ferit fuam Ecclefiam Baaliticis lupis, fed eam fua conftanti confeflione ^ trifti exilro
in vera fententia confirmat. (^od fi Elias voluiffet Baaliticas aliquas cDeremonias
recipere, eas pingere & excufare , Baalitis parcere <Sc tantum in genere, (ut Lip.
Theol. Epiftola ad concionatores Alb. Mar. habet) abufus reprehendere atque ita
tempori fervire , quo hac fua modeftia, ut jam vocatur, regium furorem molliret,
quo fic, fi non optimas , at aliquas faltem haberet Ecclefias, tum vero ille & defe-
ruiftet dc prodidiffet Ecclefias Dei impiis. Cogitafi^cnt eni n pleriq. en ifte fum-
mus Vir in noftra Ecclefia videtur pacis gratia in utrumque latus claudicare , nc
oftendat Regem , id mihi prote^to, qui nulla ex parte ei comparandus fum, mul-
to magis licet. Quare ita languefadti cefliffent &: conrennffcnt, Nec habuifTet E-
zabel multos duros , ftoicos & horridos fui regni turbatore«, quorum fanguinem
funderet, ficut jam noftrum foium non multos martyres fert.
Sic Paulus cedens Ephelb ob impiorum f^evitiam, ac cogitans porroEphefios
vel coram voce per occafionem, uel ahfens fcripto confirmare, non deferit Eccle-
fiam, fed fua conffanti confeflione &: afBidione eam confirmat. Verum C\ publi-
coe transquillitatis gratia Ephefiae Dianae, veftes, ntusimaginis& alias ceremoniasin
Ecclefiam inducere aut Pharifaicas obfervationes reftituere &: ad multa connivere
voluiftet, tum vero & eam & alias infinitas Ecclefias a fe iedificatas, &pland totam
pofteritatem deferuiffet, vel potius prodidiffet.
Sic Athanafius toties malens difcedere a fua Eccfefia, quam Arrianis aliquld
concedere, aut in compofitione caufce, generalitatibus & ambiguitatibus uti, (ficut
jam in Lipfiacolnterim fad^tumeft) non deferit fuam Ecclefiam , fed eam fua oratio-
ne, conftanti confeflione & trifti exilio , multiplicique fua cruce confirmat, ^ us-
3^n 5 4ue
18^ WnTEBEBGENS. kESPONSIO AD EPIST\ HAMBURG.
que in hodiernam diem Ecclefiam CHrifti docet & corroborat. Satius eftfortunas,
corpora & coetus piorum turbari , quam confcientias <5c Spiritum Sandtum.
Spiritualis ille lupus , i.e. Diabolus autfalfus Dodor non prius devorat ovem
CHrifti, quam in animo ei airenfaeft, facilius autem aft^entitur ovis lupo, cum vi-
det proprium Paftorem jam facere amicitiam cum lupo, 6c canes latrandoeumnon
amplius accufare , quamfi vidiftet &c Paftorem 5c canes ferio Inpo refiftentes aliquid
pati.
Verifllmus igitur eft, qUod illi Ecclefias deferant, qui vel impia dogmata per-
tinaciter feqvuntur, velcum poftint, aut etiam ofticio debeant ferio lupis refiftere;
muti canes fiunt, aut prae metu cum lupis pacem faciunt.
Qui vero lupis etiam aliquas feneftras *& januas aperiunt ii ovile Dominipr©-
dunt , etiam fi omnes ifti in medio gregis Domini magnam cafam haberent,&nun-
quam. inde recederent*
E contra ilii non deferunt Ecclefiam , fed Ecclefise adfunt , qui pia dogmata
feqvuntur, <Sc Eclefiam 6c reiigionem tum orando, tum docendo, tum exilium, pau-
pertatem, ignominiam & qucecunque mala acciderunt , patiendo, tum <5c quacun-
que alia ratione pofi^unt defendunt, ab omnibusque erroribiis 6c errorum confpicuis
occafionibus tuentur etiamfi fingulis annis aiiquoties ab Ecclefia 6cex fuis laribus
usque in mediam Turciam in exilium pellerentur & relegarentur.
Imprcftijm Magdeburgi per Michaelem Lottherum
if49.
/
mt
siattiDciftt
2)cr
^ClVj ivotts ^lboidffcrei) 377
S^ DOtl) iTalbc M. Joach.Weflphalus
160 fqq.
Sibcnbm^! (^aebcil.) Mn^f nictjt am2l[*
tar, nod; am ]3ricj]cv, nod; an ^ercmo*
nien 6f
i|l fcin Opffer 89
nuijet niir Dcm, ^cr t^ empfdncjt 1 1 r
t>cj]clbcrt ipalfuncjunb 21uerbeilun(j loj
511 t>cf\dbcn (^ebrauci) fo( niemanD triDcr
©emiilen gcjmun()cn it^erDcn 12 j
bei &em|elbcfi finO ©obrciucj^e 126
wdd^i abcr ein 9}?ittclDin^ 140
im) beiDe ©cjlalt 1 5 5
t)on (ocm) 65
^cfcnntnig Dcr ^rcDi^er m J^^^mburg
an. iff7. 2f0.rqq.
2(bgocc Der ^13apillifct)cn Q5rduc(^ 27 s
.ctulDcncr 276
2(bgdftercY (t>it) t>cr i^etbett ncnnct Da^
" Interim cineDieligion 80
ifi fcuicn eidncn ©eDandfcn folc^en 277
tcr papijtcrt in Slnbctun^ Dc^ (^acra*
mcnti^ 67
tn 5inru(fun(} Der J^cifKjCrt 69
in Der lc^fen Oclung 68
in Dem Q}ertrauen auf cianc^ercfe 199
abgottifcbc u. ^vipi)lifd)cCcremonien 277
abUg (pabfilicfecr) ifl nid;t ju DulDen
H5
2(bra^am t)on feiner O?cd;tfcrti0uncj i f 9
179* »96
Ahfolutton (bic) ftd) toon Dem ^rieOer fpre^
^tn ju lailcn, ij] cin OJ^ittclDing 140
ADIAPHOR A (t>k) fdnncn fcine opera fu.
pererogationis fein 24
tcr Btrcitubcr bic) fcl)ien anfano^ gc*
rincj , nad;maf)l^ abcr [)0X pd;^ anDcref
gctDicfen 228
2tt>iflp(?ori|lctt (ilifj ber) 1 3 6
iEPINUS(Johann)untcrf(^rcibet an. ifn
Dcv Q3cfcnnnu^ a^iDcv A. Oliandrum
20f
tvirD \)on Ge. Majore fciner ^cinunci ju
fein fdlfd)lic() auf^geruffcn 21 1
fci)reibet an Dic ^-llJirfenDeracr tjon Dencn
?D?iftcfDjucjen ^^a^mend ber ^ird;cn ju
J£)ambur^ 218
fein ^cfcntni^ tviDer D. Ge. Majorem
2U
2(ffenrpicl(eiit) finDct ficf) tn Dcm ^t^f
Cpffcr 128
2{Iber6 (/^cittricfo) ^rcDicjcr in l!ubecf m^^
tcrfcl^reibct an. ijfj. Der Q5cfdntn!g
WiDer Majorem 259
2Jlbcrt i;)crl?o() V)on ^reuJTen fc&rcibet an.
1 f f i. a\} Die t)on ipamburg unD Cuucjj
bm^ miyiw Oiianders ^ebrc 1 48
tvirD Wcjjcn fcincr (^orgfalt j)eruf)mct
MO
ZWmadM ( AMf (B($:itti6) grunDct fid) Die
5vra(fr Dcr> i5;t>an,aelii J78
2tlrct>c fiir bereit^, fcbon 4
2lltar (bcr) bilfft nid;ti? jurfrafff Dcjf^a-
cramcnti? 6f
tcti) haben €5ri{]u^ unDDic2Ipo|]e(nic[)t
J3ebraud)t 6f
2tlter 5)?cnfcj) 1 §9
Af7jhro-
m
^egifier.
119
Amhrofiits de excefTu fratris
ad Fauftum e. p.
in ep. adGalatas i^f
Ej- oratio pro Imp. Theod. 119
Ej. oratio funebris Valentini jun. e. p,
2(m0t>orf (wiber N/V.) fd^veibet D. Georg.
Major an. 1 f $"2. 214.25^
2(rtbecung be^ ©acramcnfd tfl unvedf^t 66,
'??
2(rtbaci)t (cigcrte) oftne ^rjfeffuncj t)c^ @a#
cranient^ t|]unju(d§i(} 98
2(rtr»ffrtrt5 (t)er ^eiligert) fan nicf)t al^
em 9??ittcli)ing angenommcn tvevDcn
69, 104. 141
2<rttidbvifl (t)er) tjl bcv "^^xhSli 78
tt>ivD bev Hydrse t?evglic[;c« 209
»011 ^erti) ju Dvom 1^2
fd;eucn fic^ cini()c ju ncnnen 2 m
Apoflata voaven in t)ev cvjlen JvtvcOcDonbem
2lbent>ttial au^,gefcl;Ioffeit 1 1 4
2(rmmb (mut^iviUigc) Dc fcf;am(ofc ^c;
belface 24
2(rttcFcl (Oee (BlmUm^ fan fem ^abj]
macf^en 66
macf^en Die ^apijTen oon ^f^rifam, ©al^,
M^ti ^peifc, ^pembtien unb S^mbtn
I2f
ATHANASU 2Bol)Ioerba(tcn hi\ Q3erfoI^
gun^cn t)cv 5^ivcten 28 r
2(uerertOc^ iReinerus) ^ret)i()cv tti ^iibecf
untcvfc!)vcibet an. i f f 5. i)ev Q5efdntt]ig
t^)ibcv Majorem 259
2(aflegjmg (ber i^art^e) bci €i!iiiDeif)un()
t)cv ^viellev 69
^twgrpwrgttfcbe (bie) ConfeflTon ttJivt) in
DevSefdntni§ tt)it)ev basllnterim t)eut*
licf) unb au^f%(idKvf(dvet 237
Auguflinus de catecliizandis rudibus f i
fuper Johannem 4f'70'87
de civitate Dei 90. 1 16
de baptifmo parvulorum 99
de dodrina Ciiaftiana 48. 100
contra Maximin. 10 1
contra Fauftum Manich. 10 f
de verareligione 11 1
in Genefin 115
Liberconfeflionum 1if.116.119
de Symbolo ad catechum 1 17
in Pfalmos e. p.
Epiflola ad Hieronymum e.p.
debaptifmo contraDonatiflas 4J.117
de quteftionibus Dulcitii 117
feine sv)?einun^ mw Sc^^feuev 120
contra Pelagium e. p.
Epiftola ad Cafulanura 124
Januarium 241
de natura & gratia. I2f
de ecclefiafticis dogmatibus 48
contra Crefcentium 48
fein fc|)onev ©pvucf; : Accedat verbum
ad elementum 25*4
2(ligrpurgifcfec Confeffion utlt) t()VC Apo-
logie i(i niemal^ 0vunt)fic!;tt?it)evfc3tt j
2^<?rtrt oon beflefben ©ebvauc5 unb ?)}?t§*
bvaucl) 3 9
beijen ©en^aft ijl evbid;tet 70
^Aitn^^urtcPer e. p.
2^<»0c ObAxt\)^\t» ^vebi^CV JU St. Jacobi
\n Zixhid untevf{};veibet an. j y n- "^^^
7. Apr. bev Jpambuvsev Q5ef dntnip tvii'
. bev Majorem 259
2&4ert ( Georg ) ^^rebigev St. Marien
in ^iibccf untevfdjieibct an. if H' ^^^
Q5efdntni§ rotbcv Majorem 2 j 9
2^4r(inmrtrt (^Nico/aus) untevfc|)vcibet an.
iff2. "t)ev ^Scfdntnifj tt^ibev Ofian-
drum 206
unt) an. I n'^ t)cv Q5cfdntt]i^ tvibcv Ma-
jorem 25 S
^aim (em guter) brincjt ^ntt 5riid;te
226
25numgMtert (Jo^^nn) «)3vei)tp* sum
Jpeil. Q5ei|^ inO:)?a0t)ebuv(j/Untevfc!;i*ieb
t)ev
2^egif!er.
199
bcr Q5efdntnif ttjibcr Majorem anno J^ifcbofF (^oti bcm (bbctfitn) mt> bcti
iff5, 249 anbcrn Q5ifcf)6(fen 4»rqq.
25egangrtifle (^»c) im ^'}3a5ilt5um l^aben 25lut €^rifli im Sibentmtal i?f
feincn (^runi) in bcr @c(;ri(fc unt) flnD
Dollcr ^etru^ 121
25egrrtbm^ (oae) €6vi|ii'^pic( im ^abfl^
tf)um ij] (dc[)erlicl) unt) un(cii)(ic& 1 4 '
©ebrduc(?c bei ^cncn 25cgrrtbmflert in
^er crjien 5lird;e 1 1 s
®cf)6ren unter bie^^^itteibin^c 140
Dcr Q3erfu5nun0 i6i
^cm) ^^ri|]i fpricf;tA.Ofiander bie Qtf
rcc^tmac(;cnl)c 5?rafft a(\ 1 60
Bo^n Oortcfoim) ^rcDi^cr in ^T^a^beburg
unterfc(?rcibct an. 15-^5. t)er Jpanibar^
0ifcf;cn ^efdntnig noiDcr Majorera
24^
Oblation unt) donarla bci t)Cncnfc(bcn> ^Mcv 00^4«) Paftor JU St. Jacobi itt
Jg^amburj; 2^-9
untcrfc(;rcibcr an. ifp» ber^cfdntnig
iviDcr A. Ofiandrum 20 y
An. 1 f fj. G. Majorem 256
An. iff7. t)er ^cfdntniig t)cm5lbcn&^
ma( 2f9
Brentim {^ohmtnes) (e^rct ©cf^rifftmd^ig
t?OHt)cr 9^ccf;tferti(]im^ 15-9
25ei4)te (»Ort t)er(l>^rertO T^
i£r$i:t>^«"g ^er Qi5nOert m ^ev) tvii^
fdifc(;(ic(; unter Die ?»}?ittei&in()e an^cgcj'
hiW 144
25clol)mmg 5at ©0^^ ci^ncn unt) nic{)t
fremt)en ^Bcrcfcn ^ucjefa^t 1 1 2
BERENGARIUS ein (^acramentircr 2^2
25efcbtieibung (t>ie) nennct Da^ Interim 23ret (txie «tt^cr) in t)er @unt)flut5 nad^
tprannifd) unt) t)cr O^atur ju tviDer 81 bcr ^auffe nenncn Die Q)apif^cn t)ie
ijl im 97. ^cf(. nicf;t(^ nii|e 184 • Q5u(Te ^7
23cfct)tverei: (Oie) ^ebortcn im ^abflt^um 25runnert (rcfe^ne) bcim Jerem.IL i ; f
ad feptem ordines 7 1 25r«no (Qimort ) tin ^reglaucr unt) Q3re^
25cfcfctvcriirtgcn t)er Creaturcn im ^abft
tbum 3 1
Sc^oren nid;t untcrbic9}?itte(bingc 141
23ctcnbcbc(fe unt) unbebecFt ein ^Hinib
i)in(3 1 40
]3elrug (im pabfit^uitt) mi bcm Ssjjfcu^
cr, t)enen <Sec(;:5J?e(fcn, Q^e^dn^niltcn,
3a(;r^3citen 121
23ilanb (Jluhe.rtns) ein ^rcbi^cr in J^am^
bur(3 untcrfd;reibct an. iff2. DcrQ5c^
fdntni^ roiber Ofiandrum 20^
Ao. ifn» eincr ani)cr tviebcr Majorem ^^uUinger ein (Sacramcntirer
2 3 ^ 23u(re (^ie ) ift f cin ©acramcnt
Silber tt)c(c&c abjufci^affcn , unb tDc(c{)c ju tvirb ba^ anbcr ^ret nacb t^er ^auffe iit
t)uIDen 150 bcr ©liniJflu^f gcnant f7
ni5G(id;c) \x\ bencn Sfircjcn Jii ^abcn m tas )PC)ort ^er) nac!) Ofiandri (Simt
Q^?itte(Ding . . 140 171
bi^crin^ilncburg, untcrfc()rieban.i f f 2
bcr ^efdntnup triDcr Ofiandrum.
20^
bcrgtctc^cn {\)^i cr an. i f f ^ mit bemQ5e^
bcncfcn tt)il)er D. Ge. Majorem 247
25ucfebrucFcr ju ^ambur^ an. i f f 7. 30^
[)an ^Oicfratf; 289
ju 9??a3bcbur0 an. 1^49, unb iffj.
Michael Lother 206. 286
€(;iMfr Otobingcriu Wa^bcbur^ an. i f 49*
2g2
2f2
Dd
CAL-
CALVINUS tin ©acvamentlvei' i^z
Camn Mifljejfl um'ecl;tunt)nicf;t$u h\\i\Qix\
IGf. 127
Crtrf(i4^em ©acvamentfvev 2^2
Catechiimm tvic ev in Dev jvftcn 5?ivcf>en ge^
tvicben tt)ovl)en \ f o
Ubw«0cn) ge^oven ju ^cn C):);ittelt)insen
140
Ccrcmortiett fonnen unt) muffcn sumeilcn
gcdnt)evt voevben 12?
inun(5 161
foH aKcin gef)6vet tvevben 99
iit 3^m, muffen bic ^afuvent\)lei)evi)ev#
m\\%tx nocl; getvcnnet n^evben 1 69
Chryfiflo7?im {Sohanms^ t{] t)CV ^dbjlifdjen
Cbven^^eidjte ent.9ejjen 60
feine Homilice in ep. ad HebrjEos 94
Clemens L [K.^. fo(6o.3al^V nacf) €.^vi?
fti Jg)immelfaf)v( Dic givmung Dcvovt)^
net 5abcn f 2
fol man nicf^tju Q5(aubcn^#2(rticfcln ma? C(S»c/^/ {Reimar.) ^vebicjev ju StPctri in
c^en 150
t)eim 2tbent)mal 126
bci Dev ^ouffe laf
iJOrt (B>l€i<*>^cicbcr) in 9feicf;(e&ventctt
^ivd)en 14 f
Prafflicbc ) f onnen mft gtiten ©cttjijfcn
nici)t angenommen vvevDcn 142
neue unb fclb|l:^cvt>ad;tc 277
mjf!f5Ci)run3cne ibid.
^aptftffc!}c unDSlb^ttifcOe 279
€i?ri{i»m (Ocr) i(l nid;t i)on C^viflo tevj?
ovbnet f i
^ubecf untevfdbve4bet an. i j y j, DerQ3e^
fdntnu§ tvibev Majorem 239
Cochm XJohan^ ^vebi^CV JU St. Jacob irt
^ubecf/ untevfd)cibet an. ifn» ben^»
5lpvi( t)ev ©ambuv^cv ^^cfdntni^ tt>i^
t>ev Ge. Majorem 1 59
(tom<^OKii (ci»i) (^picl fint)ct ftc& in t)er
^dbjlifd;en ^effe 12»
ConcUia fint) untev t)cr J^, (^cfevifft 99,10©
t)a()ev f an i^ncn t)ie Ccf;ve nid;t untevn?ov|fett
. njcvbcn i?z
CONCILIUM juCcfini^ 2^
fol bte i!n)?enbt(jc (Saibung t)c^ ^cif. ©ct? CONON (y-y/?^/;/) ^vcDi^ev In ^3t)ebuv0
Pe^ bebeutcn fi ........r.a....:t... ._ *.... f^...,t.....
tvsivt) t)en benen ^apijlcn jum ©(aubcn^^^
$[vnfe( .(icmad^t i2f
fijf}vct 2lbg6tteve9 mit fic^ 61
lan nid;t alis cinii^BittclDin^ anaenonp
men wcvben 141
untevfd;vcibet an. iff5, Dev.5}ambuv^
Sifd;en ^efdntnwg tviDer Majorem
249
Conftantinm {Magmis) befie5(ct imConci-
lio Niceno Dic ©tvcit^gvagcn nad)Dcr
<gc!)vi|ft ya beuvt^eiicn 1 g i
€briilett (i>c»IUtt5ottimcfte) nannte man Controverfien njcvDen Dnvcf> ©tveitcn nicjt
i)ic Confirmatos in Dcr cvjien ^ivcfte. ^%iX^m i f o
fo Copulationes (t>eriS^c^2»e»te)geJdvcnutu
CHRISTIANUS {Alberttis') ^vcticjev ju tev t)ie C0?ittc(binc)e 140
CD^acjbebuva ajpprobivet an. I f f }, ba^ Corinr^ieu ( L ^n ?>ie) Cap. I. €f;vi(!u^ i(l
^ofr>buro{jcf;e ^^efdntnufctvibev Ma- ifl un^ 9cmad)t 204
jorerp " 249 Cort ( Valentinm) ^vcbitjCV in ^ubccf untev^
CHRISTUS i)a^ m%% SlBovt be^ QSatcv^ fcf)veibet bcr ^cfdntmigj nolbev Majo-
176 rem an. iff;. 239
tA^ tnnjcnbiae ^ovt nad^^OfiandrisX^eiV Coflni^ {ConcUium jw) 2f j
tiung i7i Crc<Jt«r (Oie rtctte) 189
Wei&e
XVcil^c Der ) im ^abiltf)um 1 5 1
Crejcnuiiwt {contra) Auguftinus 48
CreuB(C<5)r!(lO i/4
i>er C^rijtcn) ivariim e^ ©Otf fc!)icfe 1
(Curtirarieri ivuiDen im ^})ab(ltf;um ju^vie^
jicrti (jeweifKt 75
Cyprianm citntui: 45*^^
Epiftol^ 9i.ii6
Ep. ad Magd. 87
Sermones 94
de hsrcticis baptizandts ^ 99
ad Porapon. contra Ep. Stephanie.p.
de lapfis 10 1
Cyrillm ad Reginas •Xi/
jDecjener (^drtc^im) ^"Preblcjer in ^ambur^
tmterfcf>reibet an. iffi» Der Q3efdnt^
ni§ roiDer A. Ofiandrum lof
unt) an. ifn* einerant)ernn)it)er Majo-
rem 23^
War an. I ffy. Le(3:or Secundarius l)a
er Der ^efdntnig i)om .S)ei(, 5lt>cnDmal
unterfd)rief>
ay9
©cutfcbe (alte) *206rter
2JIIre^e/bereit.^, fc(;ori
4
^rboni, 3rt^um
S9
2(r({e, ^lri^
f9
2lr(|el>ve, ^r|ertei;
6f
<mermaten , uberma'§t(|
97
rtiierpoUcrti, libertciubeti
ifr
baloereri/ fd^reven, poitern, ©erdufcf; ma?
c^en
2f6
25ebrocb, ^etrucj
41
bebooe^e, bef)drte, ^e^iemte
9f
befctoarmen, befd)irmen
II I
betajeri, umgcjogen, umfd;(o|Ten
50
beiialleii, gefallen
8J
bltanOc
190
bvioueti, Q^eiafaiibc, Stber^faubt
125
bectbcr, adnfjlicj^
67
2)oe(f , toc^l
^^
. ■ ■■ ■ — — ^— — — — 1.
2)oreti, Durfen gi
bu!id?er, Duncfel ie>
eimf olWcfe, einfac^, ein^efrt 12;
CEmpte, 2lemtev 61
pecn, flie^en 6
StUX>cn, freteten, f>euratf}ef etl 152
(Sema^ela, ©emdc^tc f f
geru)ii>et, gcrafer, getobct f ;
gc(iofr<^rOe , j)efcf?mucfte S
gejWpet ^5
getanjet, gj"
gctemmet, bc^dmef 150
<8ficbtrerc , ©icf;tbvucf;iijct 60
<0<5^e, ©dttej: 1 1 ;
^ele, (lan^e S*
^upfof crt, f)etmfuc6ett 1 1 a
jetverlc, iemaf^ 12;
trtOkt>mg:ert, erpin^ert 4f
tnercf c, ^:0?ercfmaf 47
milcbclbicfete, Of;ren^ci$te €9
tnucf crt, mud[)fen s
mummelrt, murmeltl 27
tnuttert, 9?lotten f 8
iiee, nicmaf^ ^
Mocb^erts , Dcm^oc& 10, 60
«Vwerle, niemiil^ 7r
ol^ert^, t)on ^liter^ f;ei; - icf
orterert, erdrteren 37
^uerfi , libey 24
piaferey, 116
plumertfiriPcu 9
raoert, rat^eti 7
KeDc r
Sap,@a(ft ayz
eprofe, ©pric^wort ^
Btete , ^Sticf) a*
poffert, au^jejierct 17
fumtioee, bijweiieo af
(u|1e.fon|i 90
fv,e^fei at
Cartc^ 112
19*
Kegfpcr
iC^ogcfcttcbcu , f^iHfenan^efei^fen 22
t^0^ut>eri, ftcl; in eine Jjpaut elntvi«fe(n,
8f
87
8f
60
bemumlen,
t^ofiPc, ju5(eic&
trumpcii,
Dcrhf eii , gefd5WicI)ert
iiMvorbvgcnglit, unum^dnctfic^
DOrbettefl in genere mafculino
X^ogc, gug,
iJOrDupcrt/ «creiefTert
i?crfoOcrt, (jefortievt
rorgifitc, ©i(ft
Dorlefett, Derlieren
rorlopttgc, €r(6fun0e
X^orttufe, Qiernunft
itpgcitiuQct>c, aufgebIafeneQ[Govfe
up^creppet
i^ppicb, ambigud utit) i)evit)Ovven
3Ponis>erctt , t^ertuirren
ut^rabeit/ au^votten
tveti, al^ Si
hi§
)a?rcuel,5ret)el
ttjrcuelicP, freioentlicb
^e yetittcti , t)ie /enigen
Vctverlc, eini(ier(ep
SDcutfcblant) (Oic i£t?4iigchTcl)c j^ir^e
itt) ^attcDon anno 1^46« bi$ iSSh
\)ie(e S)van(3fa(e 219
Dicrter bcv 5?ird)en 40
^icrt|l (ain ^i:K)artgeIio) ijlfrdjftig 17^
, Dionyfim {Areopagiia) jeU()et iT?iDcr bie ^a^
^jiltm 9r.ii4. iif»
unt)an. 1^7. ber^efdntnug^om^peil.
21bent)mab( 2^9
Cgi^ertbcrgiecFertbcrg (^artttjig) ^re*»
t)iger in ^uneburgunterfdxieban. if fa
bev ^Sefdntnu^ tvibev Ofiandrum 20G
unt) an. if f 5. Dem^eDencfeti n>it)evMa-
jorem 247
124 <£yer^ (XPci^e) im ^abjltbum i ; i
17 igirtigteit ob (?e ein jtennjeicf^en bev^ir^
cben fei 9 1
i|! in Dev ^el^re, unt) nicjt in €eremonien
126
biifft i\)iber bie geinbe ifj
tt>a()reun^fa(fcbe 112
igmreo^rturtg ( cBOttce) fn ben JE)er^en
ber ©(dubiaen 179
fo(5ct aufbie Siccbtferticjun^ i8f
in t>cr) bejlebet bie !Ke5;tferfii)ut]<j nid^t
if5. 18}
(gigle&ctt al. Ifenderus, mipbeutetbev ^iU
tenberger ^SBorte 256
iJ^iQcn {Faulm ijort) unteefcbrieban. i f f 2
Dev Q3efdntnup iviber A. Ofiandrum
20 f
unt) an. I f f j. bem S^ebencfen tvibev Ge.
Majorem 25 f
Unt) an. iff7. a(d Superintendens bet
Q3efdntniip Dctn J;)ei(. 51benbma( 2^9
ELIAS ^ifev bci ber Q:lerfo(^ung iga
iSItertt ^aben j)r6ffcre@eiva(tubevi^ve^im
bev o\t> bev ^ab|l 79
o^ncDcr) Suflimmung foKen (icf; bie
.^ini)er nicbt t^erbeurat^eii 78
{Ertgel fint) f eine gurbittev 1 09
41
75
y9
f
26.104
8
20
4
II?
27
10
f
77
f^
4
6
8
4
Difciplin (EircfccfiO \)0^i feinen O^lulen. fjentfi5t)rurt3 i)et3ungtrauem 79
^^ i^rttjd^ult^igurtgert (art) matt(je(t e^ ber
Donatifi^n (wibcr bic) Auguftinus 4? ^ii^eit nid}r, Dieaber nic!)t^0e(ten.28o
CgggerOes {Servatius') ^rct)ij3er JU St. Ja- Epphaniits adverfus htEreles 92» 116
€ob unterfcbreibet an. iffa. Der %v^ f^rbe (cttjigcs) 191
fdntnug n?ii)er Ofiandrum 20 f (grb|i^rtOe (Oic) foU €f;vifiu^ aflein (jcbuf»
imo(eid)en an. i f f 3, bem ^ebencfeii tt>i* fet \)(}^i\\ 6 j
tev Majorfm 23 f
roti
2^cgf(!€r.
19J
rortbcc) (c^retDad Interim falfcl) lo (en in Nn Patribus anjutreffen 119
^ErfuIlutig t)ed©efe6e^burc{)€f)rj|]um i6r 5c(?c (ttuiBlicfec) anricfeten ili m ^itttU
tgrc^rciffung €fH iRi 181 Mn() 140
iJivUnntmS (Oic) i(] eine ©iJttlic&e ^eip* ^«"«'^e C ^"^« ^«« ) "ti ^abpt&um 1 5 1
^eit 164 tvirt)unrec(;taI^ein?D?ittelt)ni()an(je3el>en
^£rlo(utig(»onbcr)t)urcf;€f)rinum n , H»
f>errtcucrung(M€) iihinet)cnt)erDiccf)tfcr^ 5mc) ^rebi()erju5ubecruntcrfc5rcibetAnn.
^i3un()unterfcf;ieDene'BoItf;at©Otteg i f n» tier ^efcinntnig mtDer Majorem
if^ eine &abt Q!)Ottt^ 1 8 5 5irmiin_g ( Wc ) f)Cit f eine Sufaije unM^^Jer^
fJ&r^^X?«tcr (uort t>cr) Q}ie(<^eiberei 74
(i£r3e|^lung (DcrSunbcn) in Dn* Q5cici)te
i\i nic^t n6rf)i() nud) nic&t mu(}licf) r8
fan nid;t a(d ein O^^ittelDina aufgct)run()en
n)ert)en 145
(Evangclicrt (^ic) un& €pipe(n in t)cnen
(^emeinen erfidren i|l ein 9}?itteiDing
f)ciffun(3t)on Cbrifio ji_
i(lt)ont)enen 5ipo{lc(n nic^t ^ebraucf t e. a.
wirb oon Denen ^]3api|]en (}6f)er al^ Die ^au?
fegebalten n
n)irDiDon i()nen jum^ffen^JaPnac&t^unt)
^inber^^pie(()emi^braud;et fo. n
bcr) recf)fer ©ebrauc^ yo
EVANGELii (txisroort t^ce) nad; O
fiandri ^rfldrun^ 171
bicprcOigt Oce) ijl fein feerer ©d)(»n
172
EUCHARISTIA bei q5ec|rdbniften Der ^ir^
fiorbenen 1 1 f
EUSEBIUS de demonflratioire evangelica
92
140 FLACII ( Matth.) Unterricf?t mt i)a (')ci{Tc
i)ie 5?ird)e t)er(a(yen ? 1 8 f . fqq.
FLACCIUS C7W^/W;/>/)fd)rcibet mitNic.
Gallo m bie ^rcDiger ju ^iibecf , ^am^
burg unt) £unebur.(3 2 r 2, 208
ber ^ambur()ev 5inttt)ort auf Demfeiben
^rief 21^
fein £ob uni) Q5ert)ien(! e. p.
Jla^cft^^eibe im ^ab|]t()um 1 5 1
HiftoriaEccIefiaftica 62 Jliimmc Oo^rtnit) ^rebicjer in J£)«ni*
Exawimtun^ Derer t)ic jum f)eif. 5lbenDmabf bur^ ju S. Jac. unterfcl?reibet A. i y f 2.
gebenroonen 140 l)cv^efdnntni§tDiDer Ofiandrum ^j*
EXULORUM cin 5Sei?57a5mC Laurentii iffj Majorem 25;
g};oergfen ai6 1^7 ijom f)ei(. 2f bent)ma&f 2^9
5lcifcbunb?^(ut5CHRlSTl i6f
S«^ncrt (voti)tra(iett 129 ^r^gcrt (lofc) t)cr Interimiffen 67
Sajlcrt ij] ein ?>}?itte(Din(» 140 ^rctJcrt ( ^ertrtirtg ) ^rebi^er ju S. Catha-
rinen in 9}?agt)eburg A. 1 f f 5. t)aerDcr
^ePdnntnup tToiDev Majorem unter^
abernicf)t, tvie ed Die ^dbflfer furfc&reiben
uom) i;o
Sajinadbfs^Qpicl (cwt) trcibcn bic^api^
flen mit t)er girmung f i
*33riefferi2Beibc 7?
Jcgfcwcr Cvom) (tnt)untcrfc&icD(ic5c©tcf<i
fd)rieben 249
Jfcicr?^i((e lu 20
^rciwiUige^ercFc) 22
^ricOact). 5'^*5^''<^- S^^^^^^ ( ^cba?
pwn) ^rcDiijer ju S.Cath. in^awbur^
294
l^t^iflcr.
- unterfd[)reibet &cr ^efdnnf nu§ n)ii)er O- ju Dionyfii Arcopagitce geiten 1 1 f
fiaiidrum A. i y f 2. 2©f . wiber Majo- iH/eberjeittiolIer gjJij^bmud) 0e\T?efe'n 1 14
rem A. iffj» 23^» m Dem f;ei(i()en (Set>att(feii(cjgcrtcrt)fol(jenfu&ret$ur2ib^
2(bent)ma5le 2f9 (lotterei 277
5rict>c (:&ircl)«rt) 215 ®<Dtt€6) liberun^ 197
FKIDEIUCUS iClnlianm) ^xiVm i» CB^egentt?4rt ( l^u ) ©Otf m ben ©(dubicictt
CD?agt)ebur.(3 unterfc^reibet A. i f n • t^^ J-' 1 8 f
^efdnntnup \t>ii)er Majorcm 249 (Be^c« ( jum ^ater ) 196
Srymcrs^eyn (petrus) Paftor ju S. Ja- (Beljjorfam (^er) CHRISTIilt wnfere ©e*
cobi in £ubecf untcrfc|)reibct A» ijn» red;ti<}feit 161. 165
ber Q5ef dnntnii^ tvi&er Majorem 2 5 9 (Sefa^r ( t>ie ) hjirt) i)on t)er 20ar|)eit nic^t
Jnrbirtf Der JOei(i(ien) 107 gcacjjtet i4f
^urcfet ( gottlofe ) 27^ (Bti^ ( ter ^eiligc ) if! nic!?t miif i^j U\ feinen
<iuo) ri)eid>ei!i|l()ott[o^ 277 ©idubigen 226
5»]i»^^r«^c" (^ae) im ^abfltf)um fan (Berecfofm<?<^en,f;eiffetinber©c{)rifftfrotn
nid;c ai^ ein 9}?itfeIDi() gered;nct tverDen mac{)en 1 9 r
141 (B>erecfecigfcjt (We)^bra!)am^) 19^
GALLUS CNico/am) |te6e Matthias Fla.
cius*
tvar •IJajlor s U(r!d;in^a(]Dcbur9 Ann.
i f n . ba er Der .^ambur^cr (Sd;rifft voif
DerMajorem approbirtc 249
^erligcs ftehe (Serlacb.
(Bauifd^pul ( m ) ijaltm bie ^fajfen in
ber?!)?e|Te 128
<04ijcf elCafcbe U^ ^abj^cd 65
CSebct^ ( K>a6 ) fiir Dic s^or|lovbene 1 1 7
Dat)on fol( De^'2ipo|]e(^3acobi^prucf; f)an^
De(n 121
CHRISTI) 16 i
einaecjebene) 12. if2
crb(icOe) 10
frembDe ) 1 94
De^@!aubcn^) iff
tt)irD Die@erec|;tisfeit®Ctte.^ (|?nannt 170
f)immlifc^e ) 227
lrrDifd)e ), ibid.
unfere) ijl nid;t^ anber^ Un &er ^lciiibt
170
be!]cf;et (n nic&t 5ured;nen unt) jurcc&neti
191
in Q}er9ebunj3 Det (^unDen
ber aber ^on ^api(iifd;er QJerDrc^uncj ge^ <BcvUd), ^erkci. (SailiQ€6(€^mat>}
rcttet n?irD ibid. ^reDiger ju S. Cathar. in ^antbur^ um
M$ CSebct^ea ^xunb u ; terfd;reibet An. w j 7. Der J^efdnmnufj
^rajft 67 t)om f)ei(. 5ibenDmQ()( 2^9
(^ebraucbe(t>erPijpi(Iert)betDer?0?cffe GELASiUS ipabfi) mbeut Dic ©acra*
(auffcn auf^linDer^ ComoEdien-©au* mentc> lliimmdei 87
cfeiamD^jfen.' ©piclbinaud 128 (0ema^lt>e (bie) fonneninDen 5?ird'cn qc^
<B»ebflcl)trtw(5 (Oer ^eiUgew) in Der crflen
5\ird}e icf
tn^abfUbum 106
^vX^evporbewerf 114
DulDet, muilcn aber nid;t an^ebttf^ct
iverDen 150
<|ef)6renunfer Die^iftcfDincjc 143
^ef4rtSc C ^ie a\tm) i\) Der ilir^^cn 1 40
3^cgrfier*
^95*
CBcfegtumgcti ( ^U ) {vrt)ifcf;ev S^in^c im
^]5abflrf)iim 141
<B>«fcQ (t><i9) mugmitt)em S^atiijefio nicj[)t
»crmcn0et\vnt)eii 216
niacl?et nicl)t (]crecl;t 194
fan ntcl)t lebenDic) macjen 227
mbammet 226
^cflelberi (grfiiflimcjburcJC^rillum i6i
^affclbc hm fein^O^fenfcI; erfuHcn 244
room ) ^o^i^ 8 5
(Bcwjircrt ( Orte ) ge^et liber ba^ ^eben 1 5 S.
M9
(BicttJOrt^cit rau§ bev ^cferifff tt)eicl;en 99
CSlaubc ( ^cr ) mirb t)on Dem Interim m t)ev
^eyre t)cn bev Dvecl;tfevt)ic)un0 auo^etaf?
fen 1 ?
fidesfola, non fola %%G
ttt 3ercd;tmacf;ent)e 179
f ommt au^ t)em ^uancjeffo 1 8 r
Sef)t mit ©Otte^ "IBort um ibid.
Srunt)et (td; nicf;t auf eine tvefe«ffid;e ©e?
red^tfgfeitinun^ ibid.
faffet Q50f te^ "^erfeeifllm^ 1 97
niad;et allein gevecbt 198
ev(angtt)a^eiv)i(}e^ebeit 181
tc6 eUubcrts 5(rticfef fait ber q^abft
nid;tmad;en/ baju mad;en bie ^apiflen
€5vifam , ^q\^ , ^icjjt, (5peife, .^emDc,
43auben i2f
^£6 (Slaubens ) @eved)ti(j!eit i f f
tcrt C0laubcn, unt) ba^ 2Govt t)evbint)rt
t)ie (Sd;rifft 1 8 f
turcfe Dcii (SUubcti) noivt) txr S!}?enfc6
j)ered;t 1 8 1
^&iie ^emcSUubcfi) j(ll)ie Saufe nie&t^
t)ie$Su|Teunnu§ f6
DOrt bem (SUubeti ^7*fqq-
na^m (Biaubcfi 22
Glwbigcn c^ie ) finD ®0«(^ ^empef 1 8 ;
(Dl0cPcrt(bie)(jef)tountevbie9)?itrcl^!n(3e
140
(Bttabz (bie) nimmtba^ Intetim fiiv tim
©abe 10
^rt4t)ert(Ju^I(t)er)i(lCHRISTUS igj
©migt^uurtg (Dw) i)hin ©tiicfbev^^up
febeiben^}>db|l(evn 6t
crticfctcte ) bei bm ^apiflen 1 1 9
(S(l>ct)in iToefd^em sSerftanDeev^crcc^tferti^
get\Dert)e if6
(eirtc©et)ancfenubevung 197
^erbeitTunqen ibid.
GRATly\NUS citatiir ^s
GREGORIUS VII. fonfl ^i!&c|>rartb f;at
bie Transfubftantiation eingieflibret 6G
' Magnus i|^ix>it)ert)en^db}l(icbenPnmat.
46
GUILIELMUS (^Andreas ) ^paftor im :^om
ju^iibecf An. ifn^baerber^efdnnt^
nu{j miber Majorem unterfcj^reibet 25 9
gdlbcrtcr 2{b()ott 276. 276
galbcrte 3eit . 27 g
(0«te ( Wercfe) fonnen nid;f feefi^ macSen
22 f
fint) ntcjt tto[)ftt)ent»i(j \\x €rfanpn<) ber
©ee(i(3feit 207
i)en (^a^: 5Dag fie nof;tt\)ent)iD , fonfeLu-
therusnid;tfe!t)en 210
pnD Q<hix l)avum nid!)t sut^ertverffen 22 j
^amburg (PreWgcr 3«) fcf)veiben tt)i&etr
t)a0lnterim i, fqq.
An. I f 49. an Die 2Crtfenberger t)on ^\U
feibin^en , 159
An. I f f 2 m\iix A. Ofiandrum 1 47
tvefc&e fed&vifft ^on einem /eDen tm Mini-
fterio unterfd^rieben ivir 20 j , fq;
tToic auc& tjon Dem ^reDio>'^uipfc m ^iine^
buv0 34}
An. I f f 3, tvi&er G. Majorem 207
19^
l^cQiftcv*
1 mld)t ©cf;nfit viritim unfcifd;vi'eben mb
m aud; i)cn t)enen ^rcbigern in Cubccf
in £unebur0 247
inCI}?a()i)ebur(| 249
An. iff7. t)on bcmf^eili^cn ^lbenbmQbl
ifo. fqq
' <>i)bfeprctiiger$u)fc5rcibcnFlaciusunt)
Gallus An, if f 5. 212
i^re2lnti\?ovt 228
2^rt^t ju) an benfelben fcf;retbet feer Jper^
(jo(3 Don^reulfcnOfiandri l!el^re betref*
^ fcnt) 148
^ant^aiiflcgimg (t)cr2fpc>pcl) f6
beit>erConfirmation fi
Ordinivun0t)£r^riefler 69
^artivic^* ^crttDici? (^cmridb) ^3ret)iV
gcrjuS.PetriinJpambur^j 2^9
^at Denen «^iambur^ifd^en ^efdnntnujTen
unterfd;ricben :
An. if f z.VoibcrOliandrum 20 f
An. iff ?.mt)er Majorem 25 f
An.iff7.Dombci(. Sibenbmaf)! 2^9
^afcrtburtif (^cmtcb ) ^rebiger am S^om
in ^ubccf An. I f f 3 . Da er t)er ^^cf dnnt^
nu6 v\)it)cr Majorem mit untcrfd;ricb
239
^rtubcit (t)ic) acf)tcnbic^api|lcnno5ttvcn#
Di()bei t)er^au(fc 2f
^ciKt>a6) ^eiJTct i) Q}cr^cbung ber ®un?
t)cn unt) 2) crDi(]e ^'celi()f eit 2 1 f
^ciiiscn ( Oie ) ftnb i)on 97atur fc^tvacl) unt)
feunt)cr()cmefen 104
fiibien f)ic t)cn af ten ?l}^enfc^cn 191
^cr) $inruffun() 143
j^cfc^id;t bn t)cr lc^tcn Ccf)[un^ 6 1
Q3ebdc|btnug 106
Q]crt>ienfl 112
^cnnwg^s ( S^^«^*^'^) Superintendens
in Siincbur^ untcrfc^rcibet An. if f2*
t)er ^amburger Q$efdnntnuf ivit)cr O-
fiandrum 206
un& An* i f f 3 . bcr tvibcr Majorem 247
^crbcrbmg ( (Ber^art> ) «Prcbigcr in tmtf
bur^ An. iff2,<Sciff3. 206.247
^ertlicbf cic ( cnjige ) 191
bcr^in&cr^Cftc^) 192
HIER-ONYMUS S.) in ep. ad Corinthios
46
Galatas 10 1
adEugenium 43
de abfolutione Fabiolic 62
contra Luciferianos fi
quEBftiones 117
/:)immclf4^rt (bci:) CHRISTI ©pic( im
^ab|]t(;um ifl Idd;cr(id; unt) funt)(id;
141
^irttJcrnuncit M ©ottfic^en ^ortc^ 1 7 3
^itfelb C Amhrofim ) ^rcbi^cr JU„S. Petri
in >}}?a()t)ebur^ An. i f f 3 . t)a cr t)cr ^^e*
fdnntniifj voiberMajorem feinen ^^^a^^
mcn unterfc^ct 249
^Ot%t\U (3o^4t1rt) ^aflor JuS.Petriin
.£)ambur^ unterfd;ricb An. iff2. t)er
^^cfdnntnu^ mibcr Ofiandrum 20 f
An. I f f 3. t>er VoiDcv Majorem 2 3 f
An. iff7.t)cvi)omf)ei(.2lben&maf)I 2^9
^Ol^^aufcrt {^Bartholoiimm^ Q3ret)i()er '\\\
?))?a(]bcbur5 An. i f f 3 . 249
^oitirtg (^crmart) ^rct^i^cr in^iineburg
An. i f f 2. 6c I f f 3 . Xio. cr Dcncn ^c^
fdnntnujfcnvDit)erOfiandrumun& Ma-
jorem refpe6tive unterfd;ricb 206»
247.
;3acob(t>cr2(po(l.)ilrcitetmitS.PauIonid;t
in Dcr ^e()re oon DcrDied^tfcrtiguncf i f
fcin @prud; Dom ©ebct^ n)ir& tt^iDcr t)ic
^apijlcn t)ertf}dbi(jet 1 2 1
t>c6 patriarcl^ert ©ecijcn liber tic j\int)er
113
JERE-
Kegi(!<r,
a^r
fcve@erec!?ti^eitil], ivivl)»ii)evOfian- 28 1
drumgeretfct 169 ^iclcfe (ber) in beil. 5i6cnDmaf>I ivirblDenctt
INNOCENTIUS III. KoiJi. p^bfi f)dl^ f»» ^^»^'^" """*^ ent^ogen
Conciliumim^atevan SS ^enjcidbeti t)er <^trc!?eii
INTERIM (bad) fuc&eC Dai^ ^ab(ltf;um wi^
t)er einjufu^ren 4
»erurfactjet unfd;u(t)i(3cn Q5(ut^ QJcrcjtcf^
fun() ibid.
t)ergi(fet i)c^ ©(aubcn^ in t)er IKecj^tferti^
gun^ 1 5
fiibrct befric()(icf;e SOBorfc 1 6
86
29. fq.
if4
149
IfO
Der ivaf)ren £ef)re
^icijereieri pnb notbweni)t(|
tjcrbdncict ©Ott jur ^riifuncj
^ilberg Oo^anti) t)on@oe(t, Q3ret)t^r
juS Marienin ^ubecF An. i f f 3. Da cr
bcn 7. April. ber ^ef enntniiji wiDer Ma-
joremunterfc&rieb 259
brin()etInteritumunDUnttt'3att0 45» 8^ 2imbert)cr©(dubt0cnuni)Un()(dubi()en 76
115
219
190
T4
F25
Iterum utlt) Stbfad. . ff* 86
nennet Dtc ^ciDnifcfie ^b^otterei eine Ove(i*
gion 80
ifIDerhydr2e()Icic5 209
ijt 5runD(tcb Durcl; Da^ Drei(IdDtifc6e Mini-
fterium TOieDerlcgct 218
fcbicnanfan9$Jgcvin(j 228
Uffm) 2lnneH""3 vici^tet (^cOaDen an
S
(SiiDjmecP 67
25eCatinttii3^ wiber bae ) ifi eine (Srf (d^
vung unD \muxt 5lusfuf)rung Dev 2lu(j^
fpuraifcbcn Confedion 2 5 9
JOANNIS (tvicDaiJ VI. CapitulS.) }u m^
fleben 6r
ubcr Die ^orte ) wciDc mcine ^dmmcr 44
liber Da^ ^oan^eiium ) Auguftinus 4 j
JOANNES Der ^duffer ift nicjt auf ^db:
flifc^C^Beifeordinirettt^orDen 71
IRENiEUS contra hserefes 94
ISENDERUSal.©§(ebcn 210. 138*144
3ii[mttifcb;©e(crDen ) 1 9
^unoffraufcfe^iff t ( bie ) int Fcinen Q3or jug
oor ©Ott fur Dcm (^(jjlanD , aucj? nid;tg l&lciber ( ^eilige) beim ©ottcdDienll 140
»crDtenrr(icbe^ 24 2;io<feti (mit beti) trciben^iDie Q)api(lcti
2!l5terbccp(Ilecers}u) 143 ^inDerfpiel 7»
^^tiig0berg(bof)e(gcbu(eju) 148* ifo
2^<;lbe (v^ii^em) Aaroni* 1^0 2;raffe (Oie) De^ ^ott(i(Jen aSortc^ ^n^
l^aben einerlei Dvec&tferttijuncjmitDenalteit
226
2^in^erfpic! ( ber p<ipi(len) mit Dem^ef *
Opffev 128
Dev (e^ten Oe^un^ 60
^vieftcr^^eibe 65
Siircbe ((Svangelifcfee) f)att)on An. i f 48.
bi^ if f^^tyie^au^^jellanDen
infonDcrbcit Die ju \>}?a^()Debur0
tvarum (le (^ejlj^ ()ei|yc ^
tvavum cine ^dule unD ^Pfeifer
Der 2^ircfecn 5ltitt
Ceremonien
Confenfus bcru^ct nicbtauf^?enj'
fc&cn-^fouDevn aufQ)Otte^2Gore
fDfcner 40
^inighit 12^
^(ciDerein^itteiDing 140
OvDnung 41
t)on Dev Kird^e 27. 40
DieBircbcnoevlaffcrt, tva^ Da^ eigcntlicb
beifTe^ 28 f
/
*^«
Kijgiffer*
Mt an ben Wikn (30tM 1 7 f ^ w ) mact?en t)ie ^apiM su @/aubend^2(r^
bcfle^ef auf ©ottlic^e ^av^cK unb 5m^ ficfeln ^ 12^.
mac^t 178 mit Oencnfclbcit treibet ba^ «)3ab|]t()um
Broeger (tnatt^MS) ^ajlov jum JgieiL 5?inbevfpie( 71
Q5ei|l in Jg)ambur(3 An. 1 f y 2, i f f 5 ilicbt^ tncfle ( We ) i(i tim funt)(icf;e Cere-
I n 7^ l^^J cv benen SefdnntnujTcn miber monie 1 4 1
Ofiandrum , Majorem unD Die ©acra^ Itc&t^Craser ( ^te ) (^ef^drtcn ju ben fteben
mcntirer unterfct)rieb 20f. 25^.2^9 jDrt)nun(]enim^ab|]tl)um 71
tneirt^^r^) Paftorju S.Georgii ju(](ci# Si^inbemann ( (Ccnrab) ^PreDigcv in itt
cl;ev gfit ibid. 9?eu|]abt ju IMnebur^ an. i f n» t)a cv
2;iicl?ett * Qcfereibertt ( au9 ) tvei^etc maii i)cv ^cf dnntnu^ njiber Majorem untev^
^riefiev im ^abfltbum 75 fd)veibet 247
Buppcife iil fd;n>eve <©unt>e 79 LINUS (/<//?.) ^Vebidcv in £uneburg an.
]R«[el {Zl)Cma&) Paftor ju S.Marien in
£ubccf An. I f f }/ ba er Der ^efdnntniig
I ff 2. Daer Die ^^^efdnntnu^ tvicDcr O-
^ , , ,, ^ (iandrumgenebm ()d!t 2c6
tDiDcrMajoremmitunterfc|)rteb 259 ilott^er (tnicfcaci) cin ^uc()Dtucfer 511
?f}?agDcbur5an. Jf49. 1S6
itampc ( ^c^attrt ) ^'J3reDi(?er tn £iincbur0 unD an. 1 f n ♦ ^06
An» I f f 2. unD I f f ^ Da cr fid) ju Der SLubecP (pret>iger $u) unterfcbreiben an
^amburgifd^en ^c^riffr n^iDer Ofian
drumuuDMajoremmitbefannte 2o6.
247
il4nb'<E5ge(?0?i6braucb Der) 276
LASCO cin ©acvamentivcv 2 s 2
LATERANENSE Concilium untcr Inno-
centio III. f 8
ILebett ( Dus eivi^e ) cvianflt ntan Duvct) Den
©lauben 185
ifl Dev(!nDjn)ecf Der Died)tfertt(!un(| 1 9 1
I f f ?. Der ^ambur()ifd)en ^^efdnntmig
tviDerG. Majorem 2^9
berfefbett ) ei^nc^ j^eDencfcn iviDer DcnfcU
htn 207
an bicfelbert fcbvciben an. if f j. Flacius
unDGallus 21,2
ilitbccf c 3o^attii ) Snegenfis ^rcDiger ju
S. Nicolai in J^ambiircj an. I f f 7. Da cr
Dev ^^cfdnntniig »om (;ei(. SibenDmabt
unterfd)rci(et 2^9
|Lebcnt>ige (bie) fdnncn Dencn Q[}crflorbej iluncburg (Ofeprebigerju) fd;rcibcn wi*
nen mit ibrem ©ebetbe nicbt^ ()eiffen 1 20
He^r ( t)cr wa^ren ) Seugnijfe 1 f 4
^ejWcr ( tnartin) ^reDigcr in ^iy?a(jDcbur|j
*n. I f f ?. Da cv fid.) Dev Q^efdnntniifj mi#
Der Majorem juflimmig crfldrct 249
ieucbter Damit trcibt man \m ^abflt^um
^inDcrfpiel 7 »
jLiebe< Ocr papi(icn ) ^cfict aufDie '^oDten
unDn!c|)taufDic^ebenDtae 121
vort ber ) unD (^uten 26ercfen 1 7. 2 1 .
licfeterCWcij^urtgOer^ im ^abfit|um
'3»
DevOfiandrum 148. 206.
t\)iDer Majorem 207
approbiren Dev J£)^mbuv(jev Q5e*
fdnntmi^ njiDev Denfelben 24 5
unterfd)rcibcn c(^ an. i f f ^ 247
antitjorfen auf Flacii unD Galli
Q5ricf 259
^nbert ^a\)t^vi ) fd^reibet J^cr60(j 5l(bcrt
t)on ^veuffen n^e^en Ofiandri l'ebre 1 48
LUTHERUS( J//^r//>?.) Dcr (c^tc (gda^ 249
^at Die l^cbre t?on Dcv ^ecf;tfcvtifiun0 in^
Cic&tsepeUt 209
^^egifier.
*99
mmfft \>k Diet)cn(J^2lvt: ^ute 23Bcvcfe MEPPENSIS (^/^.vjw^^r) «Prebiijcr juS
fmt)n6tl)it3juv(geeli()pcjt 210
fcMc Q^ibel Ubevfei^uns tvivD wiber Ofian-
drum^erettet 170
ni<i3bcburgC25ucbt>ru(fcr ju) ^idl^ad
4^0ttl?a*an. if49. i86
Cottra^ Kobmger i r n • 28 i
tic Jvtrcbe) litte an. 1^48. bi^ iSU-
CTi
erfolciun^j
21}
Devfelben ^efdnntnuf tviber Majorem
207
Nicolai in J£)ambur5 an. I ff2. if f j.
if f7» 206. 256. 2f9
tYieffi, me^^pffcv, tvc(>ev m 2Cort
Mifla ent|]anDcn ilhingetvi|] loz
ie be grote ©ott bi) Den ^apijlcn 82
ijl VDiber C()ri jli ^^efef)! 102
t)or Gregorii 3citen nicf;t bef ant e. p.
nic&fjubulben 141
ter)fereue( 87
^inber ©aucfel' unb5((fen^©pie( 128
i)Ort&er) 79. fqq.
MICRON ein (gacramentirer
2f2
prebiger ju) approbivenber^amburger MINISTERIUM (brcijiaOtiTdje^) fd)vei#
^rfldvun(jtviberbenfelben 247 btt tviber ba^ Interim fe(;r flviinblid)
tllagbeburg ( "J^adbim ) au^ ®arbeleben 2 1 8
Q)vebi(jev ju S. Petri in Jg)ambuv(3 an. tnir<tcFe!(inb5of)C^evcfe(i50fted 26
iff2.iff5.an.iff7. ao6. 2;6. 2f9. tllittelOtrtgett ( vott beueit ) fc()veibcn ^it
MAJOR ( D. Georg.)tmt^a Unvu()e in ber ^vebigev in J&ambuv^ an Ut Theolo
5livd)e 209
unbbetvubet(te . 257
fct)veibet an. if f2. tviber Nic ^lm^bovf
214. 2 5 f
t)cvfuf)vet Laur. ?0?oev|;f ett 258
fd}vecPetbic bloben ©ctuijfen 244
rid;tet2ievgcvnu^ane.p.
roivb tii)ibevle()et 107. fqq.
gosju^lBittenbevg 156
tt>a()ve imb fa{fd;e i?7.fq.
m\)xt 140
falfc()e 1 4 1
tnutler ^ 2roipt (CHRISTI) bat)on ivvet
Ofiander 147
tlliPgeburtl? ju ^uneburg) an. 1^49. unb
issh 149
tllausfclo (auf bcr prebiger ju) gu* MOLITOR (Petrm) ^vebicjer ju S. Jac-
Oimmuns beruffet ficl) Major t>erijeblicf; in Subecf an. i f f 5. ba cr bcr j^efdnnf*
211 niil? ttiibcr Majorem unterfd;rcibct 259
MARCUS (S ) tvivb^um Q5eiveigbcr(e^ten tnonct)crt}lafi;> (t>er)tvirbfdlfd;(id)uuter
Oe()Iun(3t)cvgeblid)an()e5ogen 68 bie9)?itte(bin()e(3eved;net 14}
^cier ( 3o^arttt ) ^vttii^ix $u \»^a9bcbur() f)at aMki ^anb unb ^vbic^fun(j 2 j
an. j f f ?. 249 tnortfiratiQ (Oic) i)l dvgcv(i(^ unb funbiic^
MELANTHON ( PhU. ) Loci Theologici 135
2 1 o tnocrpeit (Laurentm) ju l^ubecf 2 1 6
MEMORIEN(Oie) im^TJabjTfbumdnbOoi^ tnofeeigifevtvibevben^dlberj^ienft 281
(er ^^)?ipbraud; unb 2(bi)5tterci 1 1 1
tnettfd? ( Oer altc ) 189 na^tite (gottlicfeer) t\M'rb in ben horis Ca-
^crneue) 190 nonicis (}emi^braud)t 129
^iv ) m unb nac[) bem gatl i o naturctt (Oic) in €l)vi|]i) mulfcn tvebcr gc^
II6
92
500 3^egifietr*
tmmtmi^mmtt\Qttmi1)m 169 inTobiam
tTTcue (t)cr) ^D?enfc& 190 inep.adRom.
tie)€i'eatur 189 Sermones loi
VtiiWunfl^ (gcipli^e) (Ihnfii 1 6 f OSIANDER {D.Andreoi) x\<^tit Unrufee m
^ic)iTtnet5n?enbi5im®acrament 97 22g
t)evt)ref)etbie(gc!?rifft ^04. 25;
MiWetfeimn^rrt^um 184
feirH ?i}?einun(j m\ Der ^fec^tferti^ung
179
tvorauf fetn ^'frcif anf omme > 1 6s
iviOer i^n)t)ie ^^efdnntnug ber ^rebiger
ju^pamburc) 147, ifi
PAbp (|iuic&ti)on©Ote fonbern "om^m
fc[)en 45
f an feine ^auben^^^lrticu! madfjen 66
fan nid;t difpenfiren iviDer ber ^ltern^Gi^
len in f;eimlic!)en ^erlobungcn Derj^in*
, , . ^ 97
n^ert^orit((S>cr^4rl>)^13ret)i()er ju S.iEgy-
dii in ^iibecf uiiferfc|)rieb an. i f n* ^- 7-
Apr. i)cr ^pamburflifcl;en $^efdnntnug
tt)it)erMajorem 259
NORDANUS (i5r«a«^) ^rcM^er ju S. ^-
gydii in ^iibecf c a. & d. 259
number3(pre&iget:5u) ijs
OBL ATION hvi ben Q5egrdbntflttt 1 1 $•
CDbrigtcit (wcltlicbe) ob unD vuie tveit fte
^peifen ttcrbietben fan \ 151
OCHINUS cin <gacramentirer 2^2
OECOLAMPADILIS cin ©acramentirer
2f2
iD^nies CP^ilip) ^ret)i^r jn CO?a^^Deburg(
bcr
f an t)en ^bflanb nic()t loerbict^en
tft bcr 2inticf?rill
PAbp.tugcti
79
152
78
141
M f 5. Da er Der Q3ef dnntmi^ iviDer pAlmen ? ^PCei^ung bei t)en Q3apiflcn
Majorem unterfciH'eibct 249 . ^ .
Ow;f^i-ein ?[)?i§?^apeim^dbfIifcf;enQ5er* palm^Qomtt^ig (dcf)erlicf)e Ceremonien
jlanDe 77 anDemfelbcn im^abflt^um 141
ONIAS t)c^J^o^enpricper^^raum log p^piflifcfce ©rducl . 27^
O^^r^ o/^r^^^ t)cr ^dbjKcr si Ceremonien 279
fuperorogationis\\x (c^rcn ift ©OttCJJldfie^ PAULUS Dcr Slpoftel i|] nicf;t mit Ceremo
rung 62
C>pfpr (pM VOm) m it bie J^ir^-QSdtcr
90
«3
gcbrflucf;t
Die) ftnb nicf;t legis naturae
ciiiffer(icl;ee.p.
macf;ten an ftcf; nid;t 0erecl;t
^er^cyOeu)
«)0m) ^cffe unb Communion
ORDINATION (Oer prebiger) cin ^\U
tcit)!n,o 14^
nien ordiniret 71
jlrcitet nicl;t mit S. Jacob in t)cr £ef;re t)on
Der Ovecf)tfcrti()un,cj i f
tt)iDcrfpricf)t &cr ?)}?einun3 t?on Dcm innerli<5
cl;en unD du|lcrltcl;cm ^ovt 1 77
195 fcin^fer 28 f
8 1 pfaffcrt (urtti)ct>f ige) im ^J^abfit^um 7 1
79 Ppusfieri (tm) f)abcn t)ie^apt|]en eine fd*
cl;crlicl;e Ceremonien mit Dcr ff ieaenDcrt
CN
aube
i>on^cr)Der^VeM^er
141
(Drgclrt (beiiiK^ottcs^icnfl) (]c^dren m^
ter Me OMtcIDmge 140
OKIGINES in Leviticum 1 3 4
63 PHRISIUS, 5refe, Georgii, ^iirgette
yA\ms(7^ heodorkm') Paftor ju S. Nic.
in^pmnburij an.i;f2. tfn- iff7
20;. 236.2^9
pilgrime # ©tdbe i ^ci7;e bei Den ^api|if ii Ocr) Si'uc^t i ^
151 wiivcfeHbe Uifac&e 167
pra^t («tcre) in ^enen ^ivc&enjCeiemo- ^eife 17
nient)ev'T3dbnicr 141 \>OnO€r)njtt)evOfiandrum 147
PKiETORIUS {Jacoh) ^ret)l()ev fn07cu|labt Oie a.e^re von t>er) ifl nicl;t neu 1 98
\\x 9?4agt)ebuv(j an. i f f 5. Da er Dev Q3e^ tvirbnjii^ev D.Majoremt)evtI)eiMaet 207
f dnntniip iviDev Majorem untevfcl;veibct REFORMATION (cim) t)ev ©eijllicOen im
249 Q3abllt5uni njav not^i^ nacf) t)em geug^
preOtSer (Ocr) ordination i|] ein Sl}?ittelt)in^ niig t)ed Interims i ^ 4
1 40 J^egieruiig (menfd;Itcf;ev 20eip6cit) l^at ba^
preOigt (^ie) t)c^(Si)an()eIii ijl fein leevevJpad jiiilben 5?a(b gemac&t 276
1 72. 1 79 REX ( '^ohann.) $ret)igev JU S. Sebaftian IR
tvavum fte^auluj^ einc tf;6vic{)tcncnne 1 82 ^agt^ebuvg an. i f f 5, 249
t)crfelbcn5trafft 177 ^^^Oitiger (C^rijlian) ^ud;t)v«cfer \\\
i(;r (Jnbjmecf e. p. 5i}^agi)ebur^ an. i f 49. 282
preufjert (iti) vic&tet A. Ofiander UuvuOe m ^oeme0^a$eti (Cafpar) ])vct)i0ev inl^unc*
228 buv() untevfc|)reibet an. i f f^, t)er ^c*
pricfier (bie bofett) i^aben cinevlel 2lmt mit fdnntnu§ n?ibev Ofiandrum 20^
Dcnguten 2ff «nt)t)evtt)iDcvMajoreman. iff 5» 247
iC^e i|] in ©otte^ 2[Bovt nivgenD^ mh^tm 2^0lcf (^eiririct)) ^l^veN^ev ju S. Marien tn
152 ^iibecf untevfcl>reibet an. iff;. d. 7.
t)evfe(bcn^evbotf) tflf eln ^ittclbing AprilDev Q5efdnntnugt\?lt)ejrMajorem
149 239
Wei^c 69 Kofettt^al (ilucrta) ^veM^ev ju S. Joh. m
Pricflert^um (()ei(l(icf;e(!) 69. 84 ^acjDcbuv^ an. if fj.DaevDev^efdnt^
PRIMATbespabffeijlevDlcbtef 4f nii^i\)iDev Majoremuntevfc()veibct 249
PROCESSION Dev ^')3apil]en tl^ fiinDIicf) 1 29 RUDOLPHUS {Matth<eiis) ^rcDi^cv '\t\ ^u^
1 33/141 ncbuv()untcvfd;veibet an. if f2«Dev5^c^
fdnntnii^ tox^tx Ofiandrum 206
2^e<^tfertigeti mlvD \n ()utcn unD bofcn ^eViJ unD an. 1 f f 3 » Dev tviDev Majorem 247
ftanDegcnommen if6 2^umere^agcii|te5e^ceme6^agett
2^ccfetfertigutig (t>ie) ()cfcf;lc^et hivd) Den
©lauben an €bviflum 1 8 m 62 ©«cr^mcftt (bao) Ijl ntdbt jum Umtraiiett
i|l nid)t Die (gvneuevung i f 3 nod; ansubet()cn ein^efc^ct 1 3 3
cin ^paupt?5lvticut Dcv €^vl(}Iic!)en5e^r i f 4 Dc^ 2iltav^ 63
24 1 tiefclbeti) jlnD ©Otte^ SBevcf o^tx nld)t
tjlclnevlcj mit Dcr ^ev^jebun^ Dev <5unDen ©Ctt fclb|] 134
I f 8 $c(ten nicbtfJ auffcv Den ©ebvaud; e. p.
Stbro^rtms 179 ^te) i)on^:»)?cnfd)cn cinflcfc^etc ftuD \M)i ctn^
tt>orin fte nac{) Ofiandri ???einun() be(ief;en maf)I ?»J?ittcIDin()e 143
folle.p. .|5rc Sublhntialia 67
Q3p 3 vcti
^voitbcneacramenren 47 Becl mcflcnge^dren nfcl;r ju tua^ren CO^if'
Qacramem^Scb»\jernicr(tt?tbcrt>ie)laff telDinaen 145
fen Die 2BenDifci;e (E^tciDte cin Mandat Bcgnung Der ^reatmr hd Den ^apiflen 15»
au^gcben 2^8 Bcilcrt (511) gebraucf^t Dag^Pablltl^um^a*
fcfcveibcn Die ^rthi^iv in J^amburc} an. cramente 71
iff7« 2fo. fq. ©tdbcr^eit(fleifct)licfee) 27
Bate Cb<»0) ft)irb t)on Den '5>api|ien juni SlONDieiviri^c .. 18 j
^3(aubcn^-5lrticul^emacl)t izf Spcife (Cne) tvirD*t)on Den ^c^piflen jum
t>cffclbcn) Q5efcl;m£i-un3en bei3l)ncn 131* ©laubenj^^5lrticu( (jemacbt 1 2f
141 berfelbcrt UnterfcbeiD 129. 145
64lburtg(bcr2rpoPcI)fommtmitDev^a^ SPORTULiE hiejfen Die ©aben , f<)man bd
piflenOehlungnicbtiiberein 67 Denen ^^e^rdbnujlen braci>tc 116
CbnjliunD Dcr®/dubi^en 187 Spracfecrt (Ocr) ©ebraud; beim (SotU6i
SANTIHURDIUS (G///7//>/w//^) ^rcDiger Dienft 140
in^iineburgan. 15-^2. unD i f f ?. Da er Stabte (bie brci) M>ccf , ^amburcj unD
relpedtive Dcncn Q5efdnrttnujjen rDiDer ^iineburc} fd;reiben tt>iDev Dad Interim i
Oriantlrum unD Majorem fid) JUJlim* |TnD m Der ^e{)reunD Denen Ceremonien ei#
tnig erfldrtc 206. 247 ni^ ?
Sa^ungcrt (mcrtfcfelicfee) mac[)en vud)lo^ &t<i\l^m^en6Yodf)tU man im ^abptf^um
280 ju^rieliern 75
Scfc4iJ'SpieIe in Dem ©otte^Dicnpc Dcv ^a* Strciiigteitert in DevDveli^ion finD gcfd^rlic^
pijlen 141 if5
Sd)cin Dcr ®ottc^furd)t 277 SUAVIUS (Hermarmm) QJrcDi^CV JU S. Ja-
ScbincFert(tCci^eOim^abflt5um 151 cob in J&amburg an. iffi. \ssi*
ScblufielDer5vird)en f6 i f ^7. Da er Den ^efdnntniijlcn tviDev
\\\ Dcn Scfeluflclrt C|ebvauc[)t ^(^i ^ob^i Ofiandrum , Majorem unD i)Om I)eil.
thum(gacramcntc 71 5IbcnDmaf)I untcvfd)r(ibct 206» 256.
6d)lu(]clburg8 (D.Conrnb) Catalogus 2^9
hsereticorum i ; 6 Simbe ( cinc yc^kU^lt) 3cv. 2» 1 5 f
Scfetiffc (bie ^eiligc) gef^ct liber allc^ Sunbcn (bct) (grjehlung fan nic!)t ald ein
?Q?enfd)Iict)c 2lnfef)en 99 ?0?itteIDing an(}efe!)en tverDcn 145
if^ liber Dic ^lt^Q^dter 1 1 7 Q3er(jcbuu() ti>irD nicbt Duvd) €vief)#
iO 5a^eifcl^fd)Iid)ter m ©trcitfvagen i o i lun^ Der (SiinDen \x\ Dcv 01)ven*
bcrrclbcn©otrlid;ei5 2infcf)en 34 ^eid;te evlanget f8
Q}evDvef)un(3 im Imterim 9 1 aud) \\k\)t Duvd) Dic lefjtc Oef)Iun(| (>^
tirtd) bcr) ift am |t'd)evj]en ju ichven 1 70 Sunbigen unD e^ Dod; nid:t meinen 278
ScfeueniArtrt {Dionyjm) ^^rcDi(jer ju S. Ja- ?Cappe , Tappius (Georg.) au^ ^iincn , ^re*
cob in ^libccf an. if f 5.Dafein^af)m Di(]evjU S. Catharinae in .S)ambuv() an.
untcv Dcv j^ef dnntniip tviDer xMaj»rem i f f 2. i f f 5 . i f f 7, Da er Den Q3ef dnnt^
l^ehet 2?9 niiffen WiDcv Ofiandrum, Majorem
6eclij5t<it(btc) ifl Dcv SnDjtvecf DevSvcc^t^ unD Dcv Dom ^cil. 5IbenDmaf;I unfcv^c*
fevtifluii^ i6£ fct)viebcn ^at ^of ♦ 236. ^f 9
l^cQifier*
50J
•^ — — ~~
Caube(flcgcriO€)im Q^fiuflllcn bei Dcn^Jdbl}?
Icin 141
Cotiffe (^ic) €5vi|it unb unfei- 1 6 1
Der Jl'lnDer , griinDet (td; auf C^rijli ^efebl
tcO^rnfft 21.189
bei t>it) Ceremonien 1 2 5
»Ori^cr)hat AuguftinusmlDerDic Dona-
tijlenoefcbrieben 4?
£cOc (3o^artrt) '•^rcDi(jcr im ^om ju£ubecf
unterfcbrieb an. in?. d. 7. Apr. Der
Jg)ambur()ifc()en Q3cfdnntnuJ tvicDer
Majorem 239
THEOPHYLACTUS citatur. 4f
in Matthaeum 70
<C^<5rict)te ^reDipt 1 ga
2:o0cC^er)^bvi(ii 161
t)ic le^rc tJOft ) n)irD Don Dem Concllio
ju^rientoerfiucOet ih
t^cr^cifiiirigen (auf ^ic) Q!>0tU6 (^riitiDet
ftd) Dcr ©i'aube 179.197
t?crmc(]cn^cit ijat Da? aulDen 5talb i}imd)t
274
l^cr(iorbencrt (bcrtcn) f an Dcr uberlebcnDcn
®ebcfbnicf)rf>e!|ffn 120
t>er5n?cife(ung f)at M^ cjuIDen Jvalb (]cmacl)t
276
VIGILIEN ^ge^orcn ju Dcr ^apijlen ^abr*
^mxH [21
nja^ inDererflen 5tird;en Darunterrerftan*
Dentt)orDcn^ 122
fonnen Den ^oan(jefif:b?n/afd mn fk ^^W
tefDin()e n?dren, nic|?r aufcjeDruncjcn a>er^
Den " 145
TRANSSUBSTANTIATION (t)On bcr) Umgang (t)er) auf Dcm 5tircl)f)of gd)bnt
6f. r^q.
Cribentincr (PU) Q5dter 5aben Dic '23SiDer=i
lc(jun(j Dercinge()ebene®ered;tiflfett un^
an(}efod)ten laffen miijfen 1 y 2
t)crflucf)en Dic mabre £ebrc i s 5
Curott) (£i^<?/<^7/^)^reDi3erin£unebur() an.
nid?t unter Die i\)af)re^?J?itreIDinge 1 4 1
Umtr<igun3(t>i€) De^ iSacramcntiJ ift mv
red)t 66
fiinDfid) unD ab()oftifd> 1 3 ?
Un3c^uIt(Oic)l)atDa^()iifDen5?afbgcmacr)t
276
n)iDer Oliandrum unD Majorem feinen
57a()ncm untcrfe|te 206. 247
I f f 2,unD r f f 5. Da erDcr Q5efdnntnug Ungcrcd^tigtcit unD Q}erDammnug ffcbet
Der Q5crec|)ti(}f eit unD @ecfigf cit cnt^e^eti
16?
Unglrtube f bcr) binDert Die ^tafft Dc^ &6tt^^
Iid)en "^^Borte^ 174
5atDa^(]ufDen^afbqemacbt 276
Unterfc^eit>Der @peife im ^abflt^um i ^o
VOR.DIS (;M.) ^PreDiacrm J^ambtircr an.
I f f 2, Da er Dcr ^^efdnntniig n>iDer O-
fiandrum beijlimmet 206
26
lyo XVabnCf A\fd)et) 27?
1 94 XP^It^er (Fwm/dus^ Paft. ju S.Mar.Magd.
ifS '" S;)ambu\(^ an. iff^. Da er feinerr
97abmen unter Der ^efdnntniig mn
X)ater (jum) ae()en 197
X}crOrtmmnog^CC>i«) flc5ctDcr Diccl)tferti*
gun^ ent^egen ij7
X)crt)icnff Der fyiligm ifi nic5ti(j 1 1 1
X)crfolgung (bW) fan jnjar bofe^ fliffren
aber Die ^axhtit ni^t au^rotten 1 1 8
>^crgebung Der ^iinDcn
i(t eincrfei mit Der Oved^rferticjung
©ered)tigfeit unD (geef i^jfet^t
Der (jan^jcn bcif. ®d)rifff ^n^aft
grtinDet ficf) auf CbriPa QVfef)!
- , ,- ?f
«>irD Dcr fc6ten Oef)f un^ toon Dcnen ^dbfl^ 2lbenDmaf)f fc6et 2 f 9
Itrn jugefc^ricben 67 W^r^cie (auf ©^ttce) (jriinDet |td;Dit
^rafft
504
^cQifltv.
^xafft t>e^ ^cprebigfcn ^orfe^ 1 78
X0afi€X6 (pi^) ^e|ci;a^erun3 tm ^abjlf^um
XOdben bie ©c5affe €f)vi|^i 4 r
XX^ci^c) bcr Q5ifc!)6ffeim ^abflffnmi 72
l)er ^'Prtejler im ^abpf()um e. p.
tflein gapnacf)f^>0pie( 7?
XOiin (t>cri) ^alfen i)ie ^>api(len nof ^i^ J« if)*
retn9??e^^Cpffer; tx>arumt)an ntc!)f im
f)ett 5ibent)mabf^ m;
XCei^b^t ((S^ctlicfee) ij] bie €rfdnnfnii§
€()rini 164
XOeifi^iQm (;ei|Tet bic l^ei(» (Sc&rifff au^fe^en
64
JODclc C5immfifcl)eun& trrbifc[;e) 227
^crticr (QcbaPiart) ^rebi^er in ^M^^tf
bmg an. I j- f 5 . ba er ber Confeflion mi^
berMajoremunferfc()rieb 249
5P0crtbiTci?crC^cr) ©fdDfe Mandat tviDer
Die@acramenfirer 2^8
XVix^tn i^imn) tjerfrauen i(^ ^lb^dfferei
198
XCifip^(d(JOA<^im) Paftor JU S. Cath.
tn ^amburg liberfc^ef an. i f 49* beti
^rief t)er ^amburaifcben ^rebiger an
i)ie Theologen ju^iffenber^in^feuf^
fcf)e , uni) 0tebef i()n mif Der ^iftoxk \>om
giilt)en5vafbe6eraug 260
an. I f f 2. unf erfc(;reibcf cr ber^cf dnnf tiu§
tt)it)er Ofiandrum 20 f
unb an* I f n ♦ t^Cl* t^lt)er Majorem 2 5 6
unD an. I f f 7. t)ev uom (;eif. ^lbenbmaf 2^9
^COiifrabfi Oc^rtttit) ^uc(;Drucfer ju
Jpambur^ an. iff7. 2^9
XCicbcrgcburt (do« ^cr) unt) (^rneuer. 1 8 8
XOippixmann (Antonim') ^rebi^er in ^u^
neburg an. i y 5-2* ba er i)er ^efdnnfnii^
wlber Ofiandrum beiflimmef 206
unferfc()reibef an. ifn*t)er ^efdnnfnup
iviber Majorem 247
f(^reibef e. a. an Flacium 249
^ittcnbcr^cr Theologen tioolfen in t»er in-
terims-@ac(;e nicf;f beijyen 2 1 8
anftDorfen ben ^l^reDi^cKrn in ^amburg i^x
^ct) Slnfeben unt) Q[.iert)ien|!c 1 57
tvad il^ncn Die 5?ircl;e ju Jpambur^ ju banis
cf en 1 5 9
an ^ii fcf;reiben t)ie ^rcbi(jev in ^atnburg
an. If49 ijG.fqq.
Wolterflorp Oc^cbtm) ^rebi^er ju S.ja-
cob in S5}?a,9i)ebur9 an. i f n» t)a cr Der
^ambur3i((J;en Confedion ttiDerMa-
jorem beifrif 249
XOw (048) Cbvifli ijl Dic Uvfac()e cinc^ ©a^
cramcnti? Mj
©Offe^ ifl f ein fecrer ^ad 1 79
dufferficbe^ unD \mixM)ii nac^ Ofiandri
Cintbeifuncj 171
iDeId)er aber S. Paulus cnf (jejen 177
Der ^^ujTe unD Ded ^»an(jef ii 1 7 1
i)erfd;tDinDeitDeiS / fenneti iDir nic^f e. p.
tj^ Der Q5orn?urf De^ ©fauben^ 1 79
Oce) nepreDigten S?rafff bdngef nid;f an Den
Q5udE)f!aben fonDern m Den ^iffen
©Ofte^ i7y
htxvihit auf ©offf. Q[Bar5» unD 5((fm. 178
^40) unD Den ©fauben mbinDcf Die
©cbvifff 1 8 1
cirt)unD Docb unf erfcbieDf. ^xxdmQ 1 7 j
XC>ortflrcitiflforgfd!ti()iu tueiDen 171
XX)ilrbig^cit im 2lbcnDmaf)t 64
§ac^ari49 Ux propl^cttwD Dcrgebfic^ Dic
giirbif f c Der^n.(]ef belreff angcjogen 1 1 o
ZARIUS(y(>/j.) Paftor ju S. Joh. tn ^am^
burjj unferfcbreibef an. lyr^. Der ^c^
fdnnftiugt)omf)eif. ^benDmabf 2^9
Saubcrci becjeben Die ^apifien in if;rcm t>er^
meinfen (^cegen*fpred;en 1 5 1
ScugnjflTc Der tvaf^tcn 5\ird;c 1 r4
5orrt(ciii) JQeili^er 280
Sofasc (t)ie) eOtfe^ wivD Durd[) Dic9}ief*
fung Ded ©acramenti^ jugeeigncf 97
5m?cr(icl;t (gottlofc) ^7^
Swifigcl cin i^acramentircv a; 2
c /r .^c*:-
^4,
oot ^i idis